भारतकोश
संग्रह पर लौटें

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २२७ राजश्रीबुधयोगजोऽतुलबलप्रख्यातनामा विदुः शास्त्रज्ञानकरक्रियासु चतुरो धीमानशत्रुर्लवेत् ॥ ७० ॥ इदानीं सफलं बुधयोगमाह-लग्नेष्विति । स्पष्टम् ॥ ७० ॥ Notes-गुरुर्लग्ने, चन्द्रः लग्नात् १। ४।७।१० एतदन्यतमे, राहुः लग्नात् २।५। ८।११ एतदन्यतमे, सूर्य्यभौमौ लग्नात् ३।६। ९।१२ एतदन्यतमे भावे सति बुधनामको योगो भवतीति । यदि लग्नमें गुरु, गुरुसे केन्द्रमें चन्द्रमा हो, चन्द्रमासे दूसरे राहु हो, पराक्रमके ३ रे स्थानमें सूर्य और मंगल हों तो बुधयोग होता है । [कुण्डली चक्र: लग्न (१)-बृ. ल.; २-१; ३-१२; ११-११; १०-मं. सू.; ९-रा.; ७-चं.; केन्द्र-बुधयोगः] इस बुध योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य राजश्रीसे युक्त, विशेष बली, बड़ा नामी, शास्त्र- ज्ञाता, व्यापारमें चतुर, बुद्धिमान् और शत्रुरहित होता है ॥ ७० ॥ अथ सुनफा-अनफा-धुरन्धुरा-केमद्रुमयोगाः । लग्नस्थिते हिमकरे यदि वा मदस्थे केमद्रुमो भवति जीवदृशा विहीने । अत्यल्पबिन्दुसहिता यदि खेचरेन्द्राः केमद्रुयोगफलदा विबलाश्च सर्वे ॥ ७१ ॥ द्वितीये द्वादशे पार्श्वे द्वये खेचरसंयुते । शीतांशोः सुनफायोगस्त्वनफानाम कीर्तितः ॥ ७२ ॥ योगो धुरन्धुराख्यः स्याद्विना सर्वत्र भास्करम् । एतद्योगत्रयाभावे केमद्रुमफलं वदेत् ॥ ७३ ॥ इदानीं केमद्रुमयोगमाह-लग्नस्थित इति । लग्नस्थिते, यदि वा मदस्थे = सप्तमस्थे हिमकरे = चन्द्रे, जीवदृशा = गुरुदृष्ट्या विहीने सति केमद्रुमो योगो भवति । अथ च यदि सर्वे ग्रहाः, अत्यल्पबिन्दुसहिताः = अष्टकवर्गेऽल्पशुभचिह्नकास्तथा विबलाः = बलहीनाश्च भवेयुस्तेऽपि केमद्रुमयोगफलदा भवन्ति । केमद्रुमयोगफलं वक्ष्यते ८२ तमे श्लोके ॥७१॥ अथ सुनफाऽनफाधुरन्धुराकेमद्रुमयोगानाह-द्वितीयेतिश्लोकयुग्मेन । शीतांशोः = चन्द्रात्, द्वितीये स्थाने, खेचरसंयुते = सूर्येतरग्रहयुक्ते ( विना सर्वत्र भास्करमित्युक्तेः ) सुनफा नाम योगो भवति । चन्द्राद् द्वादशे स्थाने सूर्येतरग्रहयुते अनफा नाम योगः सुधी- भिः कीर्तितः । चन्द्राद् द्वये पार्श्वे = द्वितीये द्वादशे च भावे सूर्येतरखेचरसंयुते धुरन्धुराख्यः ( दुरुधुरेति ग्रन्थान्तरे ) योगो भवति । एतत्पूर्वोक्तयोगत्रयाभावे = चन्द्राद् द्वितीये द्वादशे च स्थाने शून्ये सति केमद्रुमयोगस्य फलं वदेदर्थात्तदानीं केमद्रुमो योगो भवति । तथा च लघुजातके वराहः— रविवर्ज्यं द्वादशगैरनफा चन्द्राद् द्वितीयगैः सुनफा । उभयस्थितैर्दुरुधुरा केमद्रुमसञ्ज्ञकोऽतोऽन्यः । इति ॥ इदमप्यवधेयम् । चन्द्राद् द्वितीये वा द्वादशे सूर्यो भवतु न वा भवतु किन्तु न स योगकारको भवति । भौमादयः पञ्च ( मं. बु. बृ. शु. श. ) ग्रहाः एकैकाः सम्मिलिता वा चन्द्राद् द्वितीये सुनफायोगकराः, द्वादशे अनफायोगकरा भवन्ति । एवं पञ्चभिर्ग्रहैः ३१ भेदाः अनफाः सुनफाश्च भवन्ति । एवमेव चन्द्राद् द्वितीयद्वादशगतैः पञ्चभिर्ग्रहैः एकाकिभिः सम्मिलितैश्चाशीत्यधिकशत ( १८० ) भेदा दुरुधुराः ज्ञेयाः । तेषां विवरणं बृहज्जातके उत्प- लकृतटीकायां द्रष्टव्यम् । ग्रन्थस्तम्भयादत्र न लिखितमिति । बृहज्जातके तद्वचनम्—

२२८ सटीकजातकपारिजाते- त्रिंशत्स्वरूपाः ( ३१ ) सुनफानफाख्याः षष्टित्रयं ( १८० ) दौरुधरे प्रभेदाः । इच्छाविकल्पैः क्रमशःऽभिनीया नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः ॥ इति ॥ ७३ ॥ Notes—अत्रोक्तसुनफादिप्रभेदानां विवरणं अग्रे ( ८३ श्लोके, भाषाचक्रेषु ) द्रष्टव्यम् । [चक्र १ (सुनफा): द्वितीय भाव में मं., लग्न में चं.] [चक्र २ (अनफा): द्वादश भाव में बु., लग्न में चं.] [चक्र ३ (दुरधुरा): द्वितीय में मं., लग्न में चं., द्वादश में बु.] [चक्र ४ (केमद्रुमः): लग्न में चं.] यदि लग्नमें या सप्तममें चन्द्रमा हो उसे बृहस्पति न देखता हो तो 'केमद्रुम' योग होता है । ग्रह यदि अष्टक वर्गमें अल्प बिंदुके हों और विकल हों तो केमद्रुम योगके फल देनेवाले होते हैं ॥ ७१ ॥ सूर्यके अतिरिक्त ग्रह चन्द्रमाके दूसरे और बारहवें स्थानोंमें हो तो “सुनफा” “अनफा” ‘धुरन्धरा’ योग होते हैं । वे तीनों योग न हों तो केमद्रुम योग होता है, अर्थात् चन्द्रमासे दूसरे सूर्यके अतिरिक्त ग्रह हों तो सुनफा, बारहवें हों तो अनफा, दोनों जगह ( २।१२ ) ग्रह हों तो धुरन्धरा योग होते हैं। यदि चन्द्रमासे दूसरे, बारहवें कोई ग्रह न हो तो केमद्रुम ( दरिद्र फलद ) योग होता है ॥ ७२-७३ ॥ इदानीमन्येऽपि केमद्रुमफलदा दरिद्रयोगा उच्यन्ते— चन्द्रे समानौ यदि नीचदृष्टे पापांशके याति दरिद्रयोगम् । क्षीणेन्दुलग्नान्निधने निशायां पापेक्षिते पापयुते तथा स्यात् ॥ ७४ ॥ चन्द्रेति । समानौ = सूर्यसहिते, चन्द्रे नीचगतग्रहेण दृष्टे, पापांशके = पापग्रहनवांशे विद्यमाने सति दरिद्रयोगं ( केमद्रुमतुल्यं ) याति = प्राप्नोति जातक इति । क्षीणेन्द्विति । निशायां = रात्रिसमये जन्मनि क्षीणेन्दुलग्नात्-क्षयिष्णु-( कृष्णपक्षीय ) चन्द्रगतलग्नात् , निधने = अष्टमे भावे, पापेक्षिते = पापग्रहेण दृष्टे, पापग्रहेण युते च तथा स्यादर्थाद् दरि- द्रयोगः स्यादिति ॥ ७४ ॥ चन्द्रमा सूर्यके साथ नीच गत ग्रहसे दृष्ट पापांशक में हो तो दरिद्र योग होता है। रातके जन्ममें लग्नगत क्षीण चन्द्रमासे ८ वें पापग्रहकी दृष्टि हो, या पापग्रह बैठा हो तो दरिद्रयोग होता है ॥ ७४ ॥

