दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३४१ ( २१ ) अत्रोदाहरणम्—'अस्ति त्रिगर्तों नाम जनपदः । तत्रासन्गृ- हिणस्त्रयः स्फीतसारधनाः सोदर्या धनकधान्यकधन्यकाख्याः । तेषु जीव- त्सु न ववर्ष वर्षाणि द्वादश दशशताक्षः, क्षीणसारं शस्यम्, ओषधयो वन्ध्याः, न फलवन्तो वनस्पतयः, क्लीबा मेघाः, क्षीणस्रोतः स्रवन्त्यः, पङ्कशेषाणि पल्वलानि, निर्निष्यन्दान्युत्समण्डलानि, विरलीभूतं कन्द- मूलफलम्, अवहीनाः कथाः, गलिताः कल्याणोत्सवक्रियाः, बहुलीभूतानि तस्करकुलानि, अन्योन्यमभक्षयन्प्रजाः, पर्यलुठन्नितस्ततो बलाकापाण्डु- ( २१ ) अत्र विषये । तत्र त्रिगर्ते । गृहिणो गृहस्थाः । आसन्-वसन्ति स्म । स्फीतसारधनाः-स्फीतं प्रचुरं सारं उत्कृष्टं काञ्चनरत्नादिधनं येषां ते । सोदर्याः सहोदराः । धनकेति-धनकः धान्यकः धन्यकश्चेति तेषां नामानि । तेषु धनका- दिषु । जीवत्सु तेषां जीवनकाल इत्यर्थः । द्वादशवर्षाणि द्वादशवर्षाणि यावत् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । दशशताक्षः सहस्रनेत्र इन्द्र इति यावत् । न ववर्ष- अनावृष्टिरासीत् । क्षीणसारं-क्षीणो नष्टः सारः स्थिरांशो यस्य तत् । ओषधयो ब्रीह्यादयः । वन्ध्याः निष्फलाः । न फलवन्तः फलरहिताः । वनस्पतयो वृक्षाः । क्लीबाः निर्जलाः । क्षीणस्रोतसः-अत्यल्पप्रवाहाः । स्रवन्त्यो नद्यः । पङ्कशेषाणि पङ्कमात्रावशिष्टानि । पल्वलानि तडागानि । निर्निष्यन्दानि-क्षरणरहितानि । उत्स- मण्डलानि निर्झरसमूहाः । विरलीभूतं स्वल्पीभूतम् अवहीनाः क्षीणाः । कथाः भाषितानि जनानामिति शेषः । गलिताः नष्टाः । कल्याणोत्सवक्रियाः मङ्गलजन- कानि उत्सवानुष्ठानानि । बहुलीभूतानि-वृद्धिगतानि । अन्योन्यं परस्परमभक्षयन् प्रजाः प्रजास्वेकोऽन्यस्य मांसमत्तिस्मेत्यर्थः । पर्यलुठन् लुठन्तिस्म । बलाकापाण्डु- ( २१ ) मैंने कहा—'इनके उदाहरण सुनाता हूँ । एक त्रिगर्त नामका नगर है । उस नगरमें प्रचुर धनशाली तीन सगे भाई रहते थे जिनके नाम धनक, धान्यक और धन्यक थे । उनके जीवनकालमें ही इन्द्रने बारह वर्षोंतक निरन्तर (लगातार) वृष्टि न की । धानकी खेती क्षीण (नष्ट) हो गयी । व्रीह्यादि ओषधियां निष्फल (बन्ध्या) हो गयीं । वृक्षोंमें फल-फूल न रह गये । मेघ जलहीन हो गये । नदियोंका प्रवाह अत्यन्त अल्प हो गया । तालाब आदिमें केवल पंकमात्र (कीचड़) अवशिष्ट रह गया । झरनोंका बहना बन्द हो गया । कन्दमूल-फल आदि की उत्पत्तिमें कमी हो गयी । कथा-पुराण कम पढ़े जाने लगे । मंगलाचारयुक्त श्रेयस्कर अनुष्ठान आदि बन्द हो गये । चोरोंकी वृद्धि हो गयी । प्रजा प्रजाका ही मांस खाने लगी । मनुष्योंके मुण्ड बलाका पंक्तिके तुल्य इधर-उधर पड़े हुए दिखायी देने लग । बुभुक्षित कौओंका समूह Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३४२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

राणि नरशिरः कपालानि, पर्यहिण्डन्त शुष्काः काकमण्डल्यः, शूनी- भूतानि नगरग्रामखर्वटपुटभेदनादीनि । ( २२ ) त एते गृहपतयः सर्वधान्यनिचयमुपयुज्या जाविकं गवलगणं गवां यूथं दासीदासजनमपत्यानि ज्येष्ठमध्यमभार्ये च क्रमेण भक्षयित्वा 'कनिष्ठभार्या धूमिनी श्वो भक्षणीया' इति समकल्पयन् । अथ कनिष्ठो धन्यकः प्रियां स्वामत्तुमक्षमस्तया सह तस्यामेव निश्यपासरत् । मार्ग-

राणि=बलाकावद् बकपङ्क्तिवत्पाण्डुराणि-शुभ्राणि । नरशिरःकपालानि=मृतमनुष्य- मस्तकास्थीनि । पर्यहिण्डन्त=इतस्ततो धावन्तिस्म । शुष्काः निराहारत्वात् क्षीणाः । काकमण्डल्यः वायससमूहाः । नगरं बहुजनावासः, ग्रामः स्वल्पजनस्था- नम्, खर्वटं क्षुद्रग्रामः, पुटभेदनं पल्ली । ( २२ ) ते एते पूर्ववर्णिताः । गृहपतयः गृहिणो धनकादयः । सर्वधान्यनिचयं निखिलधान्यराशिम् । उपयुज्य भक्षयित्वा । अजाविकम्-अजाश्च अवयश्च तेषां समूहोऽजाविकम् । गृहपालितानजान् छागान् अवीन् मेषांश्चेत्यर्थः । गवलगणं महिषान् । गवां धेनूनां यूथं समूहम् । अपत्यानि पुत्रकन्यादीन् । ज्येष्ठेति-ज्येष्ठस्य धनकस्य मध्यमस्य च धान्यकस्य भार्ये पत्नीद्वयम् । कनिष्ठभार्या कनिष्ठस्य धन्य- कस्य पत्नी । श्वः आगामिदिने । समकल्पयन् निर्द्धारितवन्तः । अथ तच्छ्रवणा- नन्तरम् । प्रियां पत्नीं स्वां स्वकीयाम् अत्तुं भक्षयितुम् । अक्षमः अनुरागादसमर्थः। तया स्वपत्न्या धूमिन्या । निशि रात्रौ । अपासरत् पलायिष्ट । मार्गक्लान्ताम् अध्व- श्रान्ताम् । पत्नीमिति शेषः । उद्वहन् स्कन्धे कृत्वा । जगाहे प्रविवेश । स्वमांसेति- स्वस्य निजस्य मांसासुग्भ्यां मांसरुधिराभ्यामपनीते दूरीकृते क्षुत्पिपासे क्षुधातृष्णे- यस्यास्ताम् । तां धूमिनीम् । नयन् वहन् । अन्तरे मार्गमध्ये । कमपि-अपरिचि-

इधर-उधर घूमने लगा। नगर, ग्राम, छोटे ग्राम और कसबे सभी वीरान (शून्य) दीखने लगे । ( २२ ) उन तीनों गृहपतियोंने (धनक आदिने) अपने घरोंमें धरी हुई अन्न राशिको खा डाला । तदनन्तर भेड़, बकरी, बकरोंको खा डाला । पुनः भैंस, भैंसोंको फिर गौ, बच्छोंको पश्चात् दास, दासियोंको, उसके बाद बच्चे-बच्चियोंको और आखिरीमें बड़े भाईकी स्त्री तथा मझले भाईकी स्त्रीको खा डाला । 'अब छोटे भाईकी औरतको कल खायेंगे' ऐसा निर्धारण किया । परन्तु, छोटे भाई धन्यकने अपनी स्त्रीका भक्षण करना नापसन्द किया और वह धन्यक उसी रातमें स्त्रीके साथ वहांसे भाग निकला । मार्गमें चलनेके परिश्रमसे थकी हुई अपनी प्रियाको वह यदा-कदा कंधे आदिपर

षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३४३ क्लान्तां चोद्वहन् वनं जगाहे । स्वमांसासृगपनीतक्षुत्पिपासां तां नयन्नन्तरे कमपि निकृत्तपाणिपादकर्णनासिकमवनिपृष्ठे विचेष्टमानं पुरुषमद्राक्षीत् । (२३) तमप्यार्द्रशयः स्कन्धेनोद्वहन्कन्दमूलमृगबहुले गहनोद्देशे यत्नरचितपर्णशालश्चिरमवसत् । अमुं च रोपितव्रणमिङ्गुदीतैलादिभिरा- मिषेण शाकेनात्मनिर्विशेषं पुपोष । पुष्टं च तमुद्रिक्तधातुमेकदा मृगान्वे- षणाय च प्रयाते धन्यके सा धूमिनी रिरंसयोपातिष्ठत । भर्त्सितापि तेन तम् । निकृत्तेति-निकृत्तं छिन्नं पाणिपादकर्णनासिकं यस्य तम् । प्राण्यङ्गत्वात् समा- हारः । अवनिपृष्ठे भूतले । विचेष्टमानं लुठन्तम् । (२३) तं पुरुषम् आर्द्रशयः दयायत्तचित्तः । कन्देति-कन्दानि मूलानि मृगा- श्च तैर्बहुले प्रचुरे पूर्णे इत्यर्थः । गहनोद्देशे काननप्रदेशे । यत्नेति-यत्नेन प्रयासेन रचिता निर्मिता पर्णशाला पर्णकुटी येन सः । चिरं दीर्घकालम् । अवसत् धन्यक इति शेषः । अमुं पुरुषम् । इङ्गुदीति-इङ्गुदी फलविशेषस्तस्य तैलं तदादिद्रव्येण रोपितव्रणं शुष्कक्षतम् । आमिषेण मांसेन । आत्मनिर्विशेषम् आत्मतुल्यम् । पुपोष वर्धयामास । उद्रिक्तधातुं पुष्टशरीरम् । रिरंसया रन्तुमिच्छया । उपातिष्ठत-तस्य पुरुषस्य समीपं गतवती । भर्त्सिता-सक्रोधं निवारिता । तेन पुरुषेण । बलात्कारं- बलपूर्वकम् । अरीरमत्-सुरतक्रीडामकरोत् । निवृत्तं वनात्प्रत्यागतम् । उदका- ढोकर किसी तरह एक गहन वनमें प्रविष्ट हुआ । रास्तेमें जब उसकी प्रियाको भूख-प्यास लगती थी, तो, वह धन्यक उसे अपने मांस-रक्तद्वारा यथाक्रम उसकी क्षुधा-तृषाकी शान्ति करता था । इसी प्रकार जब वह अपनी स्त्रीको लादे हुए चला जाता था, तब मार्गमें उसे एक अपरिचित लूला (पंगु) आदमी दिखाई दिया जो भूमिपर इधर-उधर लुढ़क रहा था । (२३) उस दयालु धन्यकने उस पंगुको भी कंधेपर लाद लिया और यत्नसे निर्मित फल-फूल और प्रचुर कन्दमूलवाले अरण्यकी कुटियामें उसे ले आया । वहांपर उसकी, इंगुदीके तैल आदि लगाकर, उसने पूरी तरहसे, सेवा-शुश्रूषा की जिससे उसके शरीरपरके सभी घाव (व्रण) सूख गये । साथ ही मांस और शाकादि वन्य खाद्य पदार्थों द्वारा उसका पालन-पोषण भी किया । एक दिन जब उस धूमिनीका पति हिरणोंकी गवेषणामें वनमें गया हुआ था, तब वह धूमिनी उस पुष्ट शरीर तथा स्तम्भित वीर्यवाले पंगुके समीप आयी और मैथुन (रति) करनेके लिये उससे कहने लगी । उस पंगुद्वारा तिरस्कृता होनेपर भी उस धूमिनीने उससे जबर्दस्ती रति क्रीड़ा की । जब उसका पति धन्यक वनसे लौटकर आया तब उसने (धन्यकने) उससे पीनेके लिए जल मांगा । इसपर उस कुलटाने Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३४४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां बलात्कारमरीरमत् । निवृत्तं च पतिमुदकाभ्यर्थिनम् 'उद्धृत्य कूपात्पिब, रुजति मे शिरः शिरोरोगः' इत्युदञ्चनं सरज्जुं पुरश्चिक्षेप । ( २४ ) उदञ्चयन्तं च तं कूपादपः, क्षणात्पृष्ठतो गत्वा प्रणुनोद । तं च विकलं स्कन्धेनोद्वुह्य देशाद्देशान्तरं परिभ्रमन्ती पतिव्रताप्रतीतिं लेभे, बहुविधाश्च पूजाः । पुनरवन्तिराजानुग्रहादतिमहत्या भूत्या न्यवसत् । अथ पानीयार्थिसार्थजनसमापत्तिदृष्टोद्धृतमवन्तिषु भ्रमन्तमाहारार्थिनं भर्तारमुपलभ्य सा धूमिनी 'येन मे पतिर्विकलीकृतः स दुरात्मायम्' इति भ्यर्थिनं जलं याचमानं पातुमिति शेषः । उद्धृत्य निष्कास्य पिब जलमिति शेषः । रुजति पीडयति । इति एवं कथयित्वा । उदञ्चनं जलनिष्कासनपात्रम् । सरज्जुं रज्जुसहितम् । पुरः पत्युरग्रतः । चिक्षेप-प्रक्षिप्तवती । ( २४ ) उदञ्चयन्तं निष्कासयन्तम् । तं धन्यकम् । अपः जलानि । क्षणात्- अतिसत्वरम् । पृष्ठतः-धन्यकस्य पश्चात् । प्रणुनोद प्रेरितवती । कूपे पातयामासे- त्यर्थः । तं पुरुषम् । विकलं हीनाङ्गम् । उद्वुह्य-गृहीत्वा । पतिव्रताप्रतीतिं-सतीत्व- ख्यातिम् । पूजाः सम्मानम् । अवन्तिराजानुग्रहात् उज्जयिन्यधिपतिप्रसादात् । भूत्या समृद्ध्या । पानीयेति-पानीयार्थिनो जलप्रार्थिनो ये सार्थजना वणिजस्तेषां समापत्त्या समागमेन आदौ दृष्टः पश्चादुद्धृत उत्थापितश्च तम् । धन्यकमिति शेषः । अवन्तिषु तदाख्यनगरे । भर्तारं पतिं धन्यकमिति यावत् । उपलभ्य दृष्ट्वा । येन ( धूमिनीने ) पतिसे कहा—'कुएंसे निकालकर पियो, मेरे शिरमें दर्द है ।' और ऐसा कहकर उस धूमिनीने रस्सीके सहित जलपात्रको धन्यकके सम्मुख फेंक दिया । ( २४ ) जब धन्यक कुएंसे जलपात्रद्वारा जल खींच रहा था । तब उस दुष्टा धूमिनीने उसी समय धीरेसे जाकर अपने पतिकी पीठमें धक्का देकर कुएंमें ढकेल दिया । तदन्तर उस हीनांग ( पंगु ) को लादे हुए देश-देशान्तर पर्यटन करती हुई उस कुलटाने पति- सेवापरायणाकी ख्याति प्राप्त की । तथा ( अनेकों व्यक्तियोंद्वारा ) धनादिकी सेवाएं भी प्राप्त कीं—प्रचुर धन भी प्राप्त किया । इसके बाद उज्जयिनीके राजाकी कृपासे प्रभूत ऐश्वर्यवती होकर वहीं रहने लगी । वह कुएंमें गिरा हुआ धन्यक, जलाभिलाषी वणिकोंके द्वारा, उस कुएंसे निकाला गया । कुएंसे निकाले जानेके बाद वह बेचारा भीख मांगता हुआ उज्जयिनीमें पहुँचा । वहांपर आये हुए अपने पति धन्यकको देखकर उस दुष्टाने राजासे प्रार्थना की कि हे राजन् ! मेरे पतिको जिस व्यक्तिने लूल्हा-लंगड़ा बनाया

[Header] षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३४५

तस्य साधोश्चित्रवधमज्ञेन राज्ञा समादेशयाञ्चकार । (२५) धन्यकस्तु दत्तपश्चाद्बन्धो वध्यभूमिं नीयमानः सशेषत्वादा- युषः 'यो मया विकलीकृतोऽभिमतो भिक्षुः, स चेन्मे पापमाचक्षीत, युक्तो मे दण्डः' इत्यदीनमधिकृतं जगाद । 'को दोषः' इत्युपनीय दर्शितेऽमुष्मि- न्स विकलः पर्यश्रुः पादपतितस्तस्य साधोस्तत्सुकृतमसत्याश्च तस्यास्तथा भूतं दुश्चरितमार्यबुद्धिराचचक्षे। कुपितेन राज्ञा विरूपितमुखी सा दुष्कृत- जनेनेत्यर्थः । विकलीकृतः हीनाङ्गः कृतः । साधोर्निरपराधस्य । चित्रवधं विचित्र- प्रकारेण मरणम् । अज्ञेन तद्वृत्तान्तमजानता । समादेशयाञ्चकार आज्ञा- पितवती । (२५) दत्तेति-दत्तोऽर्पिता पश्चात् पृष्ठे बन्धो बन्धनं यस्य सः । वध्यभूमिं श्मशानम् । सशेषत्वात्-अवशिष्टत्वात् । मया धन्यकेनेत्यर्थः । अभिमतः निर्णीतः । पापमपराधम् । आचक्षीत-कथयेत् । युक्तः उचितः । अदीनं निर्भयं यथा तथा । अधिकृतं-दण्डाधिकारिणम् । जगाद्-यो मयेत्यादि दण्ड इत्यन्तं वचनमकथयत् । को दोषः-एवं करणे दोषो नास्तीति उपनीय-तं विकलाङ्गम्मानीय । अमुष्मिन् धन्यके । पर्यश्रुः-परिगतं व्याप्तमश्रुनयनजलं यस्य सः रुदन् इत्यर्थः । सुकृतं उपकारम् । असत्याः पुंश्चल्याः दुश्चरितं असदाचरणम् । आर्यबुद्धिः निष्पाप- मतिः । कुपितेन रुष्टेन । विरूपितमुखी-विरूपितं नासाच्छेदनादिना कुत्सितीकृतं है, वह दुष्ट व्यक्ति आपके नगर में आजकल आया हुआ है। और उस साधुचरित्र वाले धन्यककी चित्र-वधकी दण्डाज्ञा अवन्तीश्वरसे करवा दी (किन्तु वे राजा उसके पूर्ववृत्तसे अविदित थे)। (२५) जब धन्यकके हाथोंको पीछेकी ओर बांधकर राजपुरुषगण श्मशान भूमिपर ले आये, तब आयुके कुछ अवशिष्टताके कारण धन्यकने दण्डाधिकारियों से निःशंक होकर कहा - 'हे आर्यगण ? जिस भिक्षुकको मैंने हीनांग (पंगु) बनाया है वह भिक्षु, यदि आकर कह दे कि 'मैंने (धन्यकने) उसे पंगु बनानेका पाप किया है तो मैं दण्ड पानेके योग्य हूँ।' उन दण्डाधिकारियोंने कहा - 'इसमें क्या हानि है।' और वे लोग उस पंगुको वहांपर ले आये । उस पंगुने उस साधुचरितवान धन्यकको देखते ही आंखों में आंसू भरकर एवं व्याकुल होकर उसके (धन्यकके) चरणोंको पकड़ लिया- पैरोंमें पड़ गया । और धन्यकके उपकारोंको, उस श्रेष्ठ बुद्धिवाले भिक्षुकने, ज्योंके त्यों उन दण्डाधिकारियोंके सम्मुख कह सुनाया तथा उस पुंश्चली धूमिनीके सम्पूर्ण दुराचरणों को भी कह सुनाया । भिक्षुके कथनके पश्चात्-राजाने क्रोध करके उस दुष्टा

