बीजगणितम् (भास्कराचार्य द्वितीय - प्राचीन भारतीय समीकरण एवं बीजगणित सूत्र सटीक)

४६ बीजगणिते न्यासः । या ६ रु ३०० । या ३० रु ३००̇ । समक्रियया लब्धं यावत्तावन्मानम् २५ । अनेनोत्थापिते जाते धने ४५०, १५० । उदाहरणम् माणिक्यामलमनीलमौक्तिकमितिः पञ्चाष्टसप्तक्रमा- देकस्यान्यतरस्य सप्त नव षट् तद्रत्नसंख्या सखे । रूपाणां नवतिर्द्विषष्टिरनयोस्तौ तुल्यवित्तौ तथा धीमन् प्रतिरत्नजानि सुमते मूल्यानि शीघ्रं वद ॥ ३ ॥ अत्राव्यक्तानां बहुत्वे कल्पितानि माणिक्यादीनां मूल्यानि या(१) ३, या २, या १ । यदि एकस्य रत्नस्य इदं मूल्यं तदोद्दिष्टानां किमिति लब्धानां यावत्तावतां योगे स्वस्वरूपयुते जातौ पक्षौ या १५, या १६, या ७ रु ९० । या २१, या १८, या ६ रु ६२ । एते अनयोर्धने इति समशोधने कृते लब्धं यावत्तावन्मानम् ४ । अनेनोत्थापितानि माणिक्यादीनां मूल्यानि १२, ८, ४ । एवं समं धनम् २५२ । अथ वा माणिक्यमानं यावत्तावन्नीलमुक्ताफलयोर्मूल्ये व्यक्ते एव कल्पिते ५, ३ । अतः समीकरणेन लब्धं यावत्तावन्मानम् १३ । अनेनोत्थापिते जातं समधनम् २१६। एवं कल्पनावशादनेकधा । उदाहरणम् । एको ब्रवीति मम देहि शतं धनेन त्वत्तो भवामि हि सखे द्विगुणस्ततोऽन्यः । ब्रूते दशार्पयसि चेन्मम षड्गुणोऽहं त्वत्तस्तयोर्वद धने मम किंप्रमाणे ॥ ४ ॥ ( १ ) वि० टी०—"अव्यक्तानां द्व्यादिकानामपीह यावत्तावद्द्व्यादिनिघ्नं हतं वा" इत्यतः ३या, २या, या एव मानं माणिक्यादीनां तदैव भवितुमर्हति यदि मौक्तिकमूल्यान्नीलमूल्यं द्विगुणं माणिक्यमूल्यं त्रिगुणमन्यथैकवर्णसमीकृतिर्विधि- रिति स्पष्टम् ।

)) What if it is: पृ (v) थक् (-) पृ (v) थक् (-) -> wait! In पृथक्पृथक्: हि (4, v) पृ (5, v) थक् (6, -) पृ (7, v) थग् (8, -) Wait! 4, 5, 6, 7, 8: हि (v) पृ (v) थक् (-) पृ (v) थग् (-) This is: v v - v - ! Then syllables 9, 10, 11 must be: v v v! And 12 must be: - ! What is 9, 10, 11, 12? "यदि गणिते": य (9, v) दि (10, v) ग (11, v) णि (12)? No, ते (13)! Wait: य (v) दि (v) ग (v) णि (v)? But 12 must be long (-)! So "यदि गणिते" has णि (short), that wouldn't make 12 long! Wait, what word is in the image? Look at line 14: "मौल्यं ब्रूहि पृथक्पृथग्दीह गणिते कल्याऽसि कल्याणिनि ॥ ५ ॥" Wait, look at "दीह": Is it "दीह" or "

४८ बीजगणिते. उदाहरणम् । पञ्चांशोऽलिकुलात् कदम्बमगमत् त्र्यंशः शिलीन्ध्रं तयो- र्विश्लेषस्त्रिगुणो मृगाक्षि कुटजं डोलायमानोऽपरः । कान्ते केतकमालतीपरिमलप्राप्तैककालप्रिया- दूताहूत इतस्ततो भ्रमति खे भृङ्गोऽलिसंख्यां वद ॥ ६ ॥ अत्रालिकुलप्रमाणं यावत्तावत् १ । अतः कदम्बादिगतालिप्रमाणं यावत्तावत् १४/१५ । एतदृष्टेन भ्रमरेण युतमलिप्रमाणमिति न्यासः—या १४/१५ रू १ । या १ रू ० । एतौ समच्छेदीकृत्य छेदगमे पूर्ववल्लब्धं यावत्तावन्मानम् १५ । एतदलिप्रमाणम् । अथान्यमेकमप्युदाहरणं क्रियालाघवार्थं प्रदर्श्यते । पञ्चकशताद्दत्तधनात् फलस्य वर्गं विशोध्य परिशिष्टम् । दत्तं दशकश