राजयोगाध्यायः ॥७॥ २२६ विधुन्तुदादिग्रहपीडितेन्दौ पापेक्षते चाशु दरिद्रमेति । लग्नाच्चतुष्केन्द्रगृहे सपापे निशाकराद्वाऽऽशु दरिद्रमेति ॥ ७५ ॥ विधुन्तुदादीति । विधुन्तुदादिभिर्ग्रहैः = राहादिपापग्रहैः पीडिते, इन्दौ=चन्द्रे पापेक्षिते च जात आशु = शीघ्रमेव दरिद्रयोगमेति । लग्नादिति । लग्नात् चतुष्केन्द्र-( १।४।७।१० ) गृहे, वा निशाकरात् = चन्द्रात् चतुष्केन्द्रगृहे = चतुर्षु केन्द्रेषु सपापे = पापग्रहयुक्ते जातो नर आशु दरिद्रमेति ॥ ७५ ॥ राहु आदि उपग्रहसे निपीडित चन्द्रमा पापग्रहसे देखा जाता हो तो जल्द दरिद्र बनता है । लग्नसे वा चन्द्रसे चारों केन्द्रोंमें पापग्रह हों तो भी जल्द दरिद्र बनावै ॥ ७५ ॥ चन्द्रे पराजितशुभग्रहदृष्टियुक्ते राहादिपीडिततनौ तु दरिद्र एव । नीचारिवीक्षणयुते रिपुराशिवर्गे च

·२३० सटीकजातकपारिजाते- नीचमें, या शत्रुगृहमें, या पापग्रहके वर्गमें प्राप्त शनि और शुक्र इन दोनोंमें परस्पर दृष्टि हो या दोनों एक राशिमें हों तो राजकुलमें उत्पन्न होनेपर भी दरिद्रताको प्राप्त होवे॥७८॥ चन्द्रे पापयुते तु पापभवने पापांशके वा निशि व्योमेशेन निरीक्षिते गतबले केमद्रुयोगो भवेत् ॥ भाग्यस्थानपवीक्षिते खलयुते नीचांशकेऽब्जे तथा चन्द्रे नीचयुते निशि क्षयतनौ जातस्य केमद्रुमः ॥ ७६ ॥ चन्द्र इति । गतबले = निर्बले, चन्द्रे पापग्रहेण युक्ते, तु ( तु पक्षान्तरे ) पापग्रहस्य भवने वा पापग्रहस्य नवांशे स्थिते, निशि = रात्रौ, व्योमेशेन दशमेशेन = निरीक्षिते सति केम- द्रुयोगो भवेत् । अथ खलेन = पापग्रहेण युते, अब्जे = चन्द्रे, नीचराशिनवमांशके गतवति भाग्यस्थानपेन = नवमेशेन वीक्षिते = दृष्टे सति तथाऽर्थात्केमद्रुमो भवेत् । अथ च क्षयतनौ क्षयिष्णौ ( कृष्णपक्षीये ) चन्द्रे निशि = रात्रौ जन्मनि नीचयुते = स्वनीचराशि गते जातस्य केमद्रुमो योगो भवेदिति ॥ ७९ ॥ यदि चन्द्रमा पापग्रहसे युक्त हो, पापग्रहकी राशिमें हो, वा पाप-नवांशमें हो, रात्रिके जन्ममें दशमेशसे देखा जाता हो, निर्बल हो तो केमद्रुम योग होता है । चन्द्रमा खल ग्रहसे युत नीचांशकमें हो, भाग्येश उसे देखता हो, वा रात्रिमें क्षीण चन्द्रमा नीचगत हो, उस समय उत्पन्न होनेवालोंका केमद्रुम योग होता है ॥ ७९ ॥ अथ केमद्रुमयोगापवादः । निशाकरे केन्द्रगते भृगौ वा जीवेक्षिते नैव दरिद्रयोगः । शुभान्विते वाऽशुभमध्यगेन्दौ जीवेक्षिते नैव दरिद्रयोगः ॥ ८० ॥ चन्द्रेऽतिमित्रनिजतुङ्गगृहांशकस्थे जीवेक्षिते यदि दरिद्रतया विहीनः । पूर्णे तनौ शुभयुते दिवि तुङ्गयाते जीवेक्षिते हिमकरे न भवेद्दरिद्रः ॥ ८१ ॥ इदानीमुक्तानां केमद्रुमयोगानां कदा भङ्गो भवतीत्याह—निशाकरे, चन्द्र इति श्लोक- द्वयेन । निशाकरे = चन्द्रे, वा भृगौ = शुक्रे, केन्द्र-( १।४।७।१० भाव-) गते तस्मिन् जीवने=गुरुणा, ईक्षिते = दृष्टे सति दरिद्रयोगो नैव भवति । अथ च शुभान्विते = शुभग्रहेण सहिते, शुभमध्यगेन्दौ = शुभग्रहद्वयस्यैकैकर्क्षगस्य मध्ये विद्यमाने चन्द्रे, जीवेक्षिते = गुरुणा दृष्टे दरिद्रयोगो नैव भवति । ईदृगलक्षणे पूर्वोक्तलक्षणव्याप्तावपि केमद्रुमयोगो न भवति ॥८०॥ अतिमित्र-निजतुङ्गगृहे वा तन्नवांशे गतवति चन्द्रे जीवेक्षिते यदि पूर्वोक्तलक्षणं स्यादपि तथापि दरिद्रतया = केमद्रुमफलेन विहीनो भवति जातकः । पूर्णबिम्बे चन्द्रमसि शुभग्रहेण संयुक्ते दिवि = दशमे भावे निजोच्च-( वृष ) गते जीवेक्षिते च दरिद्रो केमद्रुमफलवान् न भवेज्जातक इति ॥ ८१ ॥ केमद्रुम योगके लक्षण होनेपर भी यदि चन्द्रमा वा शुक्र केन्द्रमें हो बृहस्पतिसे देखा जाता हो तो दरिद्र ( केमद्रुम ) योग नहीं होता है । चन्द्रमा शुभ ग्रहसे युक्त हो वा शुभग्रहोंके मध्यमें हो उसको बृहस्पति देखता हो तो दरिद्र योग नहीं होता है ॥ ८० ॥ चन्द्रमा अतिमित्रके गृहमें, अपनी उच्चराशिमें, अपने गृह या नवांश में हो उसे बृह- स्पति देखता हो तो दरिद्रतासे हीन होता है अर्थात् केमद्रुमका भङ्ग होता है। पूर्ण चन्द्रमा

ा, द (da), श (śa) with ai-matra and repha = शैर् (śair) ! Wait! Is there a repha? द्वा-द-शै-र-न-फा: द्वादशैः + अनफा = द्वादशैरनफा! Yes, exactly द् (d) + वा (vā) + द (da) + शै (śai) + र (ra) + न (na) + फा (phā) = द्वादशैरनफा! Then: ज्ञे (jñe) + यो (yo) = ज्ञेयो. Then: ग्रहैर् (grahair) Then: विद्वान्द्वयस्थितैः (vidvāndvayasthitaiḥ) or विद्वन्द्वयस्थितैः: Look at the characters: वि (vi) द्वा (dvā) with anusvara or न्? It is विद्वान् (vidvān) followed by द्वयस्थितैः: "ग्रहैर्विद्वान्द्वयस्थितैः ।" Then: "प्रोक्तो दुरुधुरा योगोऽन्यथा केमद्रुमः स्मृतः ॥"