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३४६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां कारिणीकृता श्वभ्यः पाचिका। कृतश्च धन्यकः प्रसादभूमिः। तद्ब्रवीमि— 'स्त्रीहृदयं क्रूरम्' इति। (२६) पुनरनुयुक्तो गोमिनीवृत्तान्तमाख्यातवान् - 'अस्ति द्रविडेषु काञ्ची नाम नगरी। तस्यामनेककोटिसारः श्रेष्ठिपुत्रः शक्तिकुमारो नामा- सीत्। सोऽष्टादशवर्षदेशीयाश्चिन्तामापेदे—'नास्त्यदाराणामननुगुणदा- राणां वा सुखं नाम। तत्कथं नु गुणवद्विन्देयं कलत्रम्' इति। अथ परप्र- त्ययाहृतेषु दारेषु यादृच्छिकीं संपत्तिमभिसमीक्ष्य कार्तान्तिको नाम मुखं यस्याः सा। सा धूमिनी। दुष्कृतकारिणी-असदाचारा। श्वभ्यः कुक्कुरे- भ्यः। पाचिका पाककर्त्री। हीनकर्मणि नियुक्तेत्यर्थः। प्रसादभूमिः अनुग्रहपात्रम्। (२६) अनुयुक्तः पृष्टः। आख्यातवान् वर्णितवान् मित्रगुप्त इति शेषः। द्रविडेषु मद्रमण्डलान्तर्गतदेशविशेषेषु। तस्यां-काञ्चीनगर्याम्। अनेककोटिसारो बहुकोटिसंख्यकमूलधनवान्। श्रेष्ठिपुत्रः वणिक्तनयः। अष्टादशवर्षदेशीयः अष्टादशवर्षवयस्कः। आपेदे-प्राप्तवान्। अदाराणामपत्नीकानाम्। अननुगु- णेति—अननुगुणाः प्रतिकूला दारा येषां तथाभूतानाम्। सुखं नाम नास्ति— 'न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणीगृहमुच्यते' 'भार्या चाप्रियवादिनी' इत्याद्युक्तेः- गृहस्थानां भार्याभावे तत्सत्त्वेऽपि तस्याः प्रतिकूलत्वे च गृहसौख्यस्यासम्भव इति प्रसिद्धमिति भावः। तत् तस्मात्। कथं केन प्रकारेण। गुणवत्-गुणवतीम्। विन्देयं लभेय। कलत्रं भार्याम्। परेति-परस्यान्यस्य प्रत्ययेन विश्वासेन आहृतेषु संगृहीतेषु परिणीतेषु इति यावत्। दारशब्दस्य पुंलिङ्गत्वात् बहुवचनान्तत्वाच्चात्र पुंलिङ्गत्वं बहुवचनञ्च। यादृच्छिकीं स्वेच्छानुरूपां सम्पत्तिं प्रीतिम्। अनभि- धूमिनीको कुत्सितांगी करके कुत्तोंकी पाचिका (भोजन बनानेवाली) नियुक्त किया। धन्यकको अपना कृपापात्र बनाया। अतएव कहता हूँ कि 'स्त्रीका चित्त निष्ठुर होता है'। (२६) तत्पश्चात् उस ब्रह्मराक्षसद्वारा पूछे जानेपर मैने (मित्रगुप्तने) गोमिनीवृत्त- वर्णन करना आरम्भ किया। 'द्रविड़ प्रदेशमें एक कांची नामकी नगरी है उस कांची नगरीमें कोई करोड़ोंकी सम्पत्तिवाला शक्तिकुमार नामक एक वैश्यपुत्र रहता था। वह जब अठारह वर्षका हुआ तब विचारने लगा कि बिना स्त्रीके भी सुख नहीं होता तथा बिना गुणवती स्त्रीके भी सुख नहीं होता है। इसलिये कैसे गुणवती स्त्री प्राप्त की जाय? दूसरे पर विश्वास करूं तो उसके द्वारा गुणवती आत्मानुकूल मिले या न मिले—विवाहके पश्चात् कुछ नहीं कर सकता। अतः हस्तरेखाविद् (लक्षणज्ञ) का वेष बनाकर वह Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

भूत्वा वस्त्रान्तपिनद्धशालिप्रस्थो भुवं बभ्राम । 'लक्षणज्ञोऽयम्' इत्यमुष्मै कन्याः कन्यावन्तः प्रदर्शयांबभूवुः । यां काञ्चिल्लक्षणवतीं सवर्णां कन्यां दृष्ट्वा स किल स्म ब्रवीति —'भद्रे, शक्नोषि किमनेन शालिप्रस्थेन गुणवद- न्नमस्मानभ्यवहारयितुम्' इति । स हसितावधूतो गृहाद्गृहं प्रविश्याभ्रमत् । (२७) एकदा तु शिबिषु पट्टने सह पितृभ्यामवसितमहर्द्धिमवशीर्ण- भवनसारां धात्र्या प्रदर्श्यमानां काञ्चन विरलभूषणां कुमारीं ददर्श । अस्यां संसक्तचक्षुश्चातर्कयत्—'अस्याः खलु कन्यकायाः सर्व एवावयवा

समीक्ष्य-अदृष्ट्वा । कार्त्तिकः-कृतान्तं दैवं जानातीति तथा सामुद्रिकः । कार्त्ता- न्तिको लक्षणज्ञ इति कोषः । नाम भूत्वा-तद्व्याजेन । वस्त्रान्तेति-वस्त्रान्तेन वसनप्रान्तभागेन पिनद्धो बद्धः शालिप्रस्थो धान्यसमुदायो येन सः। भुवं देशान्तरम् । अमुष्मै शक्तिकुमाराय । कन्यावन्तः कन्यापितरः । लक्षणवतीं सुलक्षणाम् । सवर्णां समानजातीयाम् । स शक्तिकुमारः । गुणवत् । सुस्वादु । अभ्यवहारयितुं खादयितुम् । हसितावधूतः-कृतोपहासस्तिरस्कृतश्च । अभ्रमत् भ्रमितुमारेभे । (२७) शिविषु कावेरीदक्षिणतीरस्थदेशविशेषेषु । पट्टने नगरे । पितृभ्यां जननीजनकाभ्याम् सह साकं अवसिता निःशेषिता महती ऋद्धिः सम्पद् यस्यास्ताम् । मातापितृहीनां नष्टसम्पदन्वेत्यर्थः । अवशीर्णभवनसारां-जीर्ण- गृहमात्रावशेषां विनष्टगृहसारधनां वा । धात्र्या उपमात्रा । विरलभूषणां स्वल्पा- लङ्काराम् । अस्यां कुमार्याम् । संसक्तचक्षुः आबद्धदृष्टिः। मनसि विचारयामास ।

शक्तिकुमार अपने वस्त्रमें प्रस्थपरिमाण धान बांधकर पृथिवीपर घूमने लगा । 'यह हस्तरेखाविशारद है' ऐसा ज्ञात करके कन्याके अभिभावकगण अपनी-अपनी कन्या- ओंकी हस्तरेखा आदि उसे दिखाने लगे । किसी एक अपने जातिकी (वर्णकी) लक्षणवती कन्याकी हस्तरेखा देखकर उसने कहा—'हे सौम्ये ! क्या इस प्रस्थ परिमाण धानद्वारा आप स्वादु युक्त भोजन बना कर मुझे खिला सकती हैं।' उस कन्याने उसपर हंस दिया तथा तिरस्कृत ( उपहासित ) होकर वह शक्तिकुमार इस घरसे उस घरमें प्रवेश करते हुए भ्रमण करने लगा । (२७) भ्रमण करते हुए एक दिन उस शक्तिकुमारने कावेरी नदीके दक्षिण भागके एक नगरमें उपमाता द्वारा प्रदर्शित एक कन्या देखी । जिस कन्याके माता-पिता मर चुके थे और उसके गृहकी सम्पत्ति भी विनष्ट हो चुकी थी, केवल एक टूटा-फूटा घर बचा था और एक-दो आभूषण उसके शरीरपर अलंकृत थे । उस कन्याके ऊपर आबद्ध- २३ द० कु० उ०

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

३४८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

नातिस्थूला नातिकृशा नातिह्रस्वा नातिदीर्घा न विकटा मृजावन्तश्च रक्ततलाङ्गुली यवमत्स्यकमलकलशाद्यनेकपुण्यलेखालाञ्छितौ करौ, सम- गुल्फसंधी मांसलावशिरालौ चाङ्‍घ्री, जङ्घे चानुपूर्ववृत्ते पीवरोरुग्रस्ते इव दुरुपलक्ष्ये जानुनी, सकृद्विभक्तश्चतुरस्रः कुकुन्दरविभागशोभी रथाङ्गाका- रसंस्थितश्च नितम्बभागः, तनुतरमीषन्निम्नं गम्भीरं नाभिमण्डलम्, (२८) वलित्रयेण चालंकृतमुदरम्, उरोभागव्यापिनावुन्मग्न चूचु- कौ विशालारम्भशोभिनौ पयोधरौ, धनधान्यपुत्रभूयस्त्वचिह्नलेखालाञ्छि-

अवयवा अङ्गानि । विकटाः कर्कशाः । मृजावन्तः=स्वच्छाः । रक्ततलेति-रक्तं अरुणं तलं यासां तादृश्योऽङ्गुलयो ययोस्तादृशौ । यवमत्स्येति-यवः शस्यविशेषः मत्स्यो मीनः कमलमब्जं कलशो घटस्तदाद्यनेकपुण्यलेखाभिः शुभसूचकरे- खाभिलांञ्छितौ चिह्नितौ । समेति-समौ समानौ गुल्फयोः संधी ययोस्तौ । मांसलौ पुष्टौ । अशिरालौ शिरारहितौ । अंघ्री चरणौ जंघे जंघाद्वयम् । आनुपूर्ववृत्ते क्रमशः स्थूले गोपुच्छाकारे । पीवरेति-पीवराभ्यामूरुभ्यां ग्रस्ते आक्रान्ते इव दुरुपलक्ष्ये दुर्दर्श । तादृशं जानुद्वयमिति शेषः । नितम्बभागः कटिपश्चाद्भागः सकृद्विभक्तः समविभागेन निमितः चतुरस्रः सर्वतः शोभमानः । तथा कुकुन्दरयोः नितम्बस्थावर्त्ताकारगर्त्तयोर्विभागेन शोभते एवं शीलः । रथाङ्गस्य चक्रस्याकारेण संस्थितः संनिवेशितः । तनुतरं सूक्ष्मतरम् । ईषन्निम्नं किञ्चिदवनतम् । (२८) वलित्रयेण-त्रिवल्या । अलंकृतं शोभितम् । उरोभागव्यापिनौ-सम- स्तं वक्षोदेशं व्याप्य वर्त्तमानौ । उन्मग्नचूचुकौ-उद्गतकुचाग्रौ । विशालारम्भशो-

