सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ७ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ७ ॥ ४२३
एव एनान् तत् निदधति ) पशुओं के घर [ के समान ] ही आहवनीय अग्नि
है, भागने के मार्ग रहित अपनी गोशाला में इन [ पशुओं ] को तब वे बाँधते हैं। ( अथ
सः [ ते ] व्यावृतः अप्सु सोमान् आप्याययन्ति, तान् ह अन्तर्वेद्यां सादयन्ति, तत् हि
सोमस्य आयतनम् ) फिर वे लोग निवृत्त होकर जल में सोमों [ ओषधियों ] को बढ़ाते
हैं, और उनको भीतर की वेदी पर रखते हैं, वह ही सोम का घर है । ( अध्वर्युः चात्वा-
लात् अपरेण चमसान् अद्भभः पूरयित्वा उदीचः प्रणिधाय हरितानि तृणानि व्यवद-
धति ) अध्वर्यु चात्वाल [ यज्ञकुण्ड ] से दूसरे [ ऋत्विज् ] के साथ पात्रों को जल से
भरवा कर उत्तर वाले स्थान में रख कर हरी घासों को बीच में रखता है। ( यदा वै आपः
च ओषधयः च सङ्गच्छन्ते, अथ कृत्स्नः सोमः सम्पद्यते ) जब ही जल और ओषधियाँ
मिल जाते हैं, तब सब सोम [ओषधियों का रस] प्राप्त होता है। ( ताः वैष्णव्या ऋचा
निनयन्ति ) उस [ जल ] को विष्णु देवता वाली ऋचा से नितार देते हैं । ( यज्ञः वै
विष्णुः, यज्ञम् एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) यज्ञ ही विष्णु [व्यापक पदार्थ ] है,
यज्ञ को ही इस [ सोमरस ] में अन्त में वह स्थापित करता है। ( अथ यत् भक्षः प्रतिनिधिं
कुर्वन्ति, मानुषेण एव भक्षेण तत् एनं दैवं भक्षम् अन्तर्दधति ) फिर जब भोजन को
प्रतिनिधि [ सोम का स्थानी ] वे करते हैं, मनुष्यों के योग्य भोजन के साथ ही तब इस
दिव्य भोजन [ सोम ] को भीतर धरते हैं ॥ ६ ॥
भावार्थः—जो मनुष्य अपनी शक्ति को काम में लातें हैं, वे ही कष्टों को हटाकर
सोम रस [ अमृत रस वा तत्त्व रस ] पाते हैं ॥ ६ ॥
कण्डिका ७ ॥
पूर्तिर्वा एषोऽमुष्मिँल्लोकेऽध्वर्युश्च यजमानश्चाभिवहति, तद्यदेनं दध्नानभि-
हुत्यावभृथमुपहरेयुः। यथा कुणपं वाति, एवमेवैनं तत् करोति। अथ यदेनं
दध्नानभिहुत्यावभृथमुपहरन्ति, सर्वमेवैनं सयोनि सन्तनुते, समृद्धिं सम्भरन्ति ।
अभूद्देवः सविता वन्द्योनु¹ न इति जुहोति, सर्वमेवैनं सपर्वाणं सम्भरन्ति² । तिसृ-
भिस्त्रिवृद्भिर्यज्ञो द्रप्सवतीभिरभिजुहोति, सर्वमेवैनं सर्वाङ्गं सम्भरति । सौमी-
भिरभिजुहोति, सर्वमेवैनं सात्मानं संभरति। पञ्चभिरभिजुहोति, पाङ्क्तो यज्ञः।
यज्ञमेवावरुन्धे । पाङ्क्तः पुरुषः, पुरुषमेवाप्नोति । पांङ्क्ताः पशवः, पशुष्वेव प्रति-
तिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः य एवं वेद ॥ ७ ॥
दधातेः—तः, टाप् । भृष्टयवाः ( योनिः ) गृहम्—निघ० ३ । ४ । ( निरपक्रमे )
पलायनमार्गरहिते ( व्यावृतः ) निवृत्तः ( सादयन्ति ) स्थापयन्ति ( चात्वालात् )
यज्ञकुण्डात् ( चमसान् ) पात्राणि (व्यवदधति) दध धारणे—लट् । व्यवधानेन स्थाप-
यति ( वैष्णव्या ) विष्णुदेवताकया ( भक्षः ) भक्ष अदने—घञ् । भक्षणीयं पदार्थम्
( प्रतिनिधिम् ) प्रतिरूपं स्थानिनम् ( मानुषेण ) मनुष्ययोग्येन ॥
१. पू सं. “नू” इति पाठः ॥ २. 'सम्भरति' इति पाठोऽत्र समुचितः ॥सम्पा०॥

कण्डिका ७ ॥ अध्वर्यु और यजमान की शुद्धि और

४२४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ७
कण्डिका ७ ॥ अध्वर्यु और यजमान की शुद्धि और
अवभृथ स्नान ॥
(एषो पूतिः वै अमुष्मिन् लोके अध्वर्युं च यजमानं च अभिवहति, तत् यत्
एनं दध्ना अनभिहुत्य अवभृथम् उपहरेयुः) यह ही शुद्धि निश्चय करके उस [स्वर्ग]
लोक में अध्वर्युं और यजमान को सर्वथा ले जाती है, सो जब इस [यजमान] को, दधि
[नामवाली हवि] से हवन न करके, अवभृथ [यज्ञान्त स्नानशाला] में वे ले जावें।
(यथा कुणपं वाति, एवम् एव एनं तत् करोति) जैसे उपकारी पुरुष को मनुष्य प्राप्त
होता है, वैसे ही इस [यजमान] को वह [स्नान, उपकार] करता है। (अथ यत् एनं
दध्ना अनभिहुत्य अवभृथम् उपहरन्ति, सयोनिं सर्वम् एव एनं सन्तनुते, समृद्धिं सम्भ-
रन्ति) फिर जब इस [यजमान] को, दधि [नाम वाली हवि] से हवन न करके, अव-
भृथं [यज्ञान्त स्नानशाला] में वे ले जाते हैं, घर सहित सब ही इस [यजमान] को
वह [अध्वर्युं] यथावत् बढ़ाता है और समृद्धि [सम्पत्ति] को यथावत् पुष्ट करता है।
(अभूद् देवः सविता वन्द्यो नु नः इति जुहोति, सपर्वाणं सर्वम् एव एनं सम्भ-
रति) अभूद् देवः सविता वन्द्यो नु नः•••• इस वेद मन्त्र से वह हवन करता है, और
जोड़ों सहित सब ही इस [यजमान] को वह यथावत् पुष्ट करता है। (तिसृभिः
त्रिवृद्भिः द्रप्सवतीभिः अभि जुहोति, सर्वाङ्गं सर्वम् एव एनं सम्भरति) तीन तीन
बार वर्तमान द्रप्सवतियों से [द्रप्स शब्द वाली ऋचाओं से जैसे-द्रप्सश्चस्कन्द•••••
इत्यादि,-ऋ० १० । १७ । ११-१३] वह सर्वथा हवन करता है, अङ्गों सहित सब
ही इस [यजमान] को वह यथावत् पुष्ट करता है। (सौमीभिः अभिजुहोति,
सात्मानं सर्वम् एव एनं संभरति) सौमियों से [सोम देवता वाली ऋचाओं से, जैसे--
त्वं सोम प्रचिकितो••• इत्यादि ऋ० १ । ६१ । १-२३] सब प्रकार हवन करता है,
आत्मा [आत्मबल, पुरुषार्थ] सहित सब ही इस [यजमान] को वह पुष्ट करता है।
(पञ्चभिः अभिजुहोति, पाङ्क्तः यज्ञः, यज्ञम् एव अवरुन्धे) पाँच [उन १-२३ मन्त्रों
में से पाँच ऋचाओं] से वह सब प्रकार हवन करता है, पाङ्क्त [पङ्क्ति, विस्तार वाला] यज्ञ
है, यज्ञ को ही वह प्राप्त होता है। (पाङ्क्तः पुरुषः, पुरुषम् एव आप्नोति) पाङ्क्तः
[पङ्क्ति, विस्तार वाला] पुरुष है, पुरुष को ही वह पाता है। (पाङ्क्ताः पशवः, पशुपु
७-(पूतिः) पूञ् शोधने--क्तिन्। शुद्धिः। पवित्रव्यवहारः (एषो) एषा
उ। एषा एव (अभिवहति) सर्वतो नयति (दध्ना) दधिनामकेन हविषा (अव-
भृथम्) अवे भृञः (उ० २ । ३) अव + डुभृञ् धारणपोषणयोः-क्यन्। यज्ञा-
न्तस्नानम् (कुणपम्) क्वणेः सम्प्रसारणञ्च (उ० ३ । १४३) क्वण शब्दोपकरणयोः-
कपन्। उपकारिणम् (वाति) गच्छति। प्राप्नोति (सयोनिम्) सगृहम् (सम्भ-
रन्ति) सम्यक् पोषयन्ति (सविता) सर्वप्रेरकः परमेश्वरः (नु) क्षिप्रम् (सपर्वा-
णम्) शरीरग्रन्थिभिः सहितम् (द्रप्सवतीभिः) द्रप्सशब्दयुक्ताभिः (सौमीभिः)
सोमदेवताकाभिः (सात्मानम्) आत्मबलेन पुरुषार्थेन सहितम् (अवरुन्धे)
प्राप्नोति ॥