Everything is very consistent and clear now. I will produce the output directly as requested.लग्नमें हो शुभ ग्रहसे युत हो, या १० वें भावमें उच्चका हो उसे गुरु देखता हो तो दरिद्र नहीं होता है । ( सु. शा. कार ) ॥ ८१

२३२ सटीकजातकापारिजाते- परचैतन्मतं नाचार्गाभिमतम् । अत एवाह-उक्तप्रसिद्धा न ते । येषामिदमभिमतं 'केन्द्रनवांशकेष्विति' ते आचार्याः, उक्तप्रसिद्धाः=उक्तापदेशे प्रसिद्धा मान्या न सन्तीति ॥ ८३॥ सूर्यको छोड़कर भौमादिकमें से कोई ग्रह चन्द्रमासे दूसरे हो तो सुनफा योग होता है । सूर्यके अतिरिक्त चन्द्रमासे १२ वें कोई ग्रह हो तो अनफा योग होता है । चन्द्रमासे दूसरे और बारहवें सूर्यको छोड़कर कोई ग्रह हों तो दुरुधुरा योग होता है। यदि चन्द्रमासे २ रे और १२ वें कोई भी ग्रह न हो तो केमद्रुम योग होता है। यदि केन्द्रमें चन्द्रमा हो वा अन्य कोई ग्रह हो तो केमद्रुम योगका भंग हो जाता है । किसी का मत है कि चन्द्रमासे केन्द्र और नवांशमें भी वे योग होते हैं । परन्तु यह मत प्रसिद्ध नहीं है । संस्कृत टीका देखिये ॥ ८३ ॥ यहां प्रसंगवश बृहज्जातकोक्त- “त्रिंशत् सरूपाः सुनफान्फाख्याः षट्त्रिंशयं धौग्धरे प्रभेदाः । इच्छाविकल्पैः क्रमशोऽभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः ।” इस वचनका स्पष्टीकरण दिखलाता हूं-सुनफा, और अनफा योगके ३१ भेद हैं । दुरुधुरा योगके १८० भेद हैं । इच्छाविकल्पसे उन विकल्पोके बनानेसे निवृत्ति होती है और रीति स्थानान्तर चालानकी होती है । यथा-सुनफा और अनफा योग मङ्गल-बुध-बृहस्पति-शुक्र-शनि इन पाँच ग्रहों से होते हैं। अतः इच्छा विकल्प पांच | ५ | ४ | ३ | २ | १ | हुए । अतः प्रस्तारकी रीतिसे १।५।१०।१०।५।१ इन अङ्कोंके भेद प्रथम | १ | २ | ३ | ४ | ५ | विकल्प ५, द्वितीय १०, तृतीय १०, चतुर्थ ५, पञ्चम १, इस प्रकारसे योग ३१ हुए । प्रथम विकल्प-चन्द्रमासे २ रे-मं. बु. बृ. शु. श. ये ग्रह एक १ हों तो प्रथम विक- ल्पके पांच भेद हैं । द्वितीय विकल्प-मं. बु., मं. बृ., मं. शु., मं. श. । बु. बृ., बु. शु., बु. श. । बृ. शु., बृ. श. । शु. श. । इस प्रकार दूसरा विकल्प १० प्रकारके हुए । तृतीय विकल्प-मं. बु. बृ., मं. बु. शु., मं. बु. श., मं. बृ. शु., मं. बृ. श., मं. शु. श. । बु. बृ. शु., बु. बृ. श., बु. शु. श. । बृ. शु. श. इस प्रकार तीसरा विकल्प १० प्रकारके हुए । चतुर्थ विकल्प-मं. बु. बृ. शु., मं. बु. बृ. श., मं. बृ. शु. श., मं. बु. शु. श., बु. बृ. शु. श. इस प्रकार चौथे विकल्पके पाँच भेद हुए । पञ्चम विकल्प-मं. बु. बृ. शु. श. इस प्रकार पाँचवें विकल्पका १ भेद हुआ । इन पांच विकल्पोंसे सुनफा योगके ३१ भेद हुए । इसी प्रकार ३१ भेद अनफा योगके भी होते हैं । दुरुधुरा योगके २० भेद एक स्थानमें एक ग्रह रहनेसे-

चन्द्रसे २ रे स्थानमेंचन्द्रसे १२ वें स्थानमेंभेद संख्याचन्द्रसे २ रे स्थानमेंचन्द्रसे १२ वें स्थानमेंभेद संख्या
मं.बु.बु.शु.११
बु.मं.शु.बु.१२
मं.बृ.बु.श.१३
बृ.मं.श.बु.१४
मं.शु.बृ.शु.१५
शु.मं.शु.बृ.१६
मं.श.बृ.श.१७
श.मं.श.बृ.१८
बु.बृ.शु.श.१९
बृ.बु.१०श.शु.२०

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २३३ एक ग्रह दूसरेमें दो ग्रह १२ वें, दो ग्रह दूसरे और एक ग्रह १२ वें के ६० भेद—

चन्द्रसे २ रे स्थान मेंचन्द्रसे १२ वें स्थान मेंभेद सं.चन्द्रसे २ रे स्थान मेंचन्द्रसे १२ वें स्थान मेंभेद सं.चन्द्रसे २ रे स्थान मेंचन्द्रसे १२ वें स्थान मेंभेद सं.
मं.बु. बृ.बु.बृ. श.२१शु.मं. श.४१
मं. बृ.बु.बु. श.बृ.२२शु. श.मं.४२
बृ.बु. शु.बु.शु. श.२३शु.बु. बृ.४३
मं. शु.बु.बु. श.शु.२४बृ. शु.बु.४४
मं.बु. श.बृ.मं. बु.२५शु.बु. श.४५
मं. श.बु.बु. बृ.मं.२६शु. श.बु.४६
मं.बृ. शु.बृ.मं. शु.२७शु.बृ. श.४७
मं. शु.बृ.बृ. शु.मं.२८शु. श.बृ.४८
मं.बृ. श.बृ.मं. श.२९श.मं. बु.४९
मं. श.बृ.१०बृ. श.मं.३०बु. श.मं.५०
मं.शु. श.११बृ.बु. शु.३१श.मं. बृ.५१
मं. श.शु.१२बृ. शु.बु.३२बृ. श.मं.५२
बु.मं. बृ.१३बृ.बु. श.३३श.मं. शु.५३
मं. बु.बृ.१४बृ. श.बु.३४शु. श.मं.५४
बु.मं. शु.१५बृ.शु. श.३५श.बु. बृ.५५
बु. शु.मं.१६बृ. श.शु.३६बृ. श.बु.५६
बु.मं. श.१७शु.मं. बु.३७श.बु. शु.५७
बु. श.मं.१८बु. शु.मं.३८शु. श.बु.५८
बु.बृ. शु.१९शु.मं. बृ.३९श.बृ. शु.५९
बु. शु.बृ.२०बृ. शु.मं.४०शु. श.बृ.६०