दृष्टि देखकर मैंने विचार किया-‘निश्चय है कि, इस कन्याके अङ्ग न तो मोटे हैं न दुर्बल हैं । यह न नाटी है न लम्बी है । न कठिन स्वभाववाली ही है । और शरीरका रंग भी स्वच्छ है । इसके हाथकी अङ्गुलियोंका तलप्रदेश लाल है । इसके हाथमें यव, मछली, कमल और कलश आदि पुण्य रेखाएँ पड़ी हैं । इसके चरण शिरा रहित हैं तथा मांसल (पुष्ट) हैं और इसके गुल्फभाग सन्धिहीन एवं समान हैं । इसकी दोनों जंघें गोपुच्छाकार हैं । सुश्लिष्ट, मोटे मोटे इसके ऊरु हैं । इसके दोनों घुटने दुर्लक्ष्य हैं । इसका कटिपश्चाद्भाग (नितम्ब भाग) समान भागोंमें विभक्त सब ओर शोभाय- मान नितम्बस्थित कूपोंसे सुशोभित और चमत्कार रूपमें हैं । कुछ गम्भीर तथा सूक्ष्मतर इसका नाभिमण्डल है । (२८) इसका उदरदेश त्रिवलियोंसे मनोहर है । समस्त वक्षःस्थलको परिव्याप्त करनेवाले और विस्तीर्णतासे शोभावाले इसके दोनों स्तन हैं । इस कन्याकी लतारूपी

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain Digitization by eGangotri.Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालबोधिनोव्याख्यासहितम् । ३४६ ततले स्निग्धोदुरकोमल नखमणीऋज्वनुपूर्ववृत्तताम्रांगुलीसंनतांसदेशे सौ- कुमार्यवत्यौ निमग्नपर्वसंधी च बाहुलते, तन्वो कम्बुवृत्तबन्धुरा च कंधरा, वृत्तमध्यविभक्तरागाधरम् असंक्षिप्तचारुचिवुकम् आपूर्णकठिनगण्डमण्ड- लं सङ्गतानुवक्रनीलस्निग्धभ्रूलतम् अनतिप्रौढतिलकुसुमसदृशनासिकम्-- ( २६ ) अत्यसितधवलरक्तत्रिभागभासुरमधुरधीर सञ्चार मन्थरायते- भिन्नौ-विशालारम्भेणातिविस्तारेण शोभमानौ । पयोधरौ कुचौ । धनधान्येति- धनं वसुं च धान्यं शस्यं च पुत्राः सन्ततयश्च तेषां यद्भूयस्त्वं बाहुल्यं तस्य सूचि- का याः चिह्नलेखाः रेखाकाराणि चिह्नानि ताभिर्लाञ्छितं शोभितं तलं तलप्रदेशो ययोस्तादृशौ, तथा स्निग्धं मसृणमुदरं मध्यभागो येषां तादृशाः कोमला मृदु- ला नखा मणय इव ययोस्ते, तथा ऋजवः सरलाः अनुपूर्ववृत्ताः क्रमवर्तुलाः ताम्रा रक्तवर्णा अङ्गुलयो ययोस्ते, तथा सन्नतौ नम्रौ अंसदेशौ स्कन्धौ ययोस्ता- दृशी, सौकुमार्यवत्यौ मनोहरे तथा निमग्ना ईषदवनताः पर्वाणां सन्धयो ययोस्ते । एतानि बाहुलते इत्यस्य विशेषणानि । तन्वी क्षीणा तथा कम्बुवत् शङ्खवत् वृत्ता वर्तुला बन्धुरा नतोन्नता कन्ंधरा ग्रीवा । वृत्तमध्येत्यादि-वृत्तं वर्तुलं यन्मध्यं मध्यदेशस्तत्र विभक्तः पृथक्कृतो रागो रक्तिमा यस्मिंस्तादृशोऽधरो यस्मिन् तादृशम् । एतदारभ्य सर्वमाननकमलविशेषणम् । असंक्षिप्तमनल्पं चारु सुन्दरं चिबुकं हनुदेशो यत्र तादृशं तथा आपूर्ण सम्यक्पुष्टं कठिनमशिथिलं गण्डमण्डलं कपोलदेशो यत्र तादृशं तथा संगते परस्परमिलिते अनुवक्रे वक्राकारे नीले कृष्णवर्णे स्निग्धे मसृणे भ्रूलते यत्र तादृशं तथा अनतिप्रौढं नातिविकसितं यत्ति- लकुसुमं तत्सदृशी नासिका यन्त्र तथाविधं तथा- (२९) अत्यसितो गाढकृष्णः धवलः शुभ्रः, रक्तोऽरुणश्चैवंभूता ये त्रयो- भुजाएँ अवनत कंधेके समीपकी मनोहर सन्धि (जोड़) से निम्न है। जिन भुजाओंमें सीधी, गोल और लाल रङ्गकी अंगुलियां हैं। जिन अङ्गुलियोंमें चिकने कोमल नख मणिके समान मालूम पड़ते हैं। धन-धान्य, सन्तानको प्रचुरमात्रामें सूचित करनेवाली रेखाएँ इसके तलप्रदेश (हस्ततल) में विराजमान हैं। इसकी ग्रीवा क्षीण तथा शंखके समान आकारवाली है। गोल मध्यदेशमें विभक्त लाल इसके अधर हैं। बहुत सुन्दर इसकी हनु (चिबुक) है। इसका कपोल प्रदेश अशथिल (कठिन) है। परस्पर मिली हुई वक्राकार तथा नीली चिकनी इसकी भ्रूलताएं हैं। अविकसित तिलके फूलके समान इसकी नासिका है। (२९) अत्यन्त कृष्ण, सफेद और लाल तीन भागोंसे देदीप्यमान मधुर, गम्भीर Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

३५० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

क्षणम् इन्दुशकलसुन्दरललाटम् इन्द्रनीलशिलाकाररम्यालकपङ्क्ति द्विगु- णकुण्डलितम्लाननालीकनालललितलम्बश्रवणपाशयुगलमाननकमलम् , अनतिभङ्गुरी बहुलः पर्यन्तेऽप्यकपिलरुचिरायामवानेकैकनिसर्गसमः स्नि- ग्धनीलो गन्धग्राही च मूर्धजकलापः । सेयमाकृतिर्न व्यभिचरति शीलम् आसज्जति च मे हृदयमस्यामेव । तत्परीक्ष्यैनामुद्वहेयम् । अविमृश्यका- रिणां हि नियतमनेकाः पतन्त्यनुशयपरम्पराः' इति ।

भागास्तैर्भासुरे उज्ज्वले मधुरे मनोहरे धीरसंञ्चारे अचञ्चलब्यापारे अत एव मन्थरे मन्दे आयते दीर्घे ईक्षणे नेत्रे यत्र तथाभूतं तथा इन्दुशकलमर्धचन्द्रस्तद्वत् सुन्दरं ललाटमलिकं यत्र तादृशं तथा इन्द्रनीलशिला नीलकान्तमणिस्तदाकारा तत्सदृशी रम्या रमणीया अलकपंक्तिः चूर्णकुन्तलश्रेणिर्यत्र तथाभूतं तथा द्विगुणं द्विरावृत्तं यथा तथा कुण्डलितेन कुण्डलीकृतेन म्लानेन ईषन्मलिनेन नालीक- नालेन पद्मवृन्तेन ललितं सुन्दरं लम्बं लम्बमानं श्रवणपाशयोः कर्णपाशयोः युगलं द्वयं यत्र तादृशमस्या आननकमलम् । अनतिभङ्गुरः नातिकुटिलः । बहुलः सान्द्रः । पर्यन्ते प्रान्तभागेऽपि । अकपिलरुचिः अपिङ्गलकान्तिः । आया- मवान् दैर्घ्ययुक्तः । एकैकेति-एकैकं प्रत्येकं निसर्गेण स्वभावेन समस्तुल्यः तथा स्निग्धो मसृणो नीलः कृष्णश्च । गन्धग्राही सौगन्ध्ययुक्तः । मूर्धजकलापः केश- पाशः । सा तादृशी । इयं दृश्यमाना । आकृतिः स्वरूपम् । व्यभिचरति विसं- वदति विपर्यासयतीत्यर्थः । शीलं स्वभावम् । आकृतेरनुरूपः स्वभावो भविष्यतीति भावः । आसज्जति-लगति । अस्यां कन्यायाम् । तत्-तस्मात् । परीक्ष्य अशेषतो विमृश्य । एनां कन्याम् । उद्वहेयम् परिणेष्यामीत्यर्थः । यतः अविमृश्यकारिणां हठकारिणाम् । नियतमवश्यम् अनुशयपरम्पराः पश्चात्तापाः । पतन्ति भव- न्तीत्यर्थः ।

