बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

कर्म करोति सर्वस्मात्तस्मान्निर्मुच्यानृणः स्वर्गं लोकमैतीति होवाच प्रजापतिः '॥ ११ ॥ चतुर्थः ॥ अग्नीनाधास्यमानो भवति स उपकल्पयत उषाश्च सिक- ताश्चाखूत्करं च वल्मीकवपां च सूदं च वराहविहतं च ५ पुष्करपर्णं च शर्कराश्चेत्यष्टौ पार्थिवा ' अथ वानस्पत्या अश्वत्थस्योदुम्बरस्य पर्णस्य शमीं च विकङ्कतस्याग्निहृतस्य शमीगर्भादरणी१ मुञ्चकुलायं विचित्यस्याश्वत्थस्य तिस्रः समिध आर्द्र्राः सपलाशाः सप्ररोहाः प्रादेशमात्रीरप्रतिशुष्काग्राः षड्ढिरण्याग्ँस्त्रीग्ंसौवर्णाग्ँस्त्रीन् राजतानथ पूर्ववाहग्ँ रथचक्रं १० ब्राह्मौदनिकान्व्रीहीन्सर्वौषधग्ँ रोहितं चर्मानडुहं नवानि यज्ञपात्राणीत्य॑थास्मा२ अरणी आहरति यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह ते सचा । तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सहेत्य॑थातो नक्षत्राणामेव मीमाग्ँसा ' कृत्तिकास्वग्निमा- दधीत ' रोहिण्यामग्निमादधीत ' पुनर्वस्वोरग्निमादधीत ' १५ पूर्वयोः फल्गुन्योरुत्तरयोः फल्गुन्योश्चित्रायामित्य॑थात ऋतूना- मेव मीमाग्ँसा ' वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्निमादधीत ' ग्रीष्मे राजन्यः ' शरदि वैश्यो ' वर्षासु रथकार इत्यथो खलु यदैवैनग्ँ३ श्रद्धोपनमेद्यादधीत ' सैवास्यर्द्धिरिति ' तदेतदा-

१ Thus B Be HF ; शमी० TJ. २ इति om. JF (H is defect here). ३ Thus BT Keś. ; यदैवेनग्ँ JHF Be, but cp. Sāyaṇa on T. Br. I.

1. 2. 8 (page 13 of the commentary).

/दौ) ष्या (ष् + य + ा) ञ्छ (ञ + छ) क ला नि त्ये त त्सम ा दा य Yes, दौष्याञ्छकलानित्येतत्समादाय! 4. संप्रच्छन्ना १५

Line 16: अम्बरीषं वोत्तपनीयं वाभिप्रव्रजन्ति । तस्मिन्दौष्याञ्छकलान्सं- Wait, तस्मिन्दौष्याञ्छकलान्सं- Line 17: प्रकीर्य बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती- Let's check the words: प्रकीर्य बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती- Wait, विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती- or विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्तीर्य? It ends with उपस्ती- hyphenated to the next page! Look at line 17: प्रकीर्य बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती-

Now let's check the footnotes: Footnote 1:

अग्न्याधेयम् Digitized by Madhuban Trust [ २ । १३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५५ र्णाभिघारितꣳ सर्वौषधं जुहोत्यग्नये सर्वौषधाय पुष्ट्यै प्रजन- नाय स्वाहेत्य॑थ जयान्भ्यातानान्राष्ट्रभृत इति द्वादशात्य- होमाञ्जुहोत्य॑थ स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा प्राजापत्यां जुहोति प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वानुख्यां ५ जुहोत्यन्वग्निरुषसामग्रमख्यदन्वहानि प्रथमो जातवेदाः । अनु सूर्यस्य पुरुत्रा च रश्मीननु द्यावापृथिवी आततान स्वाहे- त्य॑थैतानङ्गाराञ्छते वा शरावे वा यजमानो गृह्णात्यायुषे वो गृह्णामि तेजसे वो गृह्णामि तपसे वो गृह्णामि¹ वीर्याय वो गृह्णामि ब्रह्मवर्चसाय वो गृह्णामीत्य॑थैनानादायोपोत्तिष्ठ- १० त्यायुर्मामाविशतु भूतिर्मामाविशतु ब्रह्मवर्चसं मामाविश- त्विति॑ तानध्वर्यवे संप्रदायोदायन्त्यन्वारब्धे यजमान॑ एतेनैव यथेतमेल्योत्तरेणागारं परीत्य² पूर्वया द्वारा प्रपाद्य गार्ह- पत्यस्यायतने न्युष्योपसमादधाति॑ परिस्तृणन्ति॑ दक्षिणत उपविशतो ब्रह्मा च यजमानश्चा॑थैतद्रोहितं चर्मानडुहं जघने- १५ नाग्निं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति॑ तस्य वहमः काले चतुरः पात्राञ्ब्रीहीन्निर्वपति³ ब्रह्मणे जुष्टं निर्वपामीति वा तूष्णीं वा॑थ निरुपप्तानभिमृशत्याकृत्यै त्वा कामाय त्वा समृद्धे⁴ त्वेत्य॑थैतान्व्रीहीञ्छूर्पे समुष्याद्भि॒रभ्युक्ष्य चर्मोदूहत्य॑थैतस्मिन्नेव⁵ १ Before वीर्याय B ins. : ओजसे वो गृह्णामि । २ प्रतीत्य B Be. ३ T and Ke's, perhaps rightly, व्रीहीणां i. s. of व्रीहीन् । ४ Thus all except T, which has समृद्धौ, but cp. T. Br. II. 5. 3. 2. ५ उद्वहति B. CC-0.

