गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

७४ अथ दर्शपूर्णमासविधिः। [ १ प्रपाठके- ( अथ तद्दिनप्रतिपाद्यनियमानाह ) यानि चानुकल्पमुदाहरिष्यामः ॥ २० ॥ यानि-तैलादीनि । अनुकल्पं स्वकल्पवस्त्वनुरूपम्(१) । घृतादि प्रतिनि- धिभूतानीति यावत् । चशब्दात् यान्यूलू (दू) खलादीन्युदाहरिष्यामः । तान्य- प्युपकल्पयते ॥ २० ॥ न तदहः प्रसृज्येत ॥ २१ ॥ तदह—स्तस्मिन्नहनि न प्रसृज्येत । प्रकर्षेण ( अत्यन्तं ) सृज्येत(२) त्य- जेत् “गृहम्” इति शेषः । सृजतिरिह त्यजतिकर्मा । तदनेनास्याधातुः प्रवासो- ऽत्र दिने निषिध्यते । एषप्रथमो नियमः ॥ २१ ॥ दूरादपि गृहानभ्येयात् ॥ २२ ॥ तदहरिति वर्त्तते । अभ्येयात्-आगच्छेत् । स्वयं होतुं दूराद्दूरं गतोऽपि । एष द्वितीयः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । गृहानिति बहुवचनं पुंस्येव(३) नियतं “गृहाः पुंसि च भूम्न्येवे-”त्यमरात् ॥ २२ ॥ अबहुवादी स्यात्(४) ॥ २३ ॥ बहुवदितुं शीलमस्येति बहुवादी तद्भिन्नोऽबहुवादी स्याद्वेत्तदहरित्यनुवर्त्त- ते । ताच्छील्येऽत्र णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) तेन तत्स्व(५)भावोवाचालोन स्यात् ॥ २३ ॥ अन्यतस्तु धनं क्रीणीयात् ॥ २४ ॥ तदहरित्यनुवर्त्तते । अन्यतः सकाशाद्धनं द्रव्यं क्रीणीयान्न तु स्वयं विक्री- णीतान्यस्मै । तदत्र तुशब्दोभिन्नक्रमोद्रष्टव्यः ॥ २४ ॥ सत्यं विवदिषेत् ॥ २५ ॥ ऋजुरस्यार्थः । वदेदिति वक्तव्ये सनमिच्छार्थमन्तर्भावयन्मनसाऽप्यसत्यं वक्तुं नेच्छे दित्यभिप्रैति । तथाच श्रूयते “सत्यसंहिता(६)वै देवा अनृतसंहिता मनुष्याः” इति । ( ऐ० ब्रा० ३।३।३ ) ॥ २५ ॥ अथाऽपराह्न एवाप्लुत्यौपवसथिकन्दम्पती भुञ्जीयातां यदेवैनयोः काम्यꣳस्यात्कुशलेन ॥ २६ ॥ इति गोभिलीये गृह्यसूत्रे प्र० प्रपाठके पञ्चमी कण्डिका ॥ १ ॥ ५ ॥ ॐ ॥ ( १ ) सादृश्यरूपे यथार्थशब्दार्थेऽत्रानुशब्द इत्यव्ययीभावः समासः ॥ ( २ ) अतिदूरं ( यावद्गत्वाऽऽगन्तुन्तदहनि न शक्यते ) न गच्छेदित्यर्थः ॥ ( ३ ) नित्यबहुवचनान्तो गृहशब्दः पुंस्येव भवतीत्यर्थः । ( ४ ) क्वचित्पुस्तके इदं सूत्रमुत्तरसूत्रानन्तरं पठितम् ॥ ( ५ ) सततकरणं हि ताच्छील्यम् ॥ ( ६ ) तथाच “देवोभूत्वा यजेद्देवानि-”ति स्मृतिरप्यनेनानुगृह्यते ॥

अथ—इध्माद्याहरणानन्तरम् । आप्लुत्य-स्नात्वा । अपराह्न एव । दम्पती भुञ्जीयाताम् । इति भिन्नक्रमेण योजनीयम् । पूर्वाह्ण एव स्नानस्याम्नानात् । तद्बाधे च कारणविशेषाभावात् । तथाच स्मर्यते— “मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् । पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानाञ्च पूजनम्” इति । “चतुर्थे च तथा भागे स्नानार्थं मृदमाहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानं चाकृत्रिमे जले” ॥ इति चैवमादि । “अपराह्णे व्रतोपाय(१)नमश्नीयात्”इति च तन्त्रान्तरेऽप- राह्न एवानयोर्भोजनमुपदिश्यते । तस्माद्यथोक्त एवार्थः । अह्नोऽपरोभागोऽ(२)प- राह्नः। तत्रैव भुञ्जीयातामित्येकदैव भोजनमत्र नियम्यते । “सायम्प्रातर्द्विजाती- नामशनं देवकल्पितम्” इति द्विर्भोजनस्य नैसर्गिकस्य पक्षप्राप्तत्वात् । किम् ? औपवसथिकम् । उपवसथेनोपवासेन संसृष्टम् (पा० ४।४।२२) ठक् । ठस्येकः । आदिवृद्धिः । तत्राऽपि यदविरुद्धम् । यच्चैनयोर्दम्पत्योः काम्यं-कमनीयं रुचितं स्याद्भवेत् । तदपि सर्पिर्मिश्रं स्यात् । यत्खलु कुशलेन सुखेन । “परिणमेदि”ति शेषः । एतदुक्तम्भवति । इत्थमौपवसथिकमल्पं भुञ्जीयातां यद्भक्तमनयोः सु- खेन परिणमति । न मनागपि शरीरवैषम्यमुत्पादयति । येन खल्वविघ्नेन श्वोयागः सम्पत्स्यत इति । किं तदौपवसथिकन्तदाह—स्मृत्यन्तरम्— “लवणं मधु मांसं च क्षारान्नोधेन भूयते । उपवासे न भुञ्जीत नोरूरात्रौ च किञ्चन ॥” इति । अत्र-उरुरात्रावित्यधिकरात्रौ भोजननिषेधाद्दिवा दैवादभोजने रात्रेः प्रथमयामेऽपि भोजनन्दर्शयति— “दिवोदिनानि कर्म्माणि स्वकाले न कृतानि चेत् । शर्व्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्यादतन्द्रितः ॥” इति च स्मृत्यन्तरमिति च- न्द्रकान्तः । वस्तुतस्तुअपराह्न एवेत्यक्षरस्वारस्यादेकभक्तरूपस्यौपवसथिकाशनस्य स एव मुख्यः कालः । ततः सूर्य्यास्तपर्य्यन्तं गौणस्तथाच निर्णयसिन्धौ स्कान्दे- “दिनार्द्धसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् । एकभक्तमिति प्रोक्तमतस्तत्स्याद्दिवाैव हि”इति । दीपिकायान्तु-मध्याह्नान्त्यदले त्रिभागसमये स्यादेकभक्तम्”त्युक्तम् ॥ २६ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्याया-“मृदुला”ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां प्रथमप्रपाठकस्य पञ्चमी कण्डिका ॥ १ ॥ ५ ॥ * ॥

