भारतकोश
संग्रह पर लौटें

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

( १० ) भैषज्यरत्नावली-

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
खण्डकाद्यलौह४५४हेमगर्भपोट्टलीरस, रत्नगर्भ-पोट्टलीरस४९१
कूष्माण्डखण्ड४५५कनकसुन्दररस४९२
वासाकूष्माण्डखण्ड४५६सर्वाङ्गसुन्दररस४९३
वासाखण्ड४५७सर्पिर्गुड४९४
वृहत्कूष्माण्डावलेह४५८एलादिमन्थ४९५
त्रिवृतादिमोदक४५९पिप्पलीघृत, निर्गुण्डीघृत४९६
वासाद्यघृत, दूर्वाद्यघृत४६०बलाद्यघृत १-२, नागबलाद्यघृत४९७
सप्तप्रस्थघृत, शतावरीघृत४६१बलागर्भघृत, पाराशरघृत४९८
वृहच्छतावरीघृत४६२अजापञ्चक घृत, छागलाद्यघृत १-२४९९
कामदेवघृत४६३जीवन्त्याद्यघृत५००
उशीरासव४६४अमृतप्राशघृत १-२५०१
रक्तपित्तमें पथ्य४६५महाचन्दनादितैल५०३
रक्तपित्तमें अपथ्य४६७यक्ष्मारोगमें पथ्य५०५
यक्ष्मरोग-चिकित्सा ।यक्ष्मारोगमें अपथ्य५०६
दशमूलक्वाथ, अश्वगन्धादिक्वाथ४७०कासरोगकी चिकित्सा५०७
त्रयोदशाङ्गक्वाथ,,पञ्चमूलीक्वाथ५०९
बलादिचूर्ण, लवंगाद्यचूर्ण४७१पिप्पल्यादिक्वाथ५१०
शृङ्गयर्जुनाद्य चूर्ण,,कण्टकार्यादिक्वाथ, मरिचाद्यचूर्ण...,,
सितोपलादिलेह, वासावलेह४७२समशर्कर चूर्ण५११
बृहद्द्वाक्षावलेह १-२४७३तालीशाद्यचूर्ण और मोदक,,
च्यवनप्राश४७५कासान्तक, कासान्तकरस५१२
द्राक्षारिष्ट, विन्ध्यवासियोग४७७कासकुठार, पित्तकासान्तकरस,,
यक्ष्मारि लौह, यक्ष्मान्तकलौह४७८पुरन्दरवटी, पञ्चामृतरस५१३
शिलाजत्वादि लौह,,अमृतार्णवरस, श्रीचन्द्रामृतरस५१४
रजतादिलौह, क्षयकेसरी १-२४७९श्रीडामरानन्दाभ्रक५१५
रसेन्द्रगुटिका, वृहद्रसेन्द्रगुटिका४८१महाकालेश्वररस५१६
कल्याणसुन्दराभ्ररस४८३विजयभैरवरस५१७
वृहच्चन्द्रामृतरस, कुमुदेश्वररस४८४काससंहारभैरव रस५१८
कांचनाभ्ररस, वृहत्काञ्चनाभ्ररस...४८५वृहद्रसेन्द्रगुटिका५१९
स्वल्पमृगांकरस मृगांकरस४८६महोदधि रस, तरुणीनन्दरस५२०
राजमृगांकरस४८७समशर्करलौह५२२
महामृगांकरस४८८श्रीचन्द्रामृतलौह, भागोत्तरगुटिका५२३
लोकेश्वरपोट्टलीरस४८९लक्ष्मीविलासरस५२५

विषयानुक्रमणिका । ( ११ )

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
शृङ्गाराम्र५२५श्वासरोगमें पथ्य, श्वासरोगमें अपथ्य५५६
सार्वभौमरस५२६स्वरभंगकी चिकित्सा५५७
बृहच्छृङ्गाराम्र५२७चव्यादिचूर्ण, त्र्यम्बकाभ्र५५८
नित्योदय रस५२८भैरवरस, किन्नरकण्ठरस५५९
वसन्ततिलक रस, व्याघ्रीहरीतकी५२९निदिग्धिकावलेह५६०
वासावलेह५३०व्याघ्रीघृत, सारस्वतघृत (ब्राह्मीघृत)५६१
कण्टकार्यावलेह, कण्टकारीघृत५३१भृंगराजाद्यघृत, स्वरभंगमें पथ्य५६२
दशमूलषट्पलक घृत,,स्वरभंगमें अपथ्य५६३
छागलाद्यघृत५३२अरोचकचिकित्सा ।
कुंकुमाद्यघृत५३३यमानीषाडव, कलहंस कांजी५६५
चन्दनाद्यतैल, वासा-चन्दनाद्यतैल५३४तिन्तिडीपानक, रसाला५६६
कासरोगमें पथ्य५३५रसकेसरी, सुधानिधि रस५६७
कासरोगमें अपथ्य५३६सुलोचनाभ्रक५६८
हिक्का-श्वासरोगकी चि०५३७अरोचकमें पथ्य५६९
दशमूलादि, शठ्यादि, वासादि क्वाथ५४०अरोचकमें अपथ्य५७०
शुण्ठीभार्ङ्गी क्वाथ, हरिद्रादिचूर्ण...,,छर्दि ( वमन ) चिकित्सा ।
शृङ्ग्यादिचूर्ण, विजयवटी५४१एलादिचूर्ण५७२
डामरेश्वररस,,रसेन्द्र, वृषध्वजरस, पद्मकाद्यघृत५७३
महाश्वासहरिलौह५४२छर्दिरोगमें पथ्य५७४
पिप्पल्याद्यलौह, श्वासकुठाररस...५४३छर्दिरोगमें अपथ्य५७५
महाश्वासकुठार रस,,तृषाकी चिकित्सा ।
श्वासभैरवरस, श्वासचिन्तामणि...५४४रसादिचूर्ण, महोदधिरस५७९
श्वासकासचिन्तामणि, बृहन्मृगाङ्कवटी५४५तृष्णारोगमें पथ्य,,
कनकासव५४६तृष्णारोगमें अपथ्य५८०
शृङ्गीगुडघृत५४७मूर्च्छारोगकी चिकित्सा५८१
भार्ङ्गीशर्करा५४८मूर्च्छान्तकरस, अश्वगन्धारिष्ट५८३
भार्ङ्गीगुड५४९मूर्च्छारोगमें पथ्य५८४
कुलत्थगुड५५०मूर्च्छारोगमें अपथ्य५८५
अगस्त्यहरीतकी, हिंस्त्राद्यघृत५५१मदात्ययरोग-चिकित्सा ।
तेजोवत्याद्यघृत, चन्दनाद्यतैल५५२फलत्रिकाद्यचूर्ण, एलाद्यमोदक५८७
बृहच्चन्दनाद्यतैल५५३महाकल्याणवटी, पुनर्नवाद्यघृत५८८
हिक्कारोगमें पथ्य५५४मदात्ययरोगमें पथ्य,,
हिक्कारोगमें अपथ्य५५५मदात्ययरोगमें अपथ्य५८९

