गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

२६२ गन्धर्वतन्त्रे । आपूर्य गन्धतोयैस्तानवेष्टयेदंशुकैः शुभैः । मुक्तामाणिक्यवैदूर्यगोमेदवज्रविद्रुमान् ॥ ८ ॥ पुष्परागं मरकतं नीलं चेति यथाक्रमम् । विन्यसेत्तेषु कुम्भेषु रत्नाङ्कितफलानि च ॥ ९ ॥ स्थापयेत् कुम्भवक्त्रेषु कोमलांश्चूतपल्लवान् । मध्यकुम्भे च मुद्रां तां विन्यस्य बहुमङ्गलैः ॥ १० ॥ बीजत्रयं त्रिधा कृत्वा मातृकां च त्रिधा तथा । विभज्य पूजयेद्देवि सोमसूर्यहुताशनान् ॥ ११ ॥ तत्रावाह्य यजेद्देवीं संमोहिनीं परां ततः । प्राणानायम्य विधिवत् पूर्ववन्मातृकां न्यसेत् ॥ १२ ॥ (वि? त्रि) नेत्रां तरुणेन्द्राभां बालार्ककिरणारुणाम् । अक्षमालाङ्कुशशरान् पाशं पद्मद्वयं तथा ॥ १३ ॥ आबिभ्रतीं कराम्भोजैः पुण्ड्रेक्षुचापपुस्तकम् । मायाश्रीकामबीजाद्यां नित्यां वर्णमयीं भजेत् ॥ १४ ॥ नानाविधैस्तु कुसुमैर्धूपैर्दीपैर्मनोहरैः । उच्चावचैरुपहारैः पूजयित्वा यथाविधि ॥ १५ ॥ शर्कराघृतसंयुक्तं पायसं च निवेदयेत् । पूजयेद्दिग्क्षु कुम्भेषु व्यापिन्यादीन्यथाक्रमम् ॥ १६ ॥ व्यापिनी पालिनी पश्चात् प्लाविनी क्लेदिनी तथा । धारिणी मालिनी चैव हर्षिणी शान्तिनी तथा ॥ १७ ॥ व्यापिन्यश्चाष्टसंख्या वै एताः पर्वतनन्दिनि³ । साग्रं सहस्रं संजप्य स्पृष्ट्वा तां मुद्रिकां ततः ॥ १८ ॥ १ ‘धरा’ क पाठ । २ ‘कान्’ क पाठ । ३ ‘नी’ क पाठ ।

द्वात्रिंशः पटलः । २६३ होमयेत्संस्कृते वह्नौ सहस्रं हविषा तथा । तस्यां संपातयेद्देवि विधिनाहुतिशेषकम् ॥ १९ ॥ संमोहनीं समुद्दिश्य गृहीत्वाज्यं स्रुवेण तु । बीजत्रययुतां देवि मातृकां बिन्दुसंयुताम् ॥ २० ॥ वह्निभार्यान्वितां पश्चात् कृत्वा वै¹ होमयेत्ततः । मण्डले मातृकादेव्याः शिष्यं निवेश्य सादरम् ॥ २१ ॥ सुरास्त्वामिति मन्त्रैस्तु नवभिः कलशैः शुभैः । अभिषिच्य विनीताय दद्यात्तां मुद्रिकां गुरुः ॥ २२ ॥ इयं रक्षाकरी मुद्रा विषरोगविनाशिनी । व्यालचौरमृगादिभ्यो रक्षां कुर्याद्विशेषतः ॥ २३ ॥ सर्ववश्यकरी शुद्धा शुद्धिदाशुद्धिहारिणी । तर्जन्यां धारयेदेनां विधिना मनुजेश्वरः ॥ २४ ॥ युद्धे विजयमाप्नोति श्रिया परमया युतः । विभजेन्मातृकां देवि नववर्गांस्तथोदितान् ॥ २५ ॥ नववर्गसमुत्पन्ना नवरत्नेश्वरा ग्रहाः । अर्केन्दुवक्रज्ञगुरुभृगुमन्दाहिकेतवः ॥ २६ ॥ नवरत्नैर्महेशानि मुद्रां कुर्याद्यथेच्छया । तद्रत्नेषु² ग्रहान्सर्वान् पूजयित्वा विधानतः ॥ २७ ॥ आवाह्य पूजयेद्देवीं संमोहनीं परां तथा । जपहोमादिकं सर्वं कुर्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना ॥ २८ ॥ यो मुद्रां धारयेदेनां तस्य स्युर्वशगा ग्रहाः । वर्धते तस्य सौभाग्यं लक्ष्मीरव्याहता भवेत् ॥ २९ ॥ १ 'न्या' क पाठ । २ 'तेषु रत्नेषु' क पाठ ।

२६४ गन्धर्वतन्त्रे । द्रोहिणस्तस्य नश्यन्ति नश्यन्ति सकलापदः । रक्षोभूतपिशाचाद्या ने ( द्य ? त्त ) न्ते तं भयातुराः ॥ ३० ॥ उपर्युपरि वर्धन्ते धनरत्नानि संपदः । विना प्रतिष्ठया मुद्रां धारयित्वा पतत्यधः ॥ नाप्नोति च फलं तस्माद्धारयेद्विधिना प्रिये ॥ ३१ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे मुद्राधारण- विधिनिरूपणं नाम द्वात्रिंशः पटलः ॥ ३२ ॥

