बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

मुत्तरे॑ रथंतरं पूर्वै ऽहन्त्साम भवति॑ बृहदुत्तरे॑ वैखानसं पूर्वै ऽहन्त्साम भवति॑ षोडश्युत्तरे॑ हविष्मन्निधनं पूर्वमहर्भवति॑ हविष्कृन्निधनमुत्तरं॑ नानैवार्धमासयोर्भवतो नानावीर्ये भवत इति ब्राह्मणम्॑ संतिष्ठते द्विरात्रस्त्रिरात्रेण यक्ष्यमाणो भवति॑ स उपकल्पयते सहस्रं॑ तस्मिन्नुन्नतो वेहद्दामन इति भवन्त्ये- ५ थास्यैषा सहस्रतम्यन्यतराव्णौ कण्डूक्षतोपकॢप्ता१ भवति॑ दीक्षते॑ रोहिण्या पिङ्गल्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति॑ द्वादशोप- सदः॑ ॥ २४ ॥ तायते प्रथमे ऽहन्नग्निष्टोमस्त॑स्य त्रिवृत्प्रातःसवनं पञ्चदशं माध्यंदिनग्ँ सवनग्ँ सप्तदशं तृतीयसवनम्॑ स दाक्षिणानि १० हुत्वाग्नीध्रे स्रुवाहुतिं जुहोति लङ्

[ १६ । २५, २६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २७१ न्नतिरात्रस्तस्य सप्तदशं प्रातःसवनमेकविꣳशं माध्यंदिनꣳ सवनं त्रिणव आर्भवः पवमानस्त्रयस्त्रिꣳशमग्निष्टोमसामैकविꣳशान्य्- उक्थानि सषोडशिकानि ' षोडशं प्रथमꣳ रात्रिसाम पञ्चदशा- नीतराणि चित्रद्रायंतरः१ सन्धिः ' स दाक्षिणानि हुत्वाग्नीध्रे स्रुवाहुतिं जुहोति त्वꣳ सहस्रस्य प्रतिष्ठासि२ वैष्णवो वामन- स्त्वम् । सा३ मा सहस्र आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा- विंशताद्रयिरिति ' वामन एतेषां त्रयाणां चत्वारिꣳशच्छतानां४ प्रथमो नीयते ' नात्राक्षीनसंततिं करोति ' ॥ २५ ॥ अथैताꣳ सहस्रतमीमुत्तरेणाग्नीध्रं५ पर्याणीयाहवनीयस्यान्ते द्रोणकलशमवघ्रापयेदाजिघ्र कलशं मह्युरुधारा पयस्वत्या वा विशन्त्विन्दवः समुद्रमिव सिन्धवः । सा मा सहस्र आभज प्रजया पशुभिः सह पुनर्माविशताद्रयिरिति ' प्रजयैवैनां पशुभी रय्या समर्धयति प्रजावान्पशुमान्रयिमान्भवति य एवं वेदेति ब्राह्मणमेव भवति तया सहाग्नीध्रं परेत्य पुरस्ता- त्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यां जुहुयादिति ' स तया सहाग्नीध्रं परेत्य पुरस्तात्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यां जुहोत्युभा जिग्यथुर्न पराजयेथे न पराजिग्ये कतरश्चनैनोः । इन्द्रश्च विष्णो यदपस्पृधेथां त्रेधा

१ Thus M ; बृहद्रायंतरः Be ; बृहद्रथंतरः the other MSS. २ प्रतिष्ठा ष्षसि all, also M. ३ स M. ४ Thus M only (sic !) ; चत्वारिꣳशतानि all the other MSS. ५ ॰ग्नीध्रीयं MSS. ; U sec. m. ॰ग्नीध्रौ ।

Digitized by Madhuban Trust २७२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । २६, २७ । ]