कण्डिका ८ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ८ ४२५
एव प्रतितिष्ठति ) पाङ्क्त [ पङ्क्ति, विस्तार वाले ] पशु हैं, पशुओं में ही वह प्रतिष्ठा
पाता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं वेद ) प्रजा से और पशुओं से वह
प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा जानता है ॥ ७ ॥
भावार्थः-मनुष्य आत्मशुद्धि अर्थात् निष्कपट आचरण से कुटुम्बियों और सेना
आदि प्रजाओं और गो घोड़े आदि पशुओं को बढ़ाकर संसार में प्रतिष्ठा पावे । [ पाङ्क्त
शब्द का अर्थ पङ्क्ति, पाँच वा विस्तार वाला है ] ॥ ७ ॥
विशेषः-प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है। अन्य सङ्केतित मन्त्र वेद
में देखो ॥
१-अभूद् देवः सविता वन्द्यो नु न इदानीमह्न उपवाच्यो नृभिः ।
वि यो रत्ना भजति मानवेभ्यः श्रेष्ठं नो अत्र द्रविणं यथा दधत्-ऋ० ४।५४।१ ॥
( देवः ) दिव्य गुण वाला ( सविता ) सविता [सर्वप्रेरक परमात्मा] ( नु ) शीघ्र (अह्नः)
दिन के ( इदानीम् ) इस समय ( नः ) हमारा ( वन्द्यः ) वन्दना योग्य और ( नृभिः )
नेता मनुष्यों से ( उपवाच्यः ) सादर कहने योग्य ( अभूत् ) है, ( यः ) जो [ सविता
परमात्मा ] ( मानवेभ्यः ) मननशीलों के लिए ( रत्ना ) रत्नों [ रमणीय धनों ] को
( यथा ) जैसे ( वि भजति ) बाँटता है, [ वैसे ही ] वह [ परमात्मा ] ( नः ) हमको
( अत्र ) यहाँ ( श्रेष्ठं द्रविणम् ) श्रेष्ठ धन वा यश ( दधत् ) देवे ॥
कण्डिका ८ ॥
अग्निर्वाव यम इयं यमी। कुसीदं वा एतद्यमस्य यजमान आदत्ते, यदो-
षधीभिर्वेदिं स्तृणाति। तां यदनुपोष्य प्रयायात्, यातयेरन्नेनममुष्मिंल्लोके यमे
यत् कुसीदमयमित्यमप्रतीतमिति वेदिमुपोषन्तीहैव सन्यमङ्कुसीदं निरवदाय
अनृणो भूत्वा स्वर्गं लोकमेति । विश्वलोप विश्वदावस्य त्वा सं जुहोमीत्याह, होताद्वा
यजमानस्यापराभवाय यद्दु मिश्रामिव चरन्त्यञ्जलिना सक्तून् प्रदाव्ये जुहुयात्। एष
ह वा अग्निवैश्वानरो यत् प्रदा१व्यः, स्वस्यामेवैनं तद्योन्यां सादयति ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ वेदी पर ओषधी स्थापन और सक्तुओं से होम ॥
( अग्निः वाव यमः इयं यमी ) अग्नि निश्चय करके यम [जोड़िया भाई के समान]
और यह [ वेदी ] यमी [ जोड़िया बहिन के समान ] है। ( यजमानः यमस्य एतत् वै
कुसीदम् आदत्ते, यत् ओषधीभिः वेदिं स्तृणाति ) यजमान यम [ अग्नि ] का यह व्याज
वाला ऋण ही लेता है, जो ओषधियों [ हव्य पदार्थों ] से वेदी को ढकता है। ( यत् ताम्
अनुपोष्या प्रयायात्, एनम् अमुष्मिन् यमे लोके यातयेरन्, यत् कुसीदमयम् इति
अप्रतीतम् इति वेदिम् उपोषन्ति, इह एव सन्यमन् कुसीदं निरवदाय अनृणः भूत्वा
८-( यमः ) यम परिवेषणे--अच् । एकगर्भजायमानो यमजो भ्राता
( इयम् ) वेदिः ( यमी ) यम-ङीष् । एकगर्भजायमाना यमजा भगिनी ( कुसी-
दम् ) कुसेरुम्भोमेदेताः ( उ० ४ । १०६ ) कुस संश्लेपणे--ईदप्रत्ययः। वृद्धिजीविक-
१. पू. सं. "प्रदातव्यः" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ९ ॥

४२६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ९ ॥
स्वर्गं लोकम् एति ) जो उस [ वेदी ] को उष्ण न करके वह [ यजमान ] चला जावे, उस
[ यजमान ] को ही उस यमलोक में ताड़ना करें, जो ब्याज वाला ऋण है वह रोग के ज्ञान
से युक्त है—ऐसा विचार कर वेदी को उष्ण करते हैं, यहाँ ही संयम [ इन्द्रियनिग्रह ] करता
हुआ ब्याज वाले ऋण को चुकाकर बिना ऋण होकर वह [ यजमान ] स्वर्गं लोक पाता है।
( विश्वलोप विश्वदावस्य त्वा सं जुहोमि--इति आह ) हे विश्व के नाश करने वाले
[ अग्नि ! ] तुझ विश्वतापक को मैं अच्छे प्रकार होम करता हूं—यह [ ब्राह्मण वचन ] वह
बोलता है। ( होता अद्धा यजमानस्य अपराभवाय, यत् उ मिश्रम् इव चरन्ति,
अञ्जलिना सक्तून् प्रदाव्ये जुहुयात् ) होता साक्षात् यजमान के जिताने के लिये है, जो
मिश्र [ मिले हुए अन्न ] को वे चरु [ हव्य पदार्थ ] बनावें, अञ्जलि से [ दोनों हाथ मिलाये
हुए ] सक्तु [ भुंजे हुए जौ आदि चूर्ण ] को तपाने में कुशल [ अग्नि ] में हवन करे ।
( एषः ह वै वैश्वानरः अग्निः यत् प्रदाव्यः, तत् स्वस्याम् एव योन्याम् एनं सादयति )
यह ही वैश्वानर [ सब नरों का हितकारी ] अग्नि है, जो तपाने में कुशल है, तब वह
[ अग्नि ] अपने ही घर में इस [ यजमान ] को स्थापित करता है ॥ ८ ॥
भावार्थः—जैसे यज्ञ में आहुति देने से अग्नि तृप्त होकर यजमान को स्वर्गं लोक में
पहुँचाता है, वैसे ही अन्न के भोजन से जठराग्नि तृप्त होकर प्राणी को पुष्ट करता है ॥८॥
कण्डिका ९ ॥
अह्नां विधान्यामेकाष्टकायामपूपञ्चतुःशरावं पक्त्वा प्रातरेतेन कक्षमुपोषेत्।
यदि दहति पुण्यसमं भवति, यदि न दहति पापसमं भवति । एतेन ह स्म वा अङ्गि-
रसः पुरा विज्ञानेन दीर्घसत्रमुपयन्ति । यो ह वा उपद्रष्टारमुपश्रोतारमनुख्यातारमेव
विद्वान् यजते, समममुष्मिल्लोक इष्टापूर्तेन गच्छते । अग्निर्व्वा उपद्रष्टा, वायुर्वा उप-
श्रोता, आदित्यो वा अनुख्याता, तान्य एवं विद्वान्यजते, समममुष्मिल्लोक इष्टापूर्तेन
गच्छते अयन्त्रो नभसस्पतिरित्याह, अग्निर्वै नभसस्पतिरग्निमेव तदाह । एतन्नो गोपा-
कासहितम् ऋणम् ( आदत्ते ) गृह्णाति ( अनुपोष्या ) अनु+उप+उष दाहे--ल्यप् ।
अदग्ध्वा ( प्रयायात् ) प्रगच्छेत् ( यातयेरन् ) यत ताडने--वि० लि०। हन्युः।
ताडनां पीडां कुर्युः ( कुसीदमयम् ) ऋणमयं कर्म ( अप्रतीतम् ) अम रोगे--
घञ्+प्रति+इण् गतौ--क्तः। रोगप्रतीतियुक्तम् ( उपोषन्ति ) उपेत्य दहन्ति
( संयमन् ) सम्+यम नियमे--शतृः । संयममिन्द्रियनिग्रहं कुर्वन् ( निर-
वदाय ) निर्+अव+दो अवखण्डने--ल्यप् । शोधयित्वा ( विश्वलोप ) विश्वस्य
संसारस्य लोपो नाशो यस्मात् तत् सम्बुद्धौ ( विश्वदावस्य ) दुञ्योरनुपसर्गे ( पा०
३।१।१४२ ) दुञ् उपतापे--णः । सर्वोपतापकम् ( अद्धा ) साक्षात् । अवधारणेन
( अपराभवाय ) अपराजयाय ( मिश्रम् ) मिश्रितमन्नम् ( चरन्ति ) चरुं हव्यान्नं
कुर्वन्ति ( सक्तून् ) सितनिगममिसिसच्चवि० ( उ० १।६६ ) षच सेचने--तुन् ।
भृष्टयवादिचूर्णम् ( प्रदाव्ये ) तत्र साधुः ( पा० ४।४।६८ ) प्रदाव--यत् ।
प्रकर्षेण दाहकुशले अग्नौ ( वैश्वानरः ) सर्वनरहितः ( प्रदाव्यः ) प्रदाहकुशलः
( सादयति ) स्थापयति ॥

कण्डिका ९ ॥ एकाष्टका इष्टि और दो अरणियों से अग्निसमारोपण

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ६ ॥ ४३७
येति स त्वं नो नभसस्पतिरित्याह, वायुर्वै नभसस्पतिर्वायुमेव तदाह । एतन्नो गोपायेति
देव संस्फानित्याह, आदित्यो वै देवःसंस्फानः, आदित्यमेव तदाह । एतन्नो गोपायेत्ययं ते
योनिरिति, अरण्योरग्निं समारोपयेत् । तदाहुः, यदरण्योः समारूढो नश्येदुदस्याग्निः
सीदेत् पुनराधेयः स्यादिति । या ते अग्नेयँज्ञिया तनूस्तया मे ह्यारोह तया मे
ह्याविशायन्ते योनिरित्यात्मन्नग्नीन् समारोपयेत् । एष ह वा अग्नियोंनिः, स्वस्यामेवैनं
तद्योन्यां सादयति ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ एकाष्टका इष्टि और दो अरणियों से अग्निसमारोपण
( अह्नां विधान्याम् एकाष्टकायां चतुःशरावम् अपूपं पक्त्वा प्रातः कक्षम् उ
पोषेत् ) दिनों [ यज्ञदिनों ] के विधान करने वाली एकाष्टका में [ सप्तमी आदि तीन
तिथियों में से किसी तिथि की इष्टि विशेष में ] चार शरावों में रखे हुए अपूप [ पक्वान्न ]
को पकाकर प्रातःकाल उससे पेट [ वेदी ] को ही पुष्ट करे । ( यदि दहति पुण्यसमं भवति,
यदि न दहति पापसमं भवति ) जो वह [ अग्नि ] जलता है, पुण्य सहित कर्म होता है,,
जो वह नहीं जलता, पाप सहित कर्म होता है । ( एतेन ह वै विज्ञानेन अङ्गिरसः पुरा
दीर्घसत्रम् उपयन्ति स्म ) इस ही विज्ञान [ सूक्ष्म विचार ] से अङ्गिराओं
[ महाविद्वानों ] ने पहिले समय में दीर्घसत्र [ बहुत समय वाले यज्ञ ] को प्राप्त किया
था । ( यः ह वै उपद्रष्टारम् उपश्रोतारम् अनुख्यातारम् एव विद्वान् यजते,
अमुष्मिन् लोके इष्टापूर्तेन समं गच्छते ) जो ही मनुष्य निश्चय करके समीप से
देखने वाले, समीप से सुनने वाले और लगातार जताने वाले को ही जानता हुआ यज्ञ करता
है, उस [ स्वर्ग ] लोक में इष्टापूर्त्त से [ अग्निहोत्र, वेदाध्ययन, देवमन्दिर आदि कर्म
द्वारा ] सर्वथा जाता है । ( अग्निः वै उपद्रष्टा, वायुः वै उपश्रोता, आदित्यः वै अनु-
ख्याता, यः तान् एवं विद्वान् यजते, अमुष्मिन् लोके इष्टापूर्तेन समं गच्छते ) अग्नि
ही समीप से देखने वाला, वायु ही समीप से सुनने वाला और सूर्य ही लगातार जताने
वाला है, जो पुरुष उन को ऐसा जानता हुआ यज्ञ करता है, उस [ स्वर्ग ] लोक में इष्टा-
पूर्त से [ अग्निहोत्र, वेदाध्ययन, देवमन्दिर आदि कर्म द्वारा ] सर्वथा जाता है । ( यन्नो
नभसस्पतिः इति आह, अग्निः वै नभसः पतिः अग्निम् एव तत् आह ) यन्नो नभ-
सस्पतिः--१, यह मन्त्र वह बोलता है, अग्नि ही आकाश का पालने वाला है, अग्नि को
ही तब वह यह कहता है । ( एतन्नो गोपाय इति, स त्वं नो नभसस्पतिः इति आह,
वायुः वै नभसः पतिः वायुम् एव तत् आह ) एतन्नो गोपाय—२, और, स त्वं नो
नभसस्पतिः--३, इन दो मन्त्रों को वह बोलता है, वायु ही आकाश का पालने वाला है,
वायु को ही वह यह कहता है । ( एतन्नो गोपाय इति, देव संस्फान—इति आह,
६--( अह्नाम् ) यज्ञदिनानाम् ( विधान्याम् ) विधानकारिकायाम् ( एका-
ष्टकायाम् ) इष्यशिभ्यां तकन् ( उ० ३ । १४८ ) अश भोजने अशू व्याप्तौ वा --
तकन्, टाप् । सप्तम्यादिदिनत्रयमध्य एकस्यां तिथौ । इष्टिविशेषे (अपूपम् )
अ+पूयी दुर्गन्धे भेदने विशरणे च---पप्रत्ययः । गोधूमदिचूर्णपिष्टकम् ( कक्षम् )
वेदिकक्षम् ( उ ) एव ( पोषेत् ) पोषयेत् ( पुण्यसमम् ) पुण्येन सहितं कर्म