( १२ ) भैषज्यरत्नावली-

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
दाहकी चिकित्सा।आमाशयगत-वातकी चिकित्सा६१६
चन्दनादि क्वाथ, पर्पटादि क्वाथ५९०पक्वाशयगत-वातकी चिकित्सा,,
दाहान्तकरस,,बस्त्यादिगत-वातकी चि०,,
सुधाकररस५९१स्नायुसन्ध्यस्थिगत-वातकी चि०,,
कुशाद्यतैल और घृत, दाहरोगमें पथ्य,,त्वग्गत वातकी चि०६१७
दाहरोगमें अपथ्य५९३रक्तगत-वातकी चि०,,
उन्मादरोगकी चिकित्सा।मांसमेदोगत वातकी चि०,,
अञ्जन५९५अस्थिमज्जागत-वातकी चि०,,
निम्बधूप, महाधूप, सारस्वत चूर्ण५९६शुक्रगत-वातकी चि०,,
उन्मादपर्पटीरस, उन्मादभञ्जिनी५९७शुष्कगर्भकी चि०,,
उन्मादगजकेसरी, उन्मादगजांकुश५९८शिरोगत-वातकी चि०६१८
उन्मादभञ्जनरस, भूतांकुश रस५९९व्यादितकी चि०,,
चतुर्भुजरस६००अर्दितकी चि०,,
हिंग्वाद्यघृत, लशुनाद्यघृत६०१मन्यास्तम्भकी चि०,,
पानीयकल्याणघृतं६०२ग्रीवास्तम्भकी चि०६१९
क्षीरकल्याणघृत, महाकल्याणघृत६०३जिह्वास्तम्भकी चि०,,
स्वल्पचैतसघृत,,कुब्जकी चि०,,
महापैशाचिकघृत, शिवाघृत६०४आध्मानकी चि०,,
शिवातैल६०६अष्ठीला और प्रत्यष्ठीलाकी चि०,,
उन्मादरोगमें पथ्य६०७गृध्रसीकी चि०६२०
उन्मादरोगमें अपथ्य६०८वातकण्टककी चि०,,
अपस्माररोगकी चिकित्सा।खल्वकी चि०,,
सूतभस्मप्रयोग, इन्द्रब्रह्मवटी६१०शिराग्रहकी चि०,,
भूतभैरव रस, वातकुलान्तक६११अपतानककी चि०६२१
कूष्माण्डघृत, ब्राह्मीघृत६१२पक्षाघातकी चि०,,
स्वल्पपञ्चगव्य घृत,,अपतन्त्रककी चि०,,
बृहत्पञ्चगव्य घृत,,खञ्ज और पंगुताकी चि०६२२
महाचैतसघृत६१३क्रोष्टुशीर्षकी चि०,,
पलंकषाद्यतैल६१४कलायखञ्जकी चि०,,
अपस्माररोगमें पथ्यापथ्यविधि६१५वाह्यान्तरायामककी चि०,,
वातव्याधिकी चिकित्सा।त्रिकशूलकी चि०,,
कोष्ठगत-वातकी चिकित्सा६१६पाददाहकी चि०६२३
पादहर्षकी चि०,,

विषयानुक्रमणिका । ( १३ )

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
दशमूलादिक्वाथ, बलादिक्वाथ६२३नारायणतैल६५५
एरण्डादिक्वाथ,,मध्यमनारायणतैल६५६
सिंहास्यादिक्वाथ, रास्नासप्तकक्वाथ६२४महानारायणतैल६५७
माषादिक्वाथ, गोक्षुरादिक्वाथ,,पुष्पराजप्रसारिणीतैल६६०
माषबलादिक्वाथ,,हिमसागरतैल६६१
कल्याणलेह, शाल्वणस्वेद६२५सिद्धार्थकतैल६६२
वातगजांकुश६२६नकुलतैल६६३
बृहद्वातगजांकुश, महावातगजांकुश६२७महाकुक्कुटमांसतैल६६५
लघुत्रानन्दरस,,माषतैल १-२, लघुमाषतैल६६६
गगन दिवटी, कुब्जविनोद रस६२८बृहन्माषतैल६६७
सर्वाङ्गकम्पारिरस, चिन्तामणिरस६२९सप्तप्रस्थमहामाषतैल६६८
चिन्तामणिचतुर्मुख, बृहद्वात-चिन्तामणि६३०महामाषतैल६६९
निरामिषमहामाषतैल६७०
चतुर्मुखरस६३१माषबलादितैल६७१
लक्ष्मीविलासरस, योगेन्द्ररस६३२कुब्जप्रसारिणीतैल६७२
वातारिरस६३३त्रिशतीप्रसारणीतैल,,
अनिलारिरस६३४सप्तशतिकप्रसारणी६७५
सर्वाङ्गीसुन्दररस, शीतारिरस६३५एकादशशतिकप्रसारणीतैल६७६
तालकेश्वररस, वातविध्वंसनरस६३६अष्टादशशतिकप्रसारणीतैल६७८
वातनाशनरस, वातकण्टकरस६३७महाराजप्रसारिणीतैल६८०
त्रैलोक्यचिन्तामणिरस६३८महासुगन्धितैल और लक्ष्मी-विलासतैल६८४
स्वल्पलशोनपिण्ड, त्रयोदशांगगुग्गल६४०वातव्याधिमें पथ्य६८५
दशमूलाद्यघृत, अश्वगन्धाद्यघृत६४१वातव्याधिमें अपथ्य६८७
नकुलाद्यघृत,,पित्तरोगकी चिकित्सा६८८
छागलाद्यघृत६४२धात्रीलौह६८९
बृहच्छागलद्यघृत६४३पित्तान्तकरस, महापित्तान्तकरस६९०
हंसाद्यघृत६४६गुडूचीतैल, पित्तरोगमें पथ्य६९१
रसोनाद्य तैल, मूलकाद्यतैल६४७पित्तरोगमें अपथ्य,,
वायुच्छायासुरेन्द्रतैल,,कफरोगकी चिकित्सा६९२
महाबलातैल६४९कफचिन्तामणिरस, बृहत्कफ-केतुरस६९३
अश्वगंधातैल६५०महाश्लेष्मकालानलरस६९४
श्रीगोपालतैल६५१श्लेष्मशैलेन्द्ररस (रसेन्द्रगुटिका),,
विष्णुतैल६५३महालक्ष्मीविलास६९६
बृहद्विष्णुतैल६५४

( १४ ) भैषज्यरत्नावली-

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
धुस्तूरतैल६९७ऊरुस्तम्भमें अपथ्य७२८
कनकतैल६९८आमवातकी चिकित्सा ।
तम्रराजतैल६९९एरण्डादि, शठ्यादि७३०
कफरोगमें पथ्य, कफरोगमें अपथ्य७००रसॊनादि, रास्नापञ्चक, रास्नासप्तक७३१
वातरक्तरोगकी चिकित्सा७०१रास्नादशमूलक, मध्यमरास्नादि"
अमृतादि, सिंहास्यादि पटोलादि७०३महारास्नादि७३२
मञ्जिष्ठादि, त्रिवृतादि, नवकार्षिक७०४शतपुष्पाद्यचूर्णं, हिंग्वाद्यचूर्णं७३३
निम्बादिचूर्णं"अलम्बुषाद्यचूर्णं १-२"
वातरक्तान्तकरस७०५वैश्वानरचूर्णं, शंकरस्वेद७३४
अन्य प्रकार वातरक्त चिकित्सा७०६प्रसारणीसंधान, आमवातारिवटिका७३५
विश्वेश्वररस"आमवातारिरस, आमवातेश्वररस७३६
द्वादशायस७०७वातगजेन्द्रसिंह७३८
गुडूच्यादिलौह, पित्तान्तकलौह७०८आमप्रमाथिनी वटिका७३९
लांगलाद्यलौह"आमवाताद्रिवज्ररस"
योगसारामृत७०९त्रिफलादिलौह, विडङ्गादिलौह७४०
तालभस्म७१०पञ्चाननरसलौह७४१
महातालेश्वर रस, अमृतागुग्गुल...७११अजमोदादिवटक७४२
रसाभ्रगुग्गुल७१२आमवातगजसिंह मोदक७४४
कैशोरकगुग्गुल७१३रसोनपिण्ड७४५
पुनर्नवा-गुग्गुल७१४महारसोनपिण्ड७४६
गुडूचीघृत, शतावरी घृत७१५वातारिगुग्गुल७४७
अमृता घृत७१६योगराजगुग्गुल७४८
मध्यमगुडूचीतैल, बृहद्गुडूचीतैल७१७बृहद्योगराजगुग्गुल७४९
महारुद्रगुडूचीतैल७१८व्याधिशार्दूलगुग्गुल७५०
महापिण्डतैल७१९बृहत्सिंहनाद-गुग्गुल७५१
विषतिन्दुकतैल७२०शुण्ठीघृत७५२
रुद्रतैल७२१शृङ्गवेराद्यघृत, प्रसारणीतैल७५३
महारुद्रतैल७२२सैन्धवाद्यतैल"
वातरक्तमें पथ्य, वातरक्तमें अपथ्य७२३बृहत्सैन्धवाद्यतैल७५४
ऊरुस्तम्भकी चिकित्सा७२४विजयभैरवतैल७५५
भल्लातकादि, पिप्पल्यादि७२५महाविजय भैरवतैल, आमवात-में पथ्य७५६
गुञ्जाभद्ररस, अष्टकटूवरतैल कुष्ठाद्यतैल७२६आमवातमें अपथ्य७५७
महासैन्धवाद्यतैल, ऊरुस्तम्भ-में पथ्य७२७