( १ ) व्रतमुपेयते स्वीक्रियते अनेनेति-अयतेःकरणे ल्युट् योरनः ॥ ( २ ) तृतीयः ।

७६ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके अथ षष्ठी काण्डिका— अथौपवसथिकभोजननियमद्रढिम्ने ब्राह्मणमुदाहरति— मानतन्तव्योहोवाचाहुता वा एतस्य मनुष्याहुतिर्भवति य औपवसथिकन्नाश्नाति ॥ १ ॥ मानतन्तव्योनामाचार्यः । ह—किल—उवाच । किम् ? अहुता—हुतफलर- हिता वै—नियमेन एतस्य औपवसथिकमनश्नुवानस्य मनुष्याहुति-र्मनुष्योपका- रार्था—आहुतिः सायंम्प्रातर्होम-वैश्वदेवादि-लक्षणा भवति। सर्वोऽपि होमोनि- ष्फलोभवतीत्यर्थः । मनुष्याहुतिः प्राणाग्निहोत्रलक्षणा वा । तथा च स्मर्यते— “गृहस्थोब्रह्मचारी च यस्त्वनश्नंस्तपश्चरेत् । प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु सः ॥” इति । “अनड्वांन्ब्रह्मचारी च आहिताग्निश्च ते त्रयः । [

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७७ व्यत्ययोवा वचनस्य ( पा० ३।१।८ ५ ) कामयेयातामिति ॥ ४ ॥ अथ व्रतान्तरमभिदधाति- अध एवैताꣳरात्रीꣳशयीयाताम् ॥ ५ ॥ अधः भूमावेव कुशास्तरणादौ न पल्यङ्कादावित्यर्थः । एतामुपवसथदिव- सीयां रात्रिम् । एतस्यां रात्रौ अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ( पा० २।३।५ ) दम्पती शयीयाताम् ॥ ५ ॥ कथम् ? शयीयातामित्याह- तौ खलु जाग्रन्मिश्रावेवैताꣳरात्रि विहरेयाताम् । इतिहासमिश्रे- ण वा केनचिद्वा ॥ ६ ॥ तौ-दम्पती । खलु निश्चयार्थोनिपातः । जाग्रन्मिश्रौ (१)जाग्रदवस्थयैव स्वापं मिश्रयन्तावेवैतामौपवसथिकां रात्रिं व्यथ विहरेयाता-न्नयेयाताम् । विरत्र सहार्थ

“स्मरणं कीर्त्तनङ्केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्वृत्तिरेव च ॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्गम्प्रवदन्ति मनीषिणः । ( अनुरागात्कृतञ्चैव ब्रह्मचर्य्यविरोधकम् ) विपरीतमब्रह्मचर्य्यमेतदेवाष्टलक्षणम् ॥” इति ॥ “उपवासे तथा यौनं हन्ति सप्तकुलानि वै । स्त्रीणां सम्प्रेक्षणात्स्पर्शात्ताभिः सङ्कथनादपि । ब्रह्मचर्य्यं विपद्येत, न दारेष्वृतुसङ्गमात् ॥” इति चैवमादि ॥ अत्र च संप्रेक्षणात्सङ्कथनादित्यत्र सरागत्वं संशब्दार्थः । साहचर्य्यात्स्प- र्शोऽपि तथा इति शूलपाण्युपाध्यायः । तुशब्दश्चशब्दार्थो वा गा- त्राभ्यङ्गादीनि समुचिनोति । “गात्राभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं ताम्बूलञ्चानुलेपनम् । व्रतस्था वर्ज्जयेत्सर्वं य

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ७९ यच्चाम्नायोविदध्यात् ॥ १२ ॥ आ—मर्य्यादया ( परिपाट्या ) म्नायतेऽभ्यस्यतेऽसावाम्नायोवेदः । आङ्- पूर्वाम्नातेरभ्यासार्थात् ( भ्वा० प० ) कर्मणि घञ् ( पा० ३।३।१९ ) “आतो- युक्” (पा० ७।३।३३)ति युक् । स खलु शाखान्तरीयोऽपि यदन्यद्विदध्या(१)- दस्य कृते । “तदपि कर्त्तव्यम्” इति वाक्यशेषः ।। शाखान्तराधिकरणन्याया- दित्यभिप्रायः । चः पूर्वोक्तमेव समुच्चिनोति ॥ १२ ॥ अथ पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिंहुत्वाऽ(२)ग्रेणाग्निं परिक्रम्य दक्षिणतोऽग्नेः प्रागग्रान्दर्भान्नास्तीर्य ॥ १३ ॥ अथ अपरदिने । प्रातराहुतिं हुत्वेति सिद्धाया अपि प्रातराहुतेः पुनरभि- धानङ्क्रमार्थम् । कथं नाम ?—प्रातराहुतिं हुत्वा समिदाधानान्तं विधाय व- क्ष्यमाणाङ्कर्म कुर्यात् । इति । कुतः ? “आधाय समिधञ्चैव ब्रह्माणमुपवेशयेत् ॥” इति कर्मप्रदीपदर्शनात् । “अग्निमुपसमाधाय दक्षिणतोब्रह्मासनमास्ती- र्य्य” इति च गृहान्तरम् । तदयमर्थः । प्रातरहुतिं हुत्वा पूर्वाह्न एव प्रति- पद्भावेऽपि । अथ ब्रह्मस्थापनप्रकारमाहाग्रेणाग्निमिति । अग्रेण-पूर्वया दि- शाऽग्निं परिक्रम्य प्रदक्षिणीकृत्य-- गत्वा । दक्षिणतोदक्षिणस्यान्दिश्यग्नेः । सार्वविभक्तिकस्तसिः । ( पा० ५।४।४४ वा० ) प्राङ्मुख उपविश्य— “उदधा(३)रामविच्छिन्नामग्निमारभ्य दक्षिणाम् । दद्याद्ब्रह्मासनस्थाने प्राङ्मुखीं सर्वकर्म्मसु ॥” इति गृह्यसङ्ग्रहवचनादविच्छिन्नां पूर्वाग्रां वारिधारां ब्रह्मासने दत्त्वा तत्र प्रागग्रान्दर्भान् । ब्रह्मोपवेशनार्थम् आस्तीर्य तृणं निरस्यतीति वक्ष्यमाणेन स- म्बन्धः । अत्रोपवेशनं प्राङ्मुखता च परिभाषाबलात् । तथाचकात्यायनः— “आसीन ऊर्ध्वः प्रह्वोवा नियमोयत्र नेदृशः । तदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रह्वेन न तिष्ठता ॥” ( १ ) “यन्नाम्नातं स्वशाखायां पारक्यमविरोधि च । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रा दिकर्मवत्” । इतिकात्यायनोक्तेः ॥ ( २ ) अत्र समिधमाधायाग्रेनेत्यादिशूलपाणिधृतः पाठः साधीयाम्प्रतिभाति । तातश्च तदीयं व्याख्यानम्—समिधमिति । समिदिध्मइन्धनत्वेनाधेया तूष्णीमेव । तथाच कात्यायनः— ( ३ ) “समिदादिषु होमेषु मन्त्रदैवतवर्जिता । पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च इन्धनार्था समि- द्भवेत्” इति । एवमादि । तदेतत्प्रदर्शितमधस्तात् । (१।३।६)

