आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

११. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १२१ नामानि— ताम्रमौदुम्बरं शुल्वमुदुम्बरमिति स्मृतम् । रविप्रियं म्लेच्छमुखं सूर्यपर्यायनामकम् ॥ १०६ ॥ लक्षणम्— जपाकुसुमसंकाशं स्निग्धं मृदु घनक्षमम् । लोहनागोज्झितं ताम्रं नेपालं मृत्यवे शुभम् ॥ १०७ ॥ कृष्णं रूक्षमतिस्तब्धं श्वेतं चापि घनासहम् । लोहनागयुतं शुल्वं म्लेच्छं दुष्टं मृतौ त्यजेत् ॥ १०८ ॥ अन्यच्च— न विषं विषमित्याहुस्ताम्रं तु विषमुच्यते । एको दोषो विषे ताम्रे त्वष्टौ दोषाः प्रकीर्तिताः ॥ १०९ ॥ भ्रमो मूर्च्छा विदाहश्च स्वेदक्लेदनवान्तयः । अरुचिश्चित्तसंताप एते दोषा विषोपमाः ॥ ११० ॥ तैलतक्रादिशुद्धस्य तद्दोषविनिवृत्तये । शुल्वस्य शोधनं प्राज्ञैर्विशेषात्समुदाहृतम् ॥ १११ ॥ यथा— स्नुह्यर्कक्षीरलवणैस्ताम्रपत्राणि लेपयेत् । अग्नौ प्रताप्य निर्गुण्डीरसे संसेचयेत्त्रिशः । स्नुह्यर्कक्षीरसेकैर्वा शुल्वशुद्धिः प्रजायते ॥ ११२ ॥ अन्यमतम्— गोमूत्रेण पचेद्यामं ताम्रपत्रं दृढाग्निना । साम्लक्षारेण संशुद्धिं ताम्रमाप्नोति सर्वथा ॥ ११३ ॥ इति विशेषशुद्धिः । अथ मारणम्— सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि कृत्वा संस्वेदयेद्बुधः । वासरत्रयमम्लेन ततः खल्वे विनिःक्षिपेत् ॥ ११४ ॥ ११

१२२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः पादांशं सूतकं दत्त्वा याममम्लेन मर्दयेत् । तत उद्धृत्य पत्राणि लेपयेद्विगुणेन च ॥ ११५ ॥ गन्धकेनाम्लघृष्टेन तस्य कुर्याच्च गोलकम् । ततः पिष्ट्वा च मीनाक्षीं चाङ्गेरीं वा पुनर्नवाम् ॥ ११६ ॥ तत्कल्केन बहिर्गोलं लेपयेद्व्यङ्गुलोन्मितम् । धृत्वा तद्गोलकं भाण्डे शरावेण च रोधयेत् ॥ ११७ ॥ वालुकाभिः प्रपूर्याथ विभूतिलवणाम्बुभिः । दत्त्वा भाण्डमुखे मुद्रां, ततश्चुल्यां विपाचयेत् ॥ ११८ ॥ क्रमवृद्धाग्निना सम्यग्यावद्यामचतुष्टयम् । स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य मर्दयेत्सूरणद्रवैः ॥ ११९ ॥ यामैकं गोलकं तच्च निक्षिपेत्सूरणोदरे । मृदा लेपस्तु कर्तव्यः सर्वतोऽङ्गुलमात्रकः ॥ १२० ॥ पाच्यं गजपुटे क्षिप्तं मृतं भवति निश्चितम् । वमनं च विरेकं च भ्रमं क्लममथारुचिम् । विदाहं स्वेदमूत्क्लेदं न करोति कदाचन ॥ १२१ ॥ चाङ्गेरी चतुष्पत्रा, मीनाक्षी हुनगुंदा पत्रशाकम् । इति ताम्रभस्म । अथान्यः प्रकारः— ताम्रपादांशतः सूतं ताम्रतुल्यं तु गन्धकम् । मर्दयेद्यामयुग्मं तु यावत्कजलिका भवेत् ॥ १२२ ॥ तां तु कन्यारसैः पिष्ट्वा ताम्रपत्राणि लेपयेत् । संशुष्काणि ततस्तानि शेषकज्जलिकान्तरम् ॥ १२३ ॥ निक्षिप्य हण्डिकामध्ये शरावेण निरोधयेत् । सन्धिरोधं द्वयोः कुर्यादम्बुभस्मविलेपनम् ॥ १२४ ॥ हण्डिकां पडुनाऽऽपूर्य भस्मना वा गलावधि । पिधाय चुल्ल्यामारोप्य वह्निं प्रज्वालयेद्दृढम् ॥ १२५ ॥ चतुर्यामं ततः स्वाङ्गशीतलं तत्समुद्धरेत् ।

११. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १२३ अम्लपिष्टं मृतं ताम्रं सूरणस्थं लिपेन्मृदा । पचेत्पश्चामृतैर्वाऽपि त्रिधा वान्त्यादिशान्तये ॥ १२६ ॥ अत्र गजपुटो बोध्यः । रसपद्धत्याम्— जम्भाम्भसा सैन्धवसंयुतेन सगन्धकं स्थापय शुल्वपत्रम् । पङ्कायमानं पुटयस्व युक्त्या वान्त्यादिकं यावदुपैति शान्तिम्॥ इति रससंयुक्तं ताम्रभस्म । रसपद्धत्याम्— अर्द्धांशेन रसेन तुल्यबलिना जम्ब्वाम्बुपिष्टेन च लिप्त्वा ताम्रदलानि संस्तरचितान्यर्कस्य पक्वच्छदैः । भाण्डे रन्ध्राणि तिन्तिणीकविटपत्वग्भस्मसंपूरिते घस्रैकं परिपाचितानि शुचिना तीव्रं म्रियन्ते सकृत्॥१२८॥ संस्तरचयनं तु—अर्धार्कपत्रं हण्डिकायां पक्वं दत्त्वा, तत्र कज्जलीं तदुपरि ताम्रपत्रं पुनस्तदुपरि कज्जलीं तदुपरि पक्वार्क- पत्रं, एवं क्रमेणेति भावः । हण्डिकायां पक्वं दत्त्वेत्ययमर्थः— आदौ रन्ध्रवति भाण्डे अम्लिकात्वग्भस्म चतुरङ्गुलं दृढं प्रसार्य, तत्र ताम्रसंस्तरं दत्त्वा, तदुपरि पुनर्भस्मचूर्णं कृत्वा, उपरि शरावमृत्कर्पटानि दत्त्वा, चुल्ल्यामारोप्य प्रहरचतुष्टयपर्यन्त- मग्निं तीव्रतरं दत्त्वा तानि म्रियन्ते, स्वाङ्गशीतानि ग्राह्याणि । शुचिरत्र वह्निः । अथान्यः प्रकारः— शुल्वपत्राणि सूतेन चतुर्थांशेन लेपयेत् । अम्लपिष्टं द्विगुणितमूर्ध्वाधो दापयेद्बलिम् ॥ १२९ ॥ चाङ्गेरीकल्कगर्भस्थं भाण्डे यामं पचेद्दृढम् । भस्मीभूतं ताम्रपत्रं सर्वयोगेषु योजयेत् ॥ १३० ॥ अन्यच्च— जम्बीररससंपिष्टरसगन्धकलेपितम् । ताम्रपत्रं शरावस्थं त्रिपुटैर्याति भस्मताम् ॥ १३१ ॥ १ ‘सर्वरोगेषु’ ग. ।

१२४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः अन्यच्च— गन्धाश्मना वा शिलया रविदुग्धेन लेपितम् । जम्भाम्भसा च पुटनैस्ताम्रं भस्मत्वमाप्नुयात् ॥ १३२ ॥ इति रसरहितं ताम्रभस्म मध्यमपक्षीयम् । अथ सोमनाथी ताम्रभस्म— शुल्वतुल्येन सूतेन वलिना तत्समेन च । तदर्द्धांशेन तालेन शिलया च तदर्द्धया ॥ १३३ ॥ तदर्धं पारदार्धं तालं, तालार्धा मनःशिला ॥ विधाय कज्जलीं श्लक्ष्णां भिन्नकज्जलसंनिभाम् । यन्त्राध्यायविनिर्दिष्टगर्भयन्त्रोदरान्तरे ॥ १३४ ॥ कज्जलीं ताम्रपत्राणि पर्यायेण विनिक्षिपेत् । प्रपचेद्यामपर्यन्तं स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ॥ १३५ ॥ अथ गुणाः— तत्तद्रोगहरानुपानसहितं ताम्रं द्विवल्लोन्मितं सं

: ११. ] आयुर्वेदप्रकाशः। १२५ दाहः स्वेदोऽरुचिर्मूर्च्छा क्लेदो रेको वमिर्भ्रमः । असम्यक्शोधिते दोषास्ताम्रेऽसम्यक्च मारिते ॥ १४० ॥ अथ वङ्गस्य नामलक्षणशोधनमारणानि । वङ्गं रङ्गं त्रपु प्रोक्तं तथा पिच्चटमित्यपि । खुरकं मिश्रकं चेति द्विविधं वङ्गमुच्यते ॥ १४१ ॥ खुरकं श्रेष्ठमुद्दिष्टं मिश्रकं चावरं स्मृतम् । खुरकं चन्द्ररूप्याभं खुराकारं च कीर्त्यते । एतल्लक्षणभिन्नं तु वङ्गं मिश्रकनामकम् ॥ १४२ ॥ गुणाः— रङ्गं लघु सरं रूक्षमुष्णं मेहकफकृमीन् । निहन्ति पाण्डुकं श्वासं चक्षुष्यं पित्तलं मनाक् ॥ १४३ ॥ सिंहो यथा हस्तिगणं निहन्ति तथैव वङ्गोऽखिलमेहवर्गम् । देहस्य सौख्यं प्रवलेन्द्रियत्वं नरस्य पुष्टिं विदधाति नूनम् १४४ अन्यत्रापि— वङ्गं तीक्ष्णोष्णरूक्षं कफकृमिवमिजिन्मेहमेदोऽनिलघ्नं कासश्वासक्षयघ्नं प्रशमितहुतभुङ्मान्द्यमाध्मानदारि । बल्यं वृष्यं प्रभाकृन्मनसिजजनकं सर्वमेहप्रणाशि प्रज्ञाकृद्वर्ण्यमुच्चैरलघुरतिरसस्यास्पदं बृंहणं च ॥ १४५ ॥ अन्यच्च— बल्यं दीपनपाचनं रुचिकरं प्रज्ञाकरं शीतलं सौन्दर्यैकविवर्धनं हितकरं नीरोगताकारकम् । धातुस्थौल्यकरं क्षयिक्षयहरं सर्वप्रमेहापहं वङ्गं भक्षयतो नरस्य न भवेत्स्वप्नेऽपि शुक्रक्षयः॥१४६॥ अशुद्धममृतं वङ्गं प्रमेहादिगणप्रदम् । गुल्महृद्रोगशूलार्शःकासश्वासवमिप्रदम् ॥ १४७ ॥ १ 'पाण्डुं कासं च' ग. ।