सहस्रं वि तदैरेयेथामिति ˈ त्रेधाविभक्तं वै त्रिरात्रे सहस्रम् ˈ साहस्रीमेवैनां करोति ˈ सहस्रस्यैवैनां मात्रां करोतीति ब्राह्मणम॑थास्यै रूपाणि जुहोत्यज्येतायै स्वाहा कृष्णायै स्वाहा श्वेतायै स्वाहेत्य॑थास्या उपोत्थाय नामभिर्दक्षिणं कर्णमाजप- तीडे रन्ते ऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ५ ते अघ्निये नामानि सुकृतं मा देवेषु ब्रूतादिति ˈ देवेभ्य एवैनमावेदयत्यन्वेनं देवा बुध्नन्त इति ब्राह्मणम् ˈ ॥ २६ ॥ अथैताᳪ सहस्रतमीमन्तरेण चात्वालोत्करावुदीचीं नीय- मानामनुमन्त्रयते सा मा सुवर्गं लोकं गमय सा मा ज्योति- ष्मन्तं लोकं गमय सा मा सर्वान्पुण्यांल्लोकान्गमय सा मा १० प्रतिष्ठां गमय प्रजया पशुभिः सह पुनर्माविशताद्रयिरिति ˈ प्रजयैवैनां पशुभी रय्यां प्रतिष्ठापयति ˈ प्रजावान्पशुमा- न्रयिमान्भवति य एवं वेदेति ब्राह्मणम॑थ वै भवति तामग्नीधे वा ब्रह्मणे वा होत्रे वोद्गात्रे वाध्वर्यवे वा दद्यात्स॑हस्रस्य सा दत्ता भवति सहस्रमस्य प्रतिगृहीतं भवतीति ब्राह्मणम॑थ वै १५ भवति यस्तामविद्वान्प्रतिगृह्णाति तां प्रतिगृह्णीयादेकासि न सहस्रमेकां त्वा भूतां प्रतिगृह्णामि न सहस्रमेका मा भूता- विश मा सहस्रमित्ये॑कामेवैनां भूतां प्रतिगृह्णाति न सहस्रं य एवं वेदेति ब्राह्मणम॑थ वै भवति स्योनासि सुषदा सुशेवा स्योना माविश सुषदा माविश सुशेवा माविशेत्याह ˈ स्योनै- २० वैनाᳪ सुषदा सुशेवा भूताविशति नैनᳪ हिनस्तीति ब्राह्मण- म॑थ वै भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति सहस्रम् सहस्रतम्यन्वेती ३

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the Baudhāyana Śrautasūtra page:

सहस्रतमीꣳ सहस्रा३मिति॑ य॑त्प्राचीमुत्सृजेत्सहस्रꣳ सहस्र- तमन्विया॑त्स॒हस्रमप्र॒ज्ञाच॒र्॑ सुव॒र्गं लो॒कं न प्रजानीया- त्प्र॑तीचीमुत्सृज॑ति॒ ताꣳ सहस्रमनु पर्याव॑र्तते॒ सा प्रजानती॑ सुवर्गं लोकमे॑ति॒ यज॑मानमभ्युत्सृजती॑ति॒ तां पुरस्तात्प्रतीची॑ ५ यज॑मानमभ्युत्सृज॑ति॒ क्षिप्रे सहस्रं प्रजायत उत्तमा नीयते प्रथमा देवान्गच्छतीति ब्राह्मणं॑ तेन हैतेन रौचिणेयः क्रोथुनिः१ कौलाश्वो२ यास्क ऋत्सुखेषु विह्वतेनेजे३ । ऽथोह हाजमाम३ मगधो गार्ग्य आरुणेरन्तेवासी॑ स४ ह५ सꣳस्या- मदृष्ट्वोवाच४ ननु मत५ एकाहा

२७४ बॊधायनश्रौतसूत्रम् । [१६ । २८ ।] विँशाः पवमाना¹ उच्चस्तोमाः¹ स्युरित्येतदेकमेको ऽग्निष्टोमो द्वावुक्थ्यावथातिरात्रश्छन्दोगानु² सामविकल्पं³ पृच्छेयुरित्येत- दपरम् । श्रद्धादेवं यजमानं चत्वारि वीर्याणि नोपानमन्नेज- न्द्रियं ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्येतान्कामानवरुरुत्समानश्चतूरात्राय⁴ दीक्षते । तस्यापरिमता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याह्नान्यग्नि- ५ ष्टोमा एवैते चतुष्टोमाः स्युरित्येतदेकमेको ऽग्निष्टोमो द्वावु- क्थ्यावथातिरात्रश्छन्दोगानु² सामविकल्पं पृच्छेयुरित्येतदपरं । पुष्टिकामश्चतूरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमता दीक्षा द्वादशो- पसदो । ऽथ वै भवति पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्तीति । प्रथमे चतूरात्रे आग्नेय आज्य आग्नेयमष्टाकपालग् सायंप्रात- १० रन्ववधाय जुहोति । द्वितीये चतूरात्रे सौम्य आज्ये सौम्यं चतुष्कपालग् सायंप्रातरन्ववधाय जुहोति । तृतीये चतूरात्रे वैष्णव आज्ये वैष्णवं त्रिकपालग् सायंप्रातरन्ववधाय जुहोति । तस्य त्रिवृत्सप्तदशौ विपर्यासग् स्तोमौ भवतः । प्राणो वै त्रिवृ- दन्नग् सप्तदशः प्रजापतिः । प्राणाच्च खलु वा इदमन्नाद्याच्च १५