इति । प्रह्वेण-अवनतेन । न तिष्ठता-नोर्ध्वजानुना । तथा— “यत्र दिङ्नियमोनास्ति जपहोमादिकर्म्मसु । तिस्रस्तत्र दिशोज्ञेया ऐन्द्री सौम्याऽपराजिता ॥” इति । ऐन्द्री-पूर्वा । सौमी-उत्तरा । अपराजिता-ऐशानी ॥ १३ ॥ तेषाम्पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्सव्यस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या ब्रह्मासनात्तृणमभिसङ्गृह्य दक्षिणापरमष्टमन्देशन्निर- स्यति “निरस्तः परावसुर्—”ति ॥ १४ ॥ तेषाम्—आसनास्तृतदर्भाणां पुरस्तात्-पूर्वदिशि । प्रत्यङ्मुखः-पश्चिमा- भिमुखस्तिष्ठन्-ऊर्ध्वावस्थितः । सव्यस्य-वामस्य । पाणेः-करस्य । अङ्गुष्ठे न(१) उपकनिष्ठिकया अनामिकया चाङ्गुल्या तृणं दर्भं सामान्यशक्तस्यापि वा- क्यैकवाक्यतया विशेषे तात्पर्यनिर्णयात् । दक्षिणापरं-दक्षिणस्याश्चापरायाश्च- दिशोर्यदन्तरालं स दक्षिणापरस्तमष्टमं देशं(२) निर्ऋतिकोणलक्षणमुद्दिश्य(३) निरस्यति-क्षिपति । तत्र करणमन्त्रमाह “निरस्त” इति । मन्त्रार्थस्तु-अपकृ- ष्टभागोरक्षोऽधिष्ठानभूतः “परावसुः” इत्युच्यते । स चानेन तृणनिरसनेन स्थानादस्मान्निरस्तोनिराकृतः वेदितव्यः । “प्रत्यादिष्टोनिरस्तःस्यात्प्रत्याख्या- तोनिराकृतः” इत्यमरः । तेनतत्स्थानं पवित्रतरमुपजातमित्यर्थः ॥ १४ ॥ अप उपस्पृश्याथ ब्रह्माऽऽसन उपविशति । “आवसोः सदने सीदामी”—ति ॥ १५ ॥ अप उदकम् । उपस्पृश्य(४)-आचम्य । “उपस्पर्शस्त्वाचमनम्” इत्यमरः । अन्यच्चेष्टेत” इति वक्ष्यमाणेन ( १।६।२१ ) अस्याभिसम्बन्धोवर्णनीयः । तथा च श्लोकम्पठति— “येन यस्याभिसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तस्य सः । अर्थतोह्यसमर्थानामानन्तर्यमकारणम् ॥”

( १ ) कनिष्ठामुपगतोपकनिष्ठिकेति तत्पुरुषः समासः । ( पा० १।४।७९ ) चन्द्रका- न्तभाष्येषु तु कनिष्ठिकाया उपसमीपे तिष्ठतीति व्युत्पत्तिर्दर्शिता ॥ ( २ ) प्रत्यङ्मुखावस्थितस्य यजमानस्य प्रथमोदेशः प्रत्यग्भवति सम्मुखः, ततश्चा- ष्टमः प्रादक्षिण्येन निर्ऋतिकोण एव भवतीति साधीयसी वचनव्यक्तिः । ( ३ ) तथाचोद्दिश्येत्यध्याहार्यम् । चन्द्रकान्तभाष्ये तु सप्तम्यर्थे व्यत्ययेन ( पा० ३।१।८५ ) द्वितीया दर्शिता ॥ ( ४ ) अत्राचमने निमित्तं नैरृतस्य (निर्ऋतिदेवताकस्य) आसुरस्य मन्त्रस्य जप एवेति प्रतिभाति । “रौद्रपैत्राऽऽसुरा मन्त्रांस्तथा चैवाभिचारिकान् । व्याहृत्यालभ्य चात्मानमपः स्पृष्ट्वा शुचिर्भवेत्” इति कातीयस्मरणात् ॥

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ८१ इति । अत्र ( तत्रापि च ) यजमान एव कर्ता । अतः परं ब्रह्मणः कर्म्मो- पदिशति—अथेत्यादि । अथानन्तरं ब्रह्मा आसने-यजमानोपकल्पिते समा- स्तृतदर्भे । उपविशति । तत्र मन्त्रमाह—आवसोरिति । अस्यार्थः । वसु ध- नम् । (१)दक्षिणाद्रव्यम् । आ तस्यास्ते । सदने-कुशास्तरणस्थानेऽहं सीदाम्यु- पविशामीति ॥ वीरेश्वरादिपद्धतिषु तु "ॐ आ(२)वसोः सदने सीद" इत्येवं यजमानेन धृतदक्षिणकरः स्वासन उपवेशितोब्रह्मा "ॐ सीदामीति" ब्रूयादि- त्युक्तम् ॥ १५ ॥ स खल्वयम्— अग्निमभिमुखोवाग्यतः प्राञ्जलिरास्त आकर्मणः पर्यवसानात् ॥१६॥ अग्निमभिमुखः । आभिमुख्येनाग्नेरवस्थितः । तदभिमुख इत्यर्थः । वाग्यतः संयतवाक् । प्राञ्जलिः कृताञ्जलिपुटः सन्नास्ते-उपविशति । कियन्तं का- लम् ? आ कर्मणः पर्यवसानात् । कर्म्मसमाप्तिपर्यन्तमित्यर्थः ॥ १६ ॥ वाग्यत इत्यत्र प्रतिप्रसवमाह— भाषेत यज्ञसंसिद्धिम् ॥ १७ ॥ यज्ञसंसिद्धिम—“अधिकृत्ये”—ति शेषः । होत्राऽन्यथा क्रियमाणे कर्म्मणि तत्संसिद्ध्यर्थमेतदेवं कुरुष्वैतत्कुरुवैतत्कुरुष्वेत्यादि भाषेत । एतदन्यत्रास्य वाग्य- तत्वमित्यर्थः । कृताऽकृताऽवेक्षणं हि तत्कर्म निर्दिष्टं च च “ब्रह्मा चतुर्विद्योभव- ती”ति । चतुर्विद्यः(३) सर्वार्थविदिति सर्वङ्कर्म यथावदुपदेष्टुमीष्टे । तथाचै- तदन्यत्रास्य मौनमुक्तम्भवति ॥ १७ ॥ तदेवाह— नायज्ञियां वाचं वदेत् ॥ १८ ॥ अयज्ञियाम् । यज्ञा(४)नर्हाम् । संस्कृतामपि वाचन्न वदेत् । कुतः पुनर- संस्कृताम् । यत्र हि “साधुभिर्भाषितव्यं न म्लेच्छितवै-(५)नापभाषितवै” इति श्रुतिर्विरुध्यते ॥ १८ ॥ ( १ ) “द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थम्ऋक्थं धनं वसु” इत्यमरः । लिङ्गव्यत्यय आर्षः । ( २ ) मन्त्रार्थस्तु-हे ब्रह्मन् ! त्वं वसोर्दक्षिणाग्नेः सदने-आसीद् उपविश । अत्राडो व्यवहितप्रयोगः ( पा० १।४।८२ ) छान्दसः ॥ इत्येवमेके व्याचक्षते । एतत्तत्त्वमग्रेऽनुपदं स्फुटीभविष्यति ॥ ( ३ ) चतस्रोविद्या यस्य सः । “आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता-दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्या ह्येताश्चतस्रश्च कर्म्मसंस्थितिहेतवः” ॥ इत्याग्नेयं वचनम् । ( ४ ) अत्र “यज्ञर्त्विग्भ्यां घञ्खौ” (पा० ५।१।७) इत्यर्हार्थे घस्येयः । (पा०७।१।२) ( ५ ) अत्र तव्यार्थे तवै छान्दसः ( पा० ३।४।१४ ) अस्यैव व्याख्यानं “नापभा- षितवा” इति । ११ गो० गृ० सू०