और मन्द गतिसे सुशोभित इसके विशाल नेत्र हैं। अर्धचन्द्रके तुल्य इसका ललाट है। नीलकान्तमणिसे मनोहर इसकी केशश्रेणी है। द्विगुणित कुण्डलीकृत, ईषन्मलिन कमलोंसे सुशोभित एवं लम्बमान दोनों कानोंसे परिपूर्ण इसका मुखपद्म है। कुछ टेढ़ा तथा सान्द्र अपिङ्गल कान्तिवान एवं दीर्घ और स्वभावसे ही प्रत्येक स्निग्ध तथा नील द्युतिवाले और सुगन्धिशाली इसके केशकलाप हैं। ऐसी आकृतिवाली स्वभावसे भी बुरी- नहीं होती हैं । भली होती है । मेरा हृदय इस कन्यापर आसक्त हो रहा है। अतः इसकी परीक्षा कर इससे परिणय करना चाहिए । अविचारियोंको पीछे अनेकों तरहके पश्चात्ताप करने पड़ते हैं ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५१ ( ३० ) स्निग्धदृष्टिराचष्ट—‘भद्रे, कच्चिदस्ति कौशलं शालिप्रस्थेना- नेन संपन्नमाहारमस्मानभ्यवहारयितुम्' इति । ततस्तया वृद्धदासी साकू- तमालोकिता। तस्य हस्तात्प्रस्थमात्रं धान्यमादाय क्वचिदलिन्दोद्देशे सुसि- क्तसंमृष्टे दत्तपादशौचमुपावेशयत् । सा कन्या तान्गन्धशालीन्संक्षुद्य मा- त्रया विशोष्यातपे मुहुर्मुहुः परिवर्त्य स्थिरसमायां भूमौ नालीपृष्ठेन मृदु- मृदु घट्टयन्ती तुषैरखण्डैस्तण्डुलान्पृथक्चकार । जगद च धात्रीम्—'मातः एभिस्तुषैरर्थिनो भूषणमृजाक्रियाक्षमैः स्वर्णकाराः । तेभ्य इमान्दत्त्वा (३०) स्निग्धदृष्टिः स्नेहपूर्णनयनः । आचष्ट आख्यातवान् शक्तिकुमार इति शेषः । भद्रे कल्याणि । कच्चिदिति प्रश्ने । अनेन मत्करस्थेन शालिप्रस्थेन धान्यराशिना सम्पन्नं सम्पादितमाहारं भोज्यम् अभ्यवहारयितुं भोजयितुं मामिति शेषः कौशलं नैपुण्यमस्ति किमिति प्रश्नः । ततः प्रश्नानन्तरम् । तया कन्यया । साकूतं साभिप्रायम् । आलोकिता दृष्टा । तस्य शक्तिकुमारस्य । आदाय गृहीत्वा । अलिन्दोद्देशे-द्वारोपान्तप्रदेशे । सुसिक्तसंमृष्टे-सुसिक्तो जलेनाद्रीकृतः संमृष्टः शुद्धीकृतस्तादृशे दत्तेति-दत्तमर्पितं पादशौचं पादप्रक्षालनार्थजलं यस्मै तम् । तादृशं शक्तिकुमारमुपावेशयत् । उपवेशितवती वृद्धदासीति शेषः । गन्धशालीन्- गन्धयुक्तान् व्रीहीन् । संक्षुद्य कुट्टयित्वा । मात्रया अंशेन-कियत्परिमाणेनेत्यर्थः । विशोष्य नीरसीकृत्य । आतपे सूर्यकिरणे । परिवर्त्य इतस्ततः सञ्चाल्य । स्थिरस- मायां स्थिरायां कठिनायां समायामबन्धुरायाञ्च । नालीपृष्ठेन मुसलविशेषेण । मृदु मृदु मन्दंमन्दम् । घट्टयन्ती मर्द्दयन्ती । अखण्डैः अभग्नैस्तुषैः धान्यत्वग्भिः । पृथक् चकार तण्डुलान् सम्पादयामास । धात्रीं तां वृद्धदासीम् । एभिरित्यादि- भूषणानामलंकाराणां मृजाक्रियायां परिष्करणे क्षमैः समर्थैरेभिस्तुषैः स्वर्ण- काराः भूषणनिर्मातारः अर्थिनः प्रार्थिनः । अलङ्कारशोधनार्थं स्वर्णकारास्तुषान् ( ३० ) ऐसा सोचकर उस शक्तिकुमार ने प्रेमपूर्ण दृष्टि से उस कन्या से कहा 'हे- कल्याणि ! मेरे समीप एक प्रस्थ परिमाण धान्यराशि है, क्या आपमें इन धान्यों को पकाकर मुझ खिला देने का नैपुण्य है ? इस प्रश्न पर उस कन्या ने अपनी वृद्धा उपमाता को साभिप्राय देखा । तब धात्री ने उस शक्तिकुमार से प्रस्थ परिमाण धान्य ले लिया तथा अपने द्वार के समीप ( दहलीज ) में एक जगह जल छिड़ककर, एवं उस जगह को पवित्र बनाकर उस अतिथिको हाथ-पांव धोने के जल को देकर वहीं बैठा दिया । फिर उस कन्या ने उस सुगन्धित धान्यों को लेकर कूट डाला और थोड़ी देर तक उन्हें धूप में फैलाकर इधर-उधर चलाकर सुखा डाला । पुनः ओखली में धरकर हल्के हाथों द्वारा मूसल से कूट Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३५२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां लब्धाभिः काकिणीभिः स्थिरतराण्यनत्यार्द्राणि नातिशुष्काणि काष्ठानि मितंपचां स्थालीमुभे शरावे चाहर' इति । (३१) तथाकृते तया तांस्तण्डुलाननतिनिम्नोत्तानविस्तीर्णकुक्षौ क- कुभोल्लूखले लोहपत्रवेष्टितमुखेन समशरीरेण विभाव्यमानमध्यतानवेन व्यायतेन गुरुणा खादिरेण मुसलेन चतुरललितक्षेपोत्क्षेपणायासितभुज गृह्णन्तीति प्रसिद्धिः । तेभ्यः स्वर्णकारेभ्यः । इमान्-तुषान् । लब्धाभिः तन्मूल्य- स्वेन प्राप्ताभिः । काकिणीभिः कपर्दिकाभिः । स्थिरतराणि-सारवन्ति । अनत्या- र्द्राणि अनतिसरसानि । किञ्चिदाद्राणि काष्ठानि मन्दं मन्दं ज्वलन्तीति भावः । नातिशुष्काणि-अतिशुष्ककाष्ठानां शीघ्रदाहभयादनतिनीरसानि । काष्ठानि इन्ध- नानि । मितम्पचां मितं स्वल्पं पचतीति मितनखे चेति खश् । स्वल्पपाचिनीमि- त्यर्थः । स्थालीं पाकपात्रम् । उभे शरावे-वर्धमानकद्वयम् । मृत्पात्रयुग्ममिति शेषः । आहर आनय । (३१) तथाकृते कथनानुसारेण अनुष्ठिते, तत्तद्द्रव्ये आनीते सतीत्यर्थः । तया धात्र्या । अनतीति-अनतिनिम्नो नातिनम्रः उत्तानः ऊर्ध्वमुखो विस्तीर्णश्च कुक्षिरभ्यन्तरभागो यस्य तादृशे । ककुभोल्लूखले-ककुभेन अर्जुनवृक्षेण निर्मिते उलूखले तण्डुलोत्पादकयन्त्रविशेषे लोहपत्रेति-लोहपत्रेण पत्राकारलोहेन वेष्टितं मुखमग्रभागो यस्यं तेन । समशरीरेण तुल्यावयवेन । विभाव्येति-विभाव्यमानं अनुभूयमानं मध्ये मध्यभागे तानवं तनुत्वं कृशत्वमिति यावत्, यस्य तेन । व्यायतेन दीर्घेण । गुरुणा स्थूलेन । खादिरेण खादिरकाष्ठनिर्मितेन । एतत्सर्वं मुसलेनेत्यस्य विशेषणम् । मुसलेन दण्डविशेषेण । चतुरति-चतुरं चपलं ललितं दिया । खड़े-खड़े (साबित) चावलके दाने अलग कर डाले और टूटे हुए अलग कर डाले तथा भूसी अलग कर दी । ततः अपनी धात्रीसे बोली-'हे अम्ब ! यह भूसी सुनारोंको बेंच दीजिये । क्योंकि वे लोग इससे अपने गहने साफ करते हैं, अतः खरीद लेंगे इस भूसीके बदले उनसे जो कौड़ी (द्रव्य) प्राप्त होवे उससे न बहुत गीली तथा न बहुत सूखी लकड़ी (ईंधनके लिये) और स्वल्पपाचिनी हंडिया एवं दो मिट्टीके ढक्कन ले आइए ।' (३१) वृद्धा उपधात्रीद्वारा उपयुक्त व्यापार सम्पादित होनेपर उस कन्याने उन चावलोंको कुछ गहिरी और ऊर्ध्वमुखवाली ककुभकी (अर्जुन वृक्षकी) बड़ी ओखलीमें रख दिया । फिर जिस मूसलमें मुखके ऊपर लोहेकी सामी लगी थी तथा जो बीचमें क्षीण था और ऊपर नीचे सम अवयवी था, जो खदिरकी लकड़ीका बना था । जो लम्बा Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५३ मसकृदङ्गुलीभिरुद्द्धृत्योद्धृत्यावहृत्यशूर्पशोधितकणकिंशारुकांस्तण्डुलान- सकृदद्भिः प्रक्षाल्य कथितपञ्चगुणे जले दत्तचुल्लीपूजा प्राक्षिपत् । प्रश्ल- थावयवेषु प्रस्फुरत्सु तण्डुलेषु मुकुलावस्थामतिवर्तमानैषु संक्षिप्यानलमु- पहितमुखपिधानयास्थाल्यान्नमण्डमगालयत् । दर्व्या चावघट्य मात्रया परिवर्त्य समपक्वेषु सिक्थेषु ताम् स्थालीमधोमुखीमवातिष्ठिपत् । इन्ध- नान्यन्तःसाराण्यम्भसा समभ्युक्ष्य प्रशमिताग्नीनि कृष्णाङ्गारीकृत्य तद्- यत् क्षेपणं अधःपातनमुत्क्षेपणमूर्ध्वोत्तोलनं ताभ्यामायासितौ क्लेशि- तौ भुजौ यत्र तद्यथा तथा। असकृत् वारं वारम् । उद्धृत्योद्धृत्य-सञ्चाल्य । अवहत्य संपिष्य । शूर्पेति-शूर्पेण शोधिता दूरीकृताः कणाः क्षुद्रावयवाः किँशा- रुकाः शस्यशूकानि च येषां तान्-तथाभूतान् तण्डुलान् । असकृत्पुनः पुनः । अद्भिर्जलैः। कथितेति-कथिते उष्णीकृते पञ्चगुणे तण्डुलापेक्षया पञ्चगुणाधिके । दत्तचुल्लीपूजा-दत्ता अर्पिता चुल्लीपूजा महानसपूजा यया सा। प्राक्षिपत् निक्षि- प्तवती । प्रश्लथेति-प्रश्लथाः शिथिलाः क्लिन्ना इति यावत् अवयवा येषां तेषु । प्रस्फुरत्सु-स्पन्दमानेषु । मुकुलावस्थां कठिनभावमतिवर्तमानेषु अतिक्रामत्सु । संक्षिप्य-मन्दीकृत्य । उपहितेति-उपहितं स्थापितं मुखे विधानमाच्छादनं यस्या- स्तया तादृश्या स्थाल्या अन्नमण्डमन्नरसम् अगालयत् निरकासयत् । दर्भ्या खजाकया हस्ताकृतिलोहादिदण्डेनेत्यर्थः । अवघट्य आलोढ्य । मात्रया अंशेन । परिवर्त्य ऊर्ध्वाधोभावेन सञ्चाल्य । समपक्वेषु समानक्लिन्नेषु । सिक्थेषु भक्तेषु अवातिष्ठिपत्-अवस्थापयामास । इन्धनानि काष्ठानि । अन्तःसाराणि अदग्धन्त- राणि । समभ्युक्ष्य आर्दीकृत्य । प्रशमिताग्नीनि-निर्वापितानलानि । एतादृशानि काष्ठानि कृष्णाङ्गारीकृत्य अङ्गारान् सम्पाद्य । तदर्थिभ्यः अङ्गारक्रेतृभ्यः । प्राहि- और भारी भी था । उस मूसलसे उस चावलोंको चपल और ललित कुटान (अधः- पतन, ऊर्ध्वतोलन) से बार-बार क्लेशित हाथोंसे-चलते हुए उन्हें विदारित किया । तत्पश्चात् सूपसे उन्हें पछोरकर कन्ना खुद्दीको (कण, शस्यशूकोंको) अलग कर चावलोंको खूब धोया । और चावलसे पचगुने तप्त जलमें चूल्हेकी पूजाकर चावल छोड़ दिया । अर्थात् गरम पचगुने जलमें चावलको डाल दिया ताकि पक जायँ । जब चावल पकते हुए ऊपरको उठे और मुकुलावस्था (कोमलावस्था) चूर जानेकी दशाको प्राप्त हुए तब उसने अग्निको मन्दकर चावलकी हड़ियापर ढक्कन ढाँककर चावलके माड़को हड़ियासे पीसकर निकाल दिया । करछुल्ली द्वारा उन चावलोंको नीचे ऊपर चलाकर उस हड़ियाको अधोमुखी कर रख दिया। और आगको पानीसे शान्त (बुझाकर) कोयलेको उनके ग्राहकोंको बेचवा दिया। उन कोयलोंके बदले प्राप्त कौड़ियोंको Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