१ Thus (without visarga) Be; पवमानंस्तस्तोमा B Be 11 UD. २ I am in doubt whether छन्दोगान् सा० पृ० or छन्दोगाननु सा० पृ० should be put into the text; Be has each time the last mentioned reading, M presents once the first, once the last mentioned; the other MSS. छंदोगाञ्जन् or ॰नु or छंदोगाञ्ज । ३ स्तोमवि० B Be 11 DU; सामवि० Be. ४ Thus Be; ॰नवरुरुत्स (त्सु) कामश्च० B Be 11 UD.

..."? YES! On page 274, Caland might have written a note: "2. प्रजातिकामो all MSS. ..." or something! And on page 275, he writes: "1 Cp. page 274, note 2." And then footnote 2: Wait, why would footnote 2 say "प्रजापतिकामो all MSS. exc. M."? Wait! Look at the digit in line 16: Is it २? Wait! Look at the shape of '१' in line 15: "१ Cp. page 274, note 2." Look at the shape of the digit in line 16: It is "२"! Wait, if note 1 is "Cp. page 274, note 2", why would note 2 be "प्रजापतिकामो all MSS. exc. M."? Wait, could note 2 be for: "पशुकामो वा२"? No, why would note 2 say "प्रजापतिकामो" if the text is "पशुकामो"? It mentions "प्रजापतिकामो", which is a variant for प्रजातिकामो! Wait, why would BOTH note 1 and note 2 be about प्रजातिकामो/प्रजापतिकामो? Wait! Look at line 16 again: Is that "२ प्रजापतिकामो"?

? Wait, between शandन्तो: There is श, then न, then न्तो? No, it's शन्तो! Wait, look at the letter: शwith a loop at bottom-left, top connects to headline. Thenन्तो (नconnected toतwith top strokeो). Wait, is there any नbeforeन्तो? No, it's just आक्रोशन्तो! Wait, why did I type आक्रोशनन्तोearlier? Because I misreadश+न्तो. Let's look at line 12: रहः शम्यन्यासेशम्यन्यासे यजमान⁶ आक्रोशनन्ज्यानिमिच्छ- Wait, look at line 12: आ क्रो श न् ज्या नि मि च्छ मा नो-> Wait, look atआक्रोशञ्ज्यानिमिच्छ-orआक्रोशन्ज्यानिमिच्छ-: It has आ, क्रो, श, then ञ्ज्या(palatal nasal conjunct with jya)! Look at that conjunct:ञ+ज+य+ा->ञ्ज्या! Wait, आक्रोशञ्ज

[१६ । ३१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् २७७

पशुकामः सप्तरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्त- दश उक्थ्य एकविꣳश उक्थ्यस्त्रिणव उक्थ्यः पञ्चविꣳशो ऽग्निष्टोमो महाव्रतवान्विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रो । बृहद्रथंतरे ५ पूर्वेष्वहःसूपेत्य प्रत्यचं विश्वजिति पृष्ठान्युपयन्ति । ब्रह्मवर्च- सकामो ऽष्टरात्राय दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोप- सदस्तस्याहानि त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्य एकविꣳश उक्थ्यस्त्रिणव उक्थ्यस्त्रयस्त्रिꣳश उक्थ्यः पञ्चविꣳशो ऽग्निष्टोमो महाव्रतवान्विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रः । प्रजासु वा १० चुचुक्षासु ज्योगमयावी वा नवरात्राय दीक्षते । तस्यापरि- मिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि ज्योतिर्गौरायुरित्येतमेव त्र्यहं त्रिरुपयन्ति । तेषामायुरतिरात्र उत्तममहर्भवति । प्रजातिकामो वा व्यावृतकामो वाभिचरन्नभिचर्यमाणो¹ वा दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारꣳ हुत्वा दशरात्राय १५ दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि त्रिवृ- दग्निष्टोमो ऽग्निष्टुदाम्नेयीषु भवति । पञ्चदश उक्थ्य ऐन्द्रीषु । त्रिवृदग्निष्टोमो वैश्वदेवीषु । सप्तदशो ऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासु तीव्रसोम । एकविꣳश उक्थ्यः सौरीषु । सप्तदशो ऽग्निष्टोमः प्राजापत्यासूपहव्यस्त्रिणवावग्निष्टोमावभित ऐन्द्रीषु । त्रयस्त्रिꣳश २० उक्थ्यो वैश्वदेवीषु । विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रः । ॥ ३१ ॥

१ चाभिचरन् left out in all exc. M.