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown in Devanagari:

८२ अथ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके- यद्ययज्ञियां वाचं वदेत् वैष्णवीमृचँयद्यजुर्वा जपेत् ॥ १९ ॥ यदि-कुतश्चित्कारणात्(१) अयज्ञियां यज्ञानर्हां वाचं वदेत्तर्हि वैष्णवीं वि- ष्णुदेवताकामृचम् “इदंविँष्णुर्र्विचक्रमे”-इत्यादिलक्षणाम्। तदज्ञाने-यजु रपि(२) “विष्णोस्राटमसि” इत्यादिकम्। जपेद्दोषशान्त्या इत्यर्थः । “प्रमादात्कुर्वताङ्कर्म प्रचवेताध्वरेषु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्णं स्यादिति श्रुतिः” इति स्मृत्यन्तराभिधानञ्चात्रोद्बलकं द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥ अपि वा “नमोविष्णवे” इति ब्रूयात् ॥ २० ॥ अपि वा-अथवा । तयोरज्ञानदशायां क्रियालाघवेन वा । विष्णुस्मरणमा- त्रस्य विधेयस्य ता

नयोरपि" is slightly different: it has 'त्वा' or 'त्या'? Wait, the idiom is: "दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति श्रुत्याऽनयोरपि काम्यत्वम् । 'यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेते'ति श्रुत्या च नित्यत्वम् ।" Both are "श्रुत्या"! Because both cite a śruti: one śruti gives kāmyatva, the other gives nityatva! Wait, let's look at the print: does it have 'त्त्वा' or 'त्या'? Ah, it's 'त्या'! "श्रुत्याऽनयोरपि". Wait, let's look at the letter: श्रु + त् + य + ा = श्रुत्या. Wait, is that a 'ब'/'व'? Look at the circle: it looks like 'श्रुत्वा'! Many 19th-century prints had typos like 'श्रुत्वा' for 'श्रुत्या'. Let's look very carefully at the image at line 31: श्रु - त् - [?] - ऽ - न - यो - र - पि. It is: श्रु, then त, then below it is a loop like 'वा' or 'या'? It is 'त्वा'! It really is printed as "श्रुत्वाऽनयोरपि" or "श्रुत्याऽनयोरपि"? Wait, look at 'श्रुत्या' at the

संख्या प्रोक्ता अङ्गिरसाः— 'ब्रह्मविष्टरसंज्ञौ द्वौ बर्हिषः समुदाहृतौ । कतिभिस्तु भवेद्ब्रह्मा कतिभिर्विष्टरः स्मृतः ? ॥ पञ्चाशद्भिः शरैर्ब्रह्मा तदर्द्धेन तु विष्टरः । ऊर्ध्वकेशो भवेद्ब्रह्मा लम्बकेशस्तु विष्टरः ॥ दक्षावर्त्तो भवेद्ब्रह्मा वामावर्त्तस्तु विष्टरः ।” इति ॥ कुशैरित्युपलक्षणं, तेन “पञ्चाशत्तृणकाब्रह्मा तदर्द्धेन तु विष्टरः” इति वचनं संगच्छते । एवञ्चकातीयसङ्ख्यानियमोक्तिरेतावत्कुशाद्यभावे इति द्रष्टव्यम् २१ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायां “मृदुला”ssख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां प्र० प्रपाठकस्य षष्ठी कण्डिका ॥ १ ॥ ६ ॥ * ॥

अथ सप्तमी कण्डिका— अथोलू(दू)खलमुशले प्रक्षाल्य शूर्पञ्च पश्चादग्नेः प्रागग्रान् द- र्भानास्तीर्योपसादयति ॥ १ ॥ अथ द्रव्याण्यासाद्य (१)सम्प्रोक्ष्य च पूर्वमासादिते उलू(दू) खलमुशले शूर्पञ्चेत्येतत्त्रयम्— “मुशलोलूखले(२)वार्क्षे स्वायत्तौ सुदृढौ तथा । इच्छाप्रमाणे भवतः शूर्पं वैणवमेव च ॥” इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणं प्रक्षाल्य पश्चादग्नेः प्रागग्रान्दर्भान्नास्तीर्य तत्रो- पसादयति–स्थापयेदित्यर्थः(३) । पूर्वं खल्वग्नेरुत्तरतः समासादितानां शूर्पोल्लू- ( १ ) अथात्र चन्द्रकान्तभाष्ये विशेषः । अत्राथेति विशिष्टमानन्तर्यं द्योतयति कि- न्तत् ? यथोपयोगमुत्तरतोऽग्नेर्द्रव्याणामधोमुखानामुदगग्राणां पूर्वपूर्वक्रमेणासादनम् । वोक्षणं प्रोक्षणाद्भिः कृत्वा । तथाच कर्म्मप्रदीपः— “प्रागग्रे प्राङ्मुखोऽग्नेरुदगग्रं समीपतः । तत्तथाऽऽसादयेद्द्रव्यं यद्यथा विनियुज्यते ॥” इति । साङ्ख्यायनगृह्यञ्च । “उत्तरतोऽग्नेर्यथोपयोगमवाञ्चि पात्राण्यासादयेत्” इति । “द्रव्याणामुपक्लृप्तानां होमीयानां यथाक्रमम् । सादन्यन्वीक्षणङ्कुर्यादद्भिरभ्युक्षणन्तथा” ॥ इति च स्मृत्यन्तरम् ॥ ( २ ) पलाशखादिरयज्ञियकाष्ठनिर्मिते । अत्र “शूर्पन्तवैषीकमेवतु” इति क्वचित्पाठस्त- त्राप्यैषीकपदं वैणवस्याप्युपलक्षणम् । स्मृत्यन्तरसंवादात् ॥ ( ३ ) योऽङ्गविधौ द्रष्टव्य इदमङ्गेऽपीत्युक्तमधस्तान्न विस्मर्त्तव्यम् ।