एक ग्रह दूसरे तीन ग्रह १२ वें, तीन ग्रह दूसरे एक ग्रह बारहवेंके ४० भेद—

चन्द्रमासे २ रेचन्द्रमासे १२ वेंभे. सं.चन्द्रमासे २ रेचन्द्रमासे १२ वेंभे. सं.चन्द्रमासे २ रे स्था.चन्द्रमासे १२ वें स्था.भे. सं.
मं.बु. बृ. शु.बु.बृ. शु. श.१५शु.मं. बृ. श.२९
बु. बृ. शु.मं.बृ. शु. श.बु.१६मं. बृ. श.शु.३०
मं.बु. बृ. श.बृ.मं. बु. शु.१७शु.बु. बृ. श.३१
बु. बृ. श.मं.मं. बु. शु.बृ.१८बु. बृ. शु.श.३२
मं.बु. शु. श.बृ.मं. बु. श.१९श.मं. बु. बृ.३३
बु. शु. श.मं.मं. बु. श.बृ.२०मं. बु. बृ.श.३४
मं.श. बृ. शु.बृ.मं. शु. श.२१श.मं. बु. शु.३५
बृ. शु. श.मं.मं. शु. श.बृ.२२मं. बु. शु.श.३६
बु.मं. बृ. शु.बृ.बु. शु. श.२३श.मं. बृ. शु.३७
मं. बृ. शु.बु.१०बु. शु. श.बृ.२४मं. बृ. शु.श.३८
बु.मं. बृ. श.११शु.मं. बु. बृ.२५श.बु. बृ. शु.३९
मं. बृ. श.बु.१२मं. बु. बृ.शु.२६बु. बृ. शु.श.४०
बु.मं. शु. श.१३शु.मं. बु. श.२७
मं. शु. श.बु.१४मं. बु. श.शु.२८

१३४ सटीकजातकपारिजाते- एक ग्रह २ रे, चार ग्रह १२ वें, चार ग्रह २ रे एक ग्रह १२ वेंके भेद १०—

चन्द्रमासे २ रे स्था.चन्द्रसे १२ वें स्थानमेंभे. सं.चन्द्रमासे २ रे स्था.चन्द्रमासे १२ वेंभे. सं.चन्द्रमासे २ रे स्था.चन्द्रमासे १२ वें स्था.भे. सं.
मं.बु. बृ. शु. श.बृ.मं. बु. शु. श.श.मं. बु. बृ. शु.
बु. बृ. शु. श.मं.मं. बु. शु. श.बृ.मं. बु. बृ. शु.श.१०
बु.मं. बृ. शु. श.शु.मं. बु. बृ. श.
मं. बृ. शु. श.बु.मं. बु. बृ. श.शु.
दो ग्रह दूसरे, दो ग्रह बारहवेंके भेद ३० हैं—
चन्द्र से २ रे स्था.चन्द्र से १२ वें स्था.यो. सं.चन्द्र से २ रे स्था.चन्द्र से १२ वें स्था.यो. सं.चन्द्र से २ रे स्था.चन्द्र से १२ वें स्था.यो. सं.
:---::---::---::---::---::---::---::---::---:
मं. बु.बृ. शु.मं. बृ.शु. श.११मं. श.बु. शु.२१
बृ. शु.मं. बु.शु. श.मं. बृ.१२बु. शु.मं. श.२२
मं. बु.बृ. श.मं. शु.बु. बृ.१३मं. श.बृ. शु.२३
बृ. श.मं. बु.बु. बृ.मं. शु.१४बृ. शु.मं. श.२४
मं. बु.शु. श.मं. शु.बु. श.१५बु. बृ.शु. श.२५
शु. श.मं. बु.बु. श.मं. शु.१६शु. श.बु. बृ.२६
मं. बृ.शु. बु.मं. बु.बृ. श.१७बु. शु.बृ. श.२७
शु. बु.मं. बृ.मं. बु.बृ. श.१८बृ. श.बु. शु.२८
मं. बृ.बु. श.बु. श.मं. श.१९बृ. शु.बु. श.२९
बु. श.मं. बृ.१०मं. श.बु. बृ.२०बु. श.बृ. शु.३०
दूसरे २ ग्रह, १२ वें तीन ग्रह, दूसरे तीन ग्रह १२ वें दो ग्रहके भेद २० हैं—
चन्द्रसे २ रे स्थान मेंचन्द्रसे १२ वें स्थान मेंयो. सं.चन्द्रसे २ रे स्थान मेंचन्द्रसे १२ वें स्थान मेंयो. सं.चन्द्रसे २ रे स्थान मेंचन्द्रसे २ रे स्थान मेंयो. सं.
:---::---::---::---::---::---::---::---::---:
मं. बु.बृ. शु. श.बु. बृ. शु.मं. श.बृ. शु.मं. बु. श.१५
बृ. शु. श.मं. बु.बु. बृ.मं. शु. श.मं. बुं. श.बृ. शु.१६
मं. बृ.बु. शु. श.मं. शु. श.बु. बृ.१०बृ. श.मं. बु. शु.१७
बु. शु. श.मं. बृ.बु. शु.मं. बृ. श.११मं. बु. शु.बृ. श.१८
मं. शु.बु. बृ. श.मं. बृ. श.बु. शु.१२शु. श.मं. बु. बृ.१९
बु. बृ. श.मं. शु.बु. श.मं. बृ. शु.१३मं. बु. बृ.शु. श.२०
मं. श.बु. बृ. शु.मं. बृ. शु.बु. श.१४
इस प्रकार सब भेदों का योग २०+६०+४०+१०+३०+२०=१८०, ये दुरुधुराके
१८० भेद हुये । (सु० शा० कार) ॥ ८३ ॥
अथ सुनफादियोगफलम् ।
स्वयमधिगतवित्तः पार्थिवस्तत्समो वा भवति हि सुनफायां धीधनख्यातिमांश्च ।
प्रभुरगदशरीरः शीलवान् ख्यातकीर्तिर्विषयसुखसुवेषो निर्वृतश्चानफायाम् ॥८४॥
उत्पन्नभोगसुखभागधनवाहनाढ्यस्त्यागान्वितो दुरधुराप्रभवः सुभृत्यः ।
केमद्रुमे मलिनदुःखितनीचनिःस्वाः प्रेष्याः खलाश्च नृपतेरपि वंशजाताः ॥८५॥