एकवर्णसमीकरणम् । ४९ (१) अथ वा प्रथमप्रमाणफलेन द्वितीयप्रमाणफले विभक्ते यल्ल- भ्यते तद्गुणगुणितेन द्वितीयमूलधनेन तुल्यमेव प्रथममूलधनं स्यात् कथमन्यथा समे काले समं फलं स्यात् । अतो द्वितीयस्यायं गुणः २ । एकगुणं द्वितीयमूलधनमेकोनगुणगुणितं फलवर्गे वर्त्ततेऽत एकोन गुणेन इष्टकल्पितफलान्तरस्य वर्गे भक्ते द्वितीयमूलधनं स्यात् । तत् फलवर्गयुतं प्रथममूलधनं स्यात् । अत्र कल्पितफलवर्गः ४ । अतः प्रथमद्वितीयमूलधने ८, ४ । फलम् २ । यदि शतस्य पञ्च फलान्तरं तदाऽष्टानां किमिति लब्धमेकमासेऽष्टानां फलम् २/५ । यद्यनेनैको मास- स्तदा द्विकेन किमिति लब्धा मासाः ५ । उदाहरणम् । एककशताद्दत्तधनात् फलस्य वर्गं विशोध्य परिशिष्टम् । पञ्चकशतेन दत्तं तुल्यः कालः फलं च तयोः ॥ ८ ॥ अत्र गुणकः ५ । एकोनेगुणेन ४ इष्टफलस्यास्य वर्गे १६ भक्ते जातं द्वितीयधनम् ४ । इदं फलवर्गयुतं जातं प्रथमधनम् २० अतोऽनुपातद्वयेन कालः २० । एवं स्वबुद्ध्यैवेदं सिद्ध्यति

५० बीजगणिते या, अन्योन्यमेकैकं रत्नं दत्त्वा समधना जातास्तेषां मानानि, मा ५ नी १ मु १ घ १ । मा १ नी ७ मु १ घ १ । मा १ नी १ मु ९७ घ १ । मा १ नी १ मु १ घ २ । "समानां (१) समक्षेपे समशुद्धौ समतैव स्यात्" इति एकैकं माणि- क्यादिरत्नं पृथक् पृथगेभ्यो विशोध्य शेषाणि समान्येवं जातानि मा ४, नी ६, मु ९६, घ १ । यद्येकस्य वज्रस्य मूल्यं तदेव माणिक्यचतुष्टयस्य नीलषट्कस्य तदेव मुक्ताफलानां षण्णवतेरत ९६ समधनं प्रकल्प्य पृथगेभिः शेषैर्विभज्य मौल्यानि लभ्यन्ते तथा फलितेनेन ९६ जातानि मौल्यानि माणिक्यादीनाम् २४, १६, १, ९६ । उदाहरणम् । पञ्चकशतेन दत्तं मूलं सफलान्तरं गते वर्षे । [L16

५२ बीजगणिते उदाहरणम् । स्वार्धपञ्चांशनवमैर्युक्ताः के स्युः समाराशयः । अन्यांशद्वयहीनाश्च षष्टिशेषांश्च तान् वद ॥ १४ ॥ अत्र समराशिमानं यावत्तावत् १ । अतो विलोमविधिना "अथ स्वांशाधिकोन" इत्यादिना राशयः या २/३, या ५/६, या ९/१० । इहा- न्यान्भागद्वयेनोनाः सर्वेऽप्येवं शेषाः स्युः या २/५ । एतत् षष्टिसमं कृत्वाऽऽपन्नायावत्तावन्मानेन १५० उत्थापिता जाता राशयः १००, १२५, १३५ । उदाहरणम् । त्रयोदश तथा पञ्च करण्यो भुजयोर्मिती । भूरज्ञाता च चत्वारः फले भूमिं वदाशु मे ॥ १५ ॥ (१) अथ भूमेर्यावत्तावत्कल्पने क्रिया प्रसरतीति स्वेच्छया इय- ती क १३ भूमिः कल्प्यते फलविशेषाभावात् । अतोऽद्य कल्पित