ब्राह्मण में कुछ भेद से है ] ॥

आदित्यः वै देवः संस्फानः, आदित्यम् एव तत् आह ) एतन्नो गोपाय--४ और, देव
संस्फान--५, यह दो मन्त्र वह बोलता है, सूर्य ही प्रकाशमान और यथावत् बढ़ता हुआ है,
सूर्य को ही वह यह कहता है । ( एतन्नो गोपाय इति, अयन्ते योनिः इति अरण्योः
अग्निम् समारोपयेत् ) एतन्नो गोपाय--६ और, अयं ते योनिः--७ इन दो मन्त्रों से दो
अरणियों [ अग्नि मथने की लकड़ियों ] की अग्नि को समारोपित [ स्थापित ] करे । ( तत्
आहुः, यत् अरण्योः अस्य समारूढः अग्निः नश्येत् उत्सीदेत्, पुनः आधेयः स्यात् इति )
यह कहते हैं—जो दो अरणियों की निकली हुई इस [ यजमान ] की अग्नि बुझ जावे
[ अथवा वायु आदि से ] उड़कर बिखर जावे, फिर वह अग्न्याधान योग्य होवे । [ इसका
उत्तर ] ( या ते अग्नेर्यज्ञिया तनूस्तया मे ह्यारोह तया मे हि आविश, अयं ते योनिः
इति आत्मन् अग्नीन् समारोपयेत् ) या ते अग्नेर्यज्ञिया तनूः .....८ और, अयन्ते .
योनिः--६, इन दो मन्त्रों से आत्मा में अग्नियों को समारोपित करे [ अर्थात् भौतिक यज्ञ
न करे किन्तु मन्त्रों से आत्मिक यज्ञ करे ] । ( एषः ह वै अग्निः योनिः, तत् स्वस्याम्
एव योन्याम् एनं सादयति ) यह ही अग्नि [ आत्मिक अग्नि, इस यजमान का ] घर है,
तब वह [ अग्नि ] अपने ही घर में इस [ यजमान ] को स्थापित करता है ॥ ६ ॥
भावार्थः—यज्ञ, प्रज्वलित अग्नि में ही हवन करने से सफल होता है। यदि अग्नि
बुझ जावे, तो मन्त्रों से आत्मिक यज्ञ करना चाहिये ॥ ६ ॥
विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—अयं नो नभसस्पतिः संस्फानो अभि रक्षतु । अस्मातिं गृहेषु नः—अथर्व०
६ । ७६ । २ ॥ ( अयम ) यह ( नभसः ) सूर्य [ वा आकाश ] का ( पतिः ) स्वामी
परमेश्वर ( संस्फानः ) यथावत् बढ़ता हुआ ( नः ) हमारे लिये ( नः ) हमारे ( गृहेषु )
घरों में ( असमातिम् ) असामान्य [ विशेष ] लक्ष्मी वा वृद्धि को अभि ) सब ओर से
( रक्षतु ) रक्खे [ यह मन्त्र इस ब्राह्मण में कुछ भेद से है ] ॥
२—एतन्नो गोपाय--यह ब्राह्मण वचन है ॥
३—त्वं नो नभसस्पत ऊर्जं गृहेषु धारय । आ पुष्टमेत्वा वसु—अथर्व०
६ । ७६ । १ ॥ ( नभसः पते ) हे सूर्य [ वा आकाश ] के स्वामी ! ( त्वम् ) तू ' नः )
हमारे ( गृहेषु ) घरों में ( ऊर्जम् ) बल बढ़ाने वाला अन्न ( धारय ) धारण कर ।
( पुष्टम् ) पुष्टि ( आ ) और ( वसु ) धन ( आ एतु ) चला आवे [ यह मन्त्र इस
ब्राह्मण में कुछ भेद से है ] ॥
४—एतन्नो गोपाय—संख्या २ ऊपर देखो ॥
( अङ्गिरसः ) विद्वांसः ( दीर्घसत्रम् ) दीर्घकालिकयज्ञम् ( उपयन्ति स्म ) प्राप्त-
वन्तः ( उपद्रष्टारम् ) समीपेन अवलोकयितारम् ( उपश्रोतारम् ) उपश्रवण-
शीलम् ( अनुख्यातारम् ) निरन्तरज्ञापकम् ( इष्टापूर्तेन ) इष्टेन च पूर्तेन च ।
अग्निहोत्रवेदाध्ययनदेवमन्दिरादिकर्मणा ( समम् ) सर्वथा ( नभसः ) णह बन्धने
—असुन्, हस्य भः । नभ आदित्यो भवति—निरु० २ । १४ । सूर्यस्य । आका-
शस्य ( पतिः ) पालयिता ( गोपाय ) रक्ष ( देव ) हे प्रकाशमान ( संस्फान )

कण्डिका १० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १० ४२१
५--देव संस्फान सहस्रापोषस्येशिषे । तस्य नो रास्व तस्य नो धेहि तस्य
भक्तिवांमः स्याम-अथ० ६ । ७६ । ३ ।। (संस्फान) हे सब प्रकार वृद्धि वाले (देव)
प्रकाशस्वरूप परमात्मन् ! (सहस्रपोषस्य) सहस्र प्रकार के पोषण का (ईशिषे)
तू स्वामी है । (तस्य) उस [पोषण] का (नः) हमें (रास्व) दान कर, (तस्य)
उसका (नः) हमारे लिए (घेहि) धारण कर, (तस्य ते) उस तेरी (भक्तिभांसः)
भक्ति वाले (स्याम) हम होवें ॥
६-एतन्नो गोपाय-संख्या २ ऊपर देखो ॥
७-अयं ते योनिऋत्वियो यतो जातो अरोचथाः । तं जानन्नग्र आ रोहाथा
नो वर्धया रयिम्--अथर्व० ३ । २० । १, ऋग्० ३ । २६ । १० और यजु० ३ ।
१४ ।। (अग्ने) हे विद्वान् पुरुष ! (अयम्) यह [सर्वव्यापी परमेश्वर ] (ते) तेरा
[ऋत्वियः] सब ऋतुओं में मिलने वाला (योनिः) कारण है, (यतः) जिससे (जातः)
प्रकट होकर (अरोचथाः) तू प्रकाशमान हुआ है, (तम्) उस [कारण] को (जानन्)
पहिचान कर (आरोह) ऊँचा चढ़, (अथ) और (नः) हमारे लिए (रयिम्) धन
(वर्धय) बढ़ा ॥
८-या ते अग्नेर्यज्ञिया तनूस्तया मे ह्यारोह तया मे ह्याविश-ब्राह्मण वचन
है । (अग्नेः) हे अग्नि [प्रकाश स्वरूप परमेश्वर ] (या ते) जो तेरा (यज्ञिया तनूः)
पूजनीय विस्तार है, (तया) उससे (मे) मेरे लिए (हि) अवश्य (आरोह) ऊँचा हो ।
और (तया) उससे (मे) मेरे लिए ही अवश्य (आविश) प्रवेश कर ॥
६--(अयं ते योनिः......) संख्या ७ ऊपर देखो ॥
कण्डिका १० ॥
यो ह वा अग्निष्टोमं साह्नं वेद, अग्निष्टोमस्य साह्नस्य सायुज्यं सलोक-
तामश्नुते य एवं वेद, यो ह वा एष ऽपत्येषोऽग्निष्टोम एष साह्नः, तं ह्यैवाह्ना
संस्थापयेयुः, साह्नो वै नामैषः, तेनासन्त्वरमाणाश्चरेयुः यद्व वा इदं पूर्वयोः सव-
नयोरसन्त्वरमाणाश्चरन्ति, तस्माद् धेदं तं प्राच्यो ग्रामता बहुलाविष्टा । अथ
यद्धेदं तृतीयसवने सन्त्वरमाणाश्चरन्ति, तस्माद्धेदं प्रत्यञ्चेदीर्घारण्यानि भवन्ति ।
यथैव प्रातःसवन एवं माध्यन्दिनसवन एवं तृतीयसवने, एवमु ह यजमानो
ऽप्रमायुको भवति । तेनासन्त्वरमाणाश्चरेयुः । यदा वा एष प्रातरुदेत्यथ मन्द्रतमं
तपति, तस्मान्मन्द्रतमया वाचा प्रातःसवने शंसेत् । अथ यदाम्येत्यथ वलीयस्त-
पति, तस्माद् बलीयस्या वाचा माध्यन्दिने सवने शंसेत् । अथो यदामितरामेत्यथ
सम्+ स्फायी वृद्धौ-क्तः । छान्दसं रूपम् । हे सम्यक् स्फीत । प्रवृद्ध (अरण्योः)
अर्तिसृधू० (उ० २।१०२) ऋ गतो-अनिः । अग्निमन्थनकाष्ठद्वयोः (समा-
रोपयेत्) स्थापयेत् (उत्सीदेत्) वायुना उद्गत्य विशीर्णो भवेत् (आधेयः)
अग्न्याधानेन स्थापनीयः (अग्नेः) हे अग्ने (यज्ञिया) यज्ञयोग्या (तनूः) f मूर्तिः ।
शरीरम् ॥