त्रयस्त्रिंशः पटलः । —=:◇·०·◇:=— देव्युवाच चक्रराजस्त्वया प्रोक्तः प्रतिष्ठा न प्रकाशिता । ईश्वर उवाच चक्रे मूर्तौ तथा शिष्ये प्रतिष्ठा त्रिविधोच्यते ॥ १ ॥ प्रतिष्ठितस्तथा शिष्यो दीक्षया खलु पार्वति । १अर्चां रत्नमयीं कृत्वा हैमीं वा राजतीं प्रिये ॥ २ ॥ प्रतिष्ठां विधिवत् कुर्यात् संस्थाप्य च गृहे शुभे । मासि मासि चरेद्यात्रां महाविभव२विस्तरात् ॥ ३ ॥ चतुःषष्ट्युपचारैस्तु पूजां कुर्याद्दिने दिने । दीक्षोक्तविधिना पूर्वमधिवासादिकं चरेत् ॥ ४ ॥ वासोभूषणगन्धाद्यैः कार्यतत्त्वार्थविद्गुरुः उक्तेन विधिना पूर्वं कृत्यं निर्वर्त्य ३देशिकः ॥ ५ ॥ पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः क्षालयेच्चक्रराजकम् । तथाविधे गृहे वेद्यां पूजयित्वा यथाविधि ॥ ६ ॥ नानाकुसुमसौरभ्यवासितेऽतिमनोहरे । सुषुम्नाव (र्तिने ? र्त्मना ) चक्रं पर्यङ्केऽथ निवेशयेत् ॥ ७ ॥ ———————————————————————— १ 'अर्चा' क पाठ । २ 'राम्' ख पाठ । ३ 'दै' ख पाठ ।

२६६ गन्धर्वतन्त्रे । कुङ्कुमागुरुकस्तूरीकर्पूरैरथ चन्दनैः । विलिप्य विविधैर्गन्धैः कुङ्कुमैरपि योजयेत् ॥ ८ ॥ दिव्येन वाससाच्छाद्य कर्पूरैरधिवासयेत् । धूपैः सुधूपितं कृत्वा दीपैरुज्ज्वल्य पार्वति ॥ ९ ॥ कर्पूरवासितैस्तोयैः पूरितान् कलशान् शिवे । एकाशीतिपदे तत्र स्थापयेद्वस्त्रवेष्टितान् ॥ १० ॥ हेमगर्भांन्समाञ्छुद्धान् पुष्पमालाद्यलंकृतान् । एकाशीतिपदोपेतं चतुरस्रं तु मण्डलम् ॥ ११ ॥ ब्रह्मचारी गुरुस्तत्र सशिष्यश्चापि संविशेत् । प्रातरेव तु तत्सर्वं विनिर्वर्त्य विधानतः ॥ १२॥ पूर्वोक्तेन विधानेन प्रविशेन्मण्डपे गुरुः । पूर्ववदपरं कृत्वा आसनमुपविश्य च ॥ १३ ॥ तथासनं च निर्वर्त्य चक्रमुत्थापयेत् ततः । पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः क्षालयित्वा विधानतः ॥ १४ ॥ निधाय भद्रपीठे च तत्र देवीं विभावयेत् । क्षौद्राज्यदुग्धैः प्रथमं नारिकेलाम्भसा ततः ॥ १५ ॥ इक्षुरसैस्तथा तोयैरभिषिच्य समन्त्रकम् । तैरेव कलशैः सम्यगभिषिञ्चेद्यथाविधि ॥ १६ ॥ सर्वतीर्थाम्बुपूर्णेन भृङ्गारेणाभिषिच्य वै । चक्रं कराभ्यामुद्धृत्य स्थापयेद्धेमपीठके ॥ १७ ॥ ततो देवीं हृदि ध्यात्वा यथोक्तध्यानयोगतः । आवाह्य चक्रमध्ये च तथैवैकाग्रचित्तवान् ॥ १८ ॥ १ 'कराभ्यामुद्धृत्य तच्चक्र' क पाठ ।