विषयानुक्रमणिका । ( १५ )

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
शूलरोगकी चिकित्सा ।नारिकेलामृत७८८
वातिक-शूलचिकित्सा७५७गुडपिप्पलीघृत७८९
पैत्तिक-शूलचिकित्सा७६०पिप्पलीघृत, बीजपूराद्यघृत७९०
श्लैष्मिक-शूलचिकित्सा७६१शूलगजेन्द्रतैल, शूलरोगमें पथ्य७९१
आम-शूलचि०७६२शूलरोगमें अपथ्य७९२
वातपैत्तिक-शूलचि०उदावर्त्त, आनाहकी चिकित्सा ।
पित्तश्लैष्मिक-शूलचि०नाराचचूर्ण७९६
त्रिदोषज-शूलचि०७६३फलवर्ति, त्रिकद्वादिवर्ति७९७
परिणाम-शूलचि०नाराचरस
नारिकेलक्षार, शंखादिचूर्ण, सामुद्राद्यचूर्ण७६५वैद्यनाथवटी, बृहदिच्छाभेदीरस...७९८
शम्बूकादिगुडिका, शंखरसगुटिका७६६गुडाष्टक, शुष्कमूलाद्यघृत७९९
शूलहरणयोग७६७स्थिराद्यघृत
शूलगजकेसरी, शूलवज्रिणीवटी७६८उदावर्त्तमें पथ्य, उदावर्त्तमें अपथ्य८००
शूलान्तकरस७६९आनाहमें पथ्य और अपथ्य
त्रैगुणाख्यरस, श्रीविद्याधररस७७०गुल्मरोगकी चिकित्सा८०१
बृहद्विद्याधररस७७१वातगुल्मचिकित्सा८०३
त्रिफलालौह, शर्कराद्यलौह७७२पित्तगुल्मचि०८०४
सप्तामृतलौहकफगुल्मचि०८०५
शूलराजलौह, वैश्वानरलौह७७३द्वन्द्वजगुल्म-चि०८०६
चतुःसमलौह७७४सान्निपातिकगुल्म-चि०
धात्रीलौह७७५रक्तगुल्म-चि०८०७
बृहद्धात्रीलौह७७६हिंग्वादिचूर्ण १-२८०८
क्षीरमण्डूर, रसमण्डूर७७७वचादिचूर्ण, लवंगादिचूर्ण८०९
कोलादिमण्डूर, चतुःसममण्डूर...७७८कांकायनगुडिका८१०
भीमवटक मण्डूर, तारामंडूरगुड...७७९पञ्चाननरस, शिखिवाडवरस८११
शतावरीमण्डूर७८०नागेश्वररस, गुल्मकालानलरस८१२
बृहच्छतावरीमण्डूर १-२७८१बृहद्गुल्मकालानलरस८१३
हरीतकीखण्ड७८२महागुल्मकालानलरस
पूगखण्ड १-२७८३गुल्मशार्दूलरस, सर्वेश्वररस८१४
खण्डामलकी७८५गुल्मवज्रिणीवटिका, रसायनामृतलौह८१५
नारिकेलखण्ड७८६दन्तीहरीतकी८१६
बृहन्नारिकेलखण्ड७८७पञ्चपलघृत, भल्लातकाद्यघृत८१७

( १६ )

भैषज्यरत्नावली-

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
त्रायमाणाद्यघृत८१७शुंठादि, एलादि८४३
नाराचघृत८१८वारतर्वादिगण, आनन्दयोग८४४
हबुषाद्यघृत, क्षीरषट्पलकघृत८१९बृहद्गोक्षुराद्यवलेह८४५
धात्रीषट्पलकघृत,,पाषाणभिन्न८४६
द्राक्षाद्यघृत, गुल्मरोगमें पथ्य८२०पाषाणवज्ररस, वरुणाद्यलौह८४७
गुल्मरोगमें अपथ्य८२१कुलत्थाद्यघृत, वरुणघृत८४८
हृद्रोगकी चिकित्सा ।पाषाणाद्यघृत८४९
रसायन, नागार्जुनारुन८२५भद्रावह्नघृत, विदारीघृत८५०
हृदयार्णवरस, पञ्चाननरस८२६दुरुगाद्य तैल, शिलोद्भिदादितैल८५२
प्रभाकरवटी,,उशीराद्य तैल,,
चिन्तामणिरस, विश्वेश्वररस८२७अश्मरीरोगमें पथ्य८५३
शङ्करवटा८२८अश्मरीरोगमें अपथ्य८५४
कल्याणसुन्दररस, वल्लभघृत८२९प्रमेहकी चिकित्सा ।
श्वदंष्ट्राद्यघृत,,फलत्रिकादि८५६
बलाद्यघृत, अर्जुनघृत८३०विड़ङ्गादि, मुस्तादि, शिलाजतुप्रयोग८५७
हृदयरोगमें पथ्य,,कुशावलेह८५८
हृदयरोगमें अपथ्य८३१शालसागरादिलेह, वङ्गावलेह८५९
मूत्रकृच्छ्रकी चिकित्सा ।विडङ्गादिलौह, मेहकालानलरस...८५९
तृणपञ्चमूल, पञ्चतृणक्षीर, त्रिकण्टकादि८३४पञ्चाननरस, चन्द्रकला, मेहमुद्गरवटिका८६०
धान्यादि, बृहद्धान्यादि८३५शुक्रमातृकावटी८६१
अमृतादि, शतावर्यादि,,वेदविद्यवटी८६२
हरीतक्यादि, तारकेश्वररस८३६वङ्गाष्टक, मेहवज्र८६३
त्रिनेत्राख्यरस,,चन्द्रप्रभागुडिका, चन्द्रप्रभावटी८६४
मूत्रकृच्छ्रान्तकरस १-२८३७स्वर्णवंग, मेहकेशरी८६६
शतावरीघृत और क्षीर८३८मेहान्तकरस, सर्वेश्वररस८६७
त्रिकण्टकाद्य घृत, मूत्रकृच्छ्रमें पथ्य,,वंगेश्वररम १-२८६८
मूत्रकृच्छ्रमें अपथ्य८३९बृहद्वङ्गेश्वररस १-२,,
मूत्राघातकी चिकित्सा ।हरिशङ्कररस८६९
धान्यगोक्षुरकघृत मूत्राघातमें पथ्य८४१बृहद्धरिशङ्कररस, मेहकुञ्जरकेशरीरस८७०
मूत्राघातमें अपथ्य८४२अपूर्व मालिनीवसन्त८७१
अश्मरीकी चिकित्सा ।बृहत्कामचूड़ामणिरस,,
वरुणादि, बृहद्वरुणादि८४३प्रमेहचिन्तामणि८७३
शारमलीघृत, दाडिमाद्यघृत,,