१२६ आयुर्वेद Bernard? No: आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [अध्यायः वङ्गभस्मकरणं-अस्य शोधनं विशेषशोधनं च प्रागुक्तम् ॥ शुद्धं वङ्गं क्षिपेद्धण्ड्यां चुल्लिकायां शनैः शनैः । तदधो ज्वालयेदग्निं द्रुते वङ्गे क्षिपेत्पुनः ॥ १४८ ॥ अपामार्गं चतुर्थांशं चूर्णं संचालयेदिदम् । स्थूलाग्रया लोहदर्व्या यावत्तद्भस्म जायते ॥ १४९ ॥ अत्र रहस्यम्— चूर्णप्रक्षेपणं कार्यं स्वल्पं स्वल्पं मुहुर्मुहुः । यावद्भस्म भवेद्वङ्गं तावच्चूर्णं समापयेत् ॥ १५० ॥ ततः शरावपिहितं स्थापयेत्तत्र तद्भिषक् । रजः सर्वं ततोऽधस्तात्कुर्यादग्निं तु तीव्रकम् ॥ १५१ ॥ यावदङ्गारवर्णं तद्रजः समुपजायते । स्वाङ्गशीतं ततो ग्राह्यं मारणाय रजः शुभम् ॥ १५२ ॥ प्रकारान्तरं रसपद्धत्याम्— वङ्गे घर्षणकाल एव भिषजः पीतायवानीरजो न्यस्यन्ति क्षणशः शिलाजतु तथा भस्माप्यपामार्गजम् । क्षिप्त्वा रङ्गदलान्यरुष्कपिशितैर्भाण्डे तु चिञ्चात्वचो भूत्या संस्तरसंस्थितानि पुटतः कुर्वन्ति भस्मान्यपि १५३ घर्षणकाले वक्ष्यमाणपलाशदण्डादिना घर्षणे; पीता हरिद्रा, यवानी यवासा, अनयो रजः; क्षणशः क्षणं क्षणं यावत् पिष्टीभवति तावद्भिषजो न्यस्यन्ति; ततो भस्मनः शुद्धयर्थं शिलाजतुं क्षिपन्ति, शिलाजतुरात्र श्वेतो ग्राह्यः सोरकाख्यः; तथेति अपामार्गजं भस्म घर्षणकाले वा क्षिपन्ति । अत्र भस्मी- कृत्य तदुपरि शरावं दत्त्वा तीव्रतरं वह्निं कृत्वा यथाऽङ्गारवर्णं भवति तथा कर्तव्यम् । पश्चात्स्वाङ्गशीतं ग्राह्यम् । मारणार्थं तद्भस्म भवति । प्रकारान्तरं-क्षिप्त्वेति । संस्तरस्तु भस्म दत्त्वा तदुपरि पत्रं, एवं क्रमेण । पुटं गजपुटम् ॥

११.] आयुर्वेदप्रकाशः । १२७ प्रकारान्तरं तत्रैव— यद्वैतस्य दलानि विंशतिगुणे पिण्याकचूर्णेऽतसी- संभूते शणपट्टवर्तिनि पुनस्तद्वद्यवान्या अपि । कीर्णानि क्रमशो निबध्य सुदृढं रुद्ध्वा गजाव्हे पुटे स्युर्भस्म त्रपुणि स्थिते तु पुटतोऽपकेऽयमेव क्रमः १५४ व्याख्या—अतसीपिण्याकचूर्णयवानीचूर्णयोः समुच्चयः, शणपट्टवर्तिनीति उभयोर्विशेषणं; क्रमशः पटे उभयोश्चूर्ण तत्रैकं पत्रं पुनश्चूर्णमित्यादि । अथैवमन्यतमप्रकारेण निष्प- न्नस्य वङ्गभस्मनः पुनर्मारणेन निरुत्थीकरणमाह— अथैवं वङ्गजं भस्म शुद्धतालेन मेलयेत् । समेन वाऽङ्घ्रिणांशेन ह्यष्टमांशेन वा ततः ॥ १५५ ॥ मर्दयेन्निम्बुकद्रावैरथवा कन्यकाद्रवैः । यामैकं वा द्वियामं वा दृढं मर्द्याथ चक्रिकाम् ॥ १५६ ॥ कृत्वा घर्मविशुष्कां तां पिप्पलस्य त्वगन्तरे । संस्थाप्य पश्चादेवं तत्सप्तधा विपचेद्भिषक् ॥ १५७ ॥ सर्वोत्तमं वङ्गभस्म निरुत्थं खटिकाप्रभम् । सर्वकार्यकरं चैव जायते वैद्यजीवनम् ॥ १५८ ॥ द्वितीयादिपुटे तालं न देयं किन्तु घर्षणैः । प्रोक्तद्रव्येण चक्राभं कृत्वा शुष्कं पुटेन्मुहुः ॥ १५९ ॥ पिप्पलस्य त्वगन्तरे स्थापनविधिः— पिप्पलत्वग्भवं चूर्णं मध्यं स्थाप्यं शरावके । चक्रिकां तत्र संस्थाप्य शेषमूर्ध्वं न्यसेद्रजः ॥ १६० ॥ संपिधायाथ संरुध्य मृत्कर्पटविलेपितम् । शुष्कं गजपुटे क्षेप्यं रहस्यमिति कीर्तितम् ॥ १६१ ॥ केचिद्वदन्ति पुटनाद्यदा भस्म मृदुर्भवेत् । तदाऽन्तिमपुटान्यस्य स्वल्पच्छगणकानि हि ॥ १६२ ॥