त्रयस्त्रिंशः पटलः । २६७ निर्वर्त्य विधिना देवि चक्रं स्पृष्ट्वा करेण च । कुङ्कुमागुरुकस्तूरीरोचनाचन्दनेन्दुभिः ॥ १६ ॥ विलिप्यथ पुनश्चक्र सुवर्णस्य शलाकया । रेखोन्मीलनमापाद्य यजेदाधारपूर्वकम् ॥ २० ॥ प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण प्राणांस्तत्र निवेशयेत् । ॐक्षीरोदधिः सनादेन बिन्दुना परिमण्डितः ॥ २१ ॥ नकुलीशोऽग्निमारूढो मायानादेन्दुलाञ्छितः । कामदेवोऽग्निमारूढः सद्योजातेन भूषितः ॥ २२ ॥ नादबिन्दुकलायुक्तः सर्वप्राणप्रदायकः । बीजत्रयमिठं देवि शिवबीजं सचन्द्रकम् ॥ २३ ॥ तदन्ते परमेशानि (ख ? स) र्गवान् भृगुरव्ययः । ततो भू(यात्तु ? यस्तु) षष्ठ्यन्ता महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २४ ॥ क्रमात्प्राणा इह प्राणास्तथा जीव इह स्थितः । अमुष्याः सर्वेन्द्रियाणि भूयोऽमुष्याश्च पार्वति ॥ २५ ॥ वाङ्मनोनयनश्रोत्रघ्राणप्राणास्तथैव च । पश्चादिहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्त्वग्निप्रिया ॥ २६ ॥ अयं प्राणमनुः ॐप्रोक्तः सर्वजीवप्रदायकः । अनेन मनुना देव्याः प्राणांस्तत्र निवेश्य च ॥ २७ ॥ स्पृशञ्जपेत् कराग्रेण श्रीचक्रं पूजयेत्ततः । उपचारैस्तथा प्रोक्तैस्त्रिसंध्यं त्रिदिनं यजेत् ॥ २८ ॥ ॐ सनादादि क्षीरोदधि आँ, रेफमारूढो नकुलीशो ह मायादिना ईबीजेन लाञ्छितः । कामदेव क अग्नि रेफ सद्योजात ओ तेन क्रौं, शिवबीज सचन्द्रकमिति हस, । तत सर्गवानित्यादिना सोहमिति बीजोद्धार । ॐ आँह्रीँक्रौँहस सोह महात्रिपुरसुन्दर्या , प्राणा इह प्राणा १५ जीव इह स्थित १५ सर्वेन्द्रियाणि १५ वाङ्मनोनयनश्रोत्रघ्राणप्राणा इहागत्य सुख चिर तिष्ठन्तु स्वाहेति स्पष्टम् । १ 'न्मे' क पाठ ।

२६८ गन्धर्वतन्त्रे । तत्र तत्र महादेवीं होमयेद्विधिना तथा । अष्टोत्तरशतं देवि पायसैर्मधुराप्लुतैः ॥ २९ ॥ वाद्यैर्नानाविधैर्देवि नृत्यगीतपुरःसरैः । जयशब्दान्वितैः स्तोत्रैर्महोत्सवमुदान्वितः ॥ ३० ॥ कृत्वाथ गुरुवे दद्याद्दक्षिणां पूर्वसूचिताम् । प्रमदाः परितोष्याथ ब्राह्मणानपि तोषयेत् ॥ ३१ ॥ एवं देवि प्रतिष्ठायां देवीसांनिध्यकारकः । यन्त्रे मन्त्रे कुले चैव कुलालंकरणे तथा ॥ ३२ ॥ त्रैपुरे चास्त्रशस्त्रे च पूजयेद्वा तथात्मनि । प्रतिमायां तथा वह्नौ शिवलिङ्गे तथा गुरौ ॥ ३३ ॥ पूजाधाराणि देवेशि कथितानि मयानघे । नान्यत्र पूजयेद्देवीं यदिच्छेदात्मनो हितम् ॥ ३४ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे चक्रराज- प्रतिष्ठानिरूपणं नाम त्रयस्त्रिंंशः पटलः ॥ ३३ ॥ १ 'शा' क पाठ. । २ 'दि' क पाठ ।

चतुस्त्रिंशः पटलः। —=०४०=— ईश्वर उवाच कुलाचारं शृणु प्राज्ञे प्रकीर्णं कथ्यते मया । (अमा?विना मान्) दक्षिणां वामं नोपोष्या परमां यजेत् ॥ १॥ प्राणिहिंसां न कुर्वीत न चात्मानं प्रपीडयेत् । हेतुद्रव्यमनास्वाद्य न स्मरेत्सुन्दरीं शिवे ॥ २॥ विना मद्येन मांसेन परस्त्रीरमणं विना । यजनं तु महादेव्या अगव्यं भोजनं यथा ॥ ३॥ अनैन्दवमगत्यं च भोजनं मृतभोजनम् । उपवासव्रतं नैव कुर्यादिह कदाचन ॥ ४॥ दुर्गन्धवदनो वापि विरागवदनोऽपि च । अकौलभूषणो वापि रक्तपुष्पविवर्जितः ॥ ५॥ अविश्वासहृदा युक्तः शिवस्य पत्रधारकः । तथा नान्यमना भूत्वा सुन्दरीं समुपासयेत् ॥ ६॥ अतो न तुलसीपुष्पैस्तत्पत्रैर्न यजेत्पराम् । कन्यायोनिं न वीक्षेत³ बीभत्सं न विलोकयेत् ॥ ७॥ न नग्नां नान्ययोषां च न वीक्षेतप्रकटस्तनीम् । क्रीडाकुलकुमारीणां दर्शनाद्वन्दनं शिवे ॥ ८॥