विषयानुक्रमणिका । ( १७ )

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
बृहद्दाडिमाद्यघृत... ८७४दस्तको बन्द करनेके उपाय, वह्निरस९०६
महादाडिमाद्यघृत... ८७५चुलिकावटी, श्रीवैद्यनाथादेशवटिका९०७
मेहमिहिरतैल... ८७६अभयावटी... ९०८
प्रमेहमिहिरतैल... ८७७शोथोदरारिलौह... ९०९
देवदार्वाद्यरिष्ट... ८७८वज्रक्षार... ९१०
चन्दनासव... ८७९विन्दुघृत, महाबिन्दुघृत,... ९११
प्रमेहमें पथ्य... ८८०नाराचघृत... ९१२
प्रमेहमें अपथ्य... ८८१बृहन्नाराचघृत उदररोगमें पथ्य... ९१३
उदररोगमें अपथ्य... ९१४
सोमरोगकी चिकित्सा ।
तारकेश्वररस... ८८३प्लीहा और यकृत्की चिकित्सा ।
गननादिलौह, सोमनाथरस... ८८४यमानिकादि चूर्ण... ९१५
बृहत्सोमनाथरस... ८८५गुडूच्यादिचूर्ण, रोहितकाद्यचूर्ण... ९१६
सोमेश्वररस... ८८६मानकादिगुटिका... ,,
बहुमूत्रान्तकरस १-२... ८८७बृहन्मानकादिगुटिका... ९१७
हमेनाथरस, मालतीकुसुमाकर... ८८८अर्कलवण, अभयालवण... ९१८
वसन्तकुसुमाकररस... ८८९वर्द्धमानपिप्पली... ९१९
कस्तूरीमोदक... ८९०गुडपिप्पली... ९२०
धात्रीघृत, बृहद्धात्रीघृत... ८९१बृहद्गुडपिप्पली... ९२१
कदल्यादिघृत... ८९२रसराज, प्लीहान्तकरस... ९२२
वासुकिभूषणरस, विद्याधररस... ९२३
मेदरोगकी चिकित्सा ८९३लोकनाथरस १-२... ,,
व्योषाद्य सक्तुप्रयोग... ८९५बृहल्लोकनाथरस, प्लीहारिरस... ९२५
विडङ्गाद्यलौह... ८९६लौहमृत्युञ्जयरस... ९२६
त्र्यूषणादिलौह, लौहरसायन... ८९७रोहीतकलौह, चित्रकादिलौह... ९२७
नवकगुग्गुलु, अमृताद्यगुग्गुलु... ८९९यकृत्प्लीहारिलौह, यकृदरिलौह... ९२८
त्रिफलाद्यतैल... ,,महामृत्युञ्जयलौह... ९२९
मेदरोगमें पथ्य... ९००सर्वेश्वरकौह... ९३०
मेदरोगमें अपथ्य... ९०१यकृत्प्लीहोदरहरलौह... ९३१
शंखद्रावरस... ९३२
उदररोगकी चिकित्सा ।शंखद्रावक, महाशंखद्रावक... ९३४
मानमण्ड९०३महाद्रावक १-३... ९३६
सामुद्राद्यचूर्ण, इच्छाभेदीरस १-३९०४चित्रकघृत, पिप्पलीघृत... ९४०
भेदिनीवटी, नाराचरस... ९०५चित्रकपिप्पलीघृत, रोहीतकर्घृत... ९४१
जलोदरारिरस... ९०६

( १८ ) भैषज्यरत्नावली-

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
महारोहीतकघृत... ९४१रास्त्रादि, त्रिकट्त्वादि... ९७२
रोहितकारिष्ट... ९४२विल्वादिचूर्ण, भक्तोत्तरीयचूर्ण... ९७३
शोथकी चिकित्सा९४३शशिशेखररस, वातारिरस... ९७४
सिंहास्यादि, पटोलादि, त्रिफलादि९४५वृद्धिबाधिकावटी, रसराजेन्द्र... ९७५
पथ्यादि, पुनर्नवाष्टक... "शतपुष्पाद्यघृत... ९७६
शुण्ठी-पुनर्नवादि... "त्रिवृतादिघृत, वह्नदंतीघृत... ९७७
पुनर्नवा-दशक, पुनर्नवापुटस्वेद... ९४६गन्धर्वहस्तकतैल... ९७८
पुनर्नवादिचूर्ण... "वृद्धिरोगमें पथ्य, वृद्धिरोगमेंअपथ्य९७९
शोथारिचूर्ण, पुनर्नवादिलेह... ९४७गलगण्डादिकी चिकित्सा ।
त्रिनेत्राख्यरस... "गण्डमालाकी चिकित्सा९८१
त्रिकट्वादिलौह, शोथारिलौह... ९४८अपचीकी चिकित्सा९८३
शोथांकुशरस... "ग्रन्थिकी चिकित्सा९८४
पञ्चामृतरस, शोथकालानलरस... ९४९अर्बुदकी चिकित्सा९८५
क्षेत्रपालरस... ९५०रौद्ररस, काञ्चनारगुटिका... ९८८
कल्पलतावटी, दुग्धवटी १-३... ९५१काञ्चनारगुग्गुलु, सिन्दूरादितैल... ९८९
तक्रवटी, दधिवटी... ९५३तुम्बीतैल, अमृतातैल, छुछुंदरीतैल९९०
शोथभस्मलौह... ९५४शाखोटकतैल, बिम्बादितैल, निर्गुण्डीतैल"
सुधानिधि... ९५५व्योषाद्यतैल, चन्दनाद्यतैल, गुञ्जाद्यतैल९९१
अग्निमुखमण्डूर, शोथारिमण्डूर... ९५६गलगण्डादिरोगोंपर पथ्य... "
तक्रमण्डूर, रसाभ्रमण्डूर... ९५७गलगण्डादिरोगोंपर अपथ्य... ९९२
पुनर्नवादि गुग्गुलु, दशमूलहरीतकी९५९श्लीपदरोगकी चिकित्सा ।
शुण्ठीघृत, स्वल्प पुनर्नवाद्यघृत... ९६०वृद्धदारकचूर्ण पिप्पल्यादिचूर्ण... ९९५
पुनर्नवाद्यघृत१-२, माणकघृत... "श्लीपदारि, श्लीपदगजकेशरी... ९९६
चित्रकाद्यघृत, शुष्कमूलकाद्यतैल९६१नित्यानन्दरस... "
बृहच्छुष्कमूलकाद्यतैल १-२... "कृष्णाद्यमोदक... ९९७
शोथशार्दूल तैल... ९६३सौरेश्वरघृत... ९९८
पुनर्नवाद्यतैल... ९६४विडङ्गादितैल, श्लीपदरोगमेंपथ्य... ९९९
शैलेयाद्यतैल, समुद्रशोषाद्यतैल... ९६५श्लीपदरोगमें अपथ्य... "
पुनर्नवाद्यरिष्ट... ९६६विद्रधिकी चिकित्सा१०००
शोथमें पथ्य... ९६७वरुणादिघृत, विद्रधिरोगमें पथ्य१००२
शोथमें अपथ्य... ९६८विद्रधिरोगमें अपथ्य१००३
वृद्धिरोगकी चिकित्सा ।
वध्न लक्षण... ९७०

विषयानुक्रमणिका । ( १३ )