प्रजाकामा एकादशरात्राय दीक्षन्ते ' तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहानि ज्योतिरतिरात्रः ' पृष्ठ्यः षडह- स्त्र्यहश्छन्दोमा ' ऽथातिरात्रो ' ऽथाहीनविधिः पृष्ठ्यः षडह- स्त्र्यहश्छन्दोमा ' दशममह'रथातिरात्रो ' ऽथायं पौण्डरीक एकादशरात्रो ऽयुतदक्षिणो ऽश्वसहस्रदक्षिणस्'तस्यापरिमिता ५. दीक्षा द्वादशोपसदस्तस्याहान्यभ्यासङ्गः षडहस्त्र्यहश्छन्दोमा ' दशममह'रथातिरात्रो ' ऽन्वहङ् सहस्रङ्'सहस्रं ददात्युत्तमे ऽह- न्यश्वसहस्रं¹ ददात्यथातो ज्योतिरयनमित्याचक्षते ' स भरत- द्वादशाह इत्येक आहुर्दीक्षते ' तस्यापरिमिता दीक्षा द्वाद- शोपसदस्तस्याहानि ज्योतिरतिरात्रो² ज्योतिरग्निष्टोमो' ऽष्टौ १० ज्योतीꣳष्युक्थ्या³ ' ज्योतिरेवाग्निष्टोमो ' ज्योतिरेवातिरात्र ' उक्तो द्वादशाहो ' दशमं चाह'रतिरात्रं च महाव्रतं व्यव- दधाति ' स उवेव⁴ त्रयोदशरात्रः ' ॥ ३२ ॥ नवमः ॥ अथ पूर्वश्चतुर्दशरात्रो ' ऽतिरात्रः ' पृष्ठ्यः षडहः ' प्रत्यङ् षडहो ' ऽथातिरात्रो ' ऽथोत्तरश्चतुर्दशरात्रो ' ऽतिरात्रो ' १५ ज्योतिर्गौरायुरीति त्र्यहः ' पृष्ठ्यः षडहः ' प्रत्यङ् त्र्यहो ' ऽथातिरात्रो ' ऽथ पूर्वः पञ्चदशरात्रो ' ऽतिरात्रो ' ज्योतिर्गौरायु- रिति त्र्यहो ' दशरात्रो ' ऽथातिरात्रो ' दशमं चाह'रतिरात्रं च

१ ꣳसहस्रं M. २ Thus MUD ; ज्योतिरात्रो B Be ; Be 11 def. ३ Thus M (sec. m.) BUD ; ०क्थानि M (pr. m.) Be ; Be 11 def. ४ Thus Be B 1

[ १६ । ३३, ३४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २७६ महाव्रतं व्यवदधाति॑ स उवेवात्राब्राह्मणः॑ षोडशरात्रो॑ ऽथो- त्तरः पञ्चदशरात्रो॑ ऽतिरात्रस्त्रिवृदग्निष्टोमो³ ज्योतिर्गौ- रायुरिति¹ त्र्यहः॑ पृष्ठ्यः षडहः॑ प्रत्यङ् त्र्यहो॑ ऽथाति- रात्रो॑ ऽथ सप्तदशरात्रो॑ ऽतिरात्र॑ एकः पञ्चाहो॑ दश- ५ रात्रो॑ ऽथातिरात्रो॑ दशमं चाह्नरतिरात्रं च महाव्रतं व्यव- दधाति॑ स उवेवात्राब्राह्मणो॑ ऽष्टादशरात्रो॑ ऽथ विंशतिरात्रो॑ ऽतिरात्रो॑ ज्योतिर्गौरायुरिति त्रयस्त्र्यहाः॑ पृष्ठ्यः षडहः॑ प्रत्यङ् त्र्यहो॑ ऽथातिरात्रो॑ ऽथैकविंशतिरात्रो॑ ऽतिरात्रः॑ पृष्ठ्यः षडहः॑ सप्तैतानि मध्यमानि सांवत्