कण्डिका १० ॥ अग्निष्टोम सूर्य समान है, तीनों सवनों में

४१० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १०
बलिष्ठतमं तपति, तस्माद् बलिष्ठतमया वाचा तृतीयसवने शंसेत् । एवं शंसेत्,
यदि वाच ईशीत१, वाग् हि शस्त्रं, यायान् वाचोत्तरण्योत्तरया उत्सहेत, आसमापनाय-
तना प्रतिपद्येत । एतत् सुशस्ततरमिव भवति, स वा एष न कदाचनास्तमयति, नोद-
यति । तद्यदेनं पश्चादस्तमयतीति मन्यन्ते, अह्न एव तदन्तं गत्वात्मानं विपर्य्यस्यतेऽ-
हरेवाधस्तात् कृणुते रात्रीं परस्तान् । स वा एष न कदाचनास्तमयति नोदयति ।
तद्यदेनं पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रात्रेरेव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्य्यस्यते रात्रि-
मेवाधस्तात् कृणुतेऽहः परस्तात् । स वा एष न कदाचनास्तमयति नोदयति न ह वै
कदाचन निम्लोचति । एतस्य ह सायुज्यं सलोकतामश्नुते, य एवं वेद ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ अग्निष्टोम सूर्य समान है, तीनों सवनों में
मन्त्र बोलने का विधान, सूर्य न कभी उदय और न
अस्त होता है, इसका विचार ॥
( यः ह वै साह्नम् अग्निष्टोमं वेद साह्नस्य अग्निष्टोमस्य सायुज्यं सलोक-
ताम् अश्नुते, यः एवं वेद ) जो ही मनुष्य दिन सहित [ दिन में पूर्ण होने वाले ] अग्नि-
ष्टोम को जानता है, वह दिन सहित अग्निष्टोम का सहवास और समान लोक पाता है,
जो ऐसा जानता है। ( यः ह वै एषः तपति, एषः एषः साह्नः अग्निष्टोमः, तम्
अह्ना सह संस्थापयेयुः ) जो ही यह [दीखता हुआ सूर्य] तपता है, सो ही यह दिन सहित
[ दिन में पूरा होने वाला ] अग्निष्टोम है, [ इसलिये ] उस [ अग्निष्टोम ] को दिन ही
दिन में पूरा करें । ( साह्नः वै नाम एषः, तेन असन्त्वरमाणाः चरेयुः ) साह्न
[ दिन में रहने वाला ] ही नाम यह [अग्निष्टोम] है, इसलिए [उसको] बिना शीघ्रता किये
हुए [भले प्रकार देख भाल कर] करें । ( यत् ह वै इदं पूर्वयोः सवनयोः असन्त्वरमाणाः
चरन्ति, तस्मात् ह इदं तं प्राच्यः ग्रामता बहुलाविष्टा) जो ही इस कर्म को पहिले दो
सवनों में बिना शीघ्रता किये हुये वे करते हैं, इसलिये ही इससे उस [यजमान] के लिए पूर्व
देश में रहने वाला ग्राम समूह बहुत जनों से परिपूर्ण होता है । ( अथ यत् ह इदं तृतीय-
सवने सन्त्वरमाणाः चरन्ति, तस्मात् ह इदं प्रत्यञ्चेत्, दीर्घारण्यानि भवन्ति )
फिर जब इस कर्म को तीसरे सवन में शीघ्रता करते हुये वे करें, उससे ही यह कर्म पश्चिम
देश में जावे और [ वहां ] बड़े बड़े वन [ निर्जन देश ] हो जावें । ( यया एव
१०-( साह्नम् ) अह्ना सह वर्त्तमानम् । एकेन दिनेन सह समापनी-
यम् ( सायुज्यम् ) सहवासम् ( सलोकताम् ) समानलोकत्वम् ( एषः ) दृश्य-
मानः सूर्य्यः ( संस्थापयेयुः ) समापयेयुः ( असन्त्वरमाणाः ) त्वरामकुर्वन्तः,
सम्यक् पर्यालोचयन्तः ( चरेयुः ) अनुतिष्ठेयुः ( प्राच्यः ) प्राची । पूर्वदिग्वर्तिनी
( ग्रामता ) ग्रामसमूहः ( बहुलाविष्टाः ) बहुभिर्जनैः सम्पूर्णाः ( सन्त्वरमाणाः )
अतित्वरया सह वर्त्तमानाः ( प्रत्यञ्चेत् ) पश्चिमदिशि प्राप्नुयात् ( दीर्घारण्यानि )
१. पू. सं. "ईशत" इति पाठः ॥ २. पू. सं. "एतत् सह" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १० ४३१
प्रातःसवने, एवं माध्यन्दिने सवने, एवं तृतीयसवने, एवम् उ ह यजमानः
अप्रमायुकः भवति ) जैसा ही प्रातःसवन में होवे, वैसा ही माध्यन्दिन सवन में और वैसा
ही तृतीयसवन में [ बिना शीघ्रता किये ] होवे, इस प्रकार से ही यजमान बिना अचानक
मृत्यु वाला होता है । ( तेन असन्त्वरमाणाः चरेयुः ) इसलिये बिना शीघ्रता किये हुये
वे [ ऋत्विज् लोग अग्निष्टोम को ] करें । ( यदा वै एषः प्रातः उदेति, अथ मन्द्रतमं
तपति, तस्मात् मन्द्रतमया वाचा प्रातःसवने शंसेत् ) जब ही यह [ सूर्य ] प्रातःकाल
निकलता है तब वह मन्द मन्द तपता है, इसलिये अति मन्द वाणी से प्रातःसवन में वह
[ स्तोत्र ] बोले । ( अथ यदा अभ्येति अथ बलीयः तपति, तस्मात् बलीयस्या वाचा
माध्यन्दिने सवने शंसेत् ) फिर जब वह [ सूर्य ] ऊंचा चढ़ता है तब वह [ दोपहर को ]
अधिक प्रबल तपता है, इसलिये अधिक प्रबल वाणी से माध्यन्दिन सवन में वह [ स्तोत्र ]
बोले । ( अथो यद्वा अभितराम् एति, अथ बलिष्ठतमं तपति, तस्मात् बलिष्ठतमया
वाचा तृतीय सवने शंसेत् ) फिर जब वह [ सूर्य दोपहर पीछे ] अत्यन्त ऊंचा चलता है,
तब वह अत्यन्त प्रबल तपता है, इसलिये अत्यन्त प्रबल वाणी से तृतीय सवन में वह
[ स्तोत्र ] बोले । ( एवं शंसेत्, यदि वाचः ईशीत, वाक् हि * स्त्रं. यया उत्तरण्या
उत्तरया वाचा तु उत्सहेत, आसमापनायतना प्रतिपद्येत ) इस प्रकार से वह बोले
कि वह वाणी पर समर्थ हो, क्योंकि वाणी शस्त्र [ स्तोत्र ] है, जिस बहुत बढ़ती हुई और
अधिक ऊँची वाणी से वह उत्साही तो होवे, और समाप्ति पर्य्यन्त वह [ वाणी ] प्राप्त
होवे । ( एतत् सुशस्ततरम् इव भवति ) यह ही कर्म बहुत ही प्रशंसित होता है ।
( सः वै एषः न कदाचन अस्तम् अयति न उदयति ) वह ही यह [ सूर्य ]
न कभी अस्त होता है और न कभी उदय होता है । ( तत् यत् एनं मन्यन्ते पश्चात्
अस्तम् अयति इति ) फिर जो इस [ सूर्य ] को लोग मानते हैं कि वह पश्चिम में अस्त
होता है [ सो यह बात ठीक नहीं है ] । ( तत् अह्नः एव अन्तं गत्वा अथ आत्मानं
विपर्य्यस्यते, अह्नः एव अधस्तात् कृणुते रात्रीं परस्तात् ) [ क्योंकि ] तब वह [ सूर्य ]
दिन के अन्त पर पहुँचकर फिर अपने को विरुद्ध प्रकार से करता है, [ अर्थात् ] वह [ सूर्य ]
दिन को नीचे [अपने नीचे वा सामने ] की ओर बनाता है और रात्रि को [ पृथिवी की ]
दूसरी ओर [ बनाता है ] ।
(सः वै एषः न कदाचन अस्तम् अयति न उदयति) वह ही यह [ सूर्य ] न कभी
विस्तृतवनानि । जनशून्यस्थानानि ( अप्रमायुकः ) अपमृत्युरहितः ( मन्द्रतमम् )
मन्दतमं यथा भवति तथा ( अभ्येति ) आभिमुख्येनोर्ध्वं गच्छति ( बलीयः )
प्रबलं यथा भवति तथा ( अभितराम् ) किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे ( पा०
५।४।११) अभितर-आम् । पश्चिमाभिमुखानां पुरुषाणामत्यन्ताभिमुख्येन
( बलिष्ठतमम् ) अत्यन्तप्रबलम् ( वाचः ) वाण्याः ( ईशीत ) ईश्वरो भवेत् ( उत्त-
रण्या ) उत्+तॄ तरणे-ल्युट्, ङीप् । उत्कर्षेण वर्धमानया (उत्तरया) उच्चतरया (उत्स-
हेत) उत्साहवान् भवेत् (आसमापनायतना) आसंमापनात् आयतनं यस्याः सा । समाप्ति-
पर्य्यन्तम् आश्रयवती वाक् (प्रतिपद्येत) प्राप्नुयात् (सुशस्ततरम्) अतिशयेन प्रशस्तम्
(अस्तम्) अस्यन्ते सूर्यकिरणाः अत्र । हसिमृगृण्वामि० (उ० ३।८६) असु क्षेपणे-तन् ।

कण्डिका ११॥

४३२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ११
अस्त होता है न उदय होता है। (तत् यत् एनं मन्यन्ते पुरस्तात् उदयति इति) फिर
जो उस [सूर्य] को लोग मानते हैं कि वह पूर्व में उदय होता है [सो यह ठीक नहीं है]।
(तत् रात्रेः एव अन्तं गत्वा अथ आत्मानं विपर्यस्यते, रात्रिम् एव अधस्तात् कृणुते
अहः परस्तात्) [क्योंकि] तब वह [सूर्य] रात्रि के अन्त पर पहुँचकर फिर अपने को
विरुद्ध प्रकार से करता है, [अर्थात्] वह [सूर्य] रात्रि को [पृथिवी के] नीचे की ओर
बनाता है और दिन को दूसरी ओर [अपने सामने की ओर, बनाता है। अर्थात् सूर्य
एक सर्वतः प्रकाशमय घूमता हुआ गोला भूगोल से बहुत बड़ा है। भूगोल के घूमने से प्रत्येक
समय पृथिवी का जो भाग सूर्य के सामने आता जाता है, वह दिन होता चला जाता है
और जो भाग पीछे रहता जाता है वहाँ रात्रि होती जाती है, और सूर्य का गोला सर्वतः
प्रकाशमय होने से प्रत्येक समय चमकता रहता है]।
(सः वै एषः न कदाचन अस्तम् अयति न उदयति) वह ही यह [सूर्य]
न कभी अस्त होता है, न कभी उदय होता है। (न ह वै कदाचन निम्लोचति एतस्य ह
सायुज्यं सलोकताम् अश्नुते, यः एवं वेद) [इसलिए] वह [यजमान] कभी भी नहीं
नीचे जाता है [नहीं अधोगति पाता है] और वह इस [सूर्य] के साथ सहवास और समान
लोक [अवस्था] पाता है जो ऐसा जानता है॥ १०॥
भावार्थः—मनुष्य सूर्य के समान प्रतापी होकर दिन रात उन्नति का प्रयत्न करे॥१०॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३।४४ से मिलाओ॥
विशेषः २—(यदि वा तः) के स्थान पर ऐ०ब्रा०से (यदि वाचः) शोधा गया है।
कण्डिका ११॥
अथात एकाहास्यैव तृतीयसवनं, देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त। ते देवा
असुरानभ्यजयन्। ते जिता अहोरात्रयोः सन्धिं समभ्यवागुः। स हेन्द्र उवाच, इमे
वा असुरा अहोरात्रयोः सन्धिं समभ्यवागुः। कश्चाहञ्चेमानसुरानभ्युत्थास्यामहा
इति। अहञ्चेत्यग्निरब्रवीन्, अहञ्चेति वरुणः, अहंचेति बृहस्पतिः, अहं चेति विष्णुः।
तानभ्युत्थायाहोरात्रयोः सन्धेर्निर्जघ्नुः। यदभ्युत्थायाहोरात्रयोः सन्धेर्निर्जघ्नुः, तस्मा-
दुत्था अभ्युत्थाय ह वै द्विषन्तं भ्रातृव्यं निर्हन्ति, य एवं वेद। सोऽग्निरश्वो भूत्वा
प्रथमः प्रजिगाय। यदग्निरश्वो भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मादाग्नेयीभिरुक्थानि प्रण-
यन्ति।, यदग्निरश्वो भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मात्साकमश्वम्। यत्पञ्च देवता
अभ्युत्तस्थुः, तस्मात्पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते। या वाक् सोऽग्निः, यः प्राणः स वरुणः,
यन्मनः स इन्द्रः, यच्चक्षुः स बृहस्पतिः, यच्छ्रोत्रं, स विष्णुः। एते ह वा एतान्
पञ्चभिः प्राणैः समीर्योदस्थापयन्१। तस्मादु ह एवैताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते ॥११॥
अदर्शनम्। पश्चिमाचलम् (अयति) अय गतौ-लट्। गच्छति। प्राप्नोति (उदयति)
उदेति। ऊर्ध्वं गच्छति (पश्चात्) पश्चिमदिशि (अन्तम्) समाप्तिम् (गत्वा) प्राप्य
(अथ) अनन्तरम् (आत्मानम्) स्वात्मानम् (विपर्य्यस्यते) विपर्य्यस्तं विरुद्धं प्रतिकूलं
करोति (अधस्तात्) अधःस्थाने (परस्तात्) परस्मिन् देशे . (पुरस्तात्) पूर्वस्मिन्
देशे (निम्लोचति) नि+म्रुचु म्लुचु गतौ—लट्। नीचैर्गच्छति॥
१. पू० सं० “उत्थापयन्” इति पाठः॥ सम्पा०॥