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
व्रणशोथकी चिकित्सा१००३करवीराद्यतैल, निशाद्यतैल१०३३
त्रिफला-गुग्गुलु, तिलाष्टक१००७सैन्धवाद्यतैल, भगन्दररोगमें पथ्य,,
सप्ताङ्ग-गुग्गुलु१००८भगन्दररोगमें अपथ्य१०३४
जात्याद्यघृत और तैल,,उपदंशकी चिकित्सा ।
बृहज्जात्याद्यतैल१००९धूप, धूम१०३६
गौराद्यघृत और तैल,,लेप१०३७
विपरीतभल्लतैल१०१०भैरवरस१०३८
व्रणराक्षसतैल बृहद्व्रणराक्षसतैल१०११रसगुग्गुलु१०४०
विडङ्गारिष्ट१०१२सारिवाद्यवलेह१०४१
व्रणरोगमें पथ्य१०१३रसशेखर१०४२
व्रणरोगमें अपथ्य१०१४करञ्जाद्यघृत, भूनिम्बाद्यघृत१०४३
सद्योव्रणकी चिकित्सा१०१५अनन्ताद्यघृत, आगारधूमाद्यतैल१०४४
अग्निदग्धव्रणकी चिकित्सा,,उपदंशरोगमें पथ्य,,
जीरकघृत, पाटलीतैल१०१७उपदंशरोगमें अपथ्य१०४५
मंजिष्ठाद्यतैल,,शूकदोषकी चिकित्सा ।
भग्नकी चिकित्सा१०१८दार्बीतैल, शूकदोषमें पथ्य१०४७
लाक्षागुग्गुलु, आभागुग्गुलु१०२०शूकदोषमें अपथ्य१०४८
गन्धतैल,,कुष्ठरोगकी चिकित्सा ।
भग्नरोगमें पथ्य, भग्नरोगमें अपथ्य१०२२आरग्वधादि, लघुमञ्जिष्ठादि१०५६
नाडीव्रणकी चिकित्सा१०२३मध्यममञ्जिष्ठादि, बृहन्मञ्जिष्ठादि...१०५७
गुणवतीवर्त्ति१०२५पञ्चनिम्ब १-२१०५८
सप्तांगगुग्गुलु, श्यामाघृत१०२६श्वेतारि, तालकेश्वररस१०६०
स्वर्जिकाद्यतैल, कुम्भीकाद्यतैल,,तालकेश्वर१०६१
भल्लातकाद्यतैल, निर्गुण्डीतैल१०२७महातालकेश्वर१०६२
हंसपदीतैल, नरास्थितैल,,उदयभास्कर, अमृतांकुरलौह१०६३
भगन्दरकी चिकित्सा१०२८पाकलक्षण, रसमाणिक्य१०६५
नारायणरस१०२९अमृतभल्लातक१०६६
चित्रविभाण्डक रस, ताम्रप्रयोग...१०३०महाभल्लातकगुड१०६८
नवकार्षिक गुग्गुलु१०३१अमृतागुग्गुलु१०७०
सप्तविंशतिकगुग्गुलु,,वज्रकघृत१०७१
विष्यन्दनतैल१०३२तिक्तकघृत, महातिक्तकघृत१०७२
सोमराजीघृत१०७३

( २० ) भैषज्यरत्नावली-

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
पञ्चतिक्तघृत१०७४अम्लपित्तान्तकमोदक११०५
पञ्चतिक्तघृतगुग्गुलु१०७५सौभाग्यशुण्ठीमोदक११०६
महाखदिरकघृत१०७६सितामण्डूर११०७
श्वेतकरवीराद्यतैल,,शुण्ठी खण्ड, पिप्पलीखण्ड११०९
कृष्णसर्पतैल, कुष्ठराक्षसतैल१०७७बृहत्पिप्पलीखण्ड१११०
कुष्ठराक्षसतैल,,जीरकाद्यघृत, शतावरीघृत११११
षड्बिन्दुतैल, उन्मत्ततैल१०७८नारायणघृत,,
मरिचाद्यतैल, बृहन्मरिचाद्यतैल१०७९अम्लपित्तरोगमें पथ्य१११२
सोमराजीतैल१०८०अम्लपित्तरोगमें अपथ्य,,
बृहत्सोमराजीतैल१०८१विसर्पकी चिकित्सा ।
विषतैल, श्वित्रपञ्चाननतैल१०८२अमृतादि१११३
आरग्वधाद्यतैल, वासाऽमृतैल१०८३नवकषाय गुग्गुलु, कालानिलरुद्ररस१११४
कन्दर्पसारतैल१०८४वृषाद्यघृत करञ्जतैल१११५
खदिरारिष्ट१०८६विसर्परोगमें पथ्य, विसर्परोगमें अपथ्य,,
कुष्ठरोगमें पथ्य१०८७विस्फोट-चिकित्सा१११६
कुष्ठरोगमें अपथ्य१०८८व्रणारिगुग्गुलु, पञ्चतिक्तकघृत१११७
शीतपित्त उदर्द और कोठरोगकी चिकित्सा१०८९विस्फोटरोगमें पथ्य,,
हरिद्राखण्ड१०९०विस्फोटरोगमें अपथ्य१११८
बृहद्धरिद्राखण्ड१०९१मसूरिकाकी चिकित्सा ।
शीतपित्तोदर्दकोठरोगोंमें पथ्य,,पटोलादि, अमृतादि११२३
शीतपित्त, उदर्द और कोठरोगोंमें अपथ्य१०९२इन्दुकलावटिका,,
अम्लपित्तकी चिकित्सा ।मसूरिकारोगमें पथ्य,,
दशांग, पञ्चनिम्बादिचूर्ण१०९५मसूरिकारोगमें अपथ्य११२४
अविपत्तिकरचूर्ण, लीलाविलास१०९६क्षुद्ररोगोंकी चिकित्सा ।
अम्लपित्तान्तकरस, भास्करामृताभ्र१०९७अजगल्लिका-चिकित्सा११२५
सर्वतोभद्रलौह१०९८अनुशयी विवृतेन्द्रविद्धादि रोगोंकी चिकित्सा,,
पानीयभक्तवटिका१०९९विदारिका पनसिकादि क्षुद्ररोगोंकी चिकित्सा११२६
पञ्चाननगुटिका११००पाषाणगर्दभकी चिकित्सा,,
लघुक्षुधावतीगुटिका १--२११०१वल्मीकरोगकी चिकित्सा,,
बृहत्क्षुधावतीगुटिका११०३
खण्डकूष्माण्डकावलेह११०५

विषयानुक्रमणिका । ( २१ )