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २४५ इदानीं श्लोकद्वयेन वराहोक्तेन सुनफादियोगचतुष्टयस्य फलमाह । श्लोकौ सरलार्थौ । तत्र सुनफानफादुरुधुराणां फलं शुभमेव । केमद्रुमस्य फलमशुभमिति सारार्थः ॥ ८४-८५ ॥ सुनफा योगमें उत्पन्न मनुष्य अपने हाथसे कमाये हुये धनसे राजा होता है, वा राजा के सदृश धनी, विख्यात, यशवाला होता है । अनफा योगमें उत्पन्न होनेवाले मनुष्यकी आज्ञाका सब पालन करते हैं, और रोग रहित, शीलवान्, विख्यात कीर्ति, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध इन विषयोंका भोगनेवाला, सुन्दर शरीरवाला और मानसिक दुःखोंसे रहित होता है ॥ ८४ ॥ दुरुधुरा योगमें उत्पन्न मनुष्य विविध भोग और सुखका भागी, धन-वाहनसे युक्त, त्यागी, और सुन्दर भृत्यवाला होता है। केमद्रुम योगमें उत्पन्न मनुष्य राजाके कुलमें पैदा हुआ हो तो भी मलिन, दुःखित, नीच, निर्धन, नौकर और खल होता है ॥ ८५ ॥ अथ कुजादिकृतसुनफायोगफलानि । जातश्च भूपतिश्चण्डो हिंस्रो डिम्भः सुधीरधीः । धनविक्रमवान् कोपी चन्द्राद्धनगते कुजे ॥ ८६ ॥ वेदशास्त्रकलागेयकुशलः सुशरीरवान् । मनस्वी हितवाग् धर्मी चन्द्राद्वित्तगते बुधे ॥ ८७ ॥ सर्वविद्याधिकः श्रीमान् कुटुम्बी नृपवल्लभः । राजतुल्ययशस्वी च चन्द्राद्वित्तगते गुरौ ॥ ८८ ॥ विक्रमस्त्रीधनक्षेत्रकर्मवान् बहुवित्तवान् । चतुष्पदाढ्या राजश्रीः सिते चन्द्रात् कुटुम्बगे ॥ ८६ ॥ पुरग्रामस्थिताशेषैः पूजितो धनवान् सुधीः । निपुणः सर्वकार्येषु चन्द्राद्वित्तगते शनौ ॥ ६० ॥ इदानीं कुजादिग्रहजनितसुनफायोगफलान्युच्यन्ते-जातश्चेत्यादिश्लोकपञ्चकेन । चन्द्रा- त्केवलं द्वितीये स्थाने भौमादिग्रहे एतानि पृथक् पृथक् फलानि भवन्ति । यदि द्वितीये द्वित्र्यादयो ग्रहा भवेयुस्तदा तत्सम्मिश्रणं फलं वाच्यम् । श्लोकाः सरलार्था एव ॥८६-९०॥ चन्द्रमासे धन(२)भावमें मंगल हो ऐसे समयका उत्पन्न मनुष्य उग्र बुद्धिवाला, हिंसा करनेवाला, साहसी, धनी, पराक्रमी, और कोपी राजा होता है ॥ ८६ ॥ चन्द्रमासे दूसरे बुध हो तो वेदशास्त्रके कलामें-गान करनेमें चतुर, सुन्दर शरीरवाला, मनस्वी, हित बोलनेवाला और धर्मात्मा होता है ॥ ८७ ॥ चन्द्रमासे दूसरे गुरु हो तो विद्यामें प्रवीण, श्रीमान्, कुटुम्बवाला, राजाका प्रिय और राजाके सदृश यशस्वी होता है ॥ ८८ ॥ चन्द्रमासे दूसरे शुक्र हो तो पराक्रमी, स्त्री-धन और जगह-जमीनवाला, कर्मवान्, खूब धनी, चतुष्पद (बैल, गाय, घोड़ा, हाथी आदि) से युक्त और राजलक्ष्मी-युत होता है ॥ ८९ ॥ चन्द्रमासे द्वितीय शनि हो तो पुर-ग्राममें रहनेवाले सब मनुष्योंसे पूजित, धनवान्, बुद्धिमान् और सब कार्योंमें निपुण होता है ॥ ९० ॥ अथ कुजादिग्रहकृतानफायोगफलानि । मानी रणोत्सुकः क्रोधी धृष्टश्चोरजनप्रभुः । धीरः स्वतनुलोभी स्याच्चन्द्रादन्त्यगते कुजे ॥ ६१ ॥ गान्धर्वलेख्यपटुवाक् कविर्वक्ता सुदेहवान् । यशःस्त्री राजपूज्यः स्यात् चन्द्राद्व्ययगते बुधे ॥ ६२ ॥

राजपूज्योऽतिमेधावी गाम्भीर्यगुणसत्त्ववान् । शुचिः स्थानधनाढ्यः स्याद् चन्द्राद् द्वादशगे गुरौ ॥ ६३ ॥ युवतीजनकन्दर्पः पद्मादिधनवान् सुधीः । धनधान्याधिकश्चन्द्रादन्त्यस्थानगते भृगौ ॥ ६४ ॥ विस्तीर्णबाहुर्गुणवान् नेता पद्मादिवित्तवान् । गृहीतवाक्यो दुखीकश्चन्द्रादन्त्यङ्गते शनौ ॥ ६५ ॥ इदानीं चन्द्राद् द्वादशे स्थाने गते भौमादिग्रहे (अनफायोग-) फलान्युच्यन्ते । मानीत्यादिश्लोकपञ्चकेन । तत्र प्रत्येकस्य ग्रहस्य पृथक् पृथगुक्तं फलं वाच्यम् । द्वित्र्यादि- ग्रहसंयोगे तन्मिश्रं फलं वाच्यम् । श्लोकाः स्पष्टार्थकाः इति ॥ ९१-९५ ॥ चन्द्रमासे १२ वें मंगल हो तो मानी, युद्धमें साहसी, क्रोधी, घर-चोरोंका मालिक, वीर और अपने शरीरकी रक्षा करनेवाला हो ॥ ९१ ॥ चन्द्रमासे बारहवें बुध हो तो गान्धर्व विद्या (संगीत) का ज्ञाता, लेखक, चतुर, कवि, वक्ता, सुन्दर देहवाला, यशस्वी और राजपूज्य हो ॥ ९२ ॥ चन्द्रमासे व्ययमें गुरु हों तो राजपूज्य, विशेष बुद्धिमान्, गंभीर गुणवाला, सत्त्वगुणी, पवित्र, उत्तम स्थानवाला और धनाढ्य होवे ॥ ९३ ॥ चन्द्रमासे १२ वें शुक्र हो तो युवतियोंके साथ विलास करनेवाला, पद्म आदि धनोंसे युक्त, बुद्धिमान् और धन-धान्यसे पूर्ण होवे ॥ ९४ ॥ जिसके चन्द्रमासे व्यय स्थानमें शनि हो वह बड़े बाहुवाला, गुणवान्, नेता, पद्म- आदि धनवाला, वचनग्राही तथा दुखी जीवाला होवे ॥ ९५ ॥ अथ धुरन्धरायोगफलानि । असत्यवादी गुणवान् निपुणोऽतिशठो गुणी । लुब्धो वृद्धोऽसतीसक्तश्चन्द्रे सौम्यारमध्यगे ॥ ६६ ॥ स्वकर्मविभवो दृष्टो यशस्वी रिपुपीडितः । स्वगेहशीलकृच्चन्द्रे मध्यगे कुजजीवयोः ॥ ६७ ॥ व्यायामी सुभगः क्रूरो हृष्टः सत्कामवित्तवान् । भयादशीलः शीतांशौ मध्यगे कुजशुक्रयोः ॥ ६८ ॥ कुत्सितस्त्रीरतः क्रोधी धनवान् पिशुनोऽरिमान् । असन्तुष्टो निशानाथे मध्यगे कुजमन्दयोः ॥ ६६ ॥ धर्मात्मा शास्त्रविद्वाग्मी सत्कविः सज्जनान्वितः । यशस्वी च निशानाथे मध्यगे बुधजीवयोः ॥ १०० ॥ नृत्यगानरतः कान्तः प्रियवाक् सुभगः सुधीः । शूरप्रकृतिकश्चन्द्रे मध्यगे बुधशुक्रयोः ॥ १०१ ॥ देशाद्देशं गतः पूज्यो नातिविद्याधनान्वितः । स्वबन्धुजनविद्वेषी चन्द्रे मन्दज्ञमध्यगे ॥ १०२ ॥ नृपतुल्यकरः श्रीमान् नीतिज्ञो विक्रमान्वितः । ख्यातोऽदुष्टमतिश्चन्द्रे मध्यगे गुरुशुक्रयोः ॥ १०३ ॥ सुखी विनयविज्ञानविद्यारूपगुणान्वितः । धनी शान्तिकरश्चन्द्रे मध्यगे शनिजीवयोः ॥ १०४ ॥ वृद्धाचारः कुलाढ्यश्च निपुणस्त्रीजनप्रभुः । धनी नृपप्रियश्चन्द्रे सितादित्यसुतान्तरे ॥ १०५ ॥