१२८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः इति वङ्गरजसो निरुत्थीकरणेन भस्मत्वापादनम् । अथ प्रका- रान्तरम्— वङ्गं सतालमर्कस्य पिष्ट्वा दुग्धेन तत्पुटेत् । शुष्काश्वत्थभवैर्वल्कैः सप्तधा भस्मतां व्रजेत् ॥ १६३ ॥ अथ मध्यमपक्षेण वङ्गमारणम्— रजनीरजसा वह्नौ स्थाप्य हण्ड्यां तु पूर्ववत् । वङ्गभस्म विधायथ सोरकं तत्र मेलयेत् ॥ १६४ ॥ वङ्गतुर्यांशकं तत्तस्याच्छरावेण पिधापयेत् । मन्दमग्निं घटीमेकां दत्त्वाऽथ स्वाङ्गशीतलम् ॥ १६५ ॥ कुन्देन्दुधवलं भस्म वङ्गं ग्राह्यं स्वकार्यकृत् ॥ १६६ ॥ अथान्यः प्रकारः— वन्योपलोपरिस्थे तु गोणीखण्डे क्षिपेद्रजः । तिन्तिणीवल्कलस्याथ तिलांस्तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १६७ ॥ अङ्गुलार्धप्रमाणेन तत्र वङ्गदलं न्यसेत् । खण्डीकृतं पुनस्तेन क्रमेणैवाऽथ विन्यसेत् ॥ १६८ ॥ तिलतिन्तिणिवल्कं च, गोमयेनाग्निना दहेत् । स्वाङ्गशीतं ततो ग्राह्यं युक्त्या वङ्गस्य भस्म तत् । श्वेतं तु लवणाभासं सुसूक्ष्मं सर्वकार्यकृत् ॥ १६९ ॥ अत्र पक्षद्वये तालदानं प्राज्ञैरपेक्षितम् । इत्यपि वङ्गभस्म । मतान्तरम्— मृत्पात्रे द्राविते वङ्गे चिञ्चाश्वत्थत्वचो रजः । क्षिप्त्वा वङ्गचतुर्थांशमयोदर्व्या प्रचालयेत् ॥ १७० ॥ ततो द्वियाममात्रेण वङ्गभस्म प्रजायते । अथ भस्मसमं तालं क्षिप्त्वाऽम्लेन विमर्दयेत् ॥ १७१ ॥ ततो गजपुटे पक्त्वा पुनरम्लेन मर्दयेत् ।

११.] आयुर्वेदप्रकाशः । १२९ तालेन दशमांशेन याममेकं ततः पुटेत् । एवं दशपुटैः पक्वं वङ्गं भवति मारितम् ॥ १७२ ॥ इति दशपुटि वङ्गभस्म ॥ अथ यशदस्य नामलक्षणगुणमारणानि । 'जस्ता' इति भाषा ॥ जसदं रङ्गसदृशं रीतिहेतुश्च तन्मतम् । उक्तं च— जशदं गिरिजं तस्य दोषाः शोधनमारणे । वङ्गस्येव हि बोद्धव्या गुणांस्तु प्रवदाम्यहम् ॥ १७३ ॥ गुणाः— जसदं तुवरं तिक्तं शीतलं कफपित्तहृत् । चक्षुष्यं परमं मेहान् पाण्डुं श्वासं च नाशयेत् ॥ १७४ ॥ अथ नागस्योत्पत्तिनामलक्षणगुणशोधनमारणानि । दृष्ट्वा भोगिसुतां रम्यां वासुकिस्तु मुमोच यत् । वीर्यं जातस्ततो नागः सर्वरोगापहो नृणाम् ॥ १७५ ॥ नागः सीसं च वध्रं च योगेष्टं नागनामकम् । नागनामकं भुजङ्गादिपर्यायवाचकमित्यर्थः ॥ सीसं रङ्गगुणं ज्ञेयं विशेषान्मेहनाशनम् ॥ १७६ ॥ अन्यच्च— नागः समीरकफपित्तविकारहन्ता सर्वप्रमेहवनराजिकृपीटयोनिः । उष्णः सरो रजतरञ्जनकद्रुणाशो- गुल्मग्रहण्यतिसृतिक्षणदांशुमाली ॥ १७७ ॥ नागस्तु नागशततुल्यबलं ददाति व्याधिं विनाशयति जीवनमातनोति ।