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
पाददारी ( बिबाई ) की चि०११२७कण्ठगत-मुखरोगकी०११५२
उपोदिकाक्षारतैल... ११२८सर्वसरमुखरोगकी चिकित्सा११५४
अलसकी चिकित्सा... ,,सप्तच्छदादि... ११५६
कदरकी चिकित्सा,,पटोलादि, कालकचूर्ण, पीतकचूर्ण११५७
चिप्पकी चिकित्सा११२९दशनसंस्कारचूर्ण... ,,
अंगुलीवेष्टककी चिकित्सा,,दन्तरोगारशनिचूर्ण, क्षारगुटिका... ११५८
पद्मिनीकण्टककी चिकित्सा,,स्वल्पखदिरवटिका, बृहत्खदिरवटिका... ११५९
जालगर्दभकी चिकित्सा,,मुखरोगहररस... ११६०
अहिपूतनककी चिकित्सा११३०महासहचरतैल, बकुलाद्यतैल... ११६१
गुदभ्रंशकी चिकित्सा,,मुखरोगमें पथ्य... ,,
चाङ्गेरीघृत, मूषिकाद्यतैल... ११३१मुखरोगमें अपथ्य... ११६२
वर्णकघृत, द्विरिद्राद्यतैल... ११३४कर्णरोगकी चिकित्सा ।
कुंकुमाद्यतैल... ११३५दीपिकातैल, स्वर्जिकाद्यतैल.... ११६७
अरूंषिकाकी चिकित्सा११३६लशुनाद्य तैल, शम्बूकतैल... ११६८
त्रिफलाद्यतैल... ,,कुष्ठाद्यतैल, क्षारतैल... ,,
दारुणककी चिकित्सा,,कर्णरोगमें पथ्य... ११६९
इन्द्रलुप्तकी चिकित्सा११३७कर्णरोगमें अपथ्य... ११७०
केशरंजकयोग... ११३८नासारोगकी चिकित्सा ।
भृङ्गराजघृत, महाभृङ्गराजतैल... ११४१चित्रक-हरीतकी... ११७३
आदित्यपाकगूडूचीतैल... ११४२पाठाद्यतैल, व्याघ्राद्यतैल... ११७४
चन्दनाद्यतैल, महानीलतैल... ,,त्रिकट्वाद्यतैल, चित्रकतैल... ,,
कच्छू और अहिपूतनकी चिकित्सा११४४नासारोगमें पथ्य, नासारोगमें अपथ्य... ११७५
शूकरदंष्ट्रकी चिकित्सा,,नेत्ररोगकी चिकित्सा११७६
शय्यामूत्रकी चिकित्सा,,वासकादि... ११७७
मुखरोगकी चिकित्सा ।बृहद्वासकादि, कज्जल... ११७८
ओष्ठगत-मुखरोगकी चि०११४५श्रीनागार्जुनआञ्जन... ,,
दन्तगत-मुखरोगकी चि०११४६व्योषाद्यञ्जन, त्रिकट्वाद्यञ्जन... ११७९
जिह्वागत-मुखरोगकी०११५०व्रणशुक्रहरीवर्त्ति, दन्तवर्त्ति... १२००
तालुगत-मुखरोगकी०११५२सुखावतीवर्त्ति... ,,
चन्द्रोदयवर्त्ति, कुमारिकावर्त्ति... १२०१
दृष्टिप्रदावर्त्ति... ,,
नयनसुखावर्त्ति, चन्द्रप्रभावर्त्ति... १२०२

( २२ ) भैषज्यरत्नावली-

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
पञ्चशतिकावर्त्ति... १२०२प्रदरान्तकरस... १२३३
सप्तामृतलौह... १२०३प्रदरारिलौह, सर्वाङ्गसुन्दररस... १२३४
नयनामृतलौह, नेत्राशनिरस... १२०४रत्नप्रभावटिका... १२३५
पटोलाद्यघृत... १२०५सितकल्याणाद्यघृत... १२३६
शशकाद्यघृत, त्रिफलाद्यघृत १--२१२-६न्यग्रोधाद्यघृत... १२३७
महात्रिफलाद्यघृत... १२०७विश्ववल्लभघृत, अशोकघृत... १२३८
नृपवल्लभतैल और घृत... १२०९अशोकारिष्ट... १२३९
भृङ्गराजतैल, नेत्ररोगमें पथ्य... १२१०प्रदरमें पथ्यापथ्यविधि... १२४०
नेत्ररोगमें अपथ्य... १२११योनिव्यापदकी चिकित्सा ।
शिरोरोगकी चिकित्सा ।रजःप्रवर्त्तक योग... १२४०
सूर्यावर्त्तकी चिकित्सा१२१२रजःप्रवर्त्तिनीवटी,गर्भजनक-भेषज१२४५
अर्द्धावभेदककी चिकित्सा१२१३नष्टपुष्पान्तकरस... १२४६
अनन्तवातकी चिकित्सा१२१४फलघृत... १२४७
शङ्खककी चिकित्सा"कफलल्याणघृत... १२४८
शिरोबस्ति... १२१५सोमघृत... १२४९
अर्द्धनाडीनाटकेश्र्वर, चन्द्रकान्तरस१२१६कुमारकल्पद्रुमघृत... १२५०
शिरःशूलादिवज्ररस... "लोमशातनविधि१२५३
महालक्ष्मीविलास... १२१७आरग्वधाद्यतैल... १२५४
मयूराद्यघृत, षड्बिन्दुतैल... १२१८क्षारतैल... १२५५
दशमूलतैल १-२... १२१९वन्ध्याकी चिकित्सा१२५६
मध्यमदशमूलतैल... १२२०गर्भिणीरोगकी चिकित्सा१२५८
बृहद्दशमूलतैल १-२... "उभयपंचदशक, उभयविंशक कोष्ठ१२६६
महादशमूलतैल... १२२२प्रसवमंत्र... "
महाकनकतैल, रुद्रतैल... १२२३एरण्डादि, मधूकादि... १२६८
तप्तराजतैल... १२२४लवङ्गादिचूर्ण, गर्भबिलासरस.. १२६९
कुमारीतैल... १२२५गर्भबिनोदरस... "
शिरोरोगमें पथ्य... १२२६गर्भचिन्तामणि... १२७०
शिरोरोगमें अपथ्य... १२२७गर्भचिन्तामणिरस... "
प्रदररोगकी चिकित्सा ।बृहद्गर्भेचिन्तामणिरस, इन्दुशेखररस१२७१
दाग्र्यादि, चंदनादिचूर्ण... १२३०गर्भिणीरोगमें पथ्य... १२७२
पुष्यानुगचूर्ण... १२३१गर्भिणीरोगमें अपथ्य... "
उत्पन्नादि, मधूकाद्यवलेह... १२३२सूतिका रोगकी चिकित्सा१२७३

विषयानुक्रमणिका । ( २३ )

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
दशमूलक्वाथ, अमृत्वादि... १२७४पञ्चमूलादि... १३०२
सहचरादि १-२... "बिल्वादि... "
सूतिकादशमूल, बृहद्द्दीबेरादि... १२७५शृङ्ग्यादि... "
देवदार्वादि... "रजन्यादि... "
वज्रकाञ्जिक, भद्रोत्कटाद्यवलेह... १२७६कर्कटादि... १३०३
सौभाग्यशुण्ठी १-२... १२७७बालचतुर्भद्रिका... "
बृहत्सौभाग्यशुण्ठी... १२७९धातक्यादि... "
पञ्चजीरकगुड... १२८१पुष्करादि... "
जीरकाद्यमोदक... १२८२बालरोगान्तकरस... १३०४
सूतिकाविनोदरस... "कुमारकल्याणरस... १३०५
बृहत्सूतिकाविनोदरस... १२८३अश्वगन्धाघृत... "
सूतकारिरस... "बालचाङ्गेरीघृत... "
सूतिकाघ्नरस... "अष्टमङ्गलघृत... १३०६
सूतिकाहाररस... १२८४कुमारकल्याणघृत... "
रसशार्दूल... "लाक्षादितैल... १३०७
महारसशार्दूल... १२८५विषकी चिकित्सा१३०७
महाभ्रवटी... "रसायनाधिकारः१३१४
सूतकारिरस... १२८६ऋतुहरीतकी... १३१८
भद्रोत्कटाद्य घृत... "भृङ्गराजादिचूर्ण... "
सूतिकादशमूलतैल... १२८७अमृतवर्तिका... १३१९
स्तनरोगचिकित्सा१२८८श्रीसिद्धमोदक... १३२१
काशीशाद्यतैल... १२८९निर्गुण्डीकल्प... १३२२
श्रीपर्णीतैल... १२९०कार्श्यहरलौह... १३२३
बालरोगकी चिकित्सा ।अमृतार्णवरस... १३२४
सारिवादि... १३००नीलकण्ठरस... "
मुस्तकादि... "महानीलकण्ठरस... १३२५
हरिद्रादि... १३०१मकरध्वजरसायन... १३२६
भद्रमुस्तादि... "बृहत्पूर्णचन्द्ररस... १३२७
समङ्गादि... "महालक्ष्मीविलासरस... १३२८
नागरादि... "वसन्तकुसुमाकररस... १३३०
बिल्वादि... "वाजीकरणाधिकारः१३३१
पटोलादि... १३०२गोक्षुराद्यचूर्ण... १३३१