७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ८५ खलमुशलानामिदानीमग्नेः पश्चिमतः स्थापनं कर्त्तव्यम् निर्वापार्थम् ॥ १ ॥ अथ हविर्निर्वपति व्रीहीन्वा यवान्वा कंसेन चरुस्थाल्या वा ॥२॥ अथेति । उलूखलमुशलासादनानन्तरम् । इत्यर्थः । हविर्हवनीयं निर्वप- ति—उलूखले निःक्षिपेत् । हविर्विशेषाकाङ्क्षायामाह-व्रीहीन्वा (१)यवान्वा । वाशब्दौ तुल्यवद्विकल्पार्थौ । एवमग्रेऽपि । निर्वापसाधनमाह कंसेनेति । तत्र कंसं(२) वर्त्तुलाकारयज्ञियपात्रभेद इति शब्दकल्पद्रुमः । "कंसोऽस्त्री तैजस- द्रव्ये कांस्ये माने ऽखुरे तु ना" इति मेदिनी । "कंसोऽस्त्री पानभाजन- मि"त्यमरः ॥ २ ॥ तत्र मन्त्रमाह— “अमुष्मै त्वा जुष्टं निर्वपामी”ति देवतानामादेशं सकृद्दिस्तूष्णी

गर्भी? Notice L31: तदन्तर्गर्भं गर्भिदलम् । तदस्यास्तीति अन्तर्गर्भि । गर्भात्तृतीय-दलम् । तद्भिन्नमनन्तर्गर्भिणम् । Yes! "गर्भात्तृतीयदलम् । तद्भिन्नमनन्तर्गर्भिणम् ।" So L30 is: गर्भभिन्नमिति or गर्भिमिन्नमिति or गर्भिभिन्नमिति! Look at L30: ग, र्भि, then मि or भि? It has a circle, but no top line rupture: it looks like मि! A typesetter's typo for भि: गर्भिमिन्नमिति or गर्भभिन्नमिति? Wait, let's look at मि in यावदिति: exactly the same shape! So it literally says गर्भिमिन्नमिति (typo for गर्भिभिन्नमिति or गर्भभिन्नमिति). * L31: अन्तर्गतोगर्भोयस्य तदन्तर्गर्भं गर्भिदलम् । तदस्यास्तीति अन्तर्गर्भि । गर्भात्तृतीय- Wait, is it गर्भिसदृशम् or गर्भिदलम्? Look at the letters: ग, र्भि, द, ल, म् -> गर्भिदलम्! Next sentence: `तद

७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ८७ “श्रापाके” ण्यन्ताल्लिङ् । पुगागमः । मित्त्वाद्ध्रस्वत्वमुपधायाः (पा० ६।४।९२) तस्माद्दग्धमकठिनमनतिशिथिलमवीतरसं, लोकप्रसिद्धेः । कर्मप्रदीपोऽप्याह— “स्वशाखोक्तविधिश्विन्नोह्यदग्धोऽकठिनः शुभः । न चातिशिथिलः पाच्योन च वीतरसश्चरुः ॥” इति । प्रदक्षिण-दक्षिणावर्त्तं यथाभवति तथा मेक्षणेनोक्तलक्षणेन (१।५।१९) उदायुवन् “युमिश्रणे” (अ० प० ) इति स्मरणादूर्ध्वमौषन्मिश्रयन् । श्रपये- दिति सम्बन्धः । मेक्षणेनेति तु “तस्मिन्नेवाग्नौ श्रपयत्योदनञ्चरुञ्च मांसञ्च- रूञ्च पृथङ्मेक्षणाभ्यां प्रदक्षिणमुदायुवन्” इति (४।२।१४) अग्रिमसूत्रात् ॥७॥ शृतमभिघार्योदगुद्वास्य प्रत्यभिघारयेत् ॥ ८ ॥ शृतम्पक्वचरुम् । अभिघार्य-स्रुवगृहीतेनाज्येनाप्लाव्य । उदगुत्तरस्या- मग्नेः । उद्वास्य उत्तार्य्य प्रत्यभिघारयेत् पुनस्तथाऽऽप्लावयेत् । गृह्यसंग्रहे— “पवित्रमन्त(१)रा कृत्वा चरुम्प्राञ्चोऽभिघारयेत् । उद्वास्य चैवं विधिवद्देवन्तन्त्र न लुप्यते ॥” इति ॥ “चतुर्मुष्टिंश्चरुः कार्यश्चतुर्णामुत्तरोऽपि वा” इति च ॥ ८ ॥ अग्निमुपसमाधाय कुशैः समन्तं परिस्तृणुयात्पुरस्ताद्दक्षिणत उत्त- रतः पश्चादिति ॥ ९ ॥ अग्निम् उपसमाधाय-समिद्भिः समिध्य ( प्रज्वाल्य ) कुशैः पूर्वासदितै- र्बर्हिःस्वरूपैः ( विशाखाप्रतिलूनैः ) ( १।५।१६ ) समन्तं—समन्तात् । सर्वतः सर्वासु दिक्षु ) अग्नेर्बहिः । परिस्तृणुयात्—आच्छादयेत् । “स्तॄञ्-आच्छादने” ( स्वा० उ० ) लिङ्विधौ । स्तरणक्रममाह पुरस्तादिति । पूर्वस्यां दक्षिणास्यामु- त्तरस्याम्पश्चिमायामित्येवं क्रमेणेत्यर्थः । अत्र समन्तमिति द्वितीया पञ्चम्यर्थे व्यत्ययेन । ( ३।१।८५ ) समस्तमिति पाठः प्रामादिकः ॥ ९ ॥ सर्वतस्त्रिवृतं पञ्चवृतं वा ॥ १० ॥ सर्वतः सर्वासु दिक्षु । त्रिवृतं-त्रिवारं, पञ्चवृतं-पञ्चवारं वा । परिस्तृणुया- दित्यनुवर्त्तते ॥ १० ॥ अथ कथम्पुनरेकं परिस्तरणं सम्पद्यते ? यस्य त्रिःपञ्चकृत्वोवा करणमुप- दिश्यते ? । तदुच्यते— बहुलमयुग्मंसंहतम् ॥ ११ ॥ बहुलं-बहुत्तृणकम् (२) । अयुग्माः (३)संहताः परस्परं संलग्नाः कुशा यत्र ( १ ) पवित्रान्तर्हितं कृत्वेत्यपिपाठः क्वचित् ॥ ( २ ) बहून्कुशान् लाति गृह्णातीति बहुलम् । परिस्तरणक्रियाविशेषणमेतत् । ( ३ ) मुरारिमिश्रास्तु-अयुग्मञ्च तत्संहतञ्चेत्ययुग्मसंहतम् । त्रिवृतं पञ्चवृतं वेत्यने-