चर्मण्युलूखलमुसले निधायाऽहन्त्यथैतेनैव पात्रेण चतुर उद- पात्रानानयति यदि वीडिता स्थाली भवति ' यद्यु वा अवीडिता पञ्च वा भूयसो वा ' स समोदकः संपद्यते ' ॥ १३ ॥ तं य एव कश्च१ कुशलः परीन्धेन२ श्रपयित्वाभिघार्यो- दञ्चमुद्वासयत्यथैनमायतिगवं३ ऋत्विग्भ्यः प्राङुपसंगच्छन्त ५ एनमेत ऋत्विजो४ ' ऽथैतां पात्रीं निर्णिज्योपस्तीर्य तस्यामेन- मसंशन्निवोद्धरति ' सर्पिरासेचनं कृत्वा प्रभूतमाज्यमानीयौथै- तस्यैवोदनस्योपघातं५ जुहोत्युपतिष्ठते वा प्र वेधसे कवये मेधाय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे । यतो भयमभयं तन्नो अस्तव देवान्यजे हेळोऽस्वाहेत्यथैताꣳश्चतुर आर्षेयानूत्तरतो १० ऽनुदिङ्मुखानुपवेश्य ताननुपूर्वमाचामय्य६ तेभ्य एनं भूमिꣳ स्पृशन्ननु- च्छिन्दन्निवोपोद्धरति ' त्रिः प्राश्य प्रश्रूꣳसन्ति७ राद्धस्ते ब्रह्मौदन इति ' तेभ्यः साण्डं वत्सतरं ददात्यथैष उत्तरत आसीनो ब्राह्मणः चामकाषं प्राश्नाति ' तस्मै यदस्योपकल्पते८ तद्ददात्यथ १ कश्चन B Be and Keś. ; कश्चित् T ; कश्च the other MSS. २ Thus HJ Be; परीधेन B; परिडेने T; परिधेन F. ३ Thus H Bh., Keś. ; आयतिगवम् B ; आयतौगव Be J ; आयतिगवे काले F ; आयतिगं T. ४ Thus Be F ; एतदृत्विजो HBJ ; T om. एत । ५ Thus H ; ॰वोदन• the other MSS. ६ अनुपूर्व्यं• J. ७ Thus H Be T F, Keś. ; प्रश्रूꣳसति the other MSS. ८ Thus F only ; the other MSS. ॰कल्पयते ।

? No. Let's compare: रु त्ताthen:ङ्गो? No, it's ङ्गार्ग्याधेये? Wait! Look at ऽग्न्याधेये: is that an avagraha ऽ? Look at ऽग्न्याधेयेin line 13: Wait, look atऽभ्यादधातिin line 1: the avagraha isऽ. In line 13, look at the character before ग्न्याधेये: Wait, it has a top horizontal bar, a vertical down, a loop: that is ऽ! But wait, look before it: There is दाwith a repha? Orडा? रुत्तानोऽङ्गाग्न्याधेये? Wait, what is Dvaidha I, 16 about? Footnote 2 says: cp. Dvaidha I, 16.` Let's recall BaudhSS Dvaidha on Agnyadheya (Praśna 20, adhyāya 16): "गां कुर्वीतेति — उत्तानो गार्ग्य आहाग्न्याधेये गां कुर्वीत घोररूपमिति..."! YES! UTTAANO GAARGYA! "उत्तानो गार्ग्य आहाग्न्याधेये गां कुर्वीत घोररूपमिति"! Let's look at line

िमिन्धानः! And before that: शल्केस्तोँ... wait! Is itशल्केभिः? Wait, look at शल्केस्तोँ: Is it शल्केस्तोँ? Wait! शल्केभिः->शल्केस्तोँ? No, look at: श ल्के स्तोँ-> could it beशल्केस्तोँ? Yes, शल्केस्तोँ! Wait, what mantra is this? Let's search the mantra: "उभौ लोको सनेमहम् । उभयोर्लोकयोर्ऋद्ध्वाति मृत्युं तराम्यहम्"! Mantra: "शल्केभिर्ग्निमिन्धीत..." / "शल्केस्तो रात्रिमग्निमिन्धिते..." Wait, Baudhayana Srauta Sutra 2.15: "शल्केस्तोँ रात्रिमग्निमिन्धिते शल्कैरग्निमिन्धान उभौ लोको सनेमहम् । उभयोर्लोकयोर्ऋद्ध्वातिमृत्युं तराम्यहमिति..." YES! That is the EXACT text: शल्केस्तोँ रात्रिमग्निमिन्धिते शल्कैरग्निमिन्धान उभौ लोकोIt isरात्रिमग्निमिन्धिते! There is no ाand noर्`

५ दश्चन्द्रमसि...? In Sanskrit editions, line numbers 5, 10, 15, 20 are printed in the left margin. Let's include it as printed: ५ दश्चन्द्रमसि कृष्णं तदपीहेत्य॑थैनानादधाति दिवस्त्वा वीर्येण Wait, "कृष्णं": is it कृष्णं with dot anusvara? Yes, कृष्णं. "तदपीहेत्य॑थैनानादधाति" - notice the udatta on त्य: त्य॑. "दिवस्त्वा वीर्येण"

Line 6: पृथिव्यै महिम्ना । अन्तरिक्षस्य पोषेण सर्वपशुमादध इत्य॑थैना- Notice: "इत्य॑थैना-" (udatta on त्य).

Line 7: न्संप्रयौति सं वः सृजामि हृदयानि सꣳसृष्टं मनो अस्तु वः । "न्संप्रयौति" - at the start of the line! (Sandhi from इत्यथैनान् + संप्रयौति = इत्यथैनान्संप्रयौति, split across lines: इत्य॑थैना- / न्संप्रयौति). "सं वः सृजामि हृदयानि सꣳसृष्टं मनो अस्तु वः ।"

Line 8: स

तथादधाति ' तथा संप्रयौति ' तथा कल्पतत्येथ गोप्तारꣳ समादिशति ' स आह विहृता अग्नयो मा कश्चनान्तरेण संचारौदित्यथाध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङादृत्य१ गार्हपत्य- स्यायतने उपरि संभारेषु मुञ्जकुलायं निदधाति ' तस्मिन्प्रती- चीनप्रजननामरणंि२ निधाय दशहोत्रोत्तरारणिमवदधाति ' ५ स आह मन्थतेति ' यजमानः प्रथमो मन्थति ' यजमान उत्तमो मन्थति ' जनयति ' जाते वरं ददामीति वाचं विसृजते ' ऽथैनमुपतिष्ठते ऽजीजनन्नमृतं मर्त्यासो ऽक्षेमाणं तरणिं वीढुजम्भम् । दश स्वसारो अग्रुवः समीचीः पुमाꣳसं जातमभिसꣳरभन्तामित्यथैनमभिप्राणिति प्रजापतेस्त्वा प्राणे- १० नाभिप्रणिमि पूष्णः पोषेण मह्यम् । दीर्घायुत्वाय शत

Here is the line-by-line transcription of the text from the provided image into pure Unicode Devanagari:

दधामीति वैश्यस्य ' ऋभूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेना- दधामीति रथकारस्येति ' यथर्षि यथागोत्रं ' गायत्रेण छन्दसेत्युत्तरतो हिरण्यशल्कमुपास्यति खया तनुवा संभवेत्ये- थैतग्ँ राजतं वृषलाय वाज्ञाताय वातिप्रयच्छत्यर्तिमेवाति- ५ प्रयच्छतीति ब्राह्मणमेत्यैनमुपतिष्ठते ऽहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममासि योनस्तव योनिरस्मि । ममैव सन्वह हव्या- न्यग्ने पुत्रः पित्रे लोककृज्जातवेदः ॥ सुगार्हपत्यो विदहन्न- रातीरुषसः श्रेयसीः श्रेयसीर्दधत् । अग्ने सपत्नाग्ँ अपबाधमानो रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु धेहीति ' ॥ १६ ॥ १० अथैतमग्निमादत्ते य एष सते समुप्तो भवति ' तं दक्षिण्या द्वारोपनिर्हृत्या

'? No, 'द्भि' = द with भ attached, i-matra, and r-repha on top: 'द्भिर्'! Yes! 'अद्भिरभ्युच्योदञ्च-'! Wait, look at 'च्यो': is it 'च्यो' or 'क्ष्यो'? Wait, look at line 19: 'अद्भिरभ्युक्ष्य' or 'अद्भिरभ्युच्यो'? In line 19: 'अ' 'द्भि' 'र' 'भ्यु' 'क्ष्य' 'ो' -> wait, look at 'क्ष्यो' or 'च्यो'? It has a loop at top left, then double loop: 'क्ष्य'! With 'ो' = 'क्ष्यो'! Wait, let's zoom in on line 19: "प्रदक्षिणमावर्त्याद्भिरभ्युक्ष्योदञ्च-" Wait, does it have 'क्ष्य'? Let's look at the letter: 'भ्यु' then 'क्ष्य' with 'ो' = 'भ्युक्ष्योदञ्च-'! Ah, yes! "अभ्युक्ष्य" (abhi-ukṣya) is standard Sanskrit! Here sandhi with udancam: abhyukṣyodañcam -> अभ्युक्ष्योदञ्च-! Wait, let's look at the letter after 'भ्यु': It is 'क्ष्य'! It has the 'क' loop on the left, then the 'ष' loop on the right, and 'य' combined! So

[२ । १७, १८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६३ प्रदक्षिणमावृत्त्यैवं प्रतिष्ठापयति यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः संविदाने रोदसी संबभूवतुः । तयोः पृष्ठे सीदतु जातवेदाः शम्भूः प्रजाभ्यस्तनुवे स्योनः ॥ प्राणं त्वामृत आदधाम्यन्नाद- मन्नाद्याय गोप्तारं गुप्ता इत्यथोद्गातारमाह बृहद्वारवन्तीयꣳ ५ श्यैतमिति¹ गायेति ' सर्वाणि संप्रेष्यति² ' बृहति गीयमान आहवनीयमादधाति भूर्भुवः सुवरर्कश्चक्षुस्तदसौ सूर्य्यस्तदय- मग्निः संप्रियः पशुभिर्भूवत् । यत्ते शुक्रं शुक्रं वर्चः शुक्रा तनूः शुक्लं ज्योतिरजस्रं तेन मे दीदिहि तेन त्वादधे ऽग्निनाग्ने ब्रह्मणा अमूषां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधा- १० मीति ' यथर्षि यथागोत्रं ' गायत्रेण छन्दसेत्युत्तरतो हिरण्य- शल्कमुपास्यति खया तनुवा संभवेत्येतैꣳ राजतं वृषलाय वाज्ञाताय वातिप्रयच्छत्यौर्त्तिमेवातिप्रयच्छतीति ब्राह्मणमथैन- मुपतिष्ठत आनग्ने व्यानग्ने सर्वमायुर्व्यानग्न इत्येतैतावग्नी आदधाति सभ्यं चावसथीयं च³ ' रथचक्रं प्रवर्तयति संततं⁴ १५ गार्हपत्यादाहवनीयात् ' ॥ १७ ॥ सर्वोषधेन व्याहृतीभिरभ्यौक्ष्मयित्वा⁵ पञ्चपञ्च नाना- वृक्षीयाः समिधो ऽभ्यज्याभिदधाति समिध्यमानः प्रथमो नु धर्म इत्येताभिः पञ्चभिरायुर्दा अग्ने हविषो जुषाण इत्येता- १ B Be ins. साम before गायेति, T: श्यैतयौतसामगायेत २ Thus B Bn. ; the other MSS. संप्रेष ३ BH चाथ ४ Thus HB Be J ; संततां the other MSS. ५ Thus only J, the other MSS. व्याहृतिभि०

६४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [२।१८।] मपोद्धृत्याथ प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य जघनेन गार्हपत्यं तिष्ठंस्तनूभिरुपतिष्ठते ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विराट् च खराट् च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ सम्राट् चाभिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विभूश्च परिभूश्च ते मा विशतां ते ५ मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ प्रभ्वी च प्रभूतिश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । यास्ते अग्ने शिवास्तनु- वस्ताभिस्त्वादध इति ' सर्वाभिर्गार्हपत्यम् ' सर्वाभिरन्वाहार्य- पचनम् ' सर्वाभिराहवनीयमथ घोरास्तनूरनुदिशति यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुं गच्छेत्येवं यं यजमानो द्वेष्टि तं १० मनसा ध्यायत्येथाप१ उपस्पृश्य विराजक्रमैरुपतिष्ठते ' नर्य२ प्रजां मे गोपाय । अमृतत्वाय जीवसे । जातां जनिष्यमाणां च । अमृते सत्ये प्रतिष्ठितामिति गार्हपत्यमंथर्व पितुं मे गोपाय । रसमन्नमिहायुषे । अदब्धायो ऽशीततनो । अविषन्नः पितुं कृण्वित्यन्वाहार्यपचनम् ' शंस्य पशून्मे गोपाय । द्विपादो १५ ये चतुष्पदः । अष्टाशफाश्च य इहाग्ने । ये चैकशफा आशुगा इत्याहवनीयम् ' सप्रथ सभां मे गोपाय । ये च सभ्याः सभासदः । तानिन्द्रियावतः कुरु । सर्वमायुरुपासतामिति सभ्यमहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय । यमृषयस्त्रयिविदा विदुः । ऋचः सामानि यजूंषि । मा हि श्रीरमृता सतामित्यव- २०

१ धायेदित्याथाप B Be. २ Of these mantras J gives only the pratikas.