( २४ ) भैषज्यरत्नावली-विषयानुक्रमणिका ।

विषय.पृष्ठ.विषय.पृष्ठ.
नरसिंह चूर्ण... १३३६स्वल्पचन्द्रोदयमकरध्वज... १३०७
कामदीपक... १३३८बृहच्चन्द्रोदयमकरध्वज... १३५१
कामधेनु... ”खण्डाभ्रक... १३५२
हरशशांक... ”गुडकूष्माण्ड... १३५४
लक्ष्मणालौह... १३३९कामेश्वरमोदक... १३५५
सिद्धशाल्मलीकल्प... ”अन्य कामेश्वरमोदक... १३५६
पञ्चशर... १३४०रतिवल्लभमोदक... १३५७
कामिनीमदभञ्जन... ”कामाग्निसन्दीपनमोदक... १३५९
कामिनीदर्पघ्न... १३४१बृहच्छतावरीमोदक... १३६०
पुष्पधन्वा... ”महाकामेश्वरमोदक... १३६२
पूर्णचन्द्ररस... ”श्रीमदनानन्दमोदक... १३६४
अनङ्गकुसुमाकर... १३४२अभिमन्त्रणमन्त्र... १३६६
हेमसुन्दररस... ”मृत्युसञ्जीवनी सुरा... १३६७
अनङ्गसुन्दररस... १३४३दशमूलारिष्ट... १३६९
गन्धामृतरस... ”गोधूमाद्यघृत... १३७१
सिद्धसूत... ”बृहदश्वगन्धाद्यघृत... १३७२
मकरध्वजवटी... ”अमृतप्राशघृत... १३७३
श्रीमन्मन्मथरस... १३४५बृहच्छागलाद्यघृत... १३७५
श्रीकामदेवरस... १३४६भल्लातकाद्यतैल... १३७८
मकरध्वजरस... १३४७अश्वगन्धातैल... ”
महेश्वररस... १३४९वीर्यस्तम्भनाधिकारः
स्वर्णसिन्दूर... १३५०

इति विषयानुक्रमणिका समाप्ता ।

॥ श्रीः ॥

भैषज्यरत्नावली

भाषाटीकासहिता ।


मंगलाचरणम् ।

भक्त्या नतत्रिदशराजकिरीटकोटि-
रत्नावलीकिरणराजिविराजमानम् ।
श्रीमत्करीन्द्रवदनस्य पदारविन्द-
द्वन्द्वं सदा जयति सिद्धिकरं क्रियाणाम् ॥ १ ॥

टीकाकारोक्त-मंगलाचरण ।

नमः श्रीपूर्ववैद्याय भवरोगनिवृत्तये ।
भैषज्यरत्नावल्याश्च भाषाटीका विरच्यते ॥

भक्तिके साथ नम्र हुए देवराज इन्द्रके किरीटमें सुशोभित रत्नावलीकी किरणोंसे शोभायमान, सम्पूर्ण कार्योंके सिद्धिदाता ऐसे श्रीगणेशजीके चरणकमल निर्विघ्नतापूर्वक इस ग्रन्थकी समाप्ति करें ॥ १ ॥

वन्देऽम्बिकाचन्द्रचूडौ जननीजनकावुभौ ।
निपत्य धरणौ भक्त्या प्रत्यूहव्यूहशान्तये ॥ २ ॥

सकल विघ्नोंकी शान्तिके लिये भक्तिसहित जगत्के माता और पिता जो पार्वती शिव उनको मैं ( ग्रन्थकार ) साष्टाङ्ग प्रणाम करता हूं ॥ २ ॥

श्रीगोविन्दपदारविन्दयुगलं वन्दारुवृन्दारक-
श्रेणीनम्रशिरःकिरीटवलिभिर्नीलोत्पलेन्दिन्दिरम् ।
नत्वा सद्भिषजां मुदे वितनुते गोविन्ददासोऽधुना
नानाग्रन्थमहार्णवल्लब्धसगुणां भैषज्यरत्नावलीम् ॥ ३ ॥

२ भैषज्यरत्नावली । [ चिकित्सा-

स्तुति करतेहुए देवताओंके नम्रहुए शिरोंके किरीटसे शोभायमान और नीलकमलकी कान्तिको लज्जित करनेवाले श्रीकृष्णचन्द्रके चरणकमलको प्रणामकर मैं गोविन्ददास (ग्रन्थकार) वैद्योंकी प्रसन्नताके लिये अनेक ग्रन्थरूपी समुद्रोंको मथकर निकालेहुए नानाप्रकारके गुणोंसे युक्त इस "भैषज्यरत्नावली" नामक ग्रन्थको प्रकाशित करता हूँ ॥ ३ ॥

यदि प्रियतमा न स्याद् वृद्धानां भिषजामियम् । तथाऽपि नव्या नव्थानामानुकूल्यं विधास्यति ॥ ४ ॥

यद्यपि मेरा संग्रह कियाहुआ यह नवीन ग्रन्थ वृद्धवैद्योंको अतिप्रिय न होगा तथापि यह नवीन वैद्योंका विशेष उपकार करेगा, इसमें सन्देह नहीं ॥ ४ ॥

आयुर्वेदके लक्षण ।

आयुर्हिताहितं व्याधेर्निदानं शमनं तथा । विद्यते यत्र विद्वद्भिः स आयुर्वेद उच्यते ॥ ५ ॥

जिस शास्त्रके द्वारा आयुका हित व अहित एवं रोगोंका निदान और रोग नाश करनेके उप.य मालूम हों, उसको आयुर्वेद कहते हैं ॥ ५ ॥

आयुर्वेदकी निरुक्ति ।

अनेन पुरुषो यस्मादायुर्विन्दति वेत्ति च । तस्मान्मुनिवरैरेष आयुर्वेद इति स्मृतः ॥ ६ ॥

इस शास्त्रके द्वारा दीर्घायु प्राप्त होती है और आयुर्विषयक ज्ञान उत्पन्न होता है, इसलिये महर्षियोंने इसको आयुर्वेद कहा है ॥ ६ ॥

आयुर्वेदकी उत्पत्ति ।

ब्रह्मा स्मृत्वाऽऽयुषो वेदं प्रजापतिमजिग्रहत् । सोऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुत्रादिकान्मुनीन् ॥ तेऽग्निवेशादिकाँस्ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे ॥ ७ ॥

सबसे प्रथम ब्रह्माने दक्ष प्रजापतिको आयुर्वेदकी शिक्षा दी; फिर दक्षने दोना अश्विनीकुमारोंको, अश्विनीकुमारोंने इन्द्रको, इन्द्रने आत्रेय आदि मुनियोंको और उन्होंने अग्निवेशादि मुनियोंको आयुर्वेदकी शिक्षा दी। फिर उन अग्निवेशादि मुनियोंने संसारके हितके लिये अपने अपने नामोंसे पृथक पृथक् तन्त्रोंकी रचना की ॥ ७ ॥

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । ३

चिकित्सा-प्रकरणम् ।

धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् ।
रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च ॥ ८ ॥
आरोग्यता ही धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष इस चतुर्वर्ग प्राप्तिका प्रधान कारण है और रोग उस आरोग्यता, सुख और जीवनको नष्ट करनेवाले हैं ॥ ८ ॥