१ 'नैवो' क पाठ. । २ 'च' क पाठ । ३ 'यु' क पाठ. ।

३०० गन्धर्वतन्त्रे । न दुष्यति मनो येन नारीणां तत्समाचरेत् । नारीणां विप्रियं कृत्वा सिद्धोऽपि नश्यति ध्रुवम् ॥ ९ ॥ नैकवारं समश्नीया(न्नहृत्य ? न्नाहार्य)पूतिगन्धयुक् । स्वयं हृद्यं स्थिरं स्वादु प्रशस्तं मधुरं तथा ॥ १० ॥ आहा(रं ? र्य) साधकेन्द्राणामल्पमल्पतरं शिवम् । कट्वम्ललवणानां च नातिप्रियतरं भवेत् ॥ ११ ॥ यद्भुक्ते जीर्यते शीघ्रं तदश्नीयान्न चाधिकम् । यदिच्छा जायते भोक्तुं तदश्नीयादपूर्णकम् ॥ १२ ॥ एकदाच्छादिते वह्नौ नैव वृद्धिं प्रयाति सः । तस्मात्सावहितो वह्निं व(न्ध ? र्ध)येद्भुक्तैमा(ज्ञ ? त्र)तः ॥ १३ ॥ समाने तु स्थिते वह्नौ शरीरं स्यान्निरामयम् । निरामये शरीरे तु सर्वकर्माणि साधयेत् ॥ १४ ॥ विषमस्थो यदा वह्निः शरीरं स्यान्निरर्थकम् । शरीरं तु मनुष्याणां पुरुषार्थैकसाधकम् ॥ १५ ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन (शु ? शो)धयेत्तन्निरामयम् । देवाँ अपि जयन्त्यत्र किं पुनर्मानवादयः ॥ १६ ॥ भवाब्धेस्तरणोपायं तरणी वर्ष्म चोच्यते । निर्गदेन शरीरेण सुखं तरति दुस्तरम् ॥ १७ ॥ सरुजा व(र्त्म ? र्म)णा देवि जीवनं विफलं शिवे । धूमागारे चान्धकारे चाज्ञाते पूजनं शिवे ॥ १८ ॥ नरकाय महादेवीः पूजनं विद्धि पार्वति । सत्ये चास्थिगताः प्राणास्त्रेतायां मांसगा मताः ॥ १९ ॥ १ 'शे' क पाठ । २ 'युक्तिमात्रतः' ख पाठ । ३ दैवात्त्वपि यज' क पाठ. । ४ 'ने' क पाठ ।

चतुस्त्रिंशः पटलः । ३०१ द्वापरे त्वग्गताः प्राणाः कलावन्नगता मताः । निराहारव्रतं देवि कलौ तेन विवर्जितम् ॥ २० ॥ बलिदानं विना हिंसां कलौ नैवात्र कारयेत् । न स्वयं छेदयेद्देवि बलिं साधकसत्तमः ॥ २१ ॥ बलिदानं विना देव्याः प्रीतिर्नान्यैस्तथा भवेत् । प्रोक्षणे तु परो मन्त्रः सोऽयमेव प्रकीर्तितः ॥ २२ ॥ उत्बुध्यस्व पशो त्वं हि नापरस्त्वं शिवोऽसि हि । शिवोत्कृत्यमिदं पिण्डमतस्त्वं शिवतां व्रज ॥ २३ ॥ बहवो नैव हन्तव्या यदीच्छेदात्मनो हितम् । बहवो यत्र हन्यन्ते तत्र कृत्या क्षयंकारी ॥ २४ ॥ भवत्येवाचिरेणैव बन्धनोच्चाटनं शिवे । आत्मप्राणसमा देवि परेषामपि सा कथा ॥ २५ ॥ परहिंसाभवोऽधर्मः क्रमात् सर्व हरिष्यति । य इहात्मकृते देवि परान्निष्पीड्य जीवति ॥ २६ ॥ नेहापि लभते सिद्धिं परत्रापि कदाचन । यो वा विधिमनादृत्य जन्तून् हत्वा शिवां यजेत् ॥ २७ ॥ भवन्त्येव महोत्पाता (य ? स्त) त्र तस्य न संशयः । यज्ञादिषु महेशानि हिंसया दारुणाज्ञया ॥ २८ ॥ परहिंसाभवोऽधर्मः परिणामेऽतिदुःखदः । तथैव प्रतिजानेऽहं मोहात्किं वा न दृश्यते ॥ २६ ॥ कियत्कालसुखावाप्तिकाम्यया कामुकान् शिवे । हन्तीह परमो मोहः परमोहः सुदारुणः ॥ ३० ॥

१ 'शोस्तुष्टि नापरस्त' क पाठ । २ 'शिवायत्तमित्क पाठ । ३ 'निष्पाद्य' क पाठ । ४ 'नीहि' ख पाठ । ५ 'प्ति' क पाठ ।

३०२ गन्धर्वतन्त्रे । ममत्व१समता देहे प्रिये चातिसुदुर्लभे । तस्मादेषु महद्दुःखं नान्यत्र खलु पार्वति ॥ ३१ ॥ देहत्यागे शुनो य(स्मा ? द्व)त्तथेन्द्रचन्द्रयोरपि । आव्रयोर्जायते प्रीतिः कामदा कामुकस्य च ॥ ३२ ॥ न शस्तं मारणं कर्म ब्रह्मासौ ब्रह्मसाधके । यदा सर्वाणि भूतानि स्वात्मैव परिपश्यति ॥ ३३ ॥ सर्वभूतमित्वात्मानं ब्रह्म संपद्यते तदा । शक्तिर्महेश्वरो ब्रह्म त्रयस्तुल्यार्थवाचकाः ॥ ३४ ॥ स्त्रीपुंनपुंसको भेदः शब्दतो न परार्थतः । अन्ते सिद्धिर्भवेत्पुंसां वशगा भोगमोक्षदा ॥ ३५ ॥ स्त्रीणामपीह पुरुषो वशगः सर्वसिद्धिदः । नपुंसकात्मकं तत्तु स्वयमेव प्रकाशते ॥ ३६ ॥ द्वयोरेकतरद्वैतयोगान्मत्तैकभावना । निष्ठीवनं२रवं छिक्कामधोवायुविसर्जनम् ॥ ३७ ॥ पूजामध्ये तु यः कुर्यात् स भवेद्योगिनीपशुः । देशानां व्यवहारा(णि ? दि)विज्ञाय मतिमान् सदा ॥ ३८ ॥ पञ्चमादिपराम(र्षः ? र्श)स्वतन्त्रो न भवेत् क्वचित् । यत्र देशे य३ आचारस्तत्र धर्मस्तु तादृशः ॥ ३६ ॥ अविरोधः सर्वभूतैः परिपन्थिषु निग्रहः । अनुग्रहः संश्रितेषु देववत् पुरुषेऽपि च ॥ ४० ॥ गुरुपुत्रकलत्रादि गुरुवदेव संश्रयेत् । पर्वसु च विशेषार्चां कुलवृक्षान्नपल्लवः ॥ ४१ ॥ १ 'त्व ममता' क पाठ । २ 'वूल वर शूका' क पाठ । ३ 'च' क पाठ । ४ 'क्षौन्' क पाठ ।