' पूर्णाहुतौ वरं ददात्यथैतान्यग्नि- होत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चं वा सूनायां वा स्थालीम्१ सस्रुवाग् स्रुचमभिद्योतनग् समिध- मित्यथैतामग्निहोत्रीं दक्षिणत उदीचीग् स्थापयित्वा ब्राह्मणो२ दोग्धि' पूर्वा दुग्धादपरो दुह्यान्नं संसृजेद्द्वयोर्दुह्यात्यशुकाम- स्येत्यधिश्रित्योत्तरमानयत्येतदग्निहोत्रमग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमुपसाद्य तस्मिन्नग्नि- होत्रविधिं चेष्टित्वा समिधमुपयत्य प्राङ् हरति' जघनेनाह- वनीयमुपसादयति कूर्चं' ऽथैताग् समिधं मध्यत आहवनीय- स्याम्यादधाति तूष्णीं' तस्यामादीप्तायां प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३ मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति ब्राह्मणं' द्विरङ्गुल्या प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति' निर्णिज्य स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति' सप्तर्षीनेव४ प्रीणातीति ब्राह्मणम्' ऊत्वोपममिङ्गे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या५ अपो निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति६ ब्राह्मणम्' ॥ १८ ॥

Wait, let's verify line 16: "ऊत्वोपममिङ्गे" or "ऊत्वोपममिङ्क्ते"? Look at the characters in line 16: "ऊत्वोपममिङ्क्ते" or "ऊत्वोपममिङ्गे"? Wait, look at: 'ऊ' (or 'उ', 'ऊ', 'हु'?) Wait! Taittirīya Brāhmaṇa 2.1.4.9: "हुत्वोपममृशति ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या अपो निनयति..." Wait! Look at the text in line 16: "हुत्वोपममृशति"?? Wait! Look at line 16 first word: The first character has: 'ह' with 'ु': 'हु'! Then 'त्वो': 'हुत्वो'! Wait, footnote 6: "६ Thus only B Be, cp. Taitt. Br. II. 1. 4. 9. The other MSS. have हुत्वोत्तिष्ठतीति instead of अकरिति।" Notice footnote 6 says "हुत्वोत्तिष्ठतीति"! Now look at line 16: Is it "हुत्वोपममृशति"? Let's read line 16 carefully: "ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृशति ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या ५ अपो" - wait! Look at line 16: Is that "ऊत्वोपममिङ्गे" or "हुत्वोपममृशति" or something else? Wait: Character 1: "हु" - look at 'हु' in 'हुत्वो...' in footnote 6: exactly the same letter! It's 'हु'! Character 2: 'त्वो' Character 3: 'प' Character 4: 'म' Character 5: 'मृ' or 'मि'? Wait, look at it: it has 'म' with a loop below, or 'मृ'? No, it is 'मृ' - wait, is it 'म' with 'ृ' or 'म' with 'ि'? Wait, let's look at the letters: "हुत्वोपममिङ्गे"? No, look at: "हुत्वोपममृशति" -> wait, does it have 'श' and 'ति'? Wait, look at: 'हुत्वोपम' then: 'म' with... wait, look at line 16: "हुत्वोपममि..." - wait, after 'म' is 'मि' or 'मृ'? Wait, look at line 16: "ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृशति"? No, after 'म' is another letter: It has a top loop? No, look at line 16: "हुत्वोपममृष्टे"? Wait, Caland BSS 2.18: Let's check the Sanskrit text of BSS 2.18: "हुत्वोपममृशति" or "हुत्वोपममृष्टे"? Wait, what does the text say: Letters: हु - त्वो - प - म - मि - ङ्गे? Or मृ - श्ते? Wait, look at the consonants: 'म' with 'ि' (i-matra): wait, the curve goes up to the left, like in 'समिध' or 'अभि'? Wait, the curve goes from the top of the next letter to the left: yes, it's an i-matra! And what is the letter under the i-matra? Wait, look at: 'म' then 'ृ'? Wait, why would there be two 'म's? Wait, let's compare with Taittiriya Brahmana 2.1.4.8-9: "हुत्वोपममृशति । ब्रह्मवर्चसमेवावरुन्द्धे । अपो निनयति । अमृतं वा आपः । अमृतस्यैव रूपमकरिति ब्राह्मणम्" Wait, in Taittiriya Brahmana it is "हुत्वोपममृशति"! Now what did Caland print? Look at the characters: "हु त् वो प म मृ शे" or "हुत्वोपममृशति"? Wait, look at line 16: First word: हुत्वोपम... Wait, look at the end of that word: There is a letter with 'े' (e-matra): Look at the e-matra slant stroke going up-left: Wait, is it "हुत्वोपममृष्टे"? Wait, look at the letter with e-matra: Is it 'ङ्गे'? It has a dot? No, it's 'ङ्गे' or 'ष्टे' or 'ते'? Wait, look at line 16: "हुत्वोपममृष्टे" - wait, in BSS, does he say "हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या अपो निनयति"? Wait, look at the letters after 'प': 'म' then 'मृ' then 'ङ्गे'?? No, is it 'ङ्गे'? Look at the conjunct: vertical line, top bar, curve... Wait, look at 'ङ्गे' in 'द्विरङ्गुल्या' (line 13): In line 13: "द्विरङ्गुल्या" -> 'ङ्गु' has 'ङ' + 'गु'. In line 16: does it look like 'ङ्गे'? Wait, look at: "हुत्वोपममिङ्गे"?? No, what root is that? Could it be "हुत्वोपममृजे"? No, "उपमृशति" -> Atmanepada: "उपममृशे"? Wait, "उपममृशे"? Perfect tense? No, "हुत्वोपममृशति" or "हुत्वोपममृष्टे" (present 3rd sg. of उप-मृज्)? Wait! "उप-मृज्" (to wipe, stroke) -> 3rd sg. present Atmanepada: "उपमृष्टे"! Wait, BSS uses: "द्विरङ्गुल्या प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति । निर्णिज्य स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति । सप्तर्षीनेव प्रीणातीति ब्राह्मणम् । हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या अपो निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥" Wait, let's look at that word in line 16: ह - ु = हु त् - व - ो = त्वो प = प म = म म - ृ = मृ ष् - टे = ष्टे YES! "हुत्वोपममृष्टे"! Look at 'मृ': 'म' with the 'ृ' curve at the bottom! Look at 'ष्टे': 'ष' + 'ट' + 'े'! Compare 'ष्ट्य' in 'मार्ष्ट्यव' (line 13): it has 'ष' + 'ट' + 'य'. In 'ष्टे' in line 16: it has 'ष' + 'ट' with the top e-matra: 'ष्टे'! It is undeniably "हुत्वोपममृष्टे"! That makes 100% Vedic Sanskrit sense: "उप-मृष्टे" (wipes/strokes)!