एकवर्णसमीकरणम् । ५३ यावव १ याव ३६ रु ६४ —————————————— अयं भूम्यर्धवर्गगुणो जातः फलवर्गः याव ४ यावव १ याव ३६ रु ६४ —————————————— अयं फलवर्गसम १६ इति पक्षौ समच्छेदीकृत्य छेदवर्गं च विधाय न्यासः यावव १ याव ३६ रु ६४ यावव . याव . रु २५६ समशोधनेन यावव १ याव. ३६ रु ० यावव ० याव ० रु ३२० पक्षयोः ३२४ संयोज्य मूले गृहीत्वा न्यासः--- याव १ रु १८ ⎫ “अव्यक्तमूलंगुणहृत्पत” इत्यादिना याव . रु २ ⎭ लब्धं यावद्वर्गमानं द्विविधम् = रु १६ वा रु २० । ततो यावत्तावन्मानम् रु ४, वा क २० । एवमत्रान्यप्रकल्पने क्रिया प्रसरति । बहिर्लम्बक्रियायाऽऽचार्योक्तविधिनाऽपि भुवो मानमन्यद्विंशति करणीसममायाति मूले तु सुराद्यमाचार्येणान्तर्लम्ब(५)क्रियया भुवो मानं साधितमिति । ( ५ ) वि० सं०-लम्बमानेऽव्यक्ते कल्पिते फं = (लं X भू) / २ ∴ २ फ = लं X भू = या X भू. ∴ २फ/या = भू = ८/या । त्रिभुजे भुजवर्गान्तरमवाधावर्गान्तरसममत भु. व. अं = ८ । ८/या अनया भुवाऽऽबाधायोगमितया हृतं जातमवाधान्तरम् = या ॥ ∴ लध्वाबाधा = ल. आ. = (८ - या²) / २या , बृ. आ. = (८ + या²) / २या । ∴ ल. आ.² = (६४ - २ X ८ या² + या⁴) / ४ या² लघुभुजवर्गात् ५रुस्माच्छोधित आबाधावर्गो लम्बवर्गः = (२० या² - ६४ + २ X ८ या² - या⁴) / ४ या² = या² = ∴ ५या⁴ - ३६या² = - ६४। ∴ या⁴ - (३६/५)या² = - ६४/५ ∴ या⁴ - २ X (३६/१०)या² + (१८/५)² = (१८/५)² - ६४/५ = ४/२५

५४ बीजगणिते- न्यासः । स्वाबाधावर्गं स्वभुजवर्गादपास्य जातो लम्बवर्गः=यावं १ं रु १५ क २००ं द्वितीयाबाधावर्गः=याव १ या क ७२ं या २ रु १९ क ७२ं । स्वभुजवर्गात् रु ६ अपास्य जातो द्वितीयो लम्बवर्गः = याव १ं या २ं याक ७२ रु १३ं क ७२ । एतौ (१) समाविति समशोधने कृते जातौ पक्षौ रु २८ं क ५१२ । (२) या २ याक ७२ं । अत्र (३) भाजकस्याव्यक्तशेषस्य याकारस्य प्रयोजनाभावादपगमे कृते भाज्यभाजकौ जातौ "अत्र धनर्णताव्यत्ययमोप्सितायाश्छेदे क- रण्या असकृद्विधाय" इति द्विसप्ततिमितकरण्या धनत्वं प्रकल्प्य क ४ क ७२ । अनया भाज्ये गुणिते जातम् क ३६८६४ क ३१३६ क ५६४४८ क २०४८ । एतास्ते तयोः क ३६८६४ क ३१३६ । मूलं १९२ । ५६ । अनयो- र्योगः रु १३६ । ∴ या = २, √(१६)/५ ∴ भू = ४, √२० अतोऽपि क्रिया प्रसरितेति । ( १ ) वि० श० - लम्बवर्गौ । ( २ ) वि० श०- या २ या० क ७२ं = या ( रु २. क ७२ं ) ( ३ ) वि. श.-अत्राव्यक्तशेषमिदम् = रु २ एवंच अनेन रूपशेषेऽस्मिन् रु २८ं क ५१२ भक्ते जातं या-मानम् या = (रु २८ं क ५१२) / (रु २ क ७२ं) अत्र "भाजकस्याव्यक्तशेषस्य याकारस्य प्रयोजनाभावादपगमे कृते जातौ भाज्यभाजकौ" इत्यन्तं गद्यमरोचकम् । "धनर्णता" इत्यादिमूलोक्तमुचितम् ।