मुक्थ्यमुपयन्ति बृहत्सामानं ' तस्याष्टाविंशाः पवमाना भवन्ति ' सप्तदशायतन एकविंशमुक्थ्यमुपयन्ति वैरूपसामानं ' तस्य द्वाविंशाः१ पवमाना भवन्ति ' स्व एवायतन२ एकविंश- मुक्थ्यमुपयन्ति वैराजसामानं ' तस्य षट्त्रिंशाः पवमाना भवन्ति ' स्व एवायतने२ त्रिणवमुक्थ्यमुपयन्ति शाक्वरसामानं ' ५ तस्य चत्वारिंशाः पवमाना भवन्ति ' स्व एवायतने त्रय- स्त्रिंंशमुक्थ्यमुपयन्ति रैवतसामानं ' तस्य चतुश्चत्वारिंशाः पवमाना भवन्ति ' त्रयस्त्रिंशात्त्रयस्त्रिंशमुपयन्ति ' तस्या- ष्टाचत्वारिंशाः पवमाना भवन्त्येषावृत् ' पृष्ठ्यं षडहमुप- यन्ति ॥ ३४ ॥ १० त्रिवृतो ऽधि त्रिवृतमुपयन्ति ' स्तोमानां संपत्त्यै प्रभवाय ' ज्योतिष्टोममुपयन्त्येषातिरात्रो ' ऽथ त्रिंशद्रात्रो ' ज्योति- रतिरात्रः ' पृष्ठ्यः षडहस्त्रयस्त्रिंशात्त्रयस्त्रिंशमुपयन्ति ' त्रिणवमुपयन्त्येकविंशमुपयन्ति ' त्रिवृतमग्निष्टुतमुपयन्ति ' पञ्चदशमिन्द्रस्तोममुपयन्ति ' सप्तदशमुपयन्त्येकविंशमुपयन्ति ' १५ चतुर्विंशमुपयन्ति ' चतुर्विंशात्पृष्ठ्यान्युपयन्ति ' त्रयस्त्रिंशा- त्त्रयस्त्रिंशमुपयन्ति ' त्रिणवमुपयन्ति ' द्वावेकविंशावुपयन्ति ' चतुरश्चतुष्टोमान्स्तोमानुपयन्त्येषातिरात्रो ' ऽथ द्वात्रिंश- द्रात्रो ' ऽतिरात्रो ' ज्योतिर्गौरायुरीति नव त्र्यहाः ' प्रत्यङ्- अह्नो ' ऽथातिरात्रो ' ऽथ त्रयस्त्रिंशद्रात्रो ' ऽतिरात्रस्त्रयः २०

१ Thus M Be 11 ; द्वात्रिंशाः the other MSS. २ एव om. M.

[ १६ । ३५, ३६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २८१

पञ्चाहा' विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्र' एकः पञ्चाहो' दशरात्रो' ऽप्यतिरात्रो' दशमं चाहरतिरात्रं च महाव्रतं² व्यवदधाति' स उवेवान्नाद्यणस्त्वेकत्रिंशद्रात्रः१ ॥ ३५ ॥ एकादशः ॥ अथ षट्त्रिंशद्रात्रो' ज्योतिरतिरात्रश्चत्वारो ऽभिप्लवाः षडहा' दशरात्रो' ऽप्यतिरात्रो' दशमं चाह रतिरात्रं च महाव्रतं व्यवदधाति' स उवेवान्नाद्यणः१ सप्तत्रिंशद्रात्रो' ऽथैकस्मान्नपञ्चाशद्रात्रो' ऽतिरात्रस्त्रयस्त्रिवृतो ऽग्निष्टोमा' अथातिरात्रो' दश पञ्चदशा उक्थ्या' अथातिरात्रस्तेषाग् षोडशिमद्दशममहर्भवति' द्वादश सप्तदशा उक्थ्या' अथा- तिरात्रः' पृष्ठ्यः षडहो' ऽप्यतिरात्रो' द्वादशैकविंशा उक्थ्या' अथातिरात्रो' ऽथ संवत्सरकॢप्त एकस्मान्नपञ्चाश- द्रात्रो' ऽतिरात्र' आरम्भणीयमहस्त्रयो ऽभिप्लवाः षडहास्ता- न्यष्टादशाहानि' प्रायणीयारम्भणीयौ' तानि विंशतिर- भिजित्त्रयः परःसामानो' ऽथ वैषुवतं' त्रयो ऽर्वाक्सामानो' ऽथ विश्वजिदावृत्तो ऽभिप्लवः षडहो' गोआयुषी' दशरात्रो' महाव्रतं चातिरात्रश्चाथैकषष्टिरात्र३' एतस्यैव सतो ऽभितो नवरात्रं पृष्ठ्यौ षडहावुपोहति' तयोरावृत्त उत्तरो' ऽथ

¹ All MSS. exc. M ins. च । ² उवेवान्ना० Be. ³ The passage अथैकषष्टिरात्र up to चातिरात्रश्च (p. 282. 2) is left out in all the MSS. exc. M Be, and the tradition preserved by Be is rather corrupt, cp. Pañc. br. XXIV. 19. 1.