कण्डिका ११ ॥ आख्यायिका-एकाह यज्ञ के तृतीय सवन में से

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ११ ४३३
कण्डिका ११ ॥ आख्यायिका-एकाह यज्ञ के तृतीय सवन में से
सायंकाल में घुसे हुये असुर लोग इन्द्र, अग्नि, वरुण,
बृहस्पति और विष्णु पांच देवताओं अथवा वाक्
आदि पांच इन्द्रियों करके निकाले गये ॥
( अथ अतः एकाहस्य एव तृतीयसवनम् ) अब यहां से एकाह यज्ञ का ही
तृतीयसवन [ कहा जाता है ] । ( देवाऽसुराः वै एषु लोकेषु समयतन्त ) देव और असुर
इन लोकों [ शरीर के अङ्गों ] में लड़ने लगे । ( ते देवाः असुरान् अभ्यजयन् ) उन
देवताओं ने असुरों को सामने होकर जीत लिया । ( ते जिताः अहोरात्रयोः सन्धि
समभ्यवागुः ) वे जीते गये [ असुर ] रात्रि दिन की सन्धि में घुस गये । ( सः ह इन्द्रः
उवाच, इमे वै असुराः अहोरात्रयोः सन्धि समभ्यवागुः, कः च अहं च इमान् असुरान्
अभि उत्थास्यामहै इति ) वह इन्द्र [ अर्थात् मन ] बोला—यह असुर दिन और रात्रि की
सन्धि में घुस गये, कौन और मैं [ हम ] इन असुरों के सम्मुख होकर खड़े होवें । ( अहं च
इति अग्निः अब्रवीत्, अहं च इति वरुणः, अहं च इति बृहस्पतिः, अहं च इति विष्णुः )
और मैं—यह अग्नि [ वाक् ] बोला, और मैं—यह वरुण [ प्राण ], और मैं—यह बृहस्पति
[ नेत्र ], और मैं—यह विष्णु [ कान बोला ] । ( तान् अभ्युत्थाय अहोरात्रयोः
सन्धेः निर्जघ्नुः ) उन [ असुरों ] को उन्होंने उठकर दिन और रात्रि की सन्धि से निकाल
दिया । ( यत् अभ्युत्थाय अहोरात्रयोः सन्धेः निर्जघ्नुः, तस्मात् उत्थाः अभ्युत्थाय ह वै
द्विषन्तं भ्रातृव्यं निर्हन्ति, यः एवं वेद ) जो उन्होंने उठकर दिन और रात्रि की सन्धि से
[ असुरों को ] निकाल दिया, इसलिये उठने वाला [ उत्साही पुरुष ] सामने उठकर द्वेषी
वैरी को मार निकालता है, जो ऐसा जानता है । ( सः अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः
प्रजिगाय ) उस अग्नि ने घोड़ा [ के समान वेगवान् ] होकर पहिले जीत लिया । ( यत्
अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मात् आग्नेयीभिः उक्थानि प्रणयन्ति ) जो
अग्नि ने घोड़ा होकर पहिले जीत लिया, इसलिये अग्नि देवता वाली [ ऋचाओं ] से उक्थों
[ स्तोत्रों ] को वे बोलते हैं । ( यत् अग्निः अश्वः भूत्वा प्रथमः प्रजिगाय, तस्मात् साकम्
अश्वम् ) जो अग्नि ने अश्व [ घोड़ा ] होकर पहिले जीता, इसलिये वह साकम् अश्व
· [ साथ साथ चलने वाला घोड़ा वा स्तोत्र विशेष हुआ ] । ( यत् पञ्च देवताः अभ्युत्तस्थुः
तस्मात् पञ्च देवताः उक्थे शस्यन्ते ) जो पांच देवता सामने खड़े हुये, इसलिये पांच
देवता उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति किये जाते हैं । ( या वाक् सः अग्निः, यः प्राणः सः
वरुणः, यत् मनः सः इन्द्रः, यत् चक्षुः सः बृहस्पतिः, यत् श्रोत्रं सः विष्णुः ) जो वाणी
११—( समयतन्त ) युद्धाय यत्नं कृतवन्तः ( सन्धिम् ) संयोगम् ( अभि )
अभिगत्य ( उत्थास्यामहै ) उत्थास्यामः ( निर्जघ्नुः ) निःसारितवन्तः ( उत्थाः )
गतिकारकोपपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वञ्च ( उ० ४ । २२७ ) उत्+ष्ठा गति-
निवृत्तौ--असिः । उत्थानशीलः । उत्साही ( साकम् ) सह+अक गतौ--अम्,
सहस्य सः । सहगन्ता । सह ( अश्वम् ) अश्वः ( शस्यन्ते ) स्तूयन्ते ( वरुणः )
वरणीयः स्वीकरणीयः पदार्थः ( इन्द्रः ) ऐश्वर्यवान् ( बृहस्पतिः ) बृहतां
५८

कण्डिका १२ ॥

४३४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १२
है वह अग्नि [ तापक पदार्थ ] है, जो प्राण [ श्वास ] है वह वरुण [ स्वीकार करने योग्य
पदार्थ ] है, जो मन है वह इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला पदार्थ ] है, जो नेत्र है वह बृहस्पति
[ बड़े बड़ों का पालने वाला पदार्थ ] है, जो कान है वह विष्णु [ व्यापक पदार्थ ] है।
( एते ह वै एतान् पञ्चभिः प्राणैः समीर्य उदस्थापयन् ) इन ही [ देवताओं ] ने इन
[ असुरों ] को पांच प्राणों से मिलकर उठा दिया [ निकाल दिया ]। ( तस्मात् उ ह एव
एताः पञ्च देवताः उक्थे शस्यन्ते ) इसलिये ही यह पांच देवता उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति
किये जाते हैं ॥ ११ ॥
भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि मन, वाणी, प्राण, नेत्र और श्रोत्र आदि को
स्वस्थ रख कर विघ्नों को हटावें ॥ ११ ॥
विशेषः-ऐतरेय ब्राह्मण ३ । ४६ में ( साकमश्वम् ) को साम अर्थात् स्तोत्र
लिखा है और उसके सायण भाष्य में निम्नलिखित मन्त्रों की ओर साकमश्व साम के लिये
संकेत किया है।
१-एह्यू षु ब्रवाणि तेऽग्न इत्येतरा गिरः । एभिर्वर्धास इन्दुभिः ॥ २-यत्र
क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् । तत्रा सदः कृणवसे ॥ ३-नहि ते पूर्तमक्षि-
पद्मभुवन्नेमानां वसो । अथा दुवो वनवसे ॥ ऋग्० ६ । १६ । १६-१८, साम० उ०
१ । १ । तृच २२, मन्त्र १, यजु० २६ । १३ ॥ १-( अग्ने ) हे अग्ने ! [ तेजस्वी
विद्वान् ] ( उ ) अवश्य ( आ इहि ) तू आ, ( ते ) तेरे लिये ( इत्था ) सत्य सत्य
( इतराः ) दूसरी ( गिरः ) वाणियों को ( सु ) सुन्दर प्रकार से ( ब्रवाणि ) मैं कहूँ,
( एभिः ) इन ( इन्दुभिः ) ऐश्वर्य वाले पदार्थों से ( वर्धसि ) तू बढ़ ॥ २-[ हे विद्वन् ! ]
( यत्र क्व च ) जहां कहीं भी ( ते मनः ) तेरा मन हो, ( तत्र ) वहां तू ( सदः ) स्थान
( कृणवसे ) करता है, [ क्योंकि ] तू ( उत्तरं दक्षम् ) अति श्रेष्ठ बल ( दधसे ) रखता
है ॥ ३-( नेमानां वसो ) हे नीतियों में वास करने वाले पुरुष ! ( ते ) तेरा ( पूर्तम् )
पूर्ति करने वाला कर्म ( अक्षिपत् ) [ हमारी ] आंखों से गिरने वाला ( नहि भुवत् )
नहीं होवे, ( अथ ) इसलिये ( दुवः ) [ हमारी ] सेवा को ( वनवसे ) तू स्वीकार कर ॥
कण्डिका १२ ॥
प्रजापतिर्ह्येतेभ्यः पञ्चभ्यः प्राणेभ्यो देवान् ससृजे । यदु चेदं किंच पाङ्क्तं
तत् सृष्ट्वा व्यज्वलयत् । ते होचुर्देवाः, म्लानोऽयं पिता मयोभूः, पुनरिमं समी-
र्योत्थापया१म इति । स ह सत्त्वमाख्यायाभ्युपतिष्ठते, यदि ह वा अपि निर्णिंक्तस्यैव
कुलस्य सन्धुक्षणेण यजते, सत्त्वं हैवाख्यायाभ्युपतिष्ठते । यो वै प्रजापतिः स यज्ञः।
स एतैरेव पञ्चभिः प्राणैः समीर्योत्थापितः । ये ह वा एनं पञ्चभिः प्राणैः
समीर्योदस्थापयंस्तां उ एवैताः पञ्च देवता उक्थे शस्यन्ते ॥ १२ ॥
पालकः ( विष्णुः ) व्यापकः ( समीर्य ) संगत्य ( उदस्थापयन् ) उत्थापितवन्तः ।
निःसारितवन्तः ॥
१. पू. सं. "उत्थापयामीति" पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १२ ॥ आख्यायिका—प्रजापति पांच प्राणों से पांच देवताओं