८८ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके- तत् । तदेवं प्रतिदिशमयुग्मैः परस्परसंलग्नैः कुशैरेकम्परिस्तरणं सम्पद्यते । तस्य खल्वस्य त्रिः पञ्चकृत्वो वा करणमुपदिश्यत इत्यर्थः । तदिदं परिस्तरणं पूर्वस्यामुत्तरान्ताद्दक्षिणान्तं यावत् । दक्षिणायां पूर्वान्तात्पश्चिमन्तं यावत् । यथा दक्षिणस्यान्तथोत्तरस्याम् । यथा पूर्वस्यान्तथा पश्चाद्दिशि कर्त्तव्यम् । प- रिस्तरणक्रियाविशेषणमेतत्सर्वन्द्वष्टव्यमिति मुरारिमिश्राः प्राहुः(१) ॥ ११ ॥ अथेदानपरिस्तरणप्रकारोऽभिधीयते-- प्रागग्रैरग्रैर्मूलानि च्छादयन् ॥ १२ ॥ प्राक् प्रथमं पतितान्यग्राणि येषान्तैस्तथाभूतैः कुशैः समन्तं परिस्तृणुया- दिति सिंहावलोकितेन समन्वयितव्यम् । तथैव कर्म्मठप्रसिद्धेः । कथमित्यपे- क्षायामाह-अग्रैरिति । अग्रमूलक्रमेण स्थापिनकुशानामूलानि स्थाप्यमानकु- शाग्रैश्छादयन्नीशानादाग्नेयान्तं वायव्यान्रैर्ऋतान्तं प्राक् प्रतीच्योः । प्राक्प्रत्य- क्क्रमेण च दक्षिणोत्तरयोरित्येष परिस्तरणक्रम आयाति । किन्तु-“प्राङ्युदञ्चि वा कर्म्माणि सन्तिष्ठन्ते" इति श्रुतेराजानिकशिष्टाचापरिगृहीतत्वादाग्नेय्या- मुत्तराग्रास्तीर्णकुशाग्राधस्तादास्तीर्य्यमाणकुशमूलङ्कार्य्यमित्येवमुदक्संस्था भवति । तथाच साङ्ख्यायनीये-“प्रागग्रैः कुशैः परिस्तृणो”ति-इत्युपक्रम्य “सर्वाश्चावृत्तो- दक्षिणाप्रवृत्तय उदक्संस्था भवन्ति” इत्युक्तम् । आवृत्तः प्रक्रियाः परिपाट्योवां “आवृत्पर्रिपाटी अनुक्रमः” इत्यमरः ।। आश्वलायनोऽपि-“दिक्षु सर्वासूद- क्संस्था-प्राच्यादिषु परिस्तृतिः” इत्युक्तवान् । अतएव पार्वणे पश्चिमादारभ्य पूर्वान्तम् । आभ्युदयिकेच दक्षिणादारभ्योत्तरान्तमर्ध्यादिक्रमः सकलशिष्टा- चारपरिगृहीत उपलभ्यते । वीरेश्वरादयोऽपि-“आग्नेयादीशानान्तम्” इत्येवं परिस्तरणक्रमं स्वपद्धतौ वाजसनेयके लिखन्ति स्म । यत्तु-प्रागग्रैरित्यनेन प्रा- क्पश्चिमयोरपि पूर्वाग्राणामेव कुशानाम्परिस्तरणमिति केषाञ्चिन्मतं तत्र परि- धिकार्य्यनिर्वाहकताऽग्रे (१।७।१६) वक्ष्यमाणा नोपपद्यते । इति द्रष्टव्यम् ॥१२॥ परिस्तरणे प्रकारान्तरमाह- पश्चाद्वाऽऽस्तीर्य दक्षिणतः प्राञ्चं प्रकर्षति तथोत्तरेण ॥१३॥ वा-अथवा। पश्चात्--प्रतीच्यामग्रैः । प्राच्यामिवास्तीर्य । दक्षिणतः-- दक्षिणास्यां, प्राञ्चं पूर्वपूर्वाप्रक्रमेण यथास्यात्तथा (अग्रैर्मूलानिच्छादयन्) प्रकर्षति । प्रकीर्णयति । ( परिस्तृणाति ) तथा-तेनैव प्रकारेण । उत्तरेण उत्त- नैवायुग्मत्वे प्राप्ते एकत्रृत्तस्यापि प्राप्यर्धमिदम् “शब्दाधिक्यादि”--तिन्यायात् । तथा- चशृङ्गान्तरम्-“सकृत्त्रिर्वा प्रदक्षिणं प्रतिदिशमग्नेरि”—ति । संहतमन्तरालशून्यं, सर्व- मिदं क्रियाविशेषणमिति द्रष्टव्यम् । अत्रप्रदक्षिणमिति शाखान्तराभिप्रायमित्याहुः ॥ ( १ ) अत्रारुचिविशेषोऽनुपदं मूलएव द्रष्टव्यः ॥

७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ८६ रतः । पूर्वतस्तुसूर्य्यएव कार्यनिर्वाहको भावनया याज्ञिकानामित्यवगन्त(१)- व्यम् ॥ १३ ॥ दक्षिणोत्तराण्यग्राणि कुर्यात् ॥ १४ ॥ दक्षिणानि च तान्युत्तराणि चेति दक्षिणोत्तराणि । अग्राणि । “कुशाना- म्” इति शेषः । पश्चात् पुरस्ताद्वा यानि बर्हींषि स्तृतानि भवन्ति । तेषामग्राणि दक्षिणोत्तरक्रमेण कुर्यात् इत्यर्थः । गृह्यवृत्तिकृतोभट्टनारायणोपाध्यायास्तु--पूर्व- सूत्रे--उभयहस्तेन कुशान् गृहीत्वा दक्षिणहस्तगृहीतैर्दक्षिणत परिस्तृणाति । स- व्यहस्तगृहीतैरपि सव्यत इत्यभिधायात्र सूत्रे दक्षिणहस्तगृहीतकुशाग्राणि उत्त- राणि-उपरिष्टात् ऊर्ध्वम्पूूर्वस्यां दिशि, अर्थात्सव्यहस्तगृहीतान्यधराणि पश्चाद्दि- शि इत्यर्थ इत्याहुः । महाममहो-मुरारिमिश्रास्तु—दक्षिणहस्तगृहीतकुशाग्राणि उत्तराणि-उपरिष्टात्कुर्यान् । एवञ्चार्थात्सव्यहस्तगृहीतानि अधराणीत्यर्थ इत्या- हुः । कतमोऽर्थोऽत्र याज्ञिकावृत्तिसिद्ध इति विद्वांस एव विदाङ्कुर्वन्तु ॥ १४ ॥ एष परिस्तरणन्यायः सर्वेष्वाहुतिमत्सु ॥ १५ ॥ एषोऽनन्तरोक्तः परिस्तरणस्य न्यायः प्रकारः । सर्वेष्वाहुतिमत्सु । यत्र ३ आहुतयस्तत्र २ भवति । अन्यत्र सायंम्प्रातर्होमादिभ्यः । तथाच कात्यायनः— “यान्यधस्तरणानाम्नान्न तेषु स्तरणं भवेत् । एककार्यार्थसाध्यत्वात्परिधीनपि वर्जयेत् ॥” इति । स्तरणाम्नानादधः पूर्वं यानि आम्नातानि प्रातर्होमादीनि तेषु स्तरणं न भवेत् , एकेति-स्तरणवैकल्पिकान्-स्तरणैककार्यकारित्वात्परिधीनपि तेषु वर्जयेदित्यर्थः ॥ १५ ॥ कुशानां परिधीनाञ्च (२)खल्वभावे--- परिधीनप्येके कुर्वन्ति शामीलान्पार्णान्वा ॥ १६ ॥ परिधीन्— “बाहुमात्राः परिधय ऋजवः सत्वचोऽव्रणाः । त्रयामवन्त्यशीर्णाग्रा एकेषान्तुचतुर्दिशम् ॥” इति कर्मप्रदीपोक्तलक्षणसंख्याकानपि । एके आचार्याः कुर्वन्ति । परि- स्तरणार्थम् । तानेव विशिनष्टि-शामीलान्-शमीमयान् । “शम्याः ष्ल्ञ्” (पा० ४।३।१४२) इति विकारार्थे प्रत्ययः । तदलाभे पार्णान्-पलाशमयान् वा । “प- लाशे किंशुकः पर्णोवातपोथः” इत्यमरः ॥ परिधीनां विन्यासप्रकारमाह-कर्म- ( १ ) परिस्तरणं कुशानान्देवतोपवेशनार्थेति तान्त्रिकप्रसिद्धिः । असुरोपघातनि- वृत्तये च परिधिः । तथाचानुपदं सूत्रयिष्यति-“परिधीनप्येके कुर्वन्ती”ति ॥ ( २ ) तथाच गृह्यान्तरम् “दर्भाणां स्थाने शरैः प्रस्तरितव्यम्” इति । शरैरित्युप- लक्षणम् ॥ १२ गो०गृ० सू०