Wait, what about line 15: "उदगुद्विङ्गति" or "उदगुद्विगति"? Look at line 15: "उ द गु द्वि ङ् ग ति" Look at the conjunct between 'द्वि' and 'ति': It has 'ङ्' + 'ग': 'ङ्गति'! Wait, look at 'ङ्गति': 'ङ' on top, 'ग' below: 'ङ्गति'! Yes, "उदगुद्विङ्गति"! Wait, in Taittiriya: "उदगुद्विङ्गति" (moves away northwards).

Let's check line 11: "ऽथैताग् समिधं" or "ऽवैताग् समिधं"? Wait, let's look at the letter: Is it 'थै' or 'वै'? Look at 'वैताग्': Wait, is the root 'अन्वैति'? "जघनेनाहवनीयमुपसादयति कूर्चं । ऽन्वैताग् समिधं..."? Wait, look at line 11: Does it have 'ऽन्वैताग्' or 'ऽथैताग्' or 'ऽवैताग्'? Let's zoom in on line 11: "कूर्चं ' ऽ" then the next letter: It has a loop on the left? Wait, compare with:

• 'वै' in 'पूर्वया' (line 9: no, पूर्वया has व without ai), 'द्वयोर्' (line 7: व), 'विलाप्योत्पूय' (line 1: वि).
• 'थै' in 'अथैतान्यग्नि-' (line 3): look at 'थै': it has 'थ' with two slants above: 'थै'! Now compare with line 11: Does the letter have the top of 'थ'? In line 3, 'थै' has a circle/loop at the top-left, and a curve down, then vertical line, with two strokes above. In line 11, the letter after 'ऽ' has: A vertical stem, a rounded belly to the left, and two strokes above! Wait, that is 'वै'! Wait, but why 'वै'? Is there a 'न' before it? Look closely between 'ऽ' and 'वै': There is NO 'न'. It is just 'ऽ' and 'वै' or is it 'ऽथै'? Wait, why would there be "ऽवैताग्"? Could it be "ऽथैताग्" with a slightly broken top? Wait! In Sanskrit, "कूर्चम् । अथैताम् समिधं मध्यत आहवनीयस्याभ्यादधाति तूष्णीम्" - "Now he places this kindling stick in the middle of the Ahavaniya silently"! "अथैताम् समिधम्"! Of course! In ritual texts, the sequence is: "जघनेनाहवनीयमुपसादयति कूर्चं । अथैताग् समिधं मध्यत आहवनीयस्याभ्यादधाति तूष्णीं ।" "He places the kūrca to the west of the Āhavanīya. Then he places this kindling-stick in the middle of the Āhavanīya silently." Yes! "अथैताम् समिधम्" is standard Baudhayana idiom! And why does it look like that? In Caland's font, 'थ' sometimes has an open top or looks like: 'थै'. Let's write ऽथैताग्.

Wait, let's check line 12: "स्याम्यादधाति तूष्णीं" or "स्याभ्यादधाति तूष्णीं"? In line 11-12: "मध्यत आहवनीय- / स्याम्यादधाति" or "स्याभ्यादधाति"? Look at the second syllable of line 12: "स्या" then "भ्या" (bhya): Look at 'भ्या': it has the characteristic loop of 'भ' with 'य'! Wait, is it 'भ्या'? Look closely: The first part of the letter has the loop of 'भ': yes, 'भ्या'! "स्याभ्यादधाति" (from आहवनीयस्य + अभ्यादधाति). Wait, "आहवनीयस्याभ्यादधाति तूष्णीं".

Now let's check line 12 again: "प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३" Wait, at the end of line 12: "द्विर्जुहोत्युच्चै" After 'च्चै', there is: A digit '३'! Wait, does it have a hyphen? No hyphen, just '३'. And line 13 starts with: "मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति" Wait, why is there 'र्' on 'मार्ष्ट्यव'? Because it's "उच्चै३र्मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति"! The sandhi is: उच्चै३ः + मार्ष्टि + अव + मार्ष्टि? Wait, Taittiriya Brahmana 2.1.4.6: Let's check the exact quote: "उच्चै३र्मार्ष्ट्य॒३व मार्ष्टि॒ । उभ॑यमे॒वाव॑रुन्द्धे" In TB 2.1.4.6: "उच्चै३र्मार्ष्ट्य३व मार्ष्टि" Here: Line 12: "प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३" Line 13: "मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति ब्राह्मणं '" Wait, in line 13: Is that "मार्ष्ट्यव३" or "मार्ष्ट्य३व"? Look at the '३' in line 13: It is AFTER 'व': "मार्ष्ट्यव३"! And what is the next word? Is it "च मार्ष्ट्यु..."? Wait, look at that letter: Is it 'च'? Wait, could it be "व"? No, look at 'व' in 'मार्ष्ट्यव': it has a rounded belly. This letter has a flat top, horizontal stroke, and then a semicircle attached: that's 'च'! Wait, why "च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति"? Wait, could it be "च मार्ष्टि । उभयमवाप्नोतीति"? Look at the sandhi: "मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति" = मार्ष्टि + उभयम् + अवाप्नोति + इति! Indeed, मार्ष्टि + उभयम् -> मार्ष्ट्युभयम्! And before that: "च"! So: "मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति"!

Wait, look at line 14: "प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति ' निर्णिज्य" Line 15: "स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति ' सप्तर्षीनेव४ प्रीणातीति" Line 16: "ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या५ अपो" Line 17: "निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति६ ब्राह्मणम् ' ॥ १८ ॥"

Let's check the footnotes very carefully: Footnote 1: "१ आज्यस्थालीम् H."

Footnote 2: "२ Thus BT ; ब्राह्मणे F ; ब्राह्मणोवा Be ; ब्रह्मणोवा J ; ब्राह्मणोर्व H."

Footnote 3: "३ Thus JT and Veṅk. on Karmānta I. 17 ; उर्द्धंमार्ष्टि Be ; उर्द्धमार्ष्टि HB ; उन्मार्ष्टि F."

Footnote 4: "४ Thus B Be HF ; सप्तऋषीनेव TJ."

Footnote 5: "५ Thus corrected ; समिध्या अपो B Be HF ; समिध्या चापो J ; समिष्यापो T." Wait, look at J in footnote 5: "समिध्या वापो J" or "समिध्या चापो J"? Look closely at the word before 'J': "समिध्या वापो" or "समिध्या चापो"? It has 'च': "चापो"! Let's look: top bar, loop to the left... wait, look at 'वा' in 'अपो' vs 'चा': In 'समिध्या चापो J': the letter is 'चा'!