एकवर्णसमीकरणम् । शेषकरण्योरनयोः क ५६४४८, क २०४८ अन्तरं(क) योग इति जातो योगः क ३६१९२। भाजके च क ४६२४ । अनया भाज्ये हृते लब्धं यावत्तावन्मानम् रू २ क ८ । इयमेव लघ्वाबाधा, एतदूना भूरन्याऽबाधा रू १ क २। यावत्ताव- न्मानेन लम्बवर्गानुत्थाप्य स्वाबाधावर्गं स्वभुजवर्गादपास्य वा जातो लम्बवर्ग. रू ३ क ८ । एतस्य मूलसममेव लम्बमानम् रू १ क २ । उदाहरणम् । असमानसमच्छेदान् राशींस्तांश्चतुरो वद । यदैक्यं यद्धनैक्यं वा येषां वर्गैक्यसंमितम् ॥ १७ ॥ अत्र राशयः या १, या २, या ३, या ४ । एषां योग. या १० । वर्गयोगेनानेन याव ३० सम इति पक्षौ यावत्तावताऽपवर्त्य न्यास. । या ३० रू ० । या ० रू १० । समशोधनादिना प्राग्वल्लब्धयावत्तावन्मानेनोत्थापिता राशय १/३, २/३, ३/३ (१), ४/३ । अथ द्वितीयोदाहरणे राशय. या १, या २, या ३, या ४ । एषां घनैक्यम् याघ १०० । एतद्वर्गैक्यमानेन याव ३० सममिति पक्षौ यावद्घ- र्गेणापवर्त्य प्राग्वल्लब्धयावत्तावन्मानेनोत्थापिता जाता राशय. ३/१०, ६/१०, (१) ९/१०, १२/१०, (१) । (क) वि० श०—अत्र “योग करण्योर्महताम्” इत्यादिना द्वयोर्योग = ५८४९६ महती । द्वयोर्घात = ११५६०५५०४, अतो मूलम् = १०७५२ द्विगुणम् = २१५०४ लघु च प्रकॢप्य जातमन्तरम् क ३६१९२ । वा “लब्ध्या हताया” इत्यादिना ५६४४८ / २०४८ हरभाज्याविह गनाडुभिरपवर्तितौ । अत ५६४४८ / २०४८ = ४४१ / १६ अत पदम् = २१ / ४, निरेकम् = १७ / ४ स्वहृतम् = २८९ / १६ । लघुघ्नम् = २८९ × २०४८ / १६ = २८९ × क १२८ = ३६१९२ । (१) वि० श०—एषु नापवर्तनमन्यथोदाहरणीयराशित्वसिद्धिरिति ।

५६ बीजगणिते उदाहरणम्। त्र्यस्रक्षेत्रस्य यस्य स्यात् फलं कर्णेन सुमितम्। दोःकोटिश्रुतिघातेन समं यस्य च तद्वद् ॥ १८ ॥ न्यासः। या ५ अत्रेष्टक्षेत्रभुजानां यावत्तावद्गुणितानां न्यासः। या ३ या ३, या ४, या ५। अत्र च भुजकोटिघातार्धं या ४ फलम् याव ६। एतत् कर्णेनानेन या ५ सममिति पक्षौ यावत्तावताऽपवर्त्य प्राग्वल्लब्धेन यावत्तावन्मानेनोत्थापिता जाता भुजकोटिकर्णा ५/२, १०/३, २५/६। एवमिष्टशादन्येऽपि। अथ द्वितीयोदाहरणे कल्पितं तदेव क्षेत्रम्। यस्य फलम् = याव ६। एतद्दोःकोटिकर्णघातेनानेन याघ ६० सममिति पक्षौ यावद्वर्गेणापवर्त्य समीकरणेन प्राग्वज्जाता दोःकोटिकर्णा ३/१०, २/५, १/२। एवमिष्ट- वशादन्येऽपि। उदाहरणम्। युतौ वर्गोऽन्तरे वर्गो द्वयोर्घाते घनो भवेत्। तौ राशी शीघ्रमाचक्ष्व दक्षोऽसि गणिते यदि ॥ १९ ॥ अत्र राशी याव ५, याव ४। योगेऽन्तरे च यथा वर्गः स्यात् तथा कल्पितौ। अत्रानयोर्घातः यावघ २०। एष घन इति इष्टयावत्तावदङ्कस्य घनेन समीकरणे पक्षौ यावत्तावद्घनेनापवर्त्य प्राग्वज्जातौ राशी १००००, १२५००। उदाहरणम्। घनैश्च जायते वर्गो वर्गैक्यं च द्वयोर्घनः। तौ चेद्वेत्सि तदाऽहं त्वा मन्ये बीजविदां वरम् ॥ २० ॥ अत्र कल्पितौ राशी याव १, याव २। अनयोर्घनयोगः यावघ ९। एष स्वयमेव वर्गो जातोऽस्य मूलम् = याघ ३। ननु यावत्तावद्वर्गघनतोऽयं राशिर्न घनवर्गः कथमस्य घनात्मकं ॰ ॰ चेदुच्यते यावानेव घनवर्गस्तावानेव वर्गघन स्यादित्यत एव द्विगतचतुर्गतषड्गताष्टगता वर्गाः स्युः। एषामेकद्वित्रिचतुर्गतानि मूलानि यथाक्रमं स्युः। एवं त्रिषण्णवगता घनाः। एकद्वित्रिगतानि तेषां मूलानि। एवं सर्वत्र ज्ञातव्यम्।