३५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां र्थिभ्यः प्राहिणोत् । 'एभिर्लब्धाः काकिणीर्दत्त्वा शाकं घृतं दधि तैलमाम- लकं चिञ्चाफलं च यथालाभमानय' इति । ( ३२ ) तथानुष्ठिते च तया द्वित्रानुपदंशानुपपाद्य तदन्नमण्डमार्द्रवा- लुकोपहितनवशरावगतमति मृदुना तालवृन्तान लेन शीतलीकृत्य सलव- णसंभारं दत्ताङ्गारधूपवासं च संपाद्य, तदप्यामलकं श्लक्ष्णपिष्टमुत्पलग- न्धि कृत्वा धात्रीमुखेन स्नानाय तमचोदयत् । तया च स्नानशुद्धया दत्त- तैलामलकः क्रमेण सस्नौ । स्नातः सिक्तमृष्टे कुट्टिमे फलकमारुह्य पाण्डुह- णोत्-अङ्गारार्थिसकाशे विक्रयार्थमङ्गारान् प्रेरितवतीत्यर्थः । एभिरङ्गारैः । लब्धाः विक्रयलब्धाः । काकिणीः कपर्दिकाः । दत्त्वा समर्प्य-तद्विनिमयेन । चिंचाफलं तिन्तिडीफलम् । यथालाभं ताभिः काकिणीभिर्यावल्लभ्यं तावदित्यर्थः । ( ३२ ) तथा धात्र्या । द्वित्रान् द्वित्रिप्रकारान् । उपदंशान्-व्यञ्जनानि । उपपाद्य सम्पाद्य पक्त्वेति यावत् । आर्द्वेति-आर्द्रवालुकाभिः सरससिकताभिः उप- हितं युक्तं यन्नवशरावं तत्र गतं स्थितमिति तदन्नमण्डमित्यस्य विशेषणम् । अतिमृदुना मन्दसञ्चारितेन । शीतलीकृत्य-अनुष्णीकृत्य तदन्नमण्डमिति शेषः । तथा सलवणसंभारं-लवणाद्युपकरणद्रव्यसहितं तथा दत्तः अङ्गारधूपस्य हिङ्ग्वा- दिधूमस्य वासः सौगन्ध्यं यत्र तत् । तथा सम्पाद्य कृत्वा । तदपि आमलकं यद्- ङ्गारविनिमयेनानीतमित्यर्थः । श्लक्ष्णपिष्टं सम्यक्तया पिष्टम् । तथा उत्पलगन्धि पद्मगन्धयुक्तम् । धात्रीमुखेन धात्रीं संप्रेष्य । स्नानाय-स्नानं कर्तुम् । तं शक्ति- कुमारम् । अचोदयत् प्रेषितवती । स्नानशुद्धया स्वयं स्नानं कृत्वा तया कन्यया । दत्तेति-दत्तमर्पितं तैलामलकं च यस्मै तादृशः स शक्तिकुमार इति शेषः । सस्नौ स्नातवान् । सिक्त मृष्टे आदौ सिक्तं जलेनाद्रीकृतं पश्चात् मृष्टं शोधितं तस्मि- न् । कुट्टिमे बद्धभूमौ गृहाभ्यन्तरे इत्यर्थः । फलकं पीठम् । आरुह्य तत्रोपविश्य । (धात्रीको) देकर उस कन्याने शाक, घृत, दही, तेल, आंवला, इमली, आदि चीजें जो द्रव्यसे मिल सकीं उतनी मंगा लीं।' ( ३१ ) उस वृद्धाद्वारा उपर्युक्त चीजें लायी जानेपर कई तरहके शाक बना दिये । उस रखे हुए अन्नके माढ़को जो सरस बालूके नवीन पात्रमें धरा हुआ था, पंखेकी धीमी हवासे ठंडा कर दिया । उसमें फिर नमक आदि मिलाकर हींग जीरे आदिसे वघार दिया । उस आंवले आदिको भी पीसकर कमलकी सुगन्धिसे परिपूर्ण कर दिया । और इन चीजोंके तैयार हो जानेपर उस कन्याने अपनी धात्री मुखसे उस अतिथिको स्नान करनेके लिये कहला दिया। उस कन्याने स्वयं भी स्नान कर उस अतिथिको तेल, आंवला

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५५

रितस्य त्रिभागशेषलूनस्याङ्गणकदलीपलाशस्योपरि दत्तशरावद्वयमार्द्रम- भिमृशन्नतिष्ठत् । सा तु तां पेयामेवाग्रे समुपाहरत् । पीत्वा चापनीताध्व- क्लमः प्रहृष्टः प्रक्लिन्नसकलग़ात्रः स्थितोऽभूत् । ततस्तस्य शाल्योदनस्य दर्वीद्वयं दत्त्वा सर्पिर्मात्रां सूपमुपदंशं चोपजहार । (३३) इमं च दध्ना च त्रिजातकावचूर्णितेन सुरभिशीतलाभ्यां च

पाण्डुहरितस्य-ईषत्पक्वस्य । त्रिभागेति-त्रयो भागा अंशाः शेषा अवशिष्टा यस्मिन् कर्म्मणि तद् यथा तथा लूनस्य छिन्नस्य । अङ्गणेति-अङ्गणे गृहचत्वरे या कदली रम्भावृक्षः तस्याः पलाशस्य पत्रस्य । आर्द्रं जलक्षालितम् । दत्तं भोजनार्थमर्पितं यत् शरावद्वयं तद् अभिमृशन् हस्तेन स्पृशन् । सा कन्या। पेयां ससिक्यां मण्डमित्यर्थः । पेया सिक्तसमन्वितेति वैद्यकशास्त्रम् । अग्रे आदौ । समुपाहरत् परिवेषितवती । अपनीताध्वक्लमः-दूरीकृतमार्गश्रमः । प्रहृष्टः पानेन तुष्टः । प्रक्लिन्नसकलगात्रः-उष्णमण्डपानात् स्वेदव्याप्तनिखिलावयवः । तस्य पूर्वं- पाचितस्य । शाल्योदनस्य तण्डुलभक्तस्य । दर्वीद्वयं दर्वीद्वयपरिमाणम् । सर्पि- र्मात्रां स्वल्पं घृतम् । सूपं पक्वद्विदलम् । उपदशं व्यञ्जनम् शाकादीति यावत् । उपजहार-अर्पितवती । (२३) इमं शक्तिकुमारम् । त्रिजातकेति-त्रिजातकं सुगन्धिद्रव्यविशेषः- त्रिकटु वा तेनावचूर्णितमालोडितं तेन तादृशेन दध्ना। सुरभिशीतलाभ्यां सुग-

आदि अर्पित किया जिन्हें उसने देहमें मर्दनकर स्नान किया। स्नानकर उसने अपनी देह पोंछकर घरके भीतर प्रवेश किया। वहाँपर उसे उसने काष्ठासन (पीढ़ा) पर बैठाया। फिर आंगनमें उत्पन्न हुए पके केलेके पत्तोंको तीन भागोंमें तोड़ लायी अर्थात् पत्तेका एक एक चौथाई भाग छोड़ दिया। उन पत्तोंके ऊपर जल छिड़क उसने उन मिट्टीके पात्रोंमें रखे हुए माड़को हाथसे स्पर्शित करते हुए परोसना आरम्भ किया और परोसकर उस पेय पदार्थ (माड़) को अतिथिके आगे धर दिया [वैद्यकके अनुसार पेय पदार्थ कुछ उष्ण होना चाहिये।] उस माड़को पीनेसे अतिथिका सारा मार्गश्रम दूर हो गया और उसके शरीरके सारे अवयव रोमांचित हो गये, चित्त प्रफुल्लित हो गया। तदनन्तर उसने उस अतिथिको पके चावल दो कलछुल पत्तेपर परोस दिये। एवं थोड़ा घी, दाल, शाकादि भी परोस दिया। (३३) इस रीतिसे उस कन्याने उस अतिथिको, त्रिकटु अथवा त्रिजातकी सुगन्धिसे युक्त पदार्थ, दही, सुगन्धित और शीतल काञ्जी (एक पीनेवाली वस्तु) तथा मट्ठा परोसा जिससे उस अतिथिने खूब भोजन किया। वह अतिथि इन उपकरणोंसे पदार्थोंसे-इतना