Footnote 6: "६ Thus only B Be, cp. Taitt. Br. II. 1. 4. 9. The other MSS. have हुत्वोत्तिष्ठतीति instead of अकरिति ।"

Bottom: "9" (page number of signature/gathering: 9) And the watermark at the very bottom: "CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband"

Let's verify line numbers: Total text lines: to Then footnotes.

Let's do a complete, meticulous check of line 1 to 17: अथोयमथ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्धत्याहवनीये पूर्णाहुतिं जुहोति सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति ' पूर्णाहुतौ वरं ददात्यथैतान्यग्नि- होत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चं वा सूनायां वा स्थालीम् १ सस्रुवाग् स्रुचमभिद्योतनग् समिध- मित्यथैतामग्निहोत्रीं दक्षिणत उदीचीग् स्थापयित्वा ब्राह्मणो २ दोग्धि ' पूर्वा दुग्धादपरो दुह्यान्नं संसृजेद्द्वयोर्दुह्यात्यशुकाम- स्येत्यधिश्रित्योत्तरमानयत्येतदग्निहोत्रमग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमुपसाद्य तस्मिन्नग्नि- होत्रविधिं चेष्टित्वा समिधमुपयत्य प्राङ् हरति ' जघनेनाह- वनीयमुपसादयति कूर्चं ' ऽथैताग् समिधं मध्यत आहवनीय- स्याम्यादधाति तूष्णीं ' तस्यामादीप्तायां प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३ मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति ब्राह्मणं ' द्विरङ्गुल्या प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति ' निर्णिज्य स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति ' सप्तर्षीनेव४ प्रीणातीति ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या ५ अपो निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति ६ ब्राह्मणम् ' ॥ १८ ॥

Wait, look at line 12 again: "स्याभ्यादधाति" or "स्याम्यादधाति"? Look at the start of line 12: "स्या" then "म्या" or "भ्या"? Wait! In Sanskrit: आहवनीयस्य + अभ्यादधाति -> आहवनीयस्याभ्यादधाति! Look at the letter: it is 'भ्या': loop at top-left, horizontal line to the right, vertical stroke, joined with 'या'. That is 'भ्या'! Wait, in line 12, let's type "स्याभ्यादधाति".

Look at line 15: "निष्प्यद्भिः" or "निष्पीयाद्भिः"? Letters: नि - ष् - प्य - द् - भिः = निष्प्यद्भिः Wait, Taittiriya Brahmana / Baudhayana: "निष्प्यद्भिः" (nispyadbhiḥ)? Let's look at the characters in line 15: "नि" then "ष्प्य" (ष + प + य): yes, ष्प्य! Then "द्भिः": द् + भि + ः. "निष्प्यद्भिः"!

Look at line 7: "दुह्यात्यशुकाम-" -> wait, "दुह्यात् पशुकाम-" or "दुह्यात्यशुकाम-"? Look at line 7: "सं सृ जे द् द्व यो र् दु ह्या त् प शु का म -" Wait, look at 'प': Is that 'प' or 'य'? "दुह्यात्पशुकाम-" = दुह्यात् + पशुकाम-! Yes, 'त्' + 'प' = 'त्प'! "दुह्यात्पशुकाम-"! Look at the letter: it is 'त्प'! It has 'त' connected to 'प': 'त्पशुकाम-'!

Everything is verified and clear. Ready to produce the final output.[ २ । १८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६५

अथोयमथ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्धत्याहवनीये पूर्णाहुतिं जुहोति सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति ' पूर्णाहुतौ वरं ददात्यथैतान्यग्नि- होत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चं वा सूनायां वा स्थालीम् १ सस्रुवाग् स्रुचमभिद्योतनग् समिध- मित्यथैतामग्निहोत्रीं दक्षिणत उदीचीग् स्थापयित्वा ब्राह्मणो २ दोग्धि ' पूर्वा दुग्धादपरो दुह्यान्नं संसृजेद्द्वयोर्दुह्यात्पशुकाम- स्येत्यधिश्रित्योत्तरमानयत्येतदग्निहोत्रमग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमुपसाद्य तस्मिन्नग्नि- होत्रविधिं चेष्टित्वा समिधमुपयत्य प्राङ् हरति ' जघनेनाह- वनीयमुपसादयति कूर्चं ' ऽथैताग् समिधं मध्यत आहवनीय- स्याभ्यादधाति तूष्णीं ' तस्यामादीप्तायां प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३ मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति ब्राह्मणं ' द्विरङ्गुल्या प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति ' निर्णिज्य स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति ' सप्तर्षीनेव४ प्रीणातीति ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या ५ अपो निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति ६ ब्राह्मणम् ' ॥ १८ ॥

१ आज्यस्थालीम् H. २ Thus BT ; ब्राह्मणे F ; ब्राह्मणोवा Be ; ब्रह्मणोवा J ; ब्राह्मणोर्व H. ३ Thus JT and Veṅk. on Karmānta I. 17 ; उर्द्धंमार्ष्टि Be ; उर्द्धमार्ष्टि HB ; उन्मार्ष्टि F. ४ Thus B Be HF ; सप्तऋषीनेव TJ. ५ Thus corrected ; समिध्या अपो B Be HF ; समिध्या चापो J ; समिष्यापो T. ६ Thus only B Be, cp. Taitt. Br. II. 1. 4. 9. The other MSS. have हुत्वोत्तिष्ठतीति instead of अकरिति ।

'? No, wait, look at "हविषो ऽग्निर्मूर्धा" in line 6. In line 14: look at the mantra: "अदितिर्न उरुष्यतु महीमू षु मातरमित्यादित्यस्य" Wait, TS mantra is "अदितिर्न उरुष्यतु" (Aditir na uruṣyatu) and "महीमू षु मातरं सुव्रतानाम्" (Mahīm ū ṣu mātaram...). In TS 1.5.11.5: "अदितिर्न उरुष्यत्वदितिः शर्म यच्छतु" In TS 4.1.5.1: "अदितिर्न उरुष्यत्वनहो..." Why does the book write: "न्द्राग्नस्यादितिर्न" or "न्द्राग्नस्योदितिर्न"? Wait, look at the image: न्द्रा-ग्न-स्य- Wait, after 'स्य', is there an avagraha? No. Is it "न्द्राग्नस्योदितिर्न"? Wait, let's look very closely at line 14, first few aksharas: 1: न्द्रा 2: ग्न 3: स्य Wait, on 'स्य', is that an o-matra? Wait! Look at the top of 'स्य': There is a vertical bar AFTER 'स्य': "स्या"! Wait, what is above that vertical bar? Nothing! Wait, then