१३० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः वह्निं प्रदीपयति कामबलं करोति मृत्युं च नाशयति संततसेवितः सः ॥ १७८ ॥ अशुद्धः कुरुते नागः प्रमेहक्षयकामलाः । तस्मात्संशुद्ध एवायं मारणीयो भिषग्वरैः ॥ १७९ ॥ अपक्वदोषाः— पाकेन हीनौ किल नागवङ्गौ कुष्ठानि गुल्मांश्च तथाऽतिकष्टान् । पाण्डुप्रमेहानलसादशोथभगन्दरादीन् कुरुतः प्रयुक्तौ ॥ १८० ॥ अस्य शोधनं विशेषशोधनं च प्रागुक्तम् । अथ मारणम्— अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्णं चतुर्थांशेन निःक्षिपेत् । मृत्पात्रे विद्रुते नागे लोहदर्व्या प्रचालयेत् ॥ १८१ ॥ यामैकेन भवेद्भस्म तत्तुल्या तु मनःशिला । काञ्जिकेन द्वयं पिष्ट्वा पुटेद्गजपुटेन च ॥ १८२ ॥ स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा शिलया काजिकेन च । पुनः पचेच्छरावाभ्यामेवं षष्टिपुटैर्मृतिः ॥ १८३ ॥ इति षष्टिपुटी नागभस्म ॥ ताम्बूलरससंपिष्टशिलालेपात्पुनः पुनः । द्वात्रिंशद्भिः पुटैर्नागो निरुत्थं भस्म जायते ॥ १८४ ॥ इति द्वात्रिंशत्पुटी नागभस्म । अथान्यमतम्— भूभुजङ्गमगास्थि च पिष्ट्वाऽहेः पत्रमादिहेत् । हण्ड्यामग्नौ द्रवीकृत्य वासापामार्गसंभवम् ॥ १८५ ॥ क्षारं विमिश्रयेत्तत्र चतुर्थांशं गुरुक्तितः । प्रहरं पाचयेच्चुल्यां वासादर्व्या विघट्टयन् ॥ १८६ ॥ चूर्णीभूतं पिधायाथ कुर्यादग्निं समं पुनः । तत उद्धृत्य तच्चूर्णं शुद्धया शिलयाऽन्वितम् ॥ १८७ ॥ वस्वंशयाऽथ तत्सर्वं वासानीरैर्विमर्दयेत् ।

११.] आयुर्वेदप्रकाशः । १३१ पुटेत्पुनः समुद्धृत्य तद्द्रवेण विमर्दयेत् । एवं सप्तपुटैर्नागः सिन्दूराभो भवेद्ध्रुवम् ॥ १८८ ॥ भूभुजङ्गः भूनागः, अगस्तिर्मुनिद्रुमस्तत्पर्णरसम् । क्षारं सौकर्याद्द्रस ग्राह्यम् । गुरुक्तिः स्वल्पं स्वल्पं प्रतिक्षणं देय- मित्येवंरूपा, प्रहरं यावद्द्रस भवत्यखिलं तावत्, न तु प्रहर- नियमः ॥ इति निरुत्थं नागभस्म । रसपद्धत्याम्— नागं काष्ठकृशानुना पटुघटआष्ट्रे द्रुतं कन्यका- मूलैर्घृष्टमिभाशनार्कबहुपाद्ब्रह्मद्रुमूलायसाम् । दण्डेनान्यतमस्य वा यदवधि स्यात्पिष्टिका तत्पुनः सिन्दूरारुणमुद्धृतं च शिलया त्वंशया योजितम् १८९ कन्यावारिविभावितं पुनरपि प्राक्प्रक्रियोत्पादितं त्रिः स्याद्रस करीषवह्निपुटितं प्रान्तेऽतिमन्दं सकृत् । कन्यामूलविघट्टनारहितया वङ्गोऽपि भस्मीभवे- त्पूर्वप्रक्रिययैव मानसशिलास्थाने तु दत्तालया ॥१९०॥ व्याख्या—इभाशनः पिप्पलः, अर्कः प्रसिद्धः, बहुपा- न्न्यग्रोधः, ब्रह्मद्रुः पलाशः, आयसं लोहं, एतेषामन्यतमेन दण्डेन दर्व्या यदवधि पिष्टिका स्यात्तदवधि पटुघटआष्ट्रे दृढघटार्धखण्डे, नागं काष्ठाग्निना द्रवीकृत्य, तत्र कन्यामूलं शुष्कं कन्यारसं वा दत्त्वा, घृष्टं कुर्यादिति भावार्थः । पुटितं त्रिःसप्तवारं कन्यावारिणा मर्दितं शरावसंपुटस्थं करीषाग्निषु गजपुटेषु त्रिःपुटितं प्रान्तेऽतिमन्दपुटितं भस्म स्यात् । अमुं प्रकारं वङ्गेऽप्यतिदिशति—कन्येत्यादि । स्पष्टम् । अथान्यः प्रकारः— नागं खर्परके निधाय कुनटीचूर्णं ददीत द्रुते निम्बूत्थद्रवगन्धकेन पुटितं भस्मीभवत्याशु तत् ।

१३२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः एवं तालकवापतस्तु कुटिलं चूर्णीकृतं तत्पुटे- द्वन्धाम्लेन समस्तदोषरहितं योगेषु योज्यं भवेत् १९१ अथान्यः प्रकारः— त्रिभिः कुम्भिपुटैर्नागो वासारसविमर्दितः । सशिलो भस्मतामेति तद्रजः सर्वमेहनुत् ॥ १९२ ॥ कुम्भी गजः । नागो नागपिष्टिः। सशिलोऽष्टमांशशुद्धशिलायुक्तः। 'शरावसंपुटस्थः' इत्यध्याहार्यम् । इति नागभस्मीकरणम् । अथ नागभस्मनि विशेष उक्तो रसपद्धतिकृता । तद्यथा— सर्वेषां मतमेतदेव भिषजां यत्तारसीसोद्भवं पार्थक्येन गुणावहं न भसितं प्रोक्तोपलोहस्य च । किं कार्यं भसितस्य चेच्छृणु रसादिष्वेव योज्यं हि त- त्तादृक्सङ्घटनानुरोधबलतः प्रोक्ताव्यवस्था इति॥१९३॥ अथ नागेश्वरः ।— [L