[२८२] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । ३६ । ]

शतरात्रो॑ ऽतिरात्रो ज्योतिर्गौरा॒युरिति॒ व्यहश्चतुर्दशा- भिलवाः षडहा दशरात्रो महाव्रतं चातिरात्रश्चाथ सहस्र- रात्रो॑ ऽतिरात्रो नवनवतिस्त्रिवृतो ऽग्निष्टोमाः शतं पञ्च- दशा उक्थ्याः शतग्ं सप्तदशा उक्थ्याः शतमेकविग्ंशा उक्थ्याः शतं त्रिणवा उक्थ्याः शतं त्रयस्त्रिग्ंशा उक्थ्याः शतं चतुर्विग्ंशा उक्थ्याः शतं चतुश्चत्वारिग्ंशा उक्थ्याः शतमष्टाचत्वारिग्ंशा उक्थ्या नवनवतिरेव¹ त्रिवृतो ऽग्नि- ष्टोमा अथातिरात्रः॑ ॥ ३६ ॥ द्वादशः ॥

॥ इति षोडशः प्रश्नः ॥

¹ Thus Be; ॰नयतिमेव the other MSS.

अतिरात्रं करिष्यन्नुपकल्पयते चतुरो ऽतिरात्रपशूनरुण- पिशङ्गमश्वमौदुम्बरꣳ षोडशिपात्रं चतुरस्रि ज्यायसो ऽम्भृणा- ज्ज्यायस एकधनानदीक्षते । रोहिण्या पिङ्गल्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति । द्वादशोपसदः । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथादेत्य१ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथातो महा- रात्र एव बुध्यन्ते । प्रातराज्यानि गृहीत्वा राजानमुपावहृत्य प्रातरनुवाकमुपाकरोति । परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छै- त्यद्भिरेदै२त्यतिरात्रं क्रतुमुपैति । प्रसिद्धो ऽभिषवः । प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते । समानं कर्माग्रयणाद्ग्रहादाग्रयणं गृहीत्वा षोडशिनं गृह्णात्यातिष्ठ वृत्रहन्नथमित्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा षोडशिने जुष्टं गृह्णामीति । परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्योक्थ्यं गृह्णाति । समानं कर्माश्विनाद्ग्रहादाश्विनं ग्रहं३ गृहीत्वा चतस्रो रशना आदाय यूपमभ्यैति । खर्वन्तं यूपमुत्सृज्य चतुरो ऽतिरात्रपशूनुपाकरोत्याग्नेयमैन्द्राग्नमैन्द्रꣳ४ सारस्वतौ

१ Thus U, cp. supra XVI. 3 (p. 247. 6); ०प्योपवसथादैत्याथ M; ०प्योपवसथादैत्य D; ०प्योपवसथादैत्याथ Tr; ०प्योपवसथादैत्य Be; ०नोपवस- थादथ B Be 12; ०प्योपवसथ्यादथ H. २ ऽदैति M, ऽरैति the other MSS. ३ पात्रं ins. B 12 D. ४ om. B Be. ५ वृष्णिꣳ ins. M.

२८४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । २, २१ ] मेषीमिति¹ ' तेषां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातः- सवनाय ' तदृजुधा संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सव- नाय ' प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्माग्रयणाद्ग्रहादाग्रयणं² गृहीत्वा² षोडशिनमभिगृह्णातीन्द्र- मिद्धरी वहत इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा षोड- ५ शिने जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्योक्थ्यं गृह्णात्यृजुधा माध्यंदिनग्ँ सवनग्ँ संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय ' प्रसिद्धमादित्यग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णात्यथ षोडशिनमभिगृह्णात्यासावि सोम इन्द्र त इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा षोडशिने जुष्टं १० गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्योक्थ्यं गृह्णाति ' ॥ १ ॥ समानं कर्मा पवमानात्प्रैषमानेन चरित्वा स्वे धाम- न्यङ्गुभिश्चरति³ ' तेषां नाना मनोता नाना देवता नाना प्रत्यभिमर्शना नाना वसाहोमाः समानो वनस्पतिः १५ समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्समानीडा समान्यो दिशो ' नाना दिश इत्येके ' समानं कर्मा ध्रुववद्भ्यश्चमसेभ्यो ' ध्रुवव