व्याधयो द्विविधाः प्रोक्ताः शारीरा मानसास्तथा ।
शारीरा ज्वरकुष्ठाद्या उन्मादाद्या मनोभवाः ॥ ९ ॥
व्याधियाँ दो प्रकारकी होती हैं—एक शारीरिक और दूसरी मानसिक; ज्वर, कुष्ठ आदिको शारीरिक ओर उन्माद आदिको मानसिक रोग कहते हैं ॥ ९ ॥

दोषाणां साम्यमारोग्यं वैषम्यं व्याधिरुच्यते ।
सुखसंज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव च ॥ १० ॥
वात, पित्त और कफ इन तीनों दोषोंकी साम्य अवस्था (अर्थात् तीनों दोषोंका समानरूपसे रहना) को आरोग्य कहते हैं । और विषम अवस्था (तीनों दोषोंमेंसे किसीएक दोषका कुपित होकर न्यूनाधिक होना) को रोग कहते हैं । अतः आरोग्यता नाम सुख और रोगका नाम दुःख है ॥ १० ॥

साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधाऽतोऽपि पुनर्द्विधा ।
सुखसाध्यः कृच्छ्रसाध्यो याप्यो यश्चाप्रतिक्रियः ॥ ११॥
याप्यत्वं याति साध्यस्तु याप्यो गच्छत्यसाध्यताम् ।
जीवितं हन्त्यसाध्यस्तु नरस्याप्रतिकारिणः ॥ १२ ॥
याप्याः केचित् प्रकृत्यैव केचिद्याप्या उपेक्षया ।
प्रकृत्या व्याधयोऽसाध्याः केचित्केचिदुपेक्षया ॥ १३ ॥
रोग दो प्रकारके होते हैं, जैसे—साध्य और असाध्य । साध्यरोग भी दो प्रकारके होते हैं—सुखसाध्य और कष्टसाध्य । असाध्य रोग भी दो ही प्रकारके होते हैं, जैसे—याप्य और अचिकित्स्य (अर्थात् त्याज्य—औषधादिके द्वारा जिनका प्रतीकार न हो सके) । जो रोग सहजमें आरोग्य होजाते हैं, उनको सुखसाध्य कहते हैं । एवं जो रोग कठिनतासे आराम होते हैं, उनको कष्टसाध्य कहते हैं । ये दो प्रकारके रोग साध्य हैं । जो रोग औषधादिके द्वारा कुछ शान्त हो जाते हैं, उनको याप्य

भैषज्यरत्नावली । [ चिकित्सा-

कहते हैं और जो रोग औषधके द्वारा शान्त नहीं होते, उनको असाध्य कहते हैं। याप्य और असाध्य ये दोनों प्रकारके रोग असाध्य हैं। उपर्युक्त समयमें चिकित्सा न करनेसे साध्यरोगभी याप्य हो जाते हैं और याप्यरोग असाध्य हो जाते हैं और असाध्य रोग जीवनको शीघ्र नष्ट करदेते हैं। याप्यरोग दो प्रकारसे उत्पन्न होते हैं। कितनेएक रोग स्वभावसे ही याप्य और कितनेएक चिकित्साके अभावसे याप्य हो जाते हैं। किन्तु स्वभावसे जो रोग याप्य होते हैं वे असाध्य और चिकित्साके अभावसे जो रोग याप्य होते हैं, उनमेंसे कोई चिकित्साद्वारा साध्य होजाते हैं॥११-१३॥

तत्रैकः पापजो व्याधिरपरः कर्मजो मतः । पापजः प्रशमं याति भैषज्यसेवनादिना ॥ १४ ॥ यथाशास्त्रविनिर्णीतो यथा व्याधिश्चिकित्सितः । न शमं याति यो व्याधिः स ज्ञेयः कर्म्मजो बुधैः ॥ १५ ॥ न जन्तुः कश्चिदमरः पृथिव्यामेव जायते । अतो मृत्युरवार्यः स्यात्किन्तु रोगो निवार्यते ॥ १६ ॥

पापज और कर्मज-इन भेदोंसे रोग दो प्रकारके होते हैं। पापजरोग औषधादिके सेवनसे शान्त होजाते हैं। एवं शास्त्रोक्त औषधादिके सेवनसे भी जो रोग दूर नहीं होते, उनको कर्मज व्याधि कहते हैं। इस पृथ्वीपर कोई भी जीव अमर होकर नहीं जन्मा, एक न एक दिन निश्चयही मृत्यु होगी। इसलिये मृत्युको कोई भी नहीं रोक सकता, किन्तु औषधादिके द्वारा रोग दूर किया जा सकता है ॥ १४-१६ ॥

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः ॥१७॥ ये त्विहागन्तवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति ॥ १८ ॥ पीडितं रोगसर्पाद्यैरपि धन्वन्तरिः स्वयम् । सुस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् ॥ १९ ॥

मनुष्यकी एकसौ एक प्रकारसे मृत्यु हो सकती हैं। उनमें एक कालमृत्यु और सौ आगन्तुक मृत्युयें हैं। आगन्तुक मृत्यु-औषध और जप, होमादिके द्वारा शमन

[ प्रथमखण्ड ] भाषाटीकासहिता । ५

होती है; किन्तु कालमृत्यु किसी प्रकार भी दूर नहीं हो सकती । कालमृत्युके मुखमें पतितहुए व्यक्तिको किसीभी रोगसे ग्रसित होनेपर या सर्पादिके द्वारा काटनेपर स्वयं धन्वन्तरि भी आरोग्य नहीं कर सकते ॥ १७–१९ ॥

आयुषे कर्मणि क्षीणे लोकोऽयं दूयते मया ।
नौषधानि न मंत्राश्च न होमा न पुनर्जपाः ॥ २० ॥
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया चापि मानवम् ।
वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः ॥
विक्रियाऽपि च दृष्टैवमकाले प्राणसंक्षयः ॥ २१ ॥

आयुषकर्मके क्षय होनेपर मृत्यु मनुष्योंको पीड़ित करती है । उस समय औषध, मंत्र, होम और जप ये मनुष्यको जरा और मृत्युसे नहीं बचा सकते । जिस प्रकार तेल और बत्तीके होनेपर भी दीपक बुझ जाता है, उसीप्रकार आयुके होनेपर भी किसी विशेष कारणसे कभी कभी मनुष्यका प्राण नाश हो जाता है ॥ २० ॥ २१ ॥

व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ।
एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः ॥ २२ ॥

रोगके तत्त्वको समझना और पीड़ाको दूर करना—यह ही वैद्यकी वैद्यता है । किन्तु वैद्य आयुका स्वामी नहीं है ॥ २२ ॥

यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः ।
वैरी च वैद्यविद्वेषी श्रद्धाहीनः सशंकितः ॥ २३ ॥
भिषजामनियम्यश्च नोपक्रम्यो भिषग्विदा ।
एतानुपाचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात् ॥ २४ ॥

स्वेच्छाचारी, मरनेकी इच्छा करनेवाला, इन्द्रियशक्तिहीन (काना, लूला, लंगड़ा इत्यादि), वैरी, वैद्यसे द्वेष रखनेवाला, श्रद्धाहीन, संदिग्धचित्त और चिकित्सासम्बन्धी नियमोंको न पालनेवाला ऐसे मनुष्योंकी चिकित्सा नहीं करनी चाहिये । यदि वैद्य लोभवश ऐसे रोगियोंकी चिकित्सा करता है तो वह अपयशको प्राप्त होता है ॥ २३ ॥ २४ ॥

यावत्कण्ठगताः प्राणा यावन्नास्ति निरिन्द्रियः ।
तावच्चिकित्सा कर्तव्या कालस्य कुटिला गतिः ॥ २५ ॥