११.] आयुर्वेदप्रकाशः । १३३ रीरसेन मर्दयेत्, तदुपरि अर्कदुग्धेन मर्दयेत् प्रहरैकं, पश्चात्त- चक्रिकां कृत्वा संशोष्य शरावसंपुटे धृत्वा पञ्चपट्टकपरिमितै- र्वनोपलैः पुटेत्, तदुत्तरं तस्य सहदेव्या रसेन पुटैकं दद्यात्, ततः सिद्धो जातः । अथ प्रयोगः—रक्तिकाद्वयमस्य वाकुची- चूर्णेन सह देयं दिनानि चत्वारिंशत्, पथ्यं गोधूमतिलतैलं, औषधं भक्षयित्वा घर्मे प्रहरैकं स्थेयं, ततोऽल्पदिनैर्मण्डलपा- काञ्जलस्रावोत्तरं क्रमेण सवर्णता । देवदारुदारुचिनीवाकुची- युक्तं गलत्कुष्ठे, त्रिकटुदेवदारुयुक्तं वातरक्ते, मूत्रकृच्छ्रे वाकुचीयुक्तं, दुग्धोदनं सर्वत्र पथ्यम् । इति नागेश्वरो रसः ॥ अथ लोहस्योत्पत्तिनामलक्षणभेदगुणशोधन- मारणानि । पुरा लोमिलदैत्यस्य निहतस्य सुरैर्युधि । उत्पन्नानि शरीरेभ्यो लोहानि विविधानि वै ॥ १९४ ॥ अथ नामानि— लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी । मुण्डं तीक्ष्णं तथा कान्तमिति लोहं त्रिधा स्मृतम् ॥ १९५ ॥ मुण्डं तु त्रिविधं तत्र मृदु कुण्ठं कडारकम् । तीक्ष्णकं षड्विधं प्राहुः खराख्यं सारसंज्ञकम् ॥ १९६ ॥ हुन्तालमपरं तारावहं वाजिरकालकम् । कान्तं पञ्चविधं ज्ञेयं आमकं चुम्बकं तथा ॥ १९७ ॥ कर्षकं द्रावकं तद्वद्रोमकान्तं च पञ्चमम् । एकास्यं द्विमुखं त्र्यास्यं वेदास्यं शरवक्त्रकम् । सर्वतोमुखमित्येवमुत्तमाधमकान्तकम् ॥ १९८ ॥ लक्षणम्— भेदानां लक्षणान्यत्र न संप्रोक्तानि गौरवात् । आख्यया प्रस्फुटानि स्युर्मुख्यानां लक्ष्म कथ्यते ॥१९९॥ १२

१३४ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [अध्यायः मुण्डं तु वर्तुलं भूमौ पर्वतेषु च जायते । गजवह्व्यादि तीक्ष्णं स्यात् कान्तं चुम्बकसंभवम् ॥२००॥ अन्यच्च— मुण्डात्कटाहपात्रादि जायते, तीक्ष्णलोहतः । खड्गादिशस्त्रभेदाः स्युः, कान्तलोहं तु दुर्लभम् ॥ २०१ ॥ मुण्डाच्छतगुणं तीक्ष्णं तीक्ष्णात्कान्तं शताधिकम् । तस्मान्मुण्डं परित्यज्य तीक्ष्णं वा कान्तमुत्तमम् ॥ २०२ ॥ 'मारणाय' इति शेषः । अथ तीक्ष्णकान्तयोर्विशेषलक्षणानि— कासीसामलकल्काक्ते लोहेऽङ्गं दृश्यते स्फुटम् । तीक्ष्णलोहं तदुद्दिष्टं मारणायोत्तमं विदुः ॥ २०३ ॥ अन्यच्च— क्ष्माभृच्छिखराकाराण्यङ्गान्यम्लेन मर्दिते । लोहे स्युर्यत्र सूक्ष्माणि तत्सारमभिधीयते ॥ २०४ ॥ अस्य गुणाः— लोहं साराह्वयं हन्याद्ग्रहणीमतिसारकम् । अर्धसर्वाङ्गजं वातं शूलं च परिणामजम् ॥ छर्दिं च पीनसं पित्तं श्वासमाशु व्यपोहति ॥ २०५ ॥ अथ कान्तलक्षणगुणाः— यत्पात्रे न प्रसरति जले तैलविन्दुः प्रतप्ते हिङ्गुर्गन्धं त्यजति च निजं तिक्ततां निम्बकल्कः । तप्तं दुग्धं भवति शिखराकारकं नैति भूमिं कृष्णाङ्गः स्यात्सजलचणकः कान्तलोहं तदुक्तम् ॥२०६ कान्तायः कामलाशोफकुष्ठानि क्षयगुल्मकौ । शूलोदरार्शःप्लीहानमामवातं भगन्दरम् ॥ २०७ ॥ अम्लपित्तं यकृच्चापि शिरोरोगं हरेद्ध्रुवम् । १ 'लेपिते' ग. ।

११. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १३५ बलं वीर्यं वपुःपुष्टिं कुरुतेऽग्निं विवर्धयेत् । सर्वान् गदान् विजयते कान्तलोहं न संशयः ॥ २०८ ॥ अथ सामान्यगुणाः— लोहं शीतं सरं तिक्तं मधुरं तुवरं गुरु । रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं, जयेत् ॥ २०९ ॥ कफं पित्तं गरं शूलं शोफार्शःप्लीहपाण्डुताः । मेदोमेहकृमीकुष्ठं तत्किट्टं तद्गुणं स्मृतम् ॥ २१० ॥ अथलोहदोषाः— गुरुता दृढतोत्क्लेदः कश्मलं दाहकारिता । अश्मदोषः सदुर्गन्धो दोषाः सप्तायसः स्मृताः ॥ २११ ॥ अथाशुद्धगुणाः— षण्ढत्वकुष्ठामयमृत्युदं भवेद्धृद्रोगशूलौ कुरुतेऽश्मरीं च । नानारुजानां च तथा प्रकोपं करोति हल्लासमशुद्धलोहम् २१२ अथासम्यङ्मारितस्य गुणाः— जीवहारि मदकारि चायसं देहशूलकृदसंस्कृतं ध्रुवम् । पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजां च यच्छति २१३ अथ केचित्— न रसेन विना लोहं न लोहं चाभ्रकं विना । एकत्वेन शरीरस्य बन्धो भवति देहिनः ॥ २१४ ॥ पारदेन विना लोहं यः करोति पुमानिह । उदरे तस्य किट्टानि जायन्ते नात्र संशयः ॥ २१५ ॥ वस्तुतस्तु प्राशस्त्याय रसयोगो रसाभ्रयोगश्च । अथानुपान- मेतस्य— त्रिफलामधुसंयुक्तं सर्वरोगेषु योजयेत् । पथ्याशिनां लोहभस्म यथोक्तगुणदं भवेत् ॥ २१६ ॥

१३६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [ अध्यायः अस्य मात्राप्रमाणं प्रागुक्तम्। अथ लोहसेविनां वर्ज्यानि— कूष्माण्डं तिलतैलं च माषान्नं राजिकां तथा। मद्यमम्लं मसूरांश्च त्यजेल्लोहस्य सेवकः ॥ २१७ ॥ अथ लोहोपद्रवे— मुनिरसपिष्टविडङ्गं मुनिरसलीढं चिरं स्थितं घर्मे। द्रावयति लोहदोषान् वह्निर्नवनीतपिण्डमिव ॥ २१८ ॥ काले मलप्रवृत्तिर्लाघवमुदरे विशुद्धिरुद्वारे। अङ्गेषु नावसादो मनःप्रसादोऽस्य परिपाके ॥ २१९ ॥ अस्य लोहस्य ॥ कृमिरिपुसहितं लीढं सहितं स्वरसेन वङ्गसेनस्य। क्षपयत्यचिरान्नियतं लोहाजीर्णोद्भवं शूलम् ॥ २२० ॥ आरग्वधस्य मज्जाभी रेचनं किट्टशान्तये। भवेद्यद्यतिसारश्च पीत्वा दुग्धं

११.] आयुर्वेदप्रकाशः । १३७ शस्त्रकृल्लोहकाराणां गृहे तद्बहुलं भवेत् ॥ २२५ ॥ तच्चूर्णं तु समानीय सुधौतं निर्मलं शुचि । युक्त्या संशोध्य विधिना मारणं तस्य कारयेत् ॥ २२६ ॥ युक्तिस्तु दृढशरावे वा लोहजशरावे वा तच्चूर्णं संस्थाप्य, कोकिलैः शुल्कानीतैर्ध्मत्वा लोहकारादिभिर्ध्माययित्वा वा भस्त्रावातेन, अग्निसमानं दृष्ट्वा, संदंशेन निष्कास्य, तन्मध्ये तैलतक्रादि देयं; एवं सुकरं भवति । तैलतक्रादिषु चूर्णं निक्षिप्तं चेत्पुनः पुनस्तस्मान्निष्कासने महत्प्रयास इति । एवं यथाबुद्धिवैभवं शोधयेत् । पुनरन्योऽपि चूर्णप्रकारः— संशुद्धं लोहजं पत्रं तप्तं तप्तं वराजले । गोजले वा मुहुः क्षिप्तं क्षिप्रं चूर्णत्वमाप्नुयात् ॥ २२७ ॥ पुनरन्योऽपि चूर्णप्रकारः— स्थूलाभ्यः सिकताभ्योऽपि चुम्बकेन शनैर्मुहुः । लोहचूर्णं हि गृह्णन्ति सुसूक्ष्मं मारणे हितम् ॥ २२८ ॥ अथ विशेषशोधनम्— तैलतक्रादिसंशुद्धं लोहं शोध्यं विशेषतः । प्रोक्तदोषविनाशाय तदिदानीमिहोच्यते ॥ २२९ ॥ त्रिफलाष्टगुणे तोये त्रिफलाषोडशं पलम् । तत्काथे पादशेषे तु लोहस्य पलपञ्चकम् ॥ २३० ॥ कृत्वा पत्राणि तप्तानि सप्तवारं निषेचयेत् । एवं प्रलीयते दोषो गिरिजो लोहसंभवः ॥ २३१ ॥ अथात्र कान्तलोहे विशेषः— शशरक्तेन संलिप्तं किंवाऽऽर्कपयसाऽऽयसम् । दलं हुताशने ध्मातं सिक्तं त्रैफलवारिणि ॥ त्रिशः कान्तस्य संशुद्धिरित्येवं परमा भवेत् ॥ २३२ ॥ १ 'तत्सूक्ष्मं' ग. ।