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २३० स्वोच्चस्वमित्रभवनोपगतेषु सर्वं प्राप्नोति जातमनुजो नियतं यदुक्तम् । स्वांशेषु वा निजसुहृद्गृहसंयुतेषु प्राहुस्तथैव फलमस्ति पराशराद्याः ॥ १०६ ॥ चन्द्रः सराहुर्यदि वा सकेतुश्चन्द्राद्द्विर्वा यदि रिःफयातः । नीचास्तगो वा यदि योगकर्ता जातस्य मिश्रं फलमाहुरायाः ॥ १०७ ॥ इदानीं द्वादशभिः श्लोकैः दुरुधुरायोगफलान्युच्यन्ते । अत्रोक्ताद्विशेषग्रहयोगेऽपि तार- तम्येन फलं वाच्यम् । श्लोकार्थ स्पष्टार्था एवेति ॥ ९६-१०७ ॥ जिसके जन्म-समय बुध और मंगलके मध्यमें चन्द्रमा हो वह असत्यवादी, गुणवान् , निपुण, भारी शठ, दयायुक्त, लोभी और वृद्धा स्त्रीमें आसक्त होता है ॥ ९६ ॥ जिसके जन्मसमय मंगल और बृहस्पतिके मध्यमें चन्द्रमा हो वह स्वकर्मसे धनी, यशस्वी, शत्रुओंसे पीड़ित, और सदा अपने घरमें रहनेवाला होता है ॥ ९७ ॥ जिसके जन्म-समय मंगल और शुक्रके मध्यमें चन्द्रमा हो वह व्यायामी, देखनेमें सुन्दर, कामुक, क्रूर-स्वभाव, हृष्ट, धनी, और भयसे शीलरहित ( पागल की तरह ) होता है ॥ ९७ ॥ जिसके जन्म-समय मंगल और शनिके मध्यमें चन्द्रमा हो वह निन्दित-स्त्रीरत, क्रोधी, धनवान्, चुगलखोर, शत्रुवाला और अधीर होता है ॥ ९९ ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय बुध और बृहस्पतिके मध्यमें चन्द्रमा हो वह धर्मात्मा, शास्त्र जाननेवाला, वाचाल, श्रेष्ठकवि, सज्जनोंसे युक्त और यशस्वी होता है ॥ १०० ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय बुध और शुक्रके मध्यमें चन्द्रमा हो वह नाच गानमें मग्न, सुन्दर रूपवाला, प्रियवक्ता, सुन्दर शरीर, सुन्दरबुद्धि और साहसी प्रकृतिवाला होता है ॥ जिस मनुष्यके जन्मके समय शनि और बुधके बीचमें चन्द्रमा हो वह अनेक देश में जाकर पूज्य हो, विशेष विद्या तथा धनसे युक्त न हो और अपने बन्धुजनोंका बैरी हो ॥१०२॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय गुरु और शुक्रके बीचमें चन्द्रमा हो वह राजाके सदृश होता है और वह मनुष्य श्रीमान्, नीतिज्ञ, पराक्रमी, विख्यात और शुद्ध चित्तवाला होता है ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय शनि और बृहस्पतिके बीचमें चन्द्रमा हो वह सुखी, विन- यविज्ञान-विद्या-रूप और गुणोंसे युक्त, धनी और दूसरोंको शान्ति करनेवाला होता है ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय शुक्र और शनिके मध्यमें चन्द्रमा हो वह वृद्धोंके आचारों से युक्त, कुलीन, गुणहीन-स्त्रीका स्वामी, धनी, और राजप्रिय होता है ॥ १०५ ॥ जो ये फल कहे हैं वे योगकारक ग्रह यदि उच्चके हों, स्वगृहमें हों, अपने नवांश या अपने मित्रगृह के हों तो नियत सब फल होते हैं, यह पराशरादि ऋषियोंने कहा है ॥१०६॥ चन्द्रमा राहु वा केतुसे युक्त हो, वा चन्द्रमासे १२ वें राहु हो या दुरुधुरा योग कारक ग्रह नीच वा अस्तङ्गत हों तो मिश्र फल होता है ऐसा श्रेष्ठ विद्वानोंने कहा है ॥ १०७ ॥ अथ शकटयोगः । षष्ठाष्टमगतश्चन्द्रात्सुरराजपुरोहितः। केन्द्रादन्यगतो लग्नाद्योगःशकटसंज्ञितः॥११०८॥


[कुंडली चक्र]

  • प्रथम भाव (लग्न): ल.
  • द्वादश भाव: चं.
  • अष्टम भाव: गु.
  • दशम भाव: शकट-योगः

इदानीं शकटयोगमाह-षष्ठेति । च- न्द्रात्षष्ठे वा अष्टमे गुरुश्चेद्भववेत्तयादसौ गु- रुः लग्नात् केन्द्रेतरेऽर्थात् केन्द्रे न भवेत् तदा शकटसंज्ञो योगो भवति । तथा फलदीपिकायाम्— "जीवाद्व्ययारिसंस्थे शशिनि तु शकटः केन्द्रगे नास्ति लग्नात्" इति ॥१०८॥ चन्द्रमासे छठे वा आठवें बृहस्पति हो, लग्नसे केन्द्रमें न हो तो 'शकट' संज्ञक योग होता है ॥ १०८ ॥

२६८ सटीकजातकपारिजाते- अथ शकटयोगफलम् । अपि राजकुले जातो निःस्वः शकटयोगजः । क्लेशायासवशान्नित्यं सन्तप्तो नृपविप्रियः ॥ १०६ ॥ अनेन श्लोकेन सरलार्थेन शकटयोगफलमुच्यते ॥ १०९ ॥ शकट योगमें उत्पन्न होनेवाला राजकुलका भी हो तो भी दरिद्र, अनेक कष्ट और प्रयास से नित्य सन्तप्त और राजाका अप्रिय होता है ॥ १०९ ॥ अथ पारिजातादियोगफलानि । सपारिजातद्युचरः सुखानि नीरोगतामुत्तमवर्गयातः । सगोपुरांशो यदि गोधनानि सिंहासनस्थः कुरुते विभूतिम् ॥ ११० ॥ करोति पारावतभागयुक्तो विद्यायशःश्रीविपुलं नराणाम् । सदेवलोको बहुयानसेनामैरावतस्थो यदि भूपतित्वम् । प्रथमाध्याये ४५।४६ तमे श्लोके उक्ता ये पारिजातादिवर्गास्तेषां फलान्यत्रोच्यन्ते श्लोकद्वयेन सरलार्थेनेति ॥ ११०-१११ ॥ अपने पारिजात भागमें ( १ अ० ४५-४७ श्लो० ) रहनेवाला ग्रह सुख देता है । उत्तम वर्गवाला ग्रह नीरोग करता है । यदि गोपुरांशमें ग्रह हो तो गौ और धन देता है । सिंहा- सन वाला ग्रह विभूति ( सम्पत्ति ) को देता है । पारावत भागमें युक्त ग्रह मनुष्यों को विद्या, यश और विपुल लक्ष्मीको प्राप्त कराता है । देवलोकसे युक्त ग्रह बहुत सवारी और सेनाको देता है और यदि ऐरावत अंशमें स्थित हो तो राजा बनाता है ॥ ११०-१११ ॥ अथ अधमादि योगाः । अधमसमवरिष्टान्यर्ककेन्द्रादिसंस्थे शशिनि विनयवित्तज्ञानधीनैपुणानि । अहनि निशि च चन्द्रे स्वाधिमित्रांशके वा सुरगुरुसितदृष्टे वित्तवान् स्यात् सुखी च ॥ ११२ ॥ इदानीं सूर्याच्चन्द्रमसोः स्थितिवशेनाधममध्यमवरिष्ठयोगानाह—अधमेति । शशिनि = चन्द्रे, अर्ककेन्द्रादिसंस्थे = सूर्यात् केन्द्रादौ गतवति अधमसमवरिष्टानि विनयवित्तज्ञानधी- नैपुणानि भवन्ति । एतदुक्तं भवति । सूर्यात् केन्द्रगते चन्द्रे अधमो योगस्तस्मिन् विनय- वित्तज्ञानधीनैपुणानि अधमानि भवन्ति । सूर्यात् पणफरे गतवति चन्द्रे समो योगस्तस्मिन् विनयादि समं वाच्यम् । सूर्यात् आपोक्लिमे गते चन्द्रे वरिष्ठो योगस्तस्मिन् विनयादि वरिष्ठं वाच्यमिति । तथोक्तञ्च— "सहस्ररश्मितश्चन्द्रे कण्टकादिगते सति । न्यूनमध्यवरिष्ठानि धनधीनैपुणानि च" इति । पाराशरीये । अहनीति । अहिनि = दिने, निशि = रात्रौ च स्वांशे, वा अधिमित्रग्रहनवांशे गतवति चन्द्रे क्रमेण गुरुणा, शुक्रेण दृष्टे । दिने स्वांशे वाऽधिमित्रांशे चन्द्रे गुरुणा दृष्टे, रात्रौ भृगुणा दृष्टे सति जातो वित्तवान् सुखी च स्यात् । तथा हि— स्वांशेऽधिमित्रस्यांशे वा स्थिते वा दिवसे शशी । गुरुणा दृश्यते तत्र जातो वित्तसुखान्वितः ॥ स्वाधिमित्रांशगश्चन्द्रो दृष्टो दानवमन्त्रिणा । निशासु कुरुते लक्ष्मीं छत्रध्वजसमाकुलाम् ॥ इति पाराशरीये ॥ ११२ ॥ यदि सूर्यसे चन्द्रमा केन्द्र ( १।४।७।१० ) में हो तो अधम, पणफर ( २।५।८।११ ) में हो तो मध्यम, आपोक्लिम ( ३।६।९।१२ ) में हो तो वरिष्ठ ( उत्तम ) योग होते हैं । उन