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १३ ४३५
कण्डिका १२ ॥ आख्यायिका—प्रजापति पांच प्राणों से पांच देवताओं
को उत्पन्न करता है और पांच देवता स्तुति किये जाते हैं ॥
( प्रजापतिः हि एतेभ्यः पञ्चभ्यः प्राणेभ्यः देवान् ससृजे ) प्रजापति [ इन्द्रिय
आदि प्रजा के पालक यज्ञ ] ने ही इन पांच प्राणों से देवताओं को उत्पन्न किया [ देखो
कण्डिका ११ ] । ( यत् उ च इदं किंच पाङ्क्तं तत् सृष्ट्वा व्याज्वलयत् ) और जो कुछ
भी पाङ्क्त [ पङ्क्ति पांच वा विस्तार में होने वाला] है, उसको उत्पन्न करके उसने विविध
प्रकार प्रकाशित किया। ( ते ह देवाः ऊचुः, अयं मयोभूः पिता म्लानः, पुनः इमं समीर्यं
उत्थापयामः इति ) वे ही देवता बोले—यह सुख पहुँचाने वाला पिता [ प्रजापति ]
मुरझाया हुआ है, फिर इसको हम मिलकर उठावें। ( सः ह सत्त्वम् आख्याय अभ्यु-
पतिष्ठते ) वह [ प्रजापति ] ही सत्त्व [ पौरुष ] दिखा कर सब ओर उपस्थित हुआ ।
( यदि ह वै अपि निर्णिंक्तस्य एव कुलस्य सन्धुक्षणेन यजते, सत्त्वं ह एव आख्याय
अभ्युपतिष्ठते ) जब ही मनुष्य निश्चय करके शुद्ध किये हुये ही कुल के संयोग बढ़ाने से
यज्ञ करता है, वह पुरुषार्थं ही दिखाकर सब ओर उपस्थित होता है। ( यः वै प्रजापतिः
सः यज्ञः ) जो ही प्रजापति है वह यज्ञ है। ( सः एतैः एव पञ्चभिः प्राणैः समीर्यं
उत्थापितः ) वह [ प्रजापति वा यज्ञ ] इन ही पांच प्राणों से मिल कर उठाया गया है।
( ये ह वै एनं पञ्चभिः प्राणैः समीर्य उदस्थापयन्, ताः उ एव एताः पञ्च देवताः
उक्थे शस्यन्ते ) जिन ही [ देवताओं ] ने इस [ प्रजापति वा यज्ञ ] को पांच प्राणों से
मिल कर उठाया है, वे ही यह पांच देवता उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति किये जाते हैं ॥ १२ ॥
भावार्थः—कण्डिका ११ के विषय का विशेष वर्णन है ॥ १२ ॥
कण्डिका १३ ॥
तदाहुः, यद् द्वयोर्देवतयो स्तुवत इन्द्राग्न्योरिति, अथ कस्माद्भूयिष्ठो
देवता उक्थे शस्यन्त इति । अन्तो वा अग्निमारुतमन्तरुक्थान्यन्त आश्विनं
कनीयसीषु देवतासु स्तुवते, अन्तेष्विति । अथ कस्माद् भूयिष्ठो देवता उक्थे
शस्यन्त इति । द्वे द्वे॑ उक्थमुखे भवतः, तद्यद् द्वे॑ द्वे॑ ॥ १३ ॥
१२—( देवान् ) इन्द्रियाणां दिव्यव्यापारान् ( ससृजे ) सृष्टवान् ( पाङ्-
क्तम् ) पङ्क्तिभवम् । पञ्चभवम् । विस्तारयुक्तम् ( व्याज्वलयत् ) विशेषेण
अदीपयत् ( म्लानः ) म्लै हर्षक्षये—क्तः । ग्लानियुक्तः ( मयोभूः ) मिञ् हिंसायाम्
—असुन् । मिनोति हिनस्ति दुःखम् । मयः सुखम्--निघ० ३ । ६ । मयः+भू
सत्तायाम्—क्विप् । सुखस्य भावयिता प्रापकः ( सत्त्वम् ) सत्ताम् । पौरुषम्
( आख्याय ) व्याख्याय । प्रसिद्धं कृत्वा ( निर्णिंक्तस्य ) णिजिर् शोधे--क्तः ।
निरन्तरशोधितस्य ( सन्धुक्षणेन ) उक्ष सेचने वृद्धौ च घञ् । उक्षणः उक्षतेर्वृद्धि-
कर्मण उक्षन्त्युदकेनेति वा--निरु० १२ । ६ । संयोगवर्धनेन ( समीर्यं ) संगत्य ॥

कण्डिका १३ ॥ उक्थ में दो इन्द्र और अग्नि की स्तुति रहते हुये

४३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १४ ॥
कण्डिका १३ ॥ उक्थ में दो इन्द्र और अग्नि की स्तुति रहते हुये
बहुत देवताओं की स्तुति का विचार ॥
( तत् आहुः, यत् द्वयोः देवतयोः इन्द्राग्न्योः स्तुवते इति, अथ कस्मात्
भूयिष्ठः देवताः उक्थे शस्यन्ते इति ) फिर लोग कहते हैं—जब दो देवताओं इन्द्र
और अग्नि [ मन और वाणी, क० ११ ] की स्तुति करते हैं, फिर किस लिये बहुत से देवता
उक्थ [ स्तोत्र ] में स्तुति किये जाते हैं । ( अन्तः वै आग्निमारुतम्, अन्तः उक्थानि,
अन्तः आश्विनम्, अन्तेषु कनीयसीषु देवतासु स्तुवते इति ) अन्त ही अग्नि और
मरुत् देवता वाला स्तोत्र है, अन्त उक्थ हैं, अन्त दोनों अश्विनों का स्तोत्र है, अन्तों [ स्तोत्रों
के अन्तों ] में छोटे-छोटे देवताओं की स्तुति करते हैं । (अथ कस्मात् भूयिष्ठः देवताः उक्थे
शस्यन्ते इति ) फिर किस लिये बहुत से देवता उक्थ में स्तुति किये जाते हैं । [ शंका
समाधान ] ( द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तत् यत् द्वे, द्वे ) दो दो उक्थमुख [ उक्थ के
आरम्भ के स्तोत्र ] होते हैं, इस लिये जो दो हैं, [ वे ] दो [ देवता ] हैं ॥ १३ ॥
भावार्थः--कण्डिका ११ का विशेष वर्णन है ॥ १३ ॥
विशेषः--मिलाओ कण्डिका ११ से ॥
कण्डिका १४ ॥
अथ यदिन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति । ऐन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणा-
च्छंसिन उक्थं भवति । ऐन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योक्थं भवति । द्वे संशस्य॑स्त
ऐन्द्रं च वारुणञ्चैकमैन्द्रावारुणं भवति । द्वे संशस्य॑स्त ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यञ्चैक-
मैन्द्राबार्हस्पत्यं भवति । द्वे संशस्य॑स्त ऐन्द्रं च वैष्णवञ्चैकमैन्द्रावैष्णवं भवति ।
द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तद्यद् द्वे द्वे ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ तीन ऋत्विजों के अलग अलग उक्थ और दो दो
देवता वाले उक्थ हैं ॥
( अथ यत् मैत्रावरुणस्य ऐन्द्रावारुणम् उक्थं भवति ) फिर जो मैत्रावरुण
[ ऋत्विज् ] का इन्द्र और वरुण [ मन और प्राण-क० ११ ] देवता वाला उक्थ [ स्तोत्र ]
होता है [ उस का वर्णन ] । ( ब्राह्मणाच्छंसिनः ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् उक्थं भवति )
ब्राह्मणाच्छंसी [ ऋत्विज् ] का इन्द्र और बृहस्पति [मन और आँख] देवता वाला उक्थ होता
है, ( अच्छावाकस्य ऐन्द्रावैष्णवम् उक्थं भवति ) और अच्छावाक [ ऋत्विज् ] का
१३—( आहुः ) कथयन्ति ( स्तुवते ) स्तुवन्ति । स्तुतिं कुर्वन्ति (भूयिष्ठः)
बहु—इष्ठन् । पुंस्त्वमेकवचनत्वं चार्षम् । भूयिष्ठाः । बहुनमाः ( आश्विनम् )
अश्विनोरिदम् अण् अश्विदेवताकं स्तोत्रम् ( कनीयसीषु ) युवाल्पयोः कनन्य-
तरस्याम् ( पा० ५ । ३ । ६४ ) अल्प—ईयसुन्, ङीप् कन् इत्यादेशः अल्प-
तरासु ॥
१४—( संशस्यम् ) संशस्ये । स्तोतव्ये ( स्तः ) भवतः ॥

कण्डिका १५ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५ ४३७
इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाला उक्थ होता है । (द्वे ऐन्द्रं च वारुणं च
संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्रावारुणं भवति ) [ इस लिये ] इन्द्र और वरुण [ मन और
प्राण] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और वरुण देवता वाला उक्थ होता है,
(द्वे ऐन्द्रं च बार्हस्पत्यं च संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं भवति ) दो इन्द्र
और बृहस्पति [ मन और आंख ] देवता वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और
बृहस्पति [ मन और आंख ] देवता वाला [ उक्थ ] होता है, ( द्वे ऐन्द्रं च वैष्णवं च
संशस्यं स्तः, एकम् ऐन्द्रावैष्णवं भवति ) दो इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता
वाले [ स्तोत्र ] स्तुति योग्य हैं, एक इन्द्र और विष्णु [ मन और कान ] देवता वाला
[ उक्थ ] होता है । ( द्वे द्वे उक्थमुखे भवतः, तत् यत् द्वे द्वे ) दो उक्थमुख
[ उक्थ के आरम्भ के स्तोत्र ] होते हैं, इस लिये जो दो हैं, [ वे ] दो [ देवता] हैं ॥१४॥
भावार्थः—कण्डिका ११ का विशेष वर्णन है ॥ १४ ॥
विशेषः—मिलाओ कण्डिका ११ ॥
कण्डिका १५ ॥
अथ यदैन्द्रावारुणं मैत्रावरुणस्योक्थं भवति । इन्द्रावरुणा सुतपामिमं सुतं
सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रताविदृचाऽभ्यनूक्तम् । मद्धद्धि तृतीयसवनम् । एह्यू षु ब्रवाणि
त आग्निरगामि भारत इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ । चर्षणीधृतं मघवान-
मुक्थ्यमित्युक्थमुखम् । तस्योपरिष्ठाद् ब्राह्मणम् । अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा
इति वारुणं सांशंसिकम् । अहञ्चेति वरुणोऽब्रवीद्देवतयोः संशंसायानतिशंसाय ।
इन्द्रावरुणा युवमध्वराय न इति पर्यायि ऐन्द्रावारुणे । ऐन्द्रावारुणमस्यैतन्नित्य-
मुक्थम् । तदेतत् स्वस्मिन्नायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । द्वन्द्वं वा
एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव । अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै
सैकपादिनी भवति । एकपादिन्या होता परिदधाति । यत्र होतुर्होत्रकाणां युञ्जन्ति,
तत् समृद्धन्तद्वं खल्वा वां राजानावध्वरे ववृत्त्यामिति । एवमेव केवलपर्यासं
कुर्यात् । केवलसूक्तं केवलसूक्तमेवोत्तरयोर्भवति । इन्द्रावरुणा मध्मत्तमस्येति
यजति । एते एव तद् देवते यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभि-
मृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यानाराशंस्य साः सीदन्ति ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीयसवन के उक्थ में मैत्रावरुण
ऋत्विज् के मन्त्र ॥
( अथ यत् मैत्रावरुणस्य ऐन्द्रावारुणम् उक्थं भवति ) फिर जो मैत्रावरुण
[ ऋत्विज् ] का इन्द्र और वरुण [ मन और प्राण क० ११ ] देवता वाला उक्थ [ स्तोत्र ]
होता है [ उसका वर्णन ] । (इन्द्रावरुणा सुतपो इमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रतो—
इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) इन्द्रावरुणा सुतपो... ...१—इस ऋचा करके अनुकूल कहा
गया है । ( मद्दत् हि तृतीयसवनम् ) हर्ष युक्त [ अथवा मद शब्द वाला ] ही तृतीयसवन
१५- ( मद्दत् ) मदी हर्षे क्विप्, मतुप् । हर्षयुक्तम् । मदशब्दयुक्तम् ( आ