चतुस्त्रिंशः पटलः । ३०३ अनिच्छा मिथ्यावचने परदारधनेषु च । स्वस्तुतौ परनि(न्देच?न्दायां)आनन्दंचापि न स्पृशेत् ॥ ४२॥ संभाष्याभिमुखीं शक्तिं नासंभाष्य व्रजेत् क्वचित् । स्त्रीणां समूहमालोक्य प्रणमेद्भावतत्परः ॥ ४३ ॥ पुण्ड्रेक्षुदण्डजातानि भक्षयेन्न कदाचन । प्राज्ञेनैव सदा कार्या पूजा सर्वसमृद्धिदा ॥ ४४ ॥ आगमोक्तविधौ दृष्ट्या त्यजेद्दोषं¹ तु पञ्चमे । स्नायात् सुगन्धिसलिलैः स्याद्देहो निर्मलो यथा ॥ ४५ ॥ निर्मलं धारयेद्वासः सर्वदा निर्मलः शुचिः । सुस्निग्धदेहवदनो न रूक्षः स्यात् कदाचन ॥ ४६ ॥ कृत्वा सुमङ्गलं देहं मृदुभाषणतत्परः । न बहु प्रलपेद्धीरो नैव रूक्षं कदाचन ॥ ४७ ॥ गन्धर्वरूपवान् भूत्वा वीणावादनतत्परः । मदिराघूर्णनयनो मदिराक्षीसमन्वितः ॥ ४८ ॥ सर्वदा देवताभावः संगीतरसपारगः । यतिर्वा भूपतिर्वापि प्रशस्तः साधकोत्तमः ॥ ४६ ॥ भूपतिर्व्यस्तसंभारैर्यतिरिन्द्रियनिग्रहैः । चतुराश्रमिणां मध्ये ह्यवधूताश्रमो महान् ॥ ५० ॥ खादन् मांसं पिबन् मद्यं विषयी विषयान्(यु?जु)षन् । रामारमो रमणीभिर्भूषिताभिर्विभूषितः ॥ ५१ ॥ तत्तदानन्दसंदोहैरानन्दितान्तरात्मवान् । निस्पन्देन्द्रियवान् यस्तु सोऽवधूतो यतिर्महान् ॥ ५२ ॥ १ 'पमप' क पाठ । २ 'चि' क पाठ ।

३०४ गन्धर्वतन्त्रे । स्रक् चन्दनं च वस्त्रादि भूषणं यद्विलेपनम् । यदृच्छयोपपन्नं यत् तदप्यन्यैर्निवेदितम् ॥ ५३ ॥ अगृध्नुदुपयुञ्जीत न चासक्तमना भवेत् । एकान्तविजने रम्ये सदा योगं समभ्यसेत् ॥ ५४ ॥ इन्द्रियाणि यदा भिक्षोश्चञ्चलानि महात्मनः । तदा पर्यटनं कार्यं तीर्थादिषु प्रयत्नतः ॥ ५५ ॥ विभूतिभूषणो भिक्षां कुर्वन्नैकत्रै संवसेत् । त्वं मातर्देहि मे भिक्षां कुण्डलीं तर्पयाम्यहम् ॥ ५६ ॥ विभूतिमतुलां प्राप्य न मत्तो नैव मत्सरी । संपत्तौ च निरानन्दः समरूपगुणान्वितः ॥ ५७ ॥ सर्वदानन्दहृदयो दानभोगपरायणः । प्रासादे चोत्तमे रम्ये लाक्षारुणसमप्रभे ॥ ५८ ॥ दिव्योपकरणैर्युक्ते मणिकाञ्चनभूषिते । परार्ध्यास्तरणे रम्ये रत्नसिंहासने शुभे ॥ ५९ ॥ नानाकुसुमसौरभ्यसुरभीकृतदिङ्मुखे । चन्दनागुरुकर्पूरधूपैः संमोदितान्तरे ॥ ६० ॥ कर्पूरज्वलितैर्दीपैरुज्ज्वले रत्नसंज्वले । शरच्चन्द्रनिभं छत्रं मुक्तामाणिक्यमण्डितम् ॥ ६१ ॥ हेमदण्डशिखालम्बिश्वेतचामरभूषितम् । निधायोर्ध्वं विशेत् तत्र कृतासनपरिग्रहः ॥ ६२ ॥ चन्दनागुरुकर्पूरमृगनाभिविलेपितः । सर्वशृङ्गारवेशाढ्यो रत्नभूषाविभूषितः ॥ ६३ ॥ १ 'न्न चिरं वसेत्' क पाठ । २ 'लीस्त' क पाठ । ३ 'र' क पाठ ।