[ १७ । ३-४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २८५ सꣳसैश्चरित्वा त्रिभिरुक्थ्यपर्य्यायैश्चरतीन्द्रावरुणाभ्यामिन्द्राबृह- स्पतिभ्यामिन्द्राविष्णुभ्यामित्य॑थ षोडशिना चरिष्यन्प्राङायन्नाह होतृचमसमनून्नयध्वसुन्वतः सोमं प्रभावयेति ˈ होतृचमस- मेव प्रथममुन्नयन्ति ˈ यथोपपादमितराँत्समुन्नीयोत्तरवेद्याꣳ ५ सꣳसादयन्ति ˈ तदेतꣳ षोडशिनꣳ सह सꣳसादयन्त्यथैनमुप- तिष्ठते ॥ २ ॥ यस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीणि ज्योतीꣳषि सचते स षोडशी ॥ एष ब्रह्मा य ऋत्वियः । इन्द्रो नाम श्रुतो गणे ॥ १० प्र ते महे विदथे शꣳसिषꣳ हरी । य ऋत्व

२८६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१७ । ४, ५।] रवोमथेत्य॑थ१ यत्र होतुरभिजानाति प्रप्र वस्विष्टुभमिति तत्प्रसिद्धमुक्यं२ प्रतिगोर्य प्राङेत्योद्यच्छत एत१ षोडशिनं ग्रहमंनूद्यच्छन्ते चमसानंथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज सोमानामिति । वषट्कृते३ षोडशिनं जुहोतीन्द्राधिपते ऽधिपतिस्त्वं देवानामस्र्यधिपतिं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु ५ कुर्विति । वषट्कृतानुवषट्कृते द्विर्जुहोति । तथैव द्विर्द्विः सर्वान्- समसाञ्जुह्वत्य॑थ भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्त्य॑नुसवनभक्ष इन्द्रेण षोड- शिना पीतस्येति । तस्य४ व्युदितो४ भक्षो । यजमानवग्ग्रो हि५ यजमानस्य होतृवग्ग्रो होतुस्तांवे चेदध्वर्यवे प्रब्रूयातां वषट्कर्तुर्भक्ष इत्येव ब्रूयात्त॑थात्मानं भक्षान्नार्तरिति६ । तस्य भक्षः ॥ ४ ॥ १० इन्द्रश्च सम्राडरुणस्य राज्ञा तौ ते भक्षं चक्रतुरग्र एतम् । तयोरनु भक्षं भक्षयामि वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यतु तस्य त इन्द्रेण षोडशिना पीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षया- मीति । निर्णिज्य पात्रं प्रयच्छत्य॑थैतमरुणपिङ्गङ्गमश्वं ददाति १ The pratigara thus only in the Vivaraṇa; all the MSS. (exc. only M, which has the first time also मोद इव) and Keś. read मोदैव i.s.o. मोद इव । २ तत् only found in MDUBe 12. ३ Thus M Tr Be 12 Be UD Keś.; वषट्कृतानुवषट्कृते HB. ४ Thus MDH(= विविधमुक्तः) ; तस्याण्युदितो the other MSS. ५ Thus Be 12 HDU Keś.; ह Be B; om. M Tr. ६ Thus M (writing: भक्षांना०); भक्षमंतरेति Be 12; भक्षांतरेणेति H Tr; भक्षांतरेगोजि U; भक्षांतरे Be; भक्षानंतर B; D om. this passage.

: ऽ ध्व र्यु र् ये न मा ह्व य ते Wait, does it have र्येनमाह्वयते or र्यदेनमाह्वयते? Wait, look at the letter with the repha: It has a loop on the left? No, it looks like भे or ये or दे? Wait, look at र्भे? No, why would it be र्भे? Wait, could it be र्येनमाह्वयते? But where does the द् go? Wait, what if the root is: "अध्वर्युः । यदेनम्..." -> in some Vedic texts, "यदेनम्" doesn't drop द्. Wait! Is the root: ऽध्वर्युर्यैनमाह्वयते? No, what if the word is अध्वर्युस्तं न माह्वयते? No. Wait, let's look closely at that syllable: It is: र्भे? Wait! Look at the letter: It has a left vertical loop, like भ! र्भे? Why would it be र्भे? Wait! "अध्वर्युर्..." Wait, what does the Adhvaryu do? Look at the mantra/action: Line 11: `स्तुवते ' होत एष