एकवर्णसमीकरणम् ५७ अथ राश्योर्वर्गयोगः यावघ ५ । अयं घन इतीष्टयावत्तावत्पञ्च- घनसमं कृत्वा पक्षौ यावत्तावद्घनेनापवर्त्य प्राग्वज्जातौ राशी ६२५ । १२५० । एवमव्यक्तापवर्तनं यथा सम्भवति तथा चिन्त्यम् । उदाहरणम् । यत्र त्र्यस्रक्षेत्रे धात्री मनुसंमिता सखे बाहू । एकः पञ्चदशान्यस्त्रयोदश वदाशु लम्बकं तत्र ॥ २१॥ आबाधाज्ञाने सति लम्बज्ञानमिति लघ्वाबाधा योवत्तावन्मिता कल्पिता या १ । एतदूना चतुर्दशान्या बाधा या १ं रू १४ । न्यासः । स्वाबाधावर्गोनौ स्वभुजवर्गौ समा- विति समशोधनार्थं न्यासः—याव १ या ० रू १६९ । याव १ या २८ रू २९ । अनयोः समशोधने लब्धं यावत्तावन्मानम् ५ । अनेनोत्थापिते जाते

५८ बीजगणिते कोटियुतावपि । अथ कोटिकर्णान्तरे भुजे च ज्ञाते उदाहरणम् । चक्रक्रोञ्चाकुलितसलिले क्वापि दृष्टं तडागे तोयादूर्ध्वं कमलकलिकाग्रं वितस्तिप्रमाणम् । मन्दं मन्दं चलितमनिलेनाहतं हस्तयुग्मे तस्मिन् मग्नं गणक कथय क्षिप्रमम्भःप्रमाणम् ॥ २३ ॥ अत्र नलप्रमाणं जलगाम्भीर्यमिति तत्प्रमाणम् = या १ । इयं कोटिः। सा कलिकामा॑नयुता जातः कर्णः = या २ रू १ / २ । हस्तद्वयं भुजः = रू २। रू १ / २ अत्रापि दोःकोटिवर्गयोगं कर्ण- रू २ वर्गसमं कृत्वा लब्धं जलगाम्भीर्यम् = १५/४। या १ कर्णमानम् = १७/४ । या २ रू १ / २ उदाहरणम् । वृक्षाद्धस्तशतोच्छ्रयाच्छतयुगे वापीं कपिः कोऽप्यगा- दुत्तीर्याथ परो द्रुतं श्रुतिपथात् प्रोड्डीय किञ्चिद्द्रुमात् । जातैवं समता तयोर्यदि गतावुड्डीनमानं कियद्- विद्वांश्चेत् सुपरिश्रमोऽस्ति गणिते क्षिप्रं तदाऽऽचक्ष्व मे ॥ २४ ॥ अत्र समगतिः = २०० । उड्डीनमानम् = या १ । एतद्युतो- च्छ्रायः कोटिः । यावत्तावदूना समगतिः कर्णः । तद्वाप्यन्तरं भुजः। न्यासः भुजकोटिवर्गैक्यं कर्णवर्ग या १̇ रू २०० या १ समं कृत्वा लब्धमुड्डीनमान- रू १०० म् = ५० । रू २०० उदाहरणम् । पञ्चदशदशकरोच्चद्रुद्वयोश्शतमध्यभूमिकयोः । इतरेतरमूलाग्रगसूत्रयुतेर्लम्बमानमाचक्ष्व ॥ २५ ॥