है । ( एहि उ षु ब्रवाणि ते, अग्निरगामि भारतः-इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रिया-
नुरूपौ ) एहि उ षु ब्रवाणि ते......२--आ अग्निः अगामि भारतः......३-यह दो मन्त्र
मैत्रावरुण के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं । ( चर्षणीधृत मघवानम् उक्थ्यम्......इति
उक्थमुखम् ) चर्षणीधृतं मघवानम् उक्थ्यम्......४-यह मन्त्र [ मैत्रावरुण का ] उक्थ-
मुख है । ( तस्य उपरिष्टात् ब्राह्मणम् ) उसके उपरान्त ब्राह्मण है । ( अस्तभ्नाद् द्याम्
असुरः विश्ववेदाः, इति वारुणं सांशंसिकम् ) अस्तभ्नाद् द्याम् असुरः विश्ववेदाः .....
५-यह मन्त्र वरुण देवता वाला सांशंसिक [ यथार्थ प्रशंसायुक्त उक्थ ] है । ( अहं च
इति वरुणः अब्रवीत् देवतयोः संशंस्याय अनतिशंस्याय ) और मैं-यह वरुण ने कहा
[ क० ११ ], वह दो देवताओं की यथार्थ प्रशंसा के लिये है जो अत्युक्ति बिना प्रशंसा हो ।
( इन्द्रावरुणा युवम् अध्वराय नः..... इति ऐन्द्रावारुणे पर्य्यासः ) इन्द्रावरुणा
युवम् अध्वराय नः......६-यह मन्त्र इन्द्र और वरुण वाले [ उक्थं ] में पर्य्यास [ अन्त ]
है । ( अस्य ऐन्द्रावारुणम् एतत् नित्यम् उक्थम् ) इस [मैत्रावरुण ऋत्विज् ] का
इन्द्र और वरुण देवता वाला यह नित्य उक्थ है । ( तत् एतत् स्वस्मिन् आयतने स्वस्यां
प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति ) सो यह [ उक्थ ] अपने स्थान में और अपनी प्रतिष्ठा में
[ यजमान को ] स्थापित करता है । ( एताः देवताः द्वन्द्वं वै भूत्वा विजित्यै एव
व्यजयन्त ) इन देवताओं ने दो दो होकर विजय के लिये ही विजय पाया है । ( अथो
द्वन्द्वस्य एव मिथुनस्य प्रजात्यै सा एकपादिनी भवति ) फिर दो दो [ देवता ] वाले
ही मिथुन [ ज्ञान वा जोड़ ] की उत्पत्ति के लिए वह [ स्तुति वा ऋचा ] एक पाद वाली
होती है । ( एकपादिन्या होता परिदधाति ) एक पाद वाली [ ऋचा ] से होता परि-
धानीया इष्टि करता है । ( यत्र होतुः होत्रकाणा युञ्जन्ति, तत् समृद्धम् ) जहाँ होता
के होत्रक लोगों [ सहायक ऋत्विजों ] का वे योग करते हैं, वह समृद्ध [ सफल ] होता है ।
( तत् वै खलु-आ वां राजानौ अध्वरे ववृत्याम् इति ) वह ही यह मन्त्र है--आ
वां राजानौ अध्वरे ववृत्याम्......७-( एवम् एव केवलपर्यासं कुर्यात् ) इस प्रकार से

इहि ) आगच्छ ( ब्रवाणि ) कथयानि ( ते ) तुभ्यम् ( आ ) समन्तात् ( अग्निः )
अग्निरिव तेजस्वी पुरुषः ( अगामि ) गम्यते ( भारतः ) भृमृदृशियजि० ( उ०
३ । ११७ ) भृञ् भरणे-अतच् । प्रज्ञादिभ्यश्च ( पा० ५ । ४ । ३८ ) स्वार्थे--अण् ।
भारताः, ऋत्विजः-निघ० ३ । १८ । भर्ता । पोषकः ( चर्षणीधृतम् ) मनुष्याणां
धर्तारम् ( मघवानम् ) बहुधनयुक्तम् ( उक्थ्यम् ) प्रशंसनीयम् ( अस्तभ्नात् )
स्थापितवान् ( द्याम्) सूर्यलोकम् (असुरः) असुरिति प्रज्ञानाम-निरु० १० । ३४ । रो
मत्वर्थीयः । प्रज्ञावान् (विश्ववेदाः) वेदो धनम्-निघ० २ । १० । सर्वधनः (सांशं-
सिकम् ) संशंस-ठक् । सम्यक् प्रशंसायुक्तमुक्थ्यम् (संशंसाय ) प्रशंसानाय ( अनति-
शंसाय ) अत्युक्तिरहिताय प्रशंसानाय । यथावत्-प्रशंसनाय ( द्वन्द्वन् ) द्वन्द्वं
रहस्यमर्यादावचन० ( पा० ८ । १ । १५ ) द्वि द्वि. पूर्वपदस्य इकारस्य अम्, उत्तरस्य
इकारस्य अत्वम् । द्वे द्वे (मिथुनम्) मिथु वधे मेधायां च-उनन् । ज्ञानम् । युगलम्
( एकपादिनी ) एकपादयुक्ता ऋक् ( परिदधाति ) परिधानीयां यजति ( वाम् )

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५ ४३१
ही केवलपर्यांस [ एक देवता के स्तोत्र वाला अन्तिम उक्थ ] करे । (केवलसूक्तं केवल-
सूक्तम् एव उत्तरयोः भवति ) केवलसूक्त, केवलसूक्त [ एक देवता की स्तुति वाला सूक्त ]
ही पिछले दो [ देवताओं ] का होता है । ( इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य......इति यजति )
इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य ·····८—इस मन्त्र से वह याज्या आहुति देता है । ( एते एव
देवते तत् यथाभागं प्रीणाति. वषट्कृत्य अनुवषट्करोति । इन ही दो देवताओं को
उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार
[ अन्तिम आहुति दान ] करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याय-
यन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं--नरों [ नेताओं ] की
स्तुति बिना यज्ञ [ यजमान को ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते हैं ।
देखो कं० ३ ] ॥ १५ ॥
भावार्थः-योग्य पुरुष योग्य. देवता की स्तुति योग्य विचारों से करे ॥ १५ ॥
विशेषः-नीचे शुद्धि पत्र देखो ॥
अशुद्ध शुद्ध प्रमाण
एत्यू एह्यू वेदमन्त्र
ता अग्नि त अग्नि "
मघवानमुक्थम् मघवानमुक्थ्यम् "
अस्तम्भाद्याम् अस्तम्भाद् द्याम् "
नित्युकूथम् नित्यमुक्थ्यम् कण्डिका १६, १७
राजानामध्वरे राजानावध्वरे वेदमन्त्र
ऽववृत्याम् ववृत्याम् "
विशेषः-२-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ।
१-इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतं सोमं पिवतं मद्यं धृतव्रतो......॥ यह मन्त्र आ चुका
है, गो० ब्रा० उ० २ । २२, विशेषः ३ ॥
२-एह्यू षु ब्रवाणि ते......॥ आ चुका है—गो० ब्रा० उ० ४ । ११, विशेषः ॥
३-अग्निरगामि भारतो वृत्रहा पुरुचेतनः । दिवोदासस्य सत्पतिः-ऋ०
६ । १६ । १६ ॥ (दिवोदासस्य) प्रकाश के देने वाले का (भारतः) पोषण करने
वाला, (वृत्रहा) शत्रुओं को मारने वाला, (पुरुचेतनः) बहुत चेतना वाला, (सत्पतिः)
सत्पुरुषों का पालने वाला (अग्निः) अग्नि [ के समान तेजस्वी पुरुष ] (आ अगामि)
सब ओर से प्राप्त किया जाता है ।
४-चर्षणीधृतं मघवानमुक्थ्य १ मिन्द्रं गिरो बृहतीरभ्यनूषत । वावृधानं पुरुहूतं
सुवृक्तिभिरमर्त्यं जरमाणं दिवेदिवे—ऋ० ३ । ५१ । १, सा० पू० ४ । ६ । ५ ॥ (बृहतोः)
बड़े विषय वाली (गिरः) [ विद्वानों की ] वाणियां (चर्षणीधृतम्) मनुष्यों के धारण
युवाम् (राजानौ) ऐश्वर्यवन्तौ (अध्वरे) हिंसारहितयागे (आ ववृत्याम्)
आवर्तयामि । आह्वयामि ॥

४४० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १५
करने वाले, (मघवानम्) बहुत धन वाले, (उक्थ्यम्) प्रशंसा योग्य, (वावृधानम्)
बढ़ते हुये, (पुरुहूतम्) बहुत पुकारे गये (अमर्त्यम्) अमर, (सुवृत्तिभिः) सुन्दर
ग्रहण योग्य क्रियाओं से (जरमाणम्) स्तुति किये जाते हुये (इन्द्रम्) इन्द्र [बड़े
ऐश्वर्य्य वाले राजा] की (दिवेदिवे) दिन दिन (अभि) सब ओर से (अनूषत)
बड़ाई करें ॥
५—अस्तभ्नाद् द्यामसुरो विश्ववेदा अभिमीत वरिमाणं पृथिव्याः । आसीदद् विश्वा
भुवनानि सम्राड् विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि—ऋ० ८ । ४२ । १ ॥ (असुरः) बुद्धिमान्,
(विश्ववेदाः) सम्पूर्ण धन वाले परमात्मा ने (द्याम्) सूर्य लोक को (अस्तभ्नात्)
थांभा है और (पृथिव्याः) पृथिवी की (वरिमाणम्) चौड़ाई को (अभिमीत) नापा
है। (सम्राट्) सम्राट् [वह राजराजेश्वर परमात्मा] (विश्वा) सब (भुवनानि)
भुवनों में (आ असीदत्) आकर बैठा है, (तानि इत्) वे ही (विश्वा) सब (वरु-
णस्य) वरुण [स्वीकार करने योग्य परमेश्वर] के (व्रतानि) कर्म हैं ॥
६—इन्द्रावरुणा युवमध्वराय नो विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमति
यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दूढचः—ऋ० ७ । ८२ । १ ॥ (इन्द्रावरुणा) हे इन्द्र
और वरुण ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजा और स्वीकार करने योग्य मन्त्री] (युवम्) तुम
दोनों (अध्वराय) हिंसा रहित यज्ञ के लिये (नः) हमारी (विशे) प्रजा को और
(जनाय) कुटुम्बियों को (महि) बड़ा (शर्म) स्थान (यच्छतम्) दो (यः) जो
[शत्रु] (दीर्घप्रयज्युम्) बड़े यज्ञ करने वाले पुरुष को (अति) उल्लंघन करके
(वनुष्यति) मारे, [उसको और] (दूढचः) दुर्बुद्धियों को (पृतनासु) संग्रामों में
(वयं जयेम) हम जीतें ॥
७—आ वां राजानावध्वरे ववृत्यां हव्येभिरिन्द्रावरुणा नमोभिः । प्र वां घृताची बाह्वो-
र्दधाना परि त्मना विषुरूपा जिगाति-ऋ० ७ । ८४ । १ ॥ (राजानौ) हे राजाओ (इन्द्रा-
वरुणा) इन्द्र और वरुण ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजा और स्वीकार करने योग्य मन्त्री]
(वाम्) तुम दोनों को (अध्वरे) हिंसारहित यज्ञ में (हव्येभिः) देने और लेने योग्य
पदार्थों और (नमोभिः) सत्कारों से (आ ववृत्याम्) मैं लौटाऊँ। (बाह्वोः)
[हमारी] दोनों भुजाओं में (दधाना) रक्खी हुई (घृताची) घृत पहुँचाने वाली
[चमची] (त्मना) अपने आप (विषुरूपा) नानाविध स्वभाव वाले (वाम्) तुम
दोनों को (परि) सब ओर से (प्र जिगाति) पहुँच जाती है।
८—इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम् । इदं वामन्धः परिषिक्त-
मासद्यास्मिन् बर्हिषि मादयेथाम्—अथर्व० ७ । ५८ । २, ऋ० ६ । ६८ । ११ ॥ (वृषणा)
हे बलिष्ठ ! (इन्द्रावरुणा) बिजुली और वायु [के समान राजा और प्रजाजनो] तुम
(मधुमत्तमस्य) अत्यन्त ज्ञानयुक्त, (वृष्णः) बल करने वाले (सोमस्य) ऐश्वर्य की
(आववृषेथाम्) भले प्रकार वर्षा करो। (वाम्) तुम दोनों का (इदम्) यह (परि-
षिक्तम्) सब प्रकार सींचा हुआ (अन्धः) अन्न है, (अस्मिन्) इस (बर्हिषि) वृद्धि
कर्म में (आसद्य) बैठ कर (मादयेथाम्) आनन्दित करो ॥