[ २ । २०, २१ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६७ न लवणमश्नाति॑ न कौग्गौधान्यमन्यत्र तिलेभ्यः॑ प्राङ्कञ्चारः स्वयग् समिध आहरमाणो ऽग्नीनामन्ते संविशत्यजस्रा अस्यैते द्वादशाहमग्नयो भवन्ति॑ नास्य ब्राह्मणो ऽनाश्वान्गृहे वस- त्यग्निहोत्रोच्छेषणव्रतो वा यजमानो भवति॑ भक्तमु १ पत्न्या २ आहरन्त्यथ २ द्वादशसु व्युष्टासु पृष्ट्याग् स्तीर्त्वापः प्रणीयाग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति॑ श्रपयित्वासादयति॑ तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च प्रयाजा वार्त्रघ्नावाज्यभागावथ हविषो ऽग्न आयूग्षि पवसे ऽग्ने पवस्वेति॑ त्रिष्टुभौ संयाज्ये॑ अन्वाहार्यमासाद्य त्रिग्शन्मानग् हिरण्यं ददाति॑ संतिष्ठत एषेष्टिः सपूर्णपात्रविष्णुकमा॑ विसृजते व्रतमथ तदानीमेव पृष्ट्याग् स्तीर्त्वापः प्रणीयाग्नये पावकाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपत्यग्नये शुचये॑ श्रपयित्वासादयति॑ तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च प्रयाजा वार्त्रघ्नावाज्यभागावथ हविषोरग्ने पावक स नः पावकाग्निः शुचिव्रततम उदग्ने शुचयस्तविति॑ त्रिष्टुभौ संयाज्ये॑ अन्वाहार्यमासाद्य त्रिग्शन्मानञ्चत्वारिग्- न्माने हिरण्ये ददाति॑ संतिष्ठत एषेष्टिः सपूर्णपात्रविष्णुकमा॑ विसृजते व्रतम्॑ ॥ २० ॥ अथातो ऽन्वारम्भणस्यैव सौमाग्घौन्वारम्भं पौर्णमास्याः समानोपवसथं करोत्यर्थ प्रातर्हुते ऽग्निहोत्रे पुरापां प्रणय- नाद्गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा १ Thus JF, cp. Rājasūya 20 ; भक्तमुपत्नग्राहरंति B; ॰पत्याहरति T ; भक्तमुपपत्नग्राशाहरं(र)ति Be H.

६८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २ । २१ । ] चतुर्होतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सारस्वतौ होमौ जुहोति । पूर्णा पश्चादित्यनुद्रुत्याग्नीषोमाविति जुहोत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा निवेशनी संगमनी वसूनामित्यनुद्रुत्य यत्ते देवा अदधुर्भागधेयमिति जुहोत्यथ पृष्ट्याग् स्तीर्त्वापः प्रणीयाग्ना- १० वैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति सरस्वत्यै चरुग् सरस्वते द्वादशकपालमिति । श्रपयित्वासादयति । तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च प्रयाजा वार्त्रघ्नावाज्यभागावथ हविषामग्नाविष्णू अग्नाविष्णू प्र णो देव्या नो दिवः पीपिवाग्मग् सरस्वन्त स्तनं ये ते सरस्व ऊर्मय इति । त्रिष्टुभौ संयाज्ये । अन्वाहार्य- १५ मासाद्य मिथुनौ गावौ ददाति । संतिष्ठत एषेष्टिः संपूर्णपात्र- विष्णुक्रमा । विसृजते व्रतमथ पौर्णमासवैमृधाभ्यां यजते । संतिष्ठते ऽग्न्याधेयग् संतिष्ठते ऽग्न्याधेयम् ॥ २१ ॥ षष्ठः ॥१ ॥ इति द्वितीयः प्रश्नः ॥

१ The numbering of the khaṇḍas differs materially in the different MSS. The one accepted in this edition is found in J and, up to kh. 18, also in HF. The numbers of the last two adhyāyas have been added after the Bhāṣya, which however commences, as does also T, a new praśna after khaṇḍa 11. According to B the whole second praśna comprises 22, according to J (where the last but one, though marked, is not numbered) 20, according to F and H 19 and according to T 21 (10+11) khaṇḍas. Be numbers 22 khaṇḍas, but as one number is omitted, viz., kh. 14, there are in fact only 21 khaṇḍas also in this MS.

दशाध्यायिकः : पुनराधेयम् Digitized by Madhuban Trust [ ३ । २, २ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६६ अग्नीन्पुनराधास्यमानो भवति । तदाहुः कृतयजुः संभृत- संभारो भवति न संभृत्याः संभारा न यजुः कर्तव्यमित्येथो खलु संभृत्या एव संभाराः कर्तव्यं यजुः पुनराधेयस्य समृद्ध्या इति । स उपकल्पयते पुनर्निष्कृतꣳ रथं पुनरुत्स्यूतं वासः ५ पुनरुत्सृष्टमनड्वाहं दर्भकुलायं तिस्रो दर्भमय्योर्विस्स्रंसिकाः । प्रज्ञाता आग्न्याधेयिकाः संभाराः । सा याषाढ्याः पौर्णमास्याः पुरस्तादमावास्या भवति सा महासंवत्सरस्य पुनर्वसुभ्याꣳ संपद्यते तस्यामादधीतेति । तस्या उपवसथे ऽरण्योरग्नीन्समा- रोह्योदवसाय मथित्वाग्नीन्विहृत्याग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति १० वैश्वानरं द्वादशकपालमग्निमुदासयिष्यन्निति । सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते । ऽथ तदानीमेवाद्भिरग्नीन्समुक्ष्य ब्रह्मोदनꣳ श्रप- यित्वोपवसंत्यथ प्रातराग्न्याधेयिकं कर्म तायत । एतावदेव नाना । यदमुत्र मुञ्जकुलायं तदिह दर्भकुलायं । यो ऽमुत्रेध्मः प्रणयनीयः स इह दर्भमय्योर्विस्स्रंसिका । दर्भैर्गार्हपत्यमाद- धाति१ दर्भैरन्वाहार्यपचनं दर्भैराहवनीयं । दर्भैर्गार्हपत्यमा- दधात्याधाने२ सर्पराज्ञीर्ऋचो३ ऽनुवर्तयति ॥ १ ॥ भूमिर्भूम्ना द्यौर्वरिम्णेति चतस्रो गार्हपत्ये तिस्र आह- १ आदधाति om. Be FJ. २ Thus Be H; instead of आदधात्याधाने J has आदद्यन्नित्याधाने and F: ऽप्याधाने; T om. दर्भैर्गार्हपत्यम् and B is defective. ३ Thus H; सर्पराज्ञीऋचो Be; सर्पराज्ञीऋचा F; सार्पराज्ञीऋचो J; सर्प- राज्ञीयाऋचो T; B defective. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