अव्यक्तवर्गादिसमीकरणम् । ५९ अत्र क्रियावतरणार्थमिदं वेण्वन्तरभूमानं कल्पितम् = २० । सूत्रसं- पाताल्लम्बमानम् = या १ । न्यासः। यदि पञ्चदशकोट्या विंशतिर्भुजस्तदा [चित्रम्: १५, १० कोट्योः २० भूमौ च वेणुद्वयम्] यावत्तावन्मितया किमिति लब्धा लघुवंशा- श्रितावाधा या ४/३ । पुनर्यदि दशमितकोट्या विंशतिर्भुजस्तदा यावन्मितकोट्या किमिति लब्धा बृहद्वंशाश्रितावाधा या २। अनयोर्योगं या १०/३ विंशतिसमं कृत्वा लब्धो लम्बः ६। उत्थापनेनाबाधे च ८, १२। अथवा वंशसम्बन्धेनाबाधे तद्युतिर्भूमिरिति यदि वंशद्वययोगेन २५ अनेनाबाधायोगो = २० लभ्यते तदा वंशाभ्यां १५, १० किमिति जाते आबाधे ८, १२। अत्रानुपा- तात् सम एव लम्बः ६ । किं यावत्तावत्कल्पन

६२ बीजगणिते उदाहरणम् । पार्थः कर्णवधाय मार्गणगणं क्रुद्धो रणे संदधे तस्यार्धेन निवार्य तच्छरगणं मूलैश्चतुर्भिर्हयान् । शल्यं षड्भिरथेषुभिस्त्रिभिरपि च्छत्रं ध्वजं कार्मुकं चिच्छेदास्य शिरः शरेण कति ते यानर्जुनः संदधे ॥२॥ अत्र बाणसंख्या=याव १ । अस्यार्धम्=याव १/२ । चतुर्गुणितानि मूलानि=या ४ । व्यक्तमार्गणगणः रू=१० । एषामैक्यमस्य याव १समं कृत्वा लब्धयावत्तावन्मानेन १० उत्थापिता जाता बाणसंख्या=१०० । उदाहरणम् । द्येकस्य गच्छस्य दलं किलादिरादेर्दलं तत्प्रचयः फलं च । चयादिगच्छाभिहतिः स्वसप्तभागाधिका ब्रूहि चयादिगच्छान् ॥ ३ ॥ अत्र गच्छः=(१) या ४ रू १ । आदिः=या २ । प्रचयः=या १ ।

अव्यक्तवर्गादिसमीकरणम् । ६३ तमेव । आद्येन या १ युक्तो जातः या २ । नवोनितः=या २ रू ६ । वर्गितः याव ४ या ३६ रू ८१ । स्वपदेन या २ रू ६ युतो याव ४ या३४ रू ७२ । अयं शून्यगुणो नवतिसम इति शून्येन गुणिते प्राप्ते "शून्ये गुणके जाते खं हारश्चेत्" इति पूर्वं शून्यो हर इदानीं गुणस्तस्मादु- भयोर्गुणहरयोर्नाशः, एवं पक्षौ याव ४ या ३४ रू ७२ । याव ० या ० रू ९० । समशोधनात् पक्षशेषे याव ४ या ३४ रू ० । याव ० या ० रू १८ । एतौ पक्षौ षोडशभिः संगुण्य चतुरिंशद्वर्गतुल्यानि रूपाणि प्रक्षि- प्य मूले गृहीत्वा पक्षयोः शोधनार्थे न्यासः या ८ रू ३४ = या ० रू ३८ । उक्तवज्जातो राशि = ९ । अत्र "वाऽऽद्ययुक्तोऽथ खोनित" इति पाठे राशिः = या १ । खहृतः= या १/० । आद्येन या १ युक्तोनीकरणाय खहरत्वात् समच्छेदीकरणेन शून्येनैव युतोनितः स एव या १/० । वर्गितः याव १/० । स्वपदेनाढ्यः= याव १ या १/० । अयं खगुणः पूर्वं खहरत्वादुगुणहरयोर्नाशे कृते जातः = याव १ या १ । अयं नवतिसम इति समशोधनार्थे न्यासः । याव १ या १ रू ० । याव ० या ० रू ९० । समशोधने कृते पक्षाविमौ चतुर्भिः संगुण्य एकं क्षिप्त्वा मूले या २ रू १ । या ० रू १९ । अत्र समशोधनाज्जातः प्राग्वद्राशि = ९ । उदाहरणम् । कः स्वार्धसहितो राशिः खगुणो वर्गितो युतः । स्वपदाभ्यां खभक्तश्च जातः (ख)पञ्चदशोच्यताम् ॥ ५॥ अत्र राशिः = या १ । अयं स्वार्धयुतः = या ३/२ । खगुणः खं न कार्यः १ (ख) वि० पु०-खजपदयुत् करणेन पञ्चदश जातः । यसौ राशिरुच्यतामिति ।