इत्यात्मानं प्रत्यभिमृशन्ते ' नाप्याययन्ति चमसान्स'र्वभक्षा मार्जयन्ते ' ऽथ प्राङायन्नाह ॥ ६ ॥ मैत्रावरुणस्य चमसमनून्नयध्वमुन्नेतः सोमं प्रभावयेति ' मैत्रावरुणचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति ' यथोपपादमितराꣳसुन्नी- योत्तरवेद्याꣳ सꣳसादयन्त्य'थाप उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय ५ वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपाकरोति ' स्तुवते ' मैत्रावरुणा- यैषोत्तमेति प्राङ्मैत्रावरुणस्य कालात्पराङावर्तते ऽध्वर्यु'रभ्ये- नमाह्वयते मैत्रावरुणः ' प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः ' प्रꣳसति ' प्रति- गृणाति ' प्रसिद्धमुक्थं प्रतिगीर्य प्राङेत्योद्यच्छत एतं मैत्रा- वरुणचमसम'नूद्यच्छन्ते चमसाने'थाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौष्- १० डुक्थशा यज॒ सोमानामिति ' वषट्कृतानुवषट्कृते द्विर्जुहोति ' तथैव द्विर्द्विः सर्वाꣳश्चमसाञ्जुह्वत्य'थ भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्त्य'नु- सवनभक्ष इन्द्रेण पीतस्येति ' मैत्रावरुणचमसमेवैते त्रयः समुप- हूय भक्षयन्ति ' यथाचमसं चमसान्हिन्व म इत्यात्मानं प्रत्य- भिमृशन्ते ' नाप्याययन्ति चमसान्स'र्वभक्षा मार्जयन्ते ' ऽथाह १५ प्रतिप्रस्थातश्चमसगणौ ते प्रचरतेति ' तच्छ्रुत्वा प्रतिप्रस्थाता प्राङायन्नाह ॥ ७ ॥ ब्राह्मणाच्छꣳसिनश्चमसमनून्नयध्वमुन्नेतः सोमं प्रभावयेति ' ब्राह्मणाच्छꣳसिचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति ' यथोपपादमितरा- न्त्समुन्नीयोत्तरवेद्याꣳ सꣳसादयन्त्य'थाप उपस्पृश्य बर्हिषी २० आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपाकरोति ' स्तुवते ' ब्राह्मणाच्छꣳसिन एषोत्तमेति प्राङ्ब्राह्मणाच्छꣳसिनः काला-

त्पराङावर्तते प्रतिप्रस्थाता॑भ्येनमाह्वयते ब्राह्मणाच्छꣳसी॑ प्रत्याह्वयते प्रतिप्रस्थाता॑ शꣳसति॑ प्रतिगृणाति॑ प्रसिद्ध- मुक्थं प्रतिगीर्य प्राङेत्योद्यच्छतं एतं ब्राह्मणाच्छꣳसिचमस- मेनूद्यच्छन्ते चमसान॑थाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज ५ सोमानामिति॑ वषट्कृतानुवषट्कृते द्विर्जुहोति॑ तथैव द्विर्दिः सर्वाꣳश्चमसाञ्जुहुत्यथ भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्त्यनुसवनभक्ष इन्द्रेण पीतस्येति॑ ब्राह्मणाच्छꣳसिचमसमेवैते त्रयः समुपहूय भक्ष- यन्ति॑ यथाचमसं चमसांन्हिन्व म इत्यात्मानं प्रत्यभि- मृशन्ते॑ नाप्याययन्ति चमसान्सर्वभक्षा मार्जयन्ते॑ ऽथ १० प्राङायन्नाह ॥ ८ ॥ अच्छावाकस्य चमसमनून्नयध्वमुन्नेतः सोमं प्रभावयेत्यच्छा- वाकचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति॑ यथोपपादमितरान्समुन्नीयो- त्तरवेद्याꣳ सादयन्त्यथाप उपस्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचं- यमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपाकरोति॑ स्तुवते॑ ऽच्छावाकायै- १५ षोत्तमेति प्राङुर॑च्छावाकस्य कालात्पराङावर्तते प्रतिप्रस्था- ता॑भ्येनमाह्वयते ऽच्छावाकः॑ प्रत्याह्वयते प्रतिप्रस्थाता॑ शꣳसति॑ प्रतिगृणाति॑ प्रसिद्धमुक्थं प्रतिगीर्य प्राङेत्यो- द्यच्छत एतमच्छावाकचमसमेनूद्यच्छन्ते चमसान॑थाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज सोमानामिति॑ वषट्कृतानुवष- २० ट्कृते द्विर्जुहोति॑ तथैव द्विर्दिः सर्वाꣳश्चमसाञ्जुहुत्यथ भक्षैः प्रत्यञ्च आद्रवन्त्यनुसवनभक्ष इन्द्रेण पीतस्येत्यच्छावाकचमस- मेवैते त्रयः समुपहूय भक्षयन्ति॑ यथाचमसं चमसांन्हिन्व म