१३८ आयुर्वेद्रीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः अन्यत्रापि— तप्तं क्षाराम्लसंयुक्तं शशरक्तेन भावितम् । कान्तलोहं भवेच्छुद्धं सर्वदोषविवर्जितम् ॥ २३३ ॥ अत्रान्योऽपि विशेषः— तत्तद्व्याध्युपयुक्तानामौषधानां जलेऽयसः । प्रक्षेपं प्राह तत्त्वज्ञः सिद्धो नागार्जुनस्ततः ॥ २३४ ॥ ततः सामान्यविशेषशोधनतः । अन्यच्च— सर्वाभावे निषेक्तव्यं क्षीरतैलाज्यगोजले । शुद्धस्य शोधनं ह्येतद्गुणाधिक्याय संमतम् ॥ २३५ ॥ इति विशेषशोधनम् । अथ भस्मप्रकारः— संशुद्धं लोहचूर्णं तु समानीय भिषग्वरः । अपक्वतिन्दुकफलरसैः संमर्दयेद्दिनम् ॥ २३६ ॥ त्रिफलाभृङ्गराजस्य कण्टकारीरसस्य च । पुटानि त्रीणि दत्तानि सत्यं वारितरं भवेत् ॥ २३७ ॥ तत्तद्रोगानुपानेन सर्वरोगहरं भवेत् । लाला अनूपरायेण उपदिष्टं न संशयः ॥ २३८ ॥ शुद्धस्य सूतराजस्य भागो भागद्वयं बलेः । द्वयोः समं सारचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाम्बुना ॥ २३९ ॥ यामद्वयं तस्य गोलं संवेष्ट्यैरण्डजैर्दलैः । ततः सूत्रेण संबध्य स्थापयेत्ताम्रसंपुटे ॥ २४० ॥ संमुद्र्य वदनं तस्य मृदा संशोष्य तत्पुनः । त्रिदिनं धान्यराशिस्थं तत उद्धृत्य मर्दयेत् ॥ २४१ ॥ रजस्तद्वस्त्रगलितं नीरे तरति हंसवत् । सोमामृताभिदमिदं लोहभस्म प्रकीर्तितम् ॥ २४२ ॥ इति निरग्निकं सोमामृताभिदं लोहभस्म । अथ रसपद्धत्यां सूर्यतापि लोहभस्म उक्तम्—

११. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १३९ शाणोद्धान्तमयस्तु कान्तमथवा क्षित्त्वार्द्धलेलीतकं दत्त्वाऽङ्घ्र्यंशरसं विमर्द्य सलिलैर्भृङ्गाद्रिकर्णीरसैः । पक्वं सूर्यपुटैश्चतुर्दशदिनैरेण्डपत्रावृतं भस्म स्याद्गृहधूमधूसररुचि प्राग्धान्यराशिस्थितम् २४३ व्याख्या—संशुद्धं लोहं शाणोद्धान्तं शाणं शस्त्रोत्तेजकं शस्त्रं तत्र घर्षणेन उद्धान्तं पतितमयः सारलोहं, अथवा तेनैव प्रकरेण पतितं कान्तलोहं, तत्रार्धलेलीतकं गन्धकं क्षित्त्वा, तत्र चतुर्थांशं शुद्धपारदं च दत्त्वा, सर्वं विमर्द्य पूर्वं शुष्कमेव मर्दयित्वा, पश्चात्सलिलैः काञ्जिकादिभिः, पश्चाद्भृङ्गरसेन तथा अद्रिकर्णी गिरिकर्णी तस्याः स्वरसै- र्विमर्द्य, सूर्यपुटैः पक्वं चतुर्दशदिनैर्भावनाभिः, पश्चादे- रण्डपत्रावृतं गोलकं कृत्वा धान्यराशिस्थं त्रिदिनं, गृहधूमधू- सररुचि अलिन्दधूमतुल्यं भस्म स्यात् । अत्र सूर्यपुटानि प्रातः- कालादारभ्य सन्ध्यापर्यन्तं शुष्कमर्दनेन संपादनीयानि, भावना तु सन्ध्यायां यथाऽऽर्द्रभावं संपद्यते तथा कार्या । अत्र भावनानियमो नास्ति, मर्दनस्यैव भस्मसंपादनत्वात् । इति सूर्यतापि लोहभस्म । मतान्तरम्— सत्यानुभूतो योगीन्द्रैः क्रमोऽन्यो लोहमारणे । कथ्यते रामराजेन कौतूहलधियाऽधुना ॥ २४४ ॥ यथा— सूतकाद्विगुणं गन्धं दत्त्वा कुर्याच्च कज्जलीम् । द्वयोः समं लोहचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाद्रवैः ॥ २४५ ॥ यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वा ताम्रस्य पात्रके । घर्मे धृत्वा रुब्रूकस्य पत्रैराच्छादयेद्बुधः ॥ २४६ ॥ यामद्वयाद्भवेदुष्णं धान्यराशौ न्यसेत्ततः । १ 'कौतूहलविधायिना' ग. ।

ी गिरिकर्णी, चाङ्गेरी अम्लपर्णी," Wait, look at "अद्रिकर्णी": "वरा त्रिफला, अद्रिकर्णी गिरिकर्णी, चाङ्गेरी अम्लपर्णी,"

Let's read line : "नीरवानीरो जलवेतसः, एषामन्यतमस्य रसैस्त्रिदिवसं पिष्टं" Wait, punctuation after जलवेतसः is a comma: "नीरवानीरो जलवेतसः, एषामन्यतमस्य रसैस्त्रिदिवसं पिष्टं"

Let's read line : "त्रिवारं भावितं, पश्चाद्दन्तिपुटैः पक्वं भस्म स्यात्त्रिंशत्संख्याकग-"

Let's read line : "जपुटैरित्यर्थः । परैरतोऽप्यधिकैर्गजपुटैरुत्कृष्टतरं जलतरं भस्म"

Let's read line : "स्यादित्यर्थः । अत्र वाशब्दः समुच्चये । तेन एतैरौषधैर्यथा"

Let's read line : "त्रिंशत्पुटानि भवन्ति तथा कार्यम् । त्रिदिवसशब्दस्तु भाव-"

Let's read line : "नात्रयवाचकः, न त्वैकैकदिनसाध्यभावनावाचकः । इत्यग्नि-"

Let'