६४ बीजगणिते किन्तु खगुण एव चिन्त्यः शेषविधौ कर्तव्ये या ३/२। वर्गितः=याव ९/४। स्वपदाभ्यां या ३ युतो जातः = (याव ९ या १२) / ४ । अयं खम- र्कः। अत्रापि प्राग्वद्गुणहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृतेऽविकृतो राशिः। तस्य पञ्चदशसमे कृत्वा समच्छेद्रीतस्य छेदगमे शोधनाज्जातौ पक्षौ याव ९ या १२ रू ०। याव ० या ० रू ६०। एतौ चतुर्गुणौ कृत्वा मूले गृहीत्वा पुनः समशोधनाल्लब्धं याव- त्तावन्मानम् = २। तथा चास्मत्पाटीगणिते— "खहरः स्यात् खगुणः खं खगुणश्चिन्त्यश्च शेषविधौ। शून्ये गुणके जाते खं हारश्चेत् पुनस्तदा राशिः॥ अविकृत एव(ग) विचिन्त्यः सर्वत्रैवं विपश्चिद्भिः।" उदाहरणम्। राशिर्द्वादशभिर्निघ्नो राशिघनाढ्यश्च कः समो यः स्यात्। राशिकृतिः षड्गुणिता पञ्चत्रिंशद्युता विद्वन् ॥ ६॥ अत्र राशिः=या १। अयं द्वादशगुणितो राशिघनाढ्यश्च=याघ १ या १२। अयं याव ६ रू ३५ अनने सम इति शोधने कृते जातमाद्यपक्षे याघ १ याव ६̇ या १२। अन्यपक्षे रू ३५। अनयोर्वर्णरूपाष्टके प्रक्षिप्य घनमूले या १ रू २। या ० रू ३। पुनरनयोः समीकरणेन जातो राशिः = ५। उदाहरणम्। को राशिर्द्विशतीक्षुण्णो राशिवर्गयुतो हतः। द्वाभ्यां तेनोनितो राशिवर्गवर्गाऽयुतं भवेत्॥ रूपोनं वद तं राशिं वेत्सि बीजक्रियां यदि ॥ ७॥ अत्र राशिः=या १। द्विशतीक्षुण्णः=या २००। राशिवर्गयुतो जातः =याव १ या २००। अयं द्वाभ्यां गुणितः=याव २ या ४००। अनेनायं (ग) वि० दृ०—"ज्ञेयस्तथैव तेनोनितश्च युतः"—इति पाटीगणिते पाठः।

अव्यक्तवर्गादिसमीकरणम् । ६५ यावव १ राशिवर्गवर्ग ऊनितो जात = यावव १ याव २ं या ४०० । अयं रूपोनायुतसम इति समशोधने कृते जातौ पक्षौ यावव १ याव २ या ४०० रू ० । यावव ० याव ० या ० रू ९९९९ । अत्राद्यपक्षे किल यावत्तावच्चतुःशतीं रूपाधिकां प्रक्षिप्य मूलं लभ्यते परं तावति क्षिप्ते नान्यपक्षस्य मूलमस्ति एवं क्रिया न निर्व- हत्यतोऽत्र स्वबुद्धिः । इह पक्षयोर्यावत्तावद्वर्गचतुष्टयं यावत्ताव- चतुःशतीं रूपं च प्रक्षिप्य मूले याव १ या ० रू १ । याव ० या २ रू १०० । पुनरनयोः समीकरणेन प्राग्वल्लुब्धं यावत्तावन्मानम् ११ । इत्यादि बुद्धिमता ज्ञेयम् । उदाहरणम् । वनान्तराले प्लवगाष्टभागः संवर्गितो चलति जातरागः । फूत्कारनादप्रतिनाददृप्तो दृष्टा गिरौ द्वादश ते कियन्तः ॥ ८ ॥ अत्र कपियूथम् = या १ । अस्याष्टांशवर्गो द्वादशयुतो यूथसम इति पक्षौ { याव १ या ० रू ७६८ । ६४ याव ० या १ रू ० । एतौ समच्छेदीकृत्य छेदगमे शोधने च कृते जातौ पक्षौ याव १ या ६४ं रू ० । याव ० या ० रू ७६ं८ इह पक्षयोर्द्वात्रिंशद्वर्गं १०२४ प्रक्षिप्य मूले या १ रू ३२ं । या ० रू १६ । अत्राद्यपक्षर्णरूपेभ्योऽल्पानि व्यक्तपक्षरूपाणि सन्ति तानि धनमृणं च कृत्वा लब्धं द्विविधं यावत्तावन्मानम् = ४८, १६ । उदाहरणम् । यूथात् पञ्चांशकरसोनो वर्गितो गह्वरं गतः । दृष्टः शाखामृगः शाखामारूढो वद ते कति ॥ ९ ॥ ९