चतुस्त्रिंशः पटलः । ३०५ स्रग्भिर्विचित्रभूषाभिर्भूषितोऽतिमनोहरः । कर्पूरशकलोन्मिश्रताम्बूलपूरिताननः ॥ ६४ ॥ निर्वृत्ताखिलचिद्वृत्तिर्मदिराघूर्णलोचनः । विधाय पुरतः शक्तिं सुवेशां सुमनोहराम् ॥ ६५ ॥ दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानारत्नैर्विराजिताम् । निर्लेपं निर्गुणं शुद्धमात्मानं त्रिपुरामयम् ॥ ६६ ॥ आत्माभेदेन संचिन्त्य याति तन्मयतां नरः । भोगेन मोक्षमाप्नोति स्वयं त्रिपुरभैरवः ॥ ६७ ॥ तत एव समुत्पन्ना ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तदेवैते न संदेहस्तस्माद्भिन्नं न भावयेत् ॥ ६८ ॥ भेदावभाषिणो मूढाः पतन्त्येव वरानने । सर्वदो सर्वदाः सर्वास्तोषयेद्भूषयेत् स्त्रियः ॥ ६६ ॥ वासोभूषणगन्धाद्यैः पेयैर्भक्ष्यैर्मुदान्वितः । प्रथमे राजसो भूत्वा द्वितीये तामसो भवेत् ॥ ७० ॥ तृतीये सात्त्विको धर्मी तुर्ये पञ्चपरायणः । पूजाहोमजपान्तेऽस्या बलिभिः शत्रुनिग्रहैः ॥ ७१ ॥ दानभोगैस्तृतीये च चतुर्थे संमतात्मनः । तच्चित्तस्तद्गतप्राणो मदिरामदविह्वलः ॥ ७२ ॥ सात्त्विको दिव्यभावस्तु स्थिराय जायते पुनः । नाशाय (सै ? चै) व भावस्तु तामसः खलु मानुषे ॥ ७३ ॥ विपर्ययाद्भवेन्मृत्युर्कालसंभवः शिवे । विषशस्त्रजनैश्चौरैर्दस्युभिर्वा वरानने ॥ ७४ ॥ १ 'परित' क पाठ । २ 'पे' क पाठ । ३ 'भामिन्यो' क पाठ । ४ 'दा' क पाठ । ५ 'चतुर्थे' क पाठ । ६ 'म' क पाठ । ७ 'त्ता' क पाठ । ८ 'णा' क पाठ ९ 'क्षा' क. पाठ. ।

३०६ गन्धर्वतन्त्रे । विनाशं तस्य दुर्बुद्धेः समूलं विद्धि पार्वति । पुत्रमित्रकलत्रादिसुहृद्धृत्यादयोऽपरे ॥ ७५ ॥ विप्रा भ्रात्रादयो यस्य वि (सी? षी) दन्ति सुदुःखिताः । दुश्चरित्राः स्त्रियो यस्य भवन्त्यन्तःपुरे शिवे ॥ ७६ ॥ मृगयाभिरतिर्यस्य दुरोदरप्रियस्य च । अद्भुतानि च जायन्ते हाहाकारयुताः प्रजाः ॥ ७७॥ पीडिताः क्लेशविक्षिन्ना विपत् तस्य पदे पदे । यस्यैते चातिसंतुष्टाः सुस्था मङ्गलशंसिनः ॥ ७८ ॥ तस्यायुर्वर्धते नित्यं महालक्ष्मीः स्थिरा गृहे । कलहो यस्य देवेशि विना कारणमापतेत् ॥ ७६ ॥ नार्योऽमङ्गल (संशि ? शंसि) न्यस्तस्य हानिं विनिर्दिशेत् । एतेषामपि चान्येषां दोषाणां ग्रहसंकटे ॥ ८० ॥ आयुर्वृद्धौ तथा शान्त्यै कोटिहोमं चरेन्नृपः । कोटिहोमात् परं नास्ति कर्म रिष्टिविनाशने ॥ ८१ ॥ न तत्तुल्यं तथा रैक्षां महोत्पातविनाशनम् । पुरश्चर्यां प्रकुर्वीत संध्यासु जपतत्परः ॥ ८२ ॥ वर्षेकेन हि तत् सिद्ध्येत् सर्वविघ्नविनाशनम् । ज्ञानलोपो भवेद्यस्य मद्यपानात् सुलोचने ॥ ८३ ॥ विकारं जनयेद्वापि स पुनर्यात्यधोगतिम् । प्रलापो भ्रंशनं हास्यं क्रोधोन्मादभयानकाः ॥ ८४ ॥ आलस्यं चातिचिन्ता च परानिष्टप्रवर्तनम् । हिंसासूथा तथेर्ष्या च दम्भमोहौ प्रमादता ॥ ८५ ॥ १ 'नि' क पाठ । २ 'राज्ये' क पाठ । ३ 'प' क पाठ ।