अधम आदि योगोंमें विनय, वित्त, ज्ञान, बुद्धि और निपुणता योगोंके नामानुसार ही होती है । दिनमें या रात्रिमें चन्द्रमा अपने या अधिमित्रके नवांशमें हो उसे क्रमसे बृहस्पति और शुक्र देखता हो तो धनवान् और सुखी हो । ( बृ० जा० कार ) ॥ ११२ ॥ अथ चन्द्राधियोगः । सौम्यैः स्मरारिनिधनेष्वधियोग इन्दोस्तस्मिंश्चमूपसचिवक्षितिपालजन्म । सम्पत्तिसौख्यविभवा हतशत्रवश्च दीर्घायुषो विगतरोगभयाश्च जाताः ॥ ११३ ॥ इदानीं चन्द्राधियोगमाह—सौम्यैरिति । इन्दोः = चन्द्रस्थानात्, स्मरारिनिधनेषु = सप्तमषष्ठाष्टमभावेषु, सौम्यैः = शुभग्रहैः ( बुधगुरुशुक्रैः ) यथासम्भवमुपगतैः, अधियोगः स्यात् । योगोऽयमधियोगसञ्ज्ञको भवति । तत्फलमाह । तस्मिन्नधियोगे चमूपस्य = सेनाधिपतेः ( Commander's ) सचिवस्य = राजमन्त्रिणः ( Minister's ) क्षिति- पालस्य = राज्ञः, जन्म भवति । अधियोगे जातो राजा, मन्त्री, चमूपो वा भवति । तथा तत्र जाताः सम्पत्तिसौख्यवन्तो हतशत्रवः दीर्घायुषो विगतरोगभयाश्च भवन्ति । तथाहि—


| “शशिनः सौम्याः षष्ठे<br>द्यूने वा निधनसंस्थिता वा स्युः ।<br>जातो नृपतिर्ज्ञेयो<br>मन्त्री वा सैन्यनायको वाऽपि ॥<br>स्यादधियोगे जातः सौम्यैः सबलैरधराधीशः ।<br>मध्यबलैर्मन्त्री स्यादधमबलैः सैन्यना-<br>यकः स्यात्” इति बादरायणः ॥११॥ | <table><tr><td></td><td>चं.</td><td></td></tr><tr><td></td><td>चन्द्रात्<br>अधियोगः</td><td></td></tr><tr><td>बु.</td><td>शु.</td><td>बृ.</td></tr></table> |


**Notes—**चन्द्रात् षष्ठसप्तमाष्टमभावेषु पापैः पापाधियोगः, मिश्रग्रहैः ( पापैः शुभैश्च ) मिश्रयोगो भवति । ‘पापः पापैरेवं मिश्रैर्मिश्रस्तथै- वोक्तः’ इति वचनात् । यदि चन्द्रमासे छठे, सातवें या आठवें भवनमें शुभग्रह हों तो ‘अधियोग’ होता है । इस योगमें सेनापति, राजमन्त्री और राजाका जन्म होता है। इसमें जन्म लेनेवाले सम्पत्ति- सौख्य-विभव युत, शत्रु रहित, रोगरहित और भयरहित होते हैं ॥ ११३ ॥ अथ लग्नाधियोगः । लग्नादरिचूनगृह्राष्टमस्थैः शुभैर्न पापग्रहयोगदृष्टैः । लग्नाधियोगो भवति प्रसिद्धः पापैः सुखस्थानविवर्जितैश्च ॥ ११४ ॥ लग्नाधियोगे बहुशास्त्रकर्ता विद्याविनीतश्च बलाधिकारी । मुख्यस्तु निष्कापटिको महात्मा लोके यशोवित्तगुणान्वितः स्यात् ॥११५॥


| इदानीं लग्नाधियोगमाह—लग्नादि-<br>ति । जन्मलग्नात्, अरिद्यूनगृहाष्टमस्थैः =<br>षष्ठ-सप्तमाष्टमभावेषु व्यवस्थितैः शुभैः =<br>शुभग्रहैः ( बुधगुरुशुक्रैः ) न पापग्रहयुक्तैः,<br>न पापग्रहदृष्टैश्च, तथा पापैः = पापग्रहैः,<br>सुखस्थानविवर्जितैः = चतुर्थस्थानरहितैः ।<br>एतदुक्तं भवति । लग्नात् ६, ७, ८ भावेषु<br>यथासम्भवं सर्वे शुभग्रहा भवेयुस्तेषु कश्चित् | <table><tr><td></td><td>ल.</td><td></td></tr><tr><td></td><td>लग्नाधियोगः</td><td></td></tr><tr><td>बु.</td><td>चं. बृ.</td><td>शु.</td></tr></table> |

२४० सटीकजातकापारिजाते- पापग्रहो न भवेत्तथा पापग्रहस्य दृष्टिरपि न भवेत्तथा चतुर्थभावे पापग्रहा न भवेयुरिति । तदा प्रसिद्धः लग्नाधियोगो भवति । तथा च— षट्सप्ताष्टमसंस्थैर्लग्नात्सौम्यैरपापदृष्टियुतैः । लग्नाधियोगोऽयं पापैः सुखवर्जितो भवति ॥ जातकादेशे । लग्नाधियोगफलमाह—लग्नाधियोगे इत्यादिना सरलार्थेन श्लोकेन ॥११४-११५॥ Notes—लग्नात् ६, ७, ८ इति भावत्रयेऽपि पापग्रहाणां योगो दृष्टिश्च न स्यादि- त्यसम्भवम् । कस्मिन्नपि भावे पापानां स्थितिः कल्प्यते तदा कश्चिदेको भावः पापद्दष्टः पापयुतो वा स्यादेवेति विविच्यम् । अत एव ६, ७, ८ भावेषु पापग्रहयोगरहितेषु, इत्येवं मद्भिप्रेतमिति । लग्नसे षष्ठ, सप्तम और अष्टम स्थानमें शुभग्रह हों उन्हें पापग्रह न देखते हों न युक्त हों और सुख ४ स्थानमें पापग्रह न हो तो "लग्नाधियोग" होता है ॥ ११४ ॥ जिस मनुष्यका जन्म लग्नाधियोगमें हो वह बहुत शास्त्रोंका रचनेवाला, विद्यासे विनीत, बहुत बलका अधिकारी, मुख्य, निष्कपट, महात्मा और लोकमें यश-वित्त-गुणसे युक्त होवे ॥ ११५ ॥ अथ गजकेसरीयोगः । केन्द्रस्थिते देवगुरौ मृगाङ्काद्योगस्तदाहुर्गजकेसरीति । दृष्टे सितार्येन्दुसुतैः शशाङ्के नीचास्तहीनैर्गजकेसरी स्यात् ॥ ११६ ॥ गजकेसरिसञ्जातस्तेजस्वी धनधान्यवान् । मेधावी गुणसम्पन्नो राजप्रियकरो भवेत् ॥ ११७ ॥ इदानीं गजकेसरीयोगमाह-केन्द्रस्थिते इति । यत्र तत्रस्थात् मृगाङ्कात् = चन्द्रात्, केन्द्रस्थिते देवगुरौ = बृहस्पतौ सति गजके- सरी योगो भवतीत्याहुराचार्याः इति । अथ च शशाङ्के=चन्द्रे, नीचास्तहीनैः सितार्येन्दुसुतैः = शुक्रगुरुबुधा नीचं गता श्चास्तमिताश्च न भवेयुस्तैः दृष्टे सति गज- केसरी योगः स्यात् । तत्फलमाह-गजकेस- रिसञ्जात इति सरलार्थेन पदेन ॥११६-११७॥ चन्द्रमासे केन्द्रमें बृहस्पति हो तो "गजकेसरी" योग होता है । शुक्र-गुरु-बुध नीच राशिमें तथा अस्त न हों, इनसे चन्द्रमा देखा जाता हो तो "गजकेसरी" योग होता है॥११६॥ जिस मनुष्यका जन्म गजकेसरी योगमें हो वह तेजस्वी, धन-धान्य वाला, मेधावी, गुणसम्पन्न और राजाका प्रियकर होता है ॥ ११७ ॥ अथ अमलायोगः । यस्य जन्मसमये शशिलग्नात् सद्ग्रहो यदि च कर्मणि संस्थः । तस्य कीर्तिरमला भुवि तिष्ठेदायुषोऽन्तमविनाशनसम्पत् ॥ ११८ ॥ लग्नाद्वा चन्द्रलग्नाद्वा दशमे शुभसंयुते । योगोऽयममला नाम कीर्तिराचन्द्रतारकी ॥ ११९ ॥ राजपूज्यो महाभोगी दाता बन्धुजनप्रियः । परोपकारी गुणवान् अमलायोगसम्भवः ॥ १२० ॥