६३ बीजगणिते या १ रु १५̇ अत्र यूथप्रमाणम् = या १ । अत्र पञ्चांशकस्त्र्यूनः = ───────── ५ याव १ या ३०̇ रु २२५ याव १ या ३०̇ रु २५० वर्गितः=────────────────── एतदेकेन युतः = ────────────────── २५ २५ यूथसम इति पक्षौ समच्छेदीकृत्य छेदगमे शोधने च कृते जातौ याव १ या ५५̇ रु ० । याव ० या ० रु २५० । एतौ चतुर्भिः संगुण्य पञ्चपञ्चाशद्वर्गं ३०२५ प्रक्षिप्य मूले या २ रु ५५̇ । या ० रु ४५ । अत्रापि प्राग्वल्लब्धं द्विविधं मानम्-५०, ५। (१)"द्वितीयमत्र न ग्रा- ह्यमनुपपन्नत्वात् । न हि व्यक्ते ऋणगते लोकस्य प्रतीतिरस्तीति" । उदाहरणम् । कर्णस्य

अव्यक्तवर्गादिसमीकरणम् । ६७ या ४ रू ६ं३ । या ० रू २७ । पक्षयोः पुनः समीकरणं कृत्वा प्राग्वल्लब्धं द्विविधं यावत्तावन्मान- म् = ४५/२, ९ । उत्थापिते छाये च ४५/२, ९ । द्वितीयच्छाया चतुर्दशभ्यो न्यूनतातोऽनुपपन्नत्वान्न ग्राह्याऽत उक्तं द्विविधं क्वचिदिति । अत्र पद्मनाभबीजे । "व्यक्तपक्षस्य चेन्मूलमन्यपक्षर्णरूपतः । अल्पं धनर्णगं (१) कृत्वा द्विविधोत्पद्यते मितिः ॥" इति यत् परिभाषितं (२) तस्य व्यभिचारोऽयम् । उदाहरणम् । चत्वारो राशयः के ते मूलदा ये द्विसंयुताः । द्वयोर्द्वयोर्यथासङ्गघाताश्चाष्टादशान्विताः ॥ ११ ॥ मूलदाः सर्वमूलैक्यादेकादशयुतात् पदम् । त्रयोदश सखे

s just 'क्षे १̇'! Then 'क्षेव १'. Then: "अत्र यदि याव. क्षे १ या.का. क्षे १ काव क्षे १ शिष्यते" Wait, why does it say: "अत्र यदि याव. क्षे १ या. का. क्षे १ काव क्षे १ शिष्यते" or "क्षेप १"? Look at the text: "अत्र यदि याव. क्षे १ या.का. क्षे १ काव क्षे १ शिष्यते" Wait, does it have dots on those 1s? Look at line 17: "याव. क्षे १̇ या. का. क्षे २̇ काव क्षे १̇"? Wait, look at line 18: "तदा जातोऽयं याव. काव १ या.का.क्षे. २̇ क्षेव १ वर्गो यस्य मूलम् या.का १ क्षे १̇ इदम् ।" Wait, look at line 18: "या.का.क्षे. २̇" - yes, 2 with a dot, or 2 with negative! Wait, look at the dot above २: yes, "या.का.क्षे. २̇"! Wait, and in line 17: "याव. क्षे १ या.का. क्षे २̇ काव क्षे १" or is it "क्षे १"? Wait, in line 17: "अत्र यदि या