चतुस्त्रिंशः पटलः । ३०७ आवेशो मरणं मूर्च्छा विकाराः समुदीरिताः । समता सर्वभूतेषु मानापमानयोः समः ॥ ८६ ॥ समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकाञ्चनः । ब्रह्मचिन्तोद्द्भवानन्दनिवृत्तबाह्यचित्तता ॥ ८७ ॥ सर्वकालेषु सर्वत्र समत्वं निर्विकारता । चक्षुषोरनिमेषत्वं मधुरस्मितभाषणम् ॥ ८८ ॥ अमृतस्य गुणा एते कथिता भुवि दुर्लभाः । वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं त्यागिता सर्ववश्यता ॥ ८९ ॥ अष्टाङ्गयोगाभ्यसनं भोगेच्छापरिवर्जनम् । सर्वभूतेष्वनुकम्पा सर्वज्ञादिगुणोदयः ॥ ९० ॥ इत्यादिगुणसंपत्तिः सिद्धेर्लक्षणमुच्यते । ख्यातिर्वाहनभूषादिलाभः सुचिरजीवनम् ॥ ९१ ॥ नृपाणामङ्गनानां च राजत्वं लोकवश्यता । महैश्वर्यं धनित्वं च पुत्रदारादिसंपदः ॥ ९२ ॥ अधसाः सिद्धयः प्रोक्ता मन्त्रिणां प्रथमस्त्विह । सिद्धयस्तु सुराः साक्षान्मानवानामसंशयः ॥ ९३ ॥ यत्कृते परमेशानि निःश्वसन्ति कुलाङ्गनाः । साश्रुपातं विना पञ्च गद्गदं भृशदुःखिताः ॥ ९४ ॥ तस्य स्युर्विफलाः सर्वाः क्रियाः सर्वत्र चोदिताः । कान्तासंतापजो वह्निर्दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ ९५ ॥ कान्ताः संतोषयेत् तस्माद्विप्रियं न मनाक् स्पृशेत् । संसिद्धेः कारणं कान्ता मूलं संसारवर्त्मसु ॥ ९६ ॥ १ 'स्व' क पाठ ।

३०८ गन्धर्वतन्त्रे । जाया मुख्यतमा प्रोक्ता यादौ पाणिप्रपीडिता । जायते स्वयमेवास्यां जाया तेन निगद्यते ॥ ६७ ॥ एका पतिव्रता भार्या साध्वी चेत्सहचारिणी । किमन्याभिर्महेशानि यथैवाहं त्वया प्रभुः ॥ ६८ ॥ श्रिया विष्णुः सरस्वत्या ब्रह्मा शच्या पुरंदरः । एकया चेप्सितं (कृत्वा १ कार्यं) मनसाकृष्य पूरुषम् ॥ ६६ ॥ त(स्याप्ये २ स्मादे) कां समासाद्य नाप्यन्यां मनसा स्मरेत्। जाया चेत् कुलटा गेहे स्वयं कुलोपचारकः ॥ १०० ॥ मूषिकोपहतं कोषं तथा तस्य तदीरितम् । प्रयत्नेन विना देवि या स्वयमभिकाङ्क्षति ॥ १०१ ॥ यदा तदा तु सा तस्य परकीया न चोच्यते । हठादाकर्षते यस्तु प्रलोभ्य च धनादिभिः ॥ १०२ ॥ परकान्तां महेशानि स याति चाधमां गतिम् । स्वकान्ता परकान्ता वा कामविरहिता शिवे ॥ १०३ ॥ या नेच्छन्तीप्सयाश्रद्धां तां गत्वा च तथा भवेत् । दुःशीला तु यदा नारी त्यजेत् तां नैव ताडयेत् ॥ १०४ ॥ अतिदुष्टां स्त्रियं देवि नीचपुरुषगामिनीम् । राजद्वारे च दिग्वस्त्रां त्यजेत् तां नैव संश्रयेत् ॥ १०५ ॥ कुलशास्त्रं कुलाचारान्४ कामयागमनुत्तमम् । अयोग्येषु प्रकाशयैव सिद्धोऽपि नश्यति ध्रुवम् ॥ १०६ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे कुला- चारवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशः पटलः ॥ ३४ ॥ १ 'कं' ख पाठ । २ 'न्य' ख पाठ । ३ 'त्वाप्ता' ख पाठ । ४ 'रं कुल' क पाठ ।

पञ्चत्रिंशः पटलः । ————— ❖❖❖❖❖ ————— देव्युवाच साधका गुप्तरूपाश्च तेषां साध्यं कथं भवेत् । साध्यं च कीदृशं देव काम्यं वा कीदृशं भवेत् ॥ १ ॥ पूजा च कीदृशी कार्या तन्मे वद सुविस्तरात् । ईश्वर उवाच अत्यन्तगुप्तरूपेण काम्यं कृत्वार्चयेन्नरः ॥ २ ॥ तदा तत्काममाप्नो (ति म ? त्यान) न्दभाक् शक्तिपूजनात् । पूजाफलेन दौर्भाग्यं दुःखदारिद्र्यसंकुलम् ॥ ३ ॥ सर्वं प्रशमनं याति चेश्वरो जायते भुवि । अतिगुप्ततरं यस्मात् तस्माद्रात्रौ विधीयते ॥ ४ ॥ प्रकटे कार्यहानिः स्यात् क्रुद्धा भवति सुन्दरी । गुरुभक्तिविहीनस्य विफलं साधनं प्रिये ॥ ५ ॥ अहं गुरुप्रसादेन सर्वगः सर्ववित् प्रभुः । शक्तेः पूजा सदा कार्या प्रसन्ना येन सा भवेत् ॥ ६ ॥ विफला शक्तिरहिता पूजाऽऽसंवप्रसारिणी । ध्यानमानन्दरहितं यथा निष्फलमद्रिजे ॥ ७ ॥ शक्तौ दर्पं घृणां लज्जा वर्जयेत् क्रोधमत्सरम् । कदाचिद्दर्परूपेण पुष्पेणापि न ताडयेत् ॥ ८ ॥ शक्तौ न विस्मयः कार्यों यस्मात्सा तत्स्वरूपिणी । विस्मिता विलयं यान्ति पशवः शास्त्रमोहिताः ॥ ६ ॥ ———————————————————————————————— १ 'र्वे' क पाठ :

३१० गन्धर्वतन्त्रे । सु¹भक्त्या प्रणमेद्यस्तु शक्तिमेकाग्रचेतसा । तस्य सर्वार्थसिद्धिः स्यादन्ते मोक्षमवाप्नुयात् ॥ १० ॥ निश्चयं मुक्तिमाप्नोति सहस्रैशक्तिपूजनात् । शक्तिपूजासु विमुखः पामरः पुरुषाधमः ॥ ११ ॥ स निर्लज्जः कथं ब्रूते पूजयामि महेश्वरीम् । पूजाहोमं विना चेह नाधिकारः कथंचन ॥ १२ ॥ विना होमं महेशानि शक्तियागमकारणम् । शक्तियागं विना होमो निष्फलो नात्र संशयः ॥ १३ ॥ तस्माद्भावविशुद्धात्मा सर्वतन्त्रार्थकोविदः । साधकोऽपि च तत्त्वज्ञो नित्यं शक्तिं समाश्रयेत् ॥ १४ ॥ मदिराया न वा शक्तौ जातिवृत्तिं विचारयेत् । नानाजातिषु सम्भूतां व्रजेत् संप्राप्य न त्यजेत् ॥ १५ ॥ सर्वशङ्काविनिर्मुक्तः सर्वज्ञः साधकोत्तमः । शक्तियागविधिं कृत्वा भवेद्भूमौ पुरन्दरः ॥ १६ ॥ पूजयेदर्थरात्रे च निर्जने पशुवर्जिते । सर्वालंकारसुभगो गन्धचन्दनभूषितः ॥ १७ ॥ आकृष्य विमलां शक्तिं रमणीं वामलोचनाम् । हारा³लंकारसुभगां घृणालज्जाविवर्जिताम् ॥ १८ ॥ परार्ध्यास्तरणे रम्ये स्थापयेत्² तूलिकोपरि । स्थापयेत् सुरया पूर्णं कुम्भं वामे सुवासितम् ॥ १६ ॥ आनन्दहृदयं कृत्वा सद्यः प्रसन्नमानसः । गुरुं नत्वा विधानेन ह्यमृतं तद्विचिन्तयेत् ॥ २० ॥ १ ‘स्व’ क पाठ । २ ‘स्र’ ख पाठ । ३ ‘नाना’ ख पाठ । ४ ‘दाफलो’ क ख पाठ ।

पञ्चत्रिंशः पटलः । ३११ मांसं मत्स्यं तथा मुद्रां विधाय पुरतः शिवे ॰१। अर्घ्यपात्रं तदा वह्निसूर्यसोमामृतं स्मरेत् ॥ २१ ॥ सिन्दूरेण ललाटेऽस्याः कृत्वा तिलकमद्रिजे । साध्यं च विलिखेत्तत्र मूलविद्याविदर्भितम् ॥ २२ ॥ गन्धैः पुष्पैस्तथा माल्यैर्भूषयित्वा तु तां पुनः । कृत्वा धूपेन सौगन्ध्यं दीपानुज्ज्वल्य पार्वति ॥ २३ ॥ नाभेश्चरणपर्यन्तं वाग्भवं कूटमुत्तमम् । हृदयान्नाभिपर्यन्तं कामबीजं प्रविन्यसेत् ॥ २४ ॥ शिरसो हृत्प्रदेशान्तं तदीयं परिभावयेत् । सर्वदेवमयं देहं सर्वमन्त्रमयं वपुः ॥ २५ ॥ चिन्तयेत्साधकः शक्तिं साक्षात् कामेश्वरीं पुरः । हृदि हस्तं समादाय जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ २६ ॥ आत्मानं चिन्तयेत्कामं शक्तिं कामेश्वरीं पराम् । मुहुर्मुहुः पिबेन्मद्यं शक्तिजिह्वावलोडितम् ॥ २७ ॥ मन्त्रशुद्धं पिबेन्मद्यं निःशब्दं हास्यवर्जितः । भोजनान्ते विषं पानं पानान्ते भोजनं विषम् ॥ २८ ॥ अमृतं तद्विजानीयाद् यदन्नं सुरया सह । विष्णुना च पुरा पीतौ३ शंकरेण ततः परम् ॥ १६ ॥ शक्रेण च तथा पीता पुष्पदन्तेन चैव हि । शुक्रेण च पुरा पीता दत्तात्रेयेण सेविता ॥ ३० ॥ श्रीमता बलरामेण समानीताथ भूतले । तस्मादिमां सुरां पुण्यां भक्त्या तां च पिबाम्यहम् ॥ ३१ ॥ १ 'सघोर' क पाठ. । २ 'दृदृहा' ख पाठ. । ३ 'त' क पाठ ।