कण्डिका १६ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १६ ४४१
कण्डिका १६ ॥
अथ यदैन्द्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं भवति इन्द्रश्च सोमं पिबतं
बृहस्पतेऽस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू इत्यृचाभ्यनूक्तं मद्वद्धि तृतीयसवनम् । वयमु
त्वामपूर्व्यं यो न इदमिदं पुरेति ब्राह्मणाच्छंसिन स्तोत्रियानुरूपौ । प्र मंहिष्ठाय
बृहते बृहद्रय इत्युक्थमुखम् । ऐन्द्रं जागतं, जागताः पशवः, पशूनामाप्त्यै । जागतमु
वै तृतीयसवनं तृतीयसवनस्य रूपम् । उदप्रुतो न वयो रक्षमाणा इति बार्हस्पत्यं
सांशंसिकम् । अहञ्चेति बृहस्पतिरब्रवीत्, देवतयोः संशंसायानतिशंसाय । अच्छा म
इन्द्रं मतयः स्वर्विद इति पर्यास ऐन्द्राबार्हस्पत्ये । ऐन्द्राबार्हस्पत्यमस्यैतन्नित्य-
मुक्थम् । तदेतत् स्वस्मिन्नायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । द्वन्द्वं वा एता
देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव, अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्यै । बृहस्प-
तिर्नः परि पातु पश्चादित्यैन्द्राबार्हस्पत्या परिदधाति । इन्द्राबृहस्पत्योरेव यज्ञं
प्रतिष्ठापयति, उत्तोत्तरस्मादधरादधायोरिन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखि-
भ्यो वरिवः कृणोत्विति । सर्वाभ्य एव दिग्भ्य आशिषमाशास्ते, नार्त्विज्यं कामं
कामयते । सोऽस्मै कामः समृध्यते, य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंस्ये तया
परिदधाति । बृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्व इति यजति । एते एव तद्देवते यथाभागं
प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट् करोति प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यानाराशं-
साः सीदन्ति ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीय सवन के उक्थ में
ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज् के मन्त्र ॥
(अथ यत् ब्राह्मणाच्छंसिनः ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् उक्थं भवति) फिर जो
ब्राह्मणाच्छंसी [ऋत्विज्] का इन्द्र और बृहस्पति [मन और आँख-क० ११] देवता
वाला उक्थ [स्तोत्र] होता है [उसका वर्णन]। (इन्द्रश्च सोमं पिवतं बृहस्पते
अस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू <sup>...</sup>इति ऋचा अभ्यनूक्तम्) इन्द्रः च सोमं पिवतं<sup>...</sup>
१—इस ऋचा करके अनुकूल कहा गया है। (मद्ववत् हि तृतीयसवनम्) हर्ष युक्त
[अथवा मद शब्द वाला] ही तृतीय सवन है। (वयमु त्वामपूर्व्य, यो नः इदमिदं
पुरा—इति ब्राह्मणाच्छंसिनः स्तोत्रियानुरूपौ) वयम् उ त्वाम् अपूर्व्यं<sup>......</sup>२, और,
यः न इदमिदं पुरा<sup>......</sup>३—यह दो मन्त्र ब्राह्मणाच्छंसी के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं।
(प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये<sup>......</sup>इति उक्थमुखम्) प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये<sup>......</sup>
१६—(बृहस्पते) हे बृहत्या वेदवाण्या रक्षक विद्वन् (मन्दसाना) मदि आमोदस्त-
तिदीप्त्यादिषु—अमानच्। आमोदयितारौ (वृषण्वसू) यौ वृषणौ बलवतो वीरान्
वासयतस्तौ (अपूर्व्यं) स्वार्थे-यत् नास्ति पूर्वः श्रेष्ठो यस्मात् स अपूर्वः, अपूर्व्यः । हे
अनुपम (इदमिदम्) बहुर्निर्दिष्टम् (पुरा) अग्रे (मंहिष्ठाय) संहतेर्दानकर्मा—निघ०
३।२०। महि वृद्धौ दाने च—तृच्, मंहितृ—इष्ठन्, तृलोपः । दातृत्तमाय (बृहते)
गुणैर्महते (बृहद्रये) रै शब्दस्य ऐकारस्य एकारः। प्रभूतधनाय (जागतम्) जगत्

४४२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १६ ॥
४—यह मन्त्र [ ब्राह्मणाच्छंसी का ] उक्थमुख है । ( ऐन्द्रं जागतं, जागताः पशवः,
पशूनाम् आप्त्यै ) इन्द्र देवता वाला [ स्तोत्र ] जगत् का हितकारी है, जगत् के हितकारी
पशु हैं, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ यह स्तोत्र है ] । ( जागतम् उ वै तृतीयसवनं
तृतीयसवनस्य रूपम् ) जगत् का हितकारी ही तीसरा सवन है [ और पूर्वोक्त कर्म ]
तृतीय सवन का रूप है । ( उदप्रुतो न वयो रक्षमाणाः......इति बार्हस्पत्यं सांशं-
सिकम् ) उदप्रुतः न वयः रक्षमाणाः......५—यह मन्त्र बृहस्पति देवता वाला सांशंसिक
[ यथार्थ प्रशंसायुक्त उक्थ ] है । ( अहं च इति बृहस्पतिः अब्रवीत्, देवतयोः संशं-
साय अनतिशंसाय ) और मैं—यह बृहस्पति ने कहा [ क० ११ ], वह दो देवताओं
की यथार्थ प्रशंसा के लिये है जो अत्युक्ति बिना प्रशंसा हो । ( अच्छा म इन्द्रं मतयः
स्वर्विदः......इति ऐन्द्राबार्हस्पत्ये पर्य्यासः ) अच्छा मे इन्द्र' मतयः स्वर्विदः.... ६—
यह मन्त्र इन्द्र और बृहस्पति वाले [ उक्थ ] में पर्य्यास [ अन्त ] है । ( अस्य ऐन्द्रा-
बार्हस्पत्यम् एतत् नित्यम् उक्थम्) इस [ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विज्] का इन्द्र और बृहस्पति
देवता वाला यह नित्य उक्थ है । ( तत् एतत् स्वस्मिन् आयतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां
प्रतिष्ठापयति ) सो यह [ उक्थ ] अपने स्थान में और अपनी प्रतिष्ठा में [ यजमान
को ] स्थापित करता है । ( एताः देवताः द्वन्द्वं वै भूत्वा विजित्यै एव व्यजयन्त ) इन
देवताओं ने दो दो होकर विजय के लिए ही विजय पाया है । ( अथो द्वन्द्वस्य एव मिथु-
नस्य प्रजात्यै ) फिर दो दो [ देवता ] वाले ही मिथुन [ ज्ञान वा जोड़ ] की उत्पत्ति के
लिये है । ( बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चात् .. इति ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिदधाति )
वृहस्पतिः नः परि पातु पश्चात् ......७—इस इन्द्र और बृहस्पति वाली [ ऋचा ] से
वह परिधानीया इष्टि करता है । ( इन्द्राबृहस्पत्योः एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) इन्द्र
और बृहस्पति के ही यज्ञ को वह स्थापित करता है । ( उत उत्तरस्मात् अधरात्
अघायोः इन्द्रः पुरस्तात् उत मध्यतः नः सखा सखिभ्यः वरिवः कृणोतु इति )
उत उत्तरस्माद् .... यह [ पूर्वोक्त मन्त्र ७ के तीन पाद बोले जाते हैं ] ( सर्वाभ्यः एव
दिग्भ्यः आशिषम् आशास्ते, अत्वीयं कामं न कामयते ) सब ही दिशाओं से वह
आशीर्वाद चाहता है और निन्दा योग्य कामना नहीं चाहता । ( सः कामः अस्मै समृध्यते,
यःएवं वेद, यः च एवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति ) वह काम [ कामना
योग्य पदार्थ ] उस के लिये समृद्ध [ सफल ] होता है, जो ऐसा जानता है, और ऐसा
अण् । जगते हिताय ( उदप्रुतः ) प्रुङ् गतौ—क्विप् । उदकं प्राप्ताः ( न ) यथा
( वयः ) पक्षिणः ( रक्षमाणाः ) आत्मानं पालयन्तः ( अच्छ ) सुष्ठु ( मे ) मम
( मतयः ) बुद्धयः ( स्वर्विदः ) सुखस्य लम्भयित्र्यः ( बृहस्पतिः ) बृहतां शूराणां
रक्षकः सेनापतिः ( नः ) अस्मान् ( परि ) सर्वतः ( पातु ) रक्षतु ( ऐन्द्रा-
बार्हस्पत्या ) विभक्तेर्लुक् । ऐन्द्राबार्हस्पत्यया ऋचा ( उत ) अपि च (उत्तरस्मात्)
ऊर्ध्वलोकात् ( अधरात् ) अधस्तनलोकात् ( अघायोः ) पापेच्छुकात् । दुराचा-
रिणः ( पुरस्तात् ) अग्रे ( नः ) अस्मभ्यम् ( सखा ) सुहृत् ( सखिभ्यः ) मित्राणां
हिताय ( वरिवः ) वृञ् वरणे यङ्लुकि—ऋतश्च ( पा० ७ । ४ । ९२ ) अभ्यासस्य