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३५६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां कालशेयकाञ्जिकाभ्यां शेषमन्नमभोजयत् । सशेष एवान्धस्यसावतृप्यत् । अयाचत च पानीयम् । अथ नवभृङ्गारसंभृतागुरुधूपधूपितमभिनवपाट- लाकुसुमवासितमुत्फुल्लोत्पलग्रथितसौरभं वारि नालीधारात्मना पातयांब- भूव । सोऽपि मुखोपहितशरावेण हिमशिशिरकणकरालितारुणायमाना- क्षिपद्मा धारारवाभिनन्दितश्रवणः स्पर्शसुखोद्भिन्नरोमाञ्चकर्कशकपोलः परिमलप्रवालोत्पीडफुल्लघ्राणरन्ध्रो माधुर्यप्रकर्षावर्जितरसनेन्द्रियस्तदच्छं पानीयमाकण्ठं पपौ । न्धिभ्यामनुष्णाभ्यां च । कालशेयं तक्रं काञ्जिकाग्लद्रव्यविशेषः-ताभ्याम् । शेषमवशिष्टम् । सशेषे किञ्चिदवशिष्टे । अन्धसि अन्ने । असौ शक्तिकुमारः । अतृप्यत् तृप्तोऽभवत् । नवभृङ्गारेति-नवे नूतने शृंगारे जलपात्रविशेषे सम्भृतं पूरितं तथा अगुरुधूपेन गन्धद्रव्यविशेषेण धूपितं सुगन्धीकृतं अभिनवैः प्रत्यग्र- विकसितैः पाटलाकुसुमैर्वासितं सुरभीकृतं तथा उत्फुल्लैर्विकसितैरुत्पलैः ग्रथितं सम्पादितं सौरभं सौगन्ध्यं यस्य तत् । वारि विशेषणमेतत् । भृङ्गारस्य जलनिर्ग- मनमार्गो नाली तस्या धारात्मना धारारूपेण । पातयाम्बभूव निःक्षिप्तवती। सोऽपि शक्तिकुमारोऽपि । मुखेति-मुखे स्ववदने उपहितो लग्नो यः शरावस्तेन । मुखलग्नशरावे जलं पातितवतीत्यर्थः । हिमशिशिरेत्यादि-हिमवत् तुषारवत् शिशिरैः शीतलैः कणैर्जलविन्दुभिः करालितानि व्याप्तानि अरुणायमानानि रक्तीभूतानि अक्षिपद्मानि नेत्ररोमाणि यस्य तादृशस्तथा धारारवेण जलपतन- शब्देन अभिनन्दिते मुदिते श्रवणे कर्णौ यस्य तादृशस्तथा जलस्पर्शसुखेन उद्भि- न्नैः प्रादुर्भूतैः रोमाञ्चैः रोमविकारैः कर्कशौ अमसृणौ कपोलौ गण्डौ यस्य तथाभूतस्तथा परिमलस्य सौरभस्य यः प्रवालोत्पीडः लक्षणया विस्तारस्तेन फुल्ले विकसिते आमोदिते इत्यर्थः घ्राणरन्ध्रे नासाविवरे यस्य तादृशस्तथा माधुर्यस्य भोज्यस्वादस्य प्रकर्षेणाधिक्येन आवर्जितं वशीभूतं रसनेन्द्रियं जिह्वा यस्य तादृशः शक्तिकुमारः । अच्छं निर्मलम् । आकण्ठं कण्ठं यावत् । प्रसन्न हुआ कि उसने पेटभर खाकर भी कुछ थोड़ा अन्न छोड़ दिया-अर्थात् उसकी उतने प्रस्थ परिमाण चावलोंसे खूब तृप्ति हो गयी । ततः उस अतिथिने पानी मांगा । तब उसने अगुरु और पाटल कुसुमोंसे सुवासित शीतल जल नये घड़ेसे निकालकर करोआकी टोंटीसे देना शुरू किया । वह अतिथि अपने मुंहमें मिट्टीके वर्त्तनको लगाकर पानी पीने लगा और वह कन्या उस पात्रमें करोआसे पानी डालने लगी । तदनन्तर जलके शीतल स्पर्श सुखके अनुभवसे रोमाञ्चित होकर उसके कपोल प्रदेश कर्कश हो गये । नासिकाके छेद भी सुवासित पदार्थके संसर्गसे प्रमुदित हो उठे।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५७ (३४) शिरःकम्पसंज्ञावारिता च पुनरपरकरकेणाचमनमदत्त कन्या । वृद्धया तु तदुच्छिष्टमपोह्य हरितगोमयोपलिप्ते कुट्टिमे स्वमेवोत्तरीयकर्पटं व्यविधाय क्षणमशेत । परितुष्टश्च विधिवदुपयम्य कन्यां निन्ये । नीत्वैत- दनपेक्षः कामपि गणिकामवरोधमकरोत् । तामप्यसौ प्रियसखीमिवोपा- चरत् । पतिं च दैवतमिव मुक्ततन्द्रा पर्यचरत् । गृहकार्याणि चाहीनमन्व- तिष्ठत् । परिजनं दाक्षिण्यनिधिरात्माधीनमकरोत् । तद्गुणवशीकृतश्च ( ३४ ) शिरःकम्पेति-शिरसः कम्पेन धूननेन या संज्ञा सङ्केतस्तया । वारिता निषिद्धा कन्या अपरकरकेण अन्यभृङ्गारेण आचमनं मुखप्रक्षालनार्थं जलम् । वृद्धया धात्र्या । अपोह्य दूरीकृत्य । हरितगोमयोपलिप्ते प्रत्यग्रगोमयसंमृष्टे । स्वमेव स्वकीयमेव । उत्तरीयकर्पटं उत्तरीयवस्त्रम् । व्यवधाय आस्तीर्य । अशेत निद्रां कृतवान् । विधिवत्-स्वजात्युक्तविधिना । उपयम्य परिणीय । निन्ये स्वगृहं नीत- वान् । एतदनपेक्षः एतस्यां कन्यायामनपेक्षः अपेक्षारहित-एतामनादृत्येत्यर्थः । गणिकां वेश्याम् । अवरोधं पत्नीम् । तां गणिकाम् । असौ कन्या । प्रियसखीमिव स्वसहचर्या तुल्यम् । उपाचरत्-व्यवहृतवती । दैवतमिव देवतावत् । मुक्ततन्द्रा- आलस्यरहिता । पर्यचरत् असेवत । अहीनं सुचारु सम्यगिति यावत् । अन्व- तिष्ठत् सम्पादयामास । दाक्षिण्यं परच्छन्दानुवर्त्तनं तस्य निधिराधारः-दाक्षिण्य- परायणेत्यर्थः । आत्माधीनं स्ववशीभूतम् । तद्गुणेति-तस्या गुणेन वशीकृत आ- शीतल जलके माधुर्याधिक्यसे जिह्वा तृप्त हो गयी । इस प्रकारके सुवासित स्वच्छ और शीतल जलको उस अतिथिने कण्ठतक पी लिया । ( ३४ ) जब उस अतिथिने, जो अपने मुखमें मिट्टीके पात्रको लगाकर जल पी रहा था और कन्या उस पात्रमें जल गिरा रही थी, अपने शिरको हिलाकर उसे रोका, तब उस कन्याने दूसरे हाथसे दूसरे वरतनसे उसे हाथ धोनेको जल दिया । उसकी धात्रीने उसकी जूठनको हटाकर वहांकी पृथिवीको हरे गोबर से लीप दिया । फिर उस अति- थिने अपने उत्तरीय ( दुपट्टे ) को बिछा दिया और कुछ देरतक सो गया । इस रीतिकी अतिथि-सेवापर मुग्ध होकर मैंने उस कन्याके साथ यथाशास्त्र विवाह किया और उसको अपने साथ ले आया । ले आने के पश्चात् उस कन्याकी उपेक्षा करके उस शक्तिकुमारने एक वेश्याको पत्नीरूपमें लाकर अपने घरमें बैठा दिया । उस वेश्या के साथ भी उस कन्याने अपनी प्रिय सखी के समान सद्व्यवहार करना प्रारम्भ कर दिया । पतिकी ( इतने अपराधपर भी ) अपने देवताके तुल्य आलस्यहीना होकर सेवा करती थी । घरेलू धन्धोंको सुचारुरूपेण किया करती थी । दाक्षिण्यपरायणा होकर सभी परिजनोंको Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३५८ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां भर्ता सर्वमेव कुटुम्बं तदायत्तमेव कृत्वा तदेकाधीनजीवितशरीरस्त्रिवर्गं निर्विवेश । तद्ब्रवीमि—‘गृहिणः प्रियहिताय दारगुणाः’ इति । ( ३५ ) ततस्तेनानुयुक्तो निम्बवतीवृत्तमाख्यातवान्—‘अस्ति सौरा- ष्ट्रेषु वलभी नाम नगरी। तस्यां गृहगुप्तनाम्नो गुह्यकेन्द्रतुल्यविभवस्य ना- विकपतेर्दुहिता रत्नवती नाम । तां किल मधुमत्याः समुपागम्य बलभद्रो नाम सार्थवाहपुत्रः पर्यणैषीत् । तयापि नववध्वा रहसि रभसविघ्नितसु- रतसुखो झटिति द्वेषमल्पेतरं बबन्ध । न तां पुनर्द्रष्टुमिष्टवान् । तद्गृहा- गमनमपि सुहृद्वाक्यशतातिवर्ती लज्जया परिजहार । तां च दुर्भगां तदा- यत्तीकृतः। कुटुम्बं परिवारम् । तदायत्तं तस्या अधीनम् । तदेकेति-तस्या एकस्या अधीनमायत्तं जीवितं प्राणाः शरीरञ्च यस्य तादृशः। त्रिवर्गं धर्मार्थकामान् । निर्विवेश बुभुजे । तत् तस्मात् । ब्रवीमि कथयामि । गृहिणो गृहस्थस्य । प्रियहि- ताय प्रियं हितञ्च कर्त्तम् । दारगुणाः पत्नीगुणा इति । (३५) ततः गोमिनीवृत्तान्तश्रवणानन्तरम् । तेन ब्रह्मराक्षसेन । अनुयुक्तः पृष्टः। आख्यातवान् अहमिति शेषः । तस्यां वलभ्याम् । गुह्यकेति-गुह्यकानां यक्षाणामिन्द्रो राजा कुबेरस्तेन तुल्यो विभवो धनं यस्य तादृशस्य । नाविकपतेः पोतवणिजामधिपतेः। तां रत्नवतीम् । मधुमत्याः तदाख्यनगरात् । सार्थवाह- पुत्रः वणिक्तनयः। पर्यणैषीत् ऊढवान् । तया पूर्वोक्तया । नववध्वा नवोढया । रभसेति-रभसेन वेगेन बलात्कारेणेति यावत् विघ्नितं व्याहतं सुरतसुखं यस्य सः । मुग्धा सा बलात्कारेण रन्तुं नानुमोदितवतीति भावः । अल्पेतरं अत्यधिकम् । बबन्ध दधार । तद्गृहागमनं रत्नवतीगेहगमनम् । सुहृद्वाक्येति-सुहृदां मित्राणां वशमें कर लिया । उस पतिपरायणाके गुणोंपर मुग्ध होकर उसके पतिने सम्पूर्ण कुटुम्बका भार उसपर सौंप दिया और उसीके अधीन स्वयं भी होकर धर्म, अर्थ, कामसुखों को भोगने लगा। अतः कहता हूं कि ‘गृहस्थोंके प्रियको गुणवती स्त्री कर सकती है ।' ( ३५ ) इसके पश्चात् उस ब्रह्मराक्षस द्वारा पूछे जाने पर मैंने निम्बवतीके चरितको सुनाना प्रारम्भ किया-‘सौराष्ट्र प्रदेशमें वलभी नामकी एक पुरी है। इस पुरीमें राज- राज कुबेरके समान धनवान् जहाज़के व्यापारियोंका एक मुखिया रहता था। जिसकी एक रत्नवती नामकी पुत्री थी । उस कन्याके साथ, मधुमती नामकी नगरी से आये हुए एक बलभद्र नामक वैश्यपुत्रने विवाह कर लिया। उस नवविवाहिता स्त्रीके साथ एकान्तमें जब वह बलभद्र रतिक्रीड़ा करने चला, तो नवीना होनेसे उसने रतिक्रीड़ामें कुछ विघ्न किया । उस अल्प अपराधने बृहद् रूप धारण कर लिया । यहां तक कि