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २४१ इदानीं सफलममलायोगमाह—यस्ये- त्यादिश्लोकत्रयेण । यस्य नरस्य जन्मसमये शशिलग्नात् = चन्द्रलग्नात् (चन्द्राल्लग्नाद्वा) दशमे भावे यदि कश्चिच्छुभग्रहः ( बुधो गुरुः शुक्लो वा) व्यवस्थितो भवेत्तदा अम- ला नाम योगो भवति । तस्मिन् काले जात- स्य तस्यायुषोऽन्तं=यावज्जीवनं भुवि = पृथि- व्याममला कीर्तिरक्षया सम्पच्च तिष्ठेत् । [कुण्डली चक्र: लग्न/१: ल. वृ. | दशम/१०: चं. | चतुर्थ/४: शु. | केन्द्र: अमला योगः] कीर्तिराचन्द्रतारकी = यावत् कालं चन्द्रस्तारकाश्च भवन्ति तावत्कालं ( आकल्पमित्यर्थः ) तस्य कीर्तिर्जगति तिष्ठतीति भावः । अन्यत्स्पष्टमेव ॥ ११८-१२० ॥ जिसके जन्म-समय चन्द्रमासे दशवें शुभग्रहहो उसकी स्वच्छ कीर्ति, भूमिमें विद्यमान रहती है और जीवन भर उसे अविनाशी धन रहता है ॥ ११८ ॥ लग्नसे वा चन्द्रमासे दशवां स्थान शुभग्रहसे युक्त हो तो 'अमला' नामक योग होता है । इस योगमें उत्पन्न हुये मनुष्यकी किर्ति जब तक चन्द्रमा और तारे रहें तब तक अचल रहती है । वह राजपूज्य, महाभोगी, दाता, बन्धुजनोंका प्रिय, परोपकारी और गुणवान् होता है ॥ ११९-१२० ॥ अथ वास्यादियोगाः । व्ययधनयुतखेटैर्वासिवेशी दिनेशादुभयचरिकयोगश्चोभयस्थानसंस्थैः । निजगृहसुहृदुच्चस्थानयातैश्च जाता बहुधनसुखयुक्ता राजतुल्या भवन्ति ॥ १२१ ॥ इदानीं वासि-वेशि-उभयचरिकयोगानाह—व्ययेति । दिनेशात् = सूर्यात्, व्ययधन- युतखेटैः वासिवेशी योगौ भवतः । सूर्याद् द्वादशे भावे ग्रहे द्वितीये च ग्रहरहिते सति वासियोगः, सूर्याद् द्वितीये स्थाने सग्रहे व्यये शून्ये च वेशियोगः । उभयस्थानसंस्थैः = सूर्याद् द्वितीये द्वादशे च स्थाने सग्रहे सति उभयचरिको योगो ज्ञेयः । योगत्रयेऽपि ग्रहा निजगृहे, सुहृद्गृहे, उच्चस्थाने वा गताः स्युस्तदा जाताः = जायमाना नराः बहुधनसुख- युक्ता राजतुल्याश्च भवन्ति ॥ १२१ ॥ सूर्यसे बारहवें ग्रह हो तो 'वासी' योग, दूसरे हो तो 'वेशि'योग, एवं बारहवें और दूसरे दोनों स्थानोंमें ग्रह हों तो उभयचरिक योग होता है । वे ग्रह यदि स्वगृहीके, मित्र-गृहीके या उच्चस्थानीय हों तो इनमें उत्पन्न हुये व्यक्ति बहुत धन और सुखसे युक्त राजाके तुल्य होते हैं ॥ १२१ ॥ वास्यादियोगफलानि— जातः सुशीलः शुभवेशियोगे वाग्मी धनी वीतभयो जितारिः । पापग्रहे दुष्टजनानुरक्तः पापात्मको वित्तसुखादिहीनः ॥ १२२ ॥ वासौ शुभग्रहयुते निपुणः प्रदाता विद्याविनोदसुखवित्तयशोबलाढ्यः । पापान्विते यदि विदेशगतोऽतिमूर्खः कामातुरो वधुरुचिर्विकृताननः स्यात् ॥१२३॥ सौम्यन्वितोभयचरिप्रभवा नरेन्द्रस्तत्तुल्यवित्तसुखशीलदयानुरक्ताः । पापान्वितोभयचरौ यदि पापकृत्या रोगाभिभूतपरकर्मरता दरिद्राः ॥ १२४ ॥ इदानीं वास्यादियोगानां फलमाह—जात इत्यादिश्लोकत्रयेण । तत्र शुभपापादिभेदे- नार्थाद् योगत्रये योगकारकः शुभग्रहः पापग्रहो वा भवेत्तदा तत्तदुक्तं फलं पृथक् पृथग् वाच्यम् । श्लोकाश्चैते स्पष्टार्थाः । Notes—चन्द्राद् द्वितीये, व्यये, उभयत्र च सग्रहे सुनफाऽनफा दुरुधुरा यथा २१ जा०

२४२ सटीकजातपारिजाते- भवन्ति, तथैवात्र सूर्याद् द्वितीये, द्वादशे, उभये च सग्रहे वेशि-वासि उभयचरिका विज्ञेयाः। परश्च सुनफादौ रविवर्जिता एव ग्रहाः कारका उक्तास्तथैवात्र वेश्यादौ चन्द्रवर्जिताः ग्रहैः कारकैः भवितव्यम्। तथाऽऽह पराशरः— वासिध्वान्त्यैर्गतैर्ग्रहैर्द्रविणेगेर्वेशिः शशाङ्कोज्झितैः भानोस्तूदभयगैस्तदोभयचरीयोगः स्मृतः प्राक्तनैः एवं जातकादेशे च— “सूर्याद् व्ययैर्गतैर्वासि- वित्तैर्गतैश्चन्द्रवर्जितैर्वेशिः। उभयस्थितैर्ग्रहैन्द्रैरुभयचरी- नामतो योगाः” इति ॥१२२-१२४॥ [कुण्डली १ (वासिः): लग्