९० अथ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके- प्रदीपः- “प्रागग्रावभितः पश्चादुदगग्रमथापरम् । न्यसेत्परिधिमन्यञ्चोदगग्रः स पूर्वतः ॥” इति । अत्र-एके कुर्वन्तीत्यनेनैतदपि सूचयत्याचार्यः । स्तरणकल्पे परिधिरनर्थ- कः । स्तरणेनैव तत्कार्यस्य कृतत्वात् । परिधिर्हि-असुरोपघातप्रतिषेधाय चतु- र्दिक्षु क्रियते । गृह्यसङ्ग्रहेतु— “परिधींस्तु न कुर्वीत गृह्यकर्मसु याज्ञिकः । उदकाञ्चलयस्तिस्रस्ते वै परिधयः स्मृताः ॥” इत्युक्तम् ॥ १६ ॥ उत्तरतोऽपां पूर्णः स्रुवः प्रणीता ॥ १७ ॥ उत्तरत उत्तरस्यान्दिशि अग्नेः । अपाम्-अद्भिः । शेषे षष्ठी (पा०२।३।५०) उदकेन पूर्णः सम्भृतः । स्रुवोयथोक्तलक्षणः । स एव प्रणीता-तत्कार्यकृद्भवति । तदनेन संस्कारविशेषादप एवाभिधीयन्ते ताभिश्च पर्युक्षण-पवित्रमार्जनाद्य उदकार्थाः कर्त्तव्या इत्यभिप्रायः । “प्रणीताभिरुदकार्थः कार्य” इति च गृह्या- न्तरम् । अत्र गृह्यसङ्ग्रहे- “विहितप्रतिषिद्धाञ्च प्रणीतां नोपकल्पयेत्” इति । प्रणीतान्तत्पात्रम् ॥ १७ ॥ भावे न वा स्यादित्येके ॥ १८ ॥ भावः सत्तेत्यर्थान्तरम् । भावे अन्यस्य महतः पात्रस्य प्रणीतादेः । अन- न्तरोक्तः स्रुवः प्रणीतार्थकृ(१)न्नवा नैव स्यादित्येके आचार्या मन्यन्ते ॥१८॥ बर्हिषि स्थालीपाकमासाद्येध्ममभ्याधायाज्यꣳसंस्कुरुते ॥ १९ ॥ बर्हिषि आस्तृते स्थालीपाकं चरुम् । आसाद्य-स्थापयित्वा इध्ममित्येकव चनं जात्यपेक्षमिध्मान्यथोक्तानभि-आत्मनोऽभिमुखम् आधाय-“इध्मोऽप्येधा- (२)र्थमेवाग्नेर्हविराहुतिषु स्मृतः” इति कर्म्मप्रदीपदर्शनादमन्त्रकमग्नौ प्रक्षिप्य । अन्यत्राङ्ग(३)होमादिभ्य इति चन्द्रकान्तभाष्यम् । भट्टनारायणोपाध्याया अ- प्येवमेवाहुः । वस्तुतः समन्त्रकमिध्मस्येन्धनस्याप्याधनं वचनबलात् । तथा-

( १ ) चन्द्रकान्तभाष्ये तु-स्याद्वाऽदृष्टार्थमिति वाशब्दस्वारसिकार्थमाहुः । ( २ ) इन्धनमेधः । एधार्थमग्निसमिन्धनार्थम् ॥ “ञिइन्धीदीप्तौ” (रु० आ०) अ- स्माद् घञि निपातः । (पा० ६।४।२९) ॥ “इध्ममेधः समित्स्त्रियाम्' त्यमरः । ( ३ ) कात्यायनः-“अङ्गहोम-समित्तन्त्र-सोष्यन्त्याख्येषु कर्मसु । येषाञ्चैत- दुपयुक्तेषु तत्सहशेषु च ॥ अक्षभङ्गादिविपदि जलहोमादिकर्म्मणि । कृत्याहुतिषु स- र्वासु नैतेष्विध्मो विधीयते ।” इति । अङ्गहोमाः सर्वप्रायश्चित्तादयः । समित्तन्त्रं-ब्रह्म- चारिणां समिदाधानहोमः । येषामिति-येषाङ्कर्मणामुपरि सूत्रकृता इध्मोविहितस्तेषु तत्सदृशेषु क्षिप्रहोमादिषु चेत्यर्थः ॥ _ क्षिप्रहोमोऽनुदितदिहोमः ॥

७ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ९१ चाङ्गिराः— “इध्मसन्नहनाधानं चरुश्रपणमेव च । तूष्णीमेतानि कुर्वीत समन्त्रञ्चेध्ममादहेत् ॥” इति । यद्यपि समन्त्रकत्वे तूष्णीमिति विरुद्धम् । तथापि-तूष्णीमिति द- र्शनान्मन्त्रस्य स्मरणमात्रं न तु पाठोऽतोन विरोधः । अतएव प्रजा(१)पति- म्मनसा ध्यात्वेति वीरेश्वरादिपद्धतिषु समिदाधान उक्तम् । मन्त्रश्चात्र महाव्या- हृतिरूप एव । तदुक्तं छन्दोगपरिशिष्टे— “आज्यन्द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते । मन्त्रस्य देवतायाश्च प्रजापतिरिति स्थितिः ॥” इति । अनादेशे-अविधाने । “होमद्रव्यस्ये”ति शेषः । मन्त्रस्य देवतायाश्चे- त्यत्रानादेश इति सम्बध्यते । मन्त्रस्यानादेशे प्रजापतिदेव(२)ताको महाव्याहृति- मन्त्रः । स च