षष्ठोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५६

प्रभृत्यैव 'नेयं रत्नवती, निम्बवती चेयम्' इति स्वजनः परिजनश्च परिबभूव । ( ३६ ) गते च कस्मिंश्चित्कालान्तरे सा त्वनुतप्यमाना 'का मे गतिः' इति विमृशन्ती कामपि वृद्धप्रव्राजिकां मातृस्थानीयां देवशेषकुसुमैरुप- स्थितामपश्यत् । तस्याः पुरो रहसि सकरुणं रुरोद । तयाप्यश्रुमुख्या बहु- प्रकारमनुनीय रुदितकारणं पृष्टा त्रपमाणापि कार्यगौरवात्कथञ्चिदब्रवीत्- 'अम्ब, किं ब्रवीमि, दौर्भाग्यं नाम जीवन्मरणमेवाङ्गनानाम्, विशेषतश्च

वाक्यशतमतिवर्त्तते अतिक्रामतीति तथा। सुहृद्वाक्यमशृण्वन्नित्यर्थः। परिजहार तत्याज । दुर्भगां दौर्भाग्यवतीं भर्तुरप्रियामित्यर्थः । तदाप्रभृति-तद्दिनादारभ्य । स्वजनः आत्मीयवर्गः परिबभूव तिरश्चकार । ( ३६ ) सा निम्बवती । अनुतप्यमाना अनुतापं भजन्ती । विमृशन्ती विचा- रयन्ती । मातृस्थानीयां मातृतुल्याम् । वृद्धप्रव्राजिकां स्थविरसंन्यासिनीम् । देव- शेषकुसुमैः निर्माल्यपुष्पैरुपलक्षिताम् । उपस्थितां तत्रागताम् । तस्याः वृद्धप्रव्राजि- कायाः । पुरः अग्रे । रुरोद विललाप । तया प्रव्राजिकया । अश्रुमुख्या बाष्पपूर्णवद- नया । अनुनीय सान्त्वयित्वा । रुदितकारणं रोदनहेतुम् । पृष्टा सा निम्बवती । त्रप- माणा लज्जावती । कार्यगौरवात् स्वप्रयोजनस्यावश्यवक्तव्यत्वात् । कथञ्चित् केनापि प्रकारेण । जीवन्मरणं मृत्युतुल्यम् । तस्य दौर्भाग्यस्य । उदाहरणभूता दृष्टान्त-

वह वैश्यपुत्र बलभद्र उस रत्नवतीको देखना भी नहीं पसन्द करता था । उस वैश्यपुत्रने उस रत्नवती के घर पर आना जाना भी छोड़ दिया और मित्रोंके सैकड़ों बार समझाने पर भी धृष्टतासे उनकी बातें न सुनता था । फिर उस मन्दभाग्या रत्नवतीको परिजन और स्वजन सभी घृणाकी दृष्टिसे देखने लगे और कहने लगे कि 'यह रत्नवती नहीं, अपितु निम्बवती है।' ( ३६ ) कुछ समय बीतनेके पश्चात् सन्तप्ता वह रत्नवती 'अब मेरी क्या दशा होगी' ऐसा विचार करती हुई एक वृद्धा संन्यासिनीसे मिली जो देवताओंके चढ़े फूलोंको लिये हुए वहांपर आयी थी । उस संन्यासिनीके आगे वह रत्नवती करुणस्वरसे विलाप करने लगी । उस रोती हुई संन्यासिनीने इसे बहुत तरहसे समझाकर रोनेका कारण पूछा । लज्जान्वित होकर उस रत्नवतीने आवश्यक बात समझकर उस संन्या- सिनीसे कहा—'हे माता ! क्या कहूँ, महिलाओंको दुर्भाग्यसे रहना जीतेजी मरनेके तुल्य है, प्रधानतः कुलवतियोंके लिये तो और भी । उन्हीं कुलवतियोंके उदाहरणमें मैं एक हूँ । माता आदि प्रमुख जन तथा जातिके लोग मेरा तिरस्कार करते हैं । अतः

३६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

कुलवधूनाम् । तस्याहमस्म्युदाहरणभूता । मातृप्रमुखोऽपि ज्ञातिवर्गो माम- वज्ञयैव पश्यति । तेन सुदृष्टां मां कुरु । न चेत्त्यजेयमद्यैव निष्प्रयोजना- न्प्राणान् । आविश्रामाच्च मे रहस्यं न श्राव्यम्' इति पादयोः पपात । (३७) सैनामुत्थाप्योद्वाष्पोवाच - 'वत्से माध्यवस्यः साहसम् । इयमस्मि त्वन्निदेशवर्तिनी । यावति मयोपयोगस्तावति भवाम्यनन्याधी- ना । यद्येवासि निर्विण्णा तपश्चर त्वं मदधिष्ठिता पारलौकिकाय कल्या- णाय । नन्वयमुदर्कः प्राक्तनस्य दुष्कृतस्य, यदनेनाकारेणेदृशेन शीलेन स्वरूपा । मातृप्रमुखः जनन्यादिः । अवज्ञयैव अनादरेणैव । यदा जनन्यपि मामु- पेक्षते तदा का कथाऽन्येषामिति भावः । तेन ज्ञातृवर्गेण स्वभर्त्रा वा । सुदृष्टां सौम- नस्येनावलोकिताम् । यथाहं पत्युर्ज्ञातृवर्गस्य च वल्लभा भवेयं तथा विधेहीति भावः न चेत्-अन्यथा । यदि तथा न करिष्यसीत्यर्थः । त्यजेयं त्यक्ष्यामि । निष्प्र- योजनान् अकिञ्चित्करान् । आविरामात्-यावत्कालपर्यन्तं मे विरामः प्राणत्यागो नभवेत्तावत् । रहस्यं गोप्यम् । न श्राव्यं न कस्यापि पुरतः श्रावणीयं न कथनी- यमिति यावत् । पादयोः प्रव्राजिकायाश्चरणयोः । (३७) सा प्रव्राजिका । एनां निम्ब्रुवतीम् । उद्बाष्पा उद्गताश्रुः । मा अध्य- वस्यः मा कार्षीः । अधि-अवपूर्वक सो धातोलँङि रूपमडागमाभावश्च मा योगात् । साहसं प्राणत्यागरूपं साहसुकर्म । इयम्-अहम् । त्वन्निदेशवर्तिनी-तवाज्ञाका- रिणी । यत्त्वं वदिष्यसि तदेव करिष्यामीत्यर्थः । यावति यत्पर्यन्ते प्रजोजने इति शेषः । मयोपयोगः-मदुपयोगित्वम् । तावति तत्पर्यन्ते । अनन्याधीना-अन्यस्या- धीना न भवतीति तथा । स्वन्मात्राधीनेति भावः । निर्विण्णा-विरागवती । तप- श्चर तपस्यां कुरु । मदधिष्ठिता-मयोपदिष्टा । पारलौकिकाय-परलोके भवं पार- लौकिकं तस्मै । कल्याणाय मङ्गलार्थम् । अयं एतादृशः । उदर्कः परिणामः । प्राक्त- नस्य-पूर्वजन्मकृतस्य । दुष्कृतस्य पापस्य । अनेन-एतादृशेन । आकारेण स्वरू- अपनी कृपादृष्टि मुझपर डालें, अन्यथा मै इन निष्फल प्राणोंको त्याग दूँगी । मैं मरनेतक अपने रहस्य ( गुप्त ) बातोंको न सुनाऊंगी।' ऐसा कहकर वह संन्यासिनीके पैरों पड़ गयी । (३७) उस संन्यासिनीने उसे उठाकर अपनी आँखोंमें आँसू भरकर कहा-हे पुत्री ! ऐसा आत्महत्यारूपी साहसका कार्य मत करो। यह मैं तुम्हारी आज्ञाकारिणी हूँ। जब तक तुम्हारा कार्य मेरे द्वारा हो सकेगा तबतक मैं तुम्हारे अधीन हूँ ! यदि तुम्हें विराग ही उत्पन्न हो गया है, तो तुम परलोकके कल्याण प्राप्त्यर्थ मेरे साथ मेरे