[६०] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ३ । २, ३ । ]

वनीये ' समानं कर्मा रथचक्रादैतावदेव नाना ' यदमुत्र तूष्णीमग्निहोत्रं तदिह सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति जुहोति ' यो ऽमुत्राग्नेयो ऽष्टाकपालः स इहाग्नेयः पञ्चकपाल- स्तस्य प्रयाजेषु चतस्रो२ विभक्तीर्दधात्यग्न आयाहि वीतये समिधो३ अग्न आज्यस्य वियन्त्वग्निं दूतं वृणीमहे तनूनपादग्न आज्यस्य वेत्वग्निनाग्निः समिध्यत इडो अग्न आज्यस्य वियन्त्वग्नि- र्वृत्राणि जङ्घनद्धर्हिरग्न आज्यस्य वेत्विति ' स्वयं संपन्न उत्तमः प्रयाजो ' ऽथात आज्यभागयोरेव मीमाꣳसा ' वार्त्रघ्नावाज्य- भागौ स्यातामित्येके ' वृधन्वन्तावाज्यभागौ स्यातामित्येके ' ऽग्निꣳ सोमेन बोधय त्वं नः सोमेत्येतौ स्यातामित्येके ' अग्न आयूꣳषि पवस ऽग्ने पवस्वेत्येतौ स्यातामित्येके ' यत्पवमानं४ तत्सोमरूपं ' पङ्क्त्यौ५ हविषो ऽग्ने तमद्याधा ह्यग्न इत्यथ पुनरूर्जा सह रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोत्यग्निं प्रति स्विष्टकृतं निराहाभिष्टे अद्य एभिर्नो अर्कैरिति संयाज्ये ' अन्वाहार्यमामाद्य ॥ २ ॥ पुनराधेयदक्षिणां६ ददाति पुनर्निष्कृतं रथं पुनरुत्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टमनड्वाहं ' तस्यानूयाजेषु७ विभक्तौ८ दधात्यग्ना यो मर्त्यो दुवो धियं जुजोष धीतिभिः । अमन्दु ष प्र पूर्व्य

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ BH insert जुहोति । २ om. TJ. ३ समिधः समिधो Be BH. ४ Thus BH, ०मानस् the other MSS. ५ Thus BJ Be; पंक्त्यो T; पङ्कौ H; F totally corrupt. ६ दक्षिणां JF. ७ अनुयाजेषु all except T Be. ८ Thus HB; विभक्तीर्द० the other MSS.

दशाध्यायिकः : पुनराधेयम् Digitized by Madhuban Trust [ ३ । २ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ७२ दृशं वृणीतावसे । देवं बर्हिर्वसुवने वसुधेयस्य वेत्वग्ने स्तोमं मनामहे सिध्रमद्य दिविस्पृशः । देवस्य द्रविणस्यवो देवो नराशंसो वसुवने वसुधेयस्य वेत्विति ' स्वयँ संपन्न उत्तमो ऽनूयाजः१ । संतिष्ठत एषेष्टिः सपूर्णपात्रविष्णुकमा ' विसृजते ५ व्रतमथ तदानीमेव पृष्ट्याँ स्तीर्णाम् प्रणीयाग्नीवारुणमेका- दशकपालमनुनिर्वपति२ ' श्रपयित्वासादयति ' तस्याः पञ्चदश सामिधेन्यः पञ्च प्रयाजा वार्त्रघ्नावाज्यभागावुभौ हविषस्त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इति ' त्रिष्टुभौ संयाज्ये ' अन्वाहार्य- मासाद्यानड्वाहं ददाति ' सं

हताग्नेर्नष्टारणीकस्य च १ ब्रह्मोदनेनैव प्रतिपद्यते ' सिद्धमन्वा- धेयम् ' ॥ ३ ॥ प्रथमः ॥ पुरादित्यस्यास्तमयाद्गार्हपत्यमुपसमाधायान्वाहार्यपचनमा- दृत्य ˚ ज्वलन्तमाहवनीयमुद्धरति सायमाहुतये ' पुरादित्य- ५ स्योदयाद्गार्हपत्यमुपसमाधायान्वाहार्यपचनमादृत्य ˚ ज्वलन्तमाह- वनीयमुद्धरति प्रातराहुतये ' वाचा त्वा होत्रा प्राणेनोद्गात्रा चक्षुषाध्वर्युणा मनसा ब्रह्मणा श्रोत्रेणाग्नीधैतैस्त्वा पञ्चभिर्दैव्यै- रृत्विग्भिरुद्धरामि भूर्भुवः सुवरुद्ध्रियमाण उद्धर पाप्मनो मा यदविद्वांसञ्च विद्वांसञ्चकार । अह्ना यदेनः कृतमस्ति पापँ सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादिति सायं ' रात्रिया २ यदेनः १० कृतमस्ति पापँ सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादिति प्रातरग्निं निदधात्यमृताहुतिममृतायां जुहोम्यग्निं पृथिव्याममृतस्य जित्यै । तयानन्तं ४ काममितो जयेम प्रजापतिर्यं प्रथमो जिगायाग्नि- मग्नौ वैश्वानरे ऽमृतं जुहोमि स्वाहेति सायं ' सूर्यमग्नौ वैश्वानरे ऽमृतं जुहोमि स्वाहेति प्रातः ' सायं प्रातरेवैषा १५ पत्न्यन्वास्ते ' सायँसायमित्येके ' ऽथैतान्यग्निहोत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चे वा सूनायां वा स्थालौँ सस्रुवां ' स्रुचमभियोतनँ समिधमित्यैतामग्निहोत्रीँ १ Thus Be T, cp. Rudradatta on Āpast. V. 29. 12. The other MSS. insert प्रणयनं before ब्रह्मोद० and BH om. च । २ उद्धृत्य F. ३ रात्र्या T. ४ Thus BH; तेन instead of तया the other MSS.