९२ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके अङ्गिराः— “इध्मः समानवृक्षाणां द्विप्रादेशः प्रमाणतः ।” कात्यायनोऽपि— “समिधोऽष्टादशेध्मस्य प्रवदन्ति मनीषिणः । दर्शं च पौर्णमासे च क्रियास्वन्यासु विशतिम् ॥” इति । तथा— “मूलमध्याग्रदेशेषु ईषत्सिक्तांस्तु निर्वपेत् ।” इति । अयञ्च सेको घृतादिनैव । अत एवोक्तं वीरेश्वरादिभिः स्वस्वपद्धतौ “मूलमध्याग्रक्रमेणघृताक्तानि”ति । स्थौल्यादिकन्तु यथोक्तं ( २।२।७ ) धर्म्मा- न्तरमिध्मस्य । समित्समानमेव ग्राह्यम् । तथाच समित्स्वरूपमुक्त्वा कात्यायनः— “प्रादेशद्वयमिध्मस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम् । एवं विधाः स्युरेवेह समिधः सर्वकर्म्मसु ॥” इति । इह गृह्यकर्म्मणि । समिध्यतेऽग्निरेभिरिति व्युत्पत्त्या समिध इध्मा एवं विधा एव समित्समाना एवेत्यर्थ इति मुरारिमिश्राः । आज्यमिति । अन- (१)क्त्यनेनेत्याज्यं सर्पिरादि । संस्करुते-संस्कुर्याद्वक्ष्यमाणेन विधिना ॥ १९ ॥ किन्तदाज्यन्तदाह— सर्पिस्तैलं दधि पयो यवागूं वा ॥ २० ॥ सर्पिर्घृतम् “घृतमाज्यं हविस्सर्पिः” इत्यमरः । तैलम् तिलस्नेहम् । यवा- गूः । भृष्टयवचूर्णं षड्गुणजले ( दुग्धे वा ) सिद्धं द्रवद्रव्यम् । यूयते मिश्रय- तेऽसाविति “युमिश्रणे” (अ०प०) इत्यस्मात्कर्म्मणि ( उ० ३।८१ ) अगूच्प्र- त्ययः । “यवागूः षड्गुणजले सिद्धा स्यात्कृशरा घना” इति शार्ङ्गधरीये (म०खं०२अ०) अत्र पूर्वपूर्वासम्भवे उत्तरोत्तरोपादानमिति द्रष्टव्यम् ॥ सर्व- मेतदाज्यमुच्यते तदाह गृह्यासङ्ग्रहे कात्यायनः— “अग्निना चैव मन्त्रेण पवित्रेण च चक्षुषा । ऋतुभिरेव यत्पूतन्तदाज्यमितरद् घृतम् ॥ घृतं वा यदि वा तैलं पयो वा यदि यावकम् । आज्यस्थाने नियुक्तानामाज्यशब्दो विधीयते ॥” इति । यावकम् । यवागूः ॥ २० ॥ आज्यसंस्कारप्रकारमाह— तत एव वर्हिषः प्रादेशमात्रं पवित्रे कुरुते ॥ २१ ॥ ( १ ) “अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु” ( रु० प० ) इत्यस्मात् “अञ्जेः संज्ञा- याम्” ( पा० ३।१।१०९ वा० ) इति क्यपि बाहुलकाद्वृद्धिः । तेनाञ्जन-(स्निग्धीकरण) साधनमुच्यते । यत्तु इज्यत अनेनेति आज्यमिति चन्द्रकान्तभाष्यादावुक्तन्तदर्थसङ्गति- मनुसृत्य व्याख्यानमात्रम् ॥

तत—स्तृतादेवेत्यर्थे इति कौमुदी। तत्रायमाशयः। तत्पदस्य पूर्वप्रक्रान्त- वाचकत्या स्तृतस्य चाव्यवहितोपस्थितत्वात्तत्परामर्शौचित्यात्। न च विनि- युक्तविनियोगविरोधः। औपदेशिकत्वात्। यथा "व्रीहीन्प्रोक्षती"त्यादौ प्रो- क्षितानामेव व्रीहीणामवघातान्वयः। न च तत्र "प्रोक्षिता व्रीहयोऽवघाताय कल्पन्त" इति स्मरणात्सामानाधिकरण्यानुरोधात्तथोपदेशोगम्यत इति न दोष इति वाच्यम्। अत्रापि तत्पदस्य प्रक्रान्तवाचकत्वोपदेशसत्त्वात्। अत एव “न तर्हि बर्हिष इवे"ति कुसुमाञ्जलौ वर्द्धमानचरणैर्बर्हिष इवेति व्यतिरेके दृष्टान्त इत्युक्तम्। धीरवीरादिपद्धतिरप्येवमेव। भाष्यकृतस्तु—तत एव वि- स्तीर्णशेषादेवेति व्याचक्षते— “स्तृतेभ्यो न प्रचिनुयाद्यातयामं स्तृतं स्मृतम्” इति स्तृतनिषेधात्तेन च स्तरणक्रिययैकदा नियमादृष्टजननात्तैनैव पवित्रकरणे विनियुक्तविनियोगविरोधाच्चानास्तृतादेव ग्रहणमुचितमिति तेषामाशयः। प्रादे- शमात्रे—विस्तृततर्जन्यङ्गुष्ठप्रमाणे । प्रमाणेऽर्थे मात्रच्प्रत्ययः (पा० ५।२।३७) पवित्रे कुरुते इति द्विवचनन्दलापेक्षम्। प्रादेशमात्रस्य वर्हिर्द्वयस्य खल्वत्र पवि- त्राकरणमुपदिश्यते। न हि द्विदलपवित्रस्य द्वित्वं शक्यते वक्तुम्। वर्हिषः प्रादे- शमात्र इत्यभिधानात्। तथाच कर्म्मप्रदीपे कात्यायनः— “अनन्तर्गर्भिणं साग्रं कौशं द्विदलमेव च। प्रादेशमात्रं विज्ञेयम्पवित्रं यत्र कुत्रचित्॥” एतदेव हि पिञ्जल्या लक्षण समुदाहृतम्। आज्यस्योत्पवनार्थंयँत्तदप्येतावदेवतु॥” इति। “समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भौ प्रादेशमात्रौ पवित्रे करोति” इति च ब्राह्मणम्। अत एव शुभकर्म्मनिर्णये— “नन्वनन्तर्गर्भिणं साग्रं कौशं द्विदलमेवचे”ति कात्यायनवचनादेतावद्विशेषणयुक्तं कुशपत्रद्वयं पवित्र- पदार्थस्तत्र च द्विवचनविभक्त्यर्थद्वित्वान्वयात्पत्रचतुष्टयन्तावल्लभ्यते तथाचाचा- रविरोध इति चेन्मैवम्। "प्रादेशमात्रे पवित्रे कुरुते" इत्यत्र पवित्रपदस्य शक्यै- कदेशपत्रमात्रपरत्वात्। मुख्यपरत्वे हि सूत्रे प्रादेशमात्रे इति विशेषणं व्यर्थ- मापद्येत विशिष्टशक्तपदादेव तल्लाभसम्भवात्। किञ्च “पवित्रे स्थ” इति मन्त्रलिङ्गात् प्रकृतसूत्राच्च पत्रचतुष्टयविनियोगशङ्कामाभूदिति पवित्रलक्षणम- भिधाय कात्यायनेनोक्तम् “आज्यस्योत्पवनार्थंयँत्तदप्येतावदेव तु” इति। ननु- विनिगमनाविरहात् कथन्तदनुरोधेन सूत्रादौ मुख्यार्थत्याग इति चेन्न तस्य सू- त्रतात्पर्य्योन्नायकत्वात्। तदुक्तम्— “अस्पष्टानां विधिं सम्यग्दर्शयिष्ये प्रदीपवत्” इति। एवञ्चाचारोपष्टब्धं "पवित्रमन्तरा कृत्वे"ति गृह्यसङ्ग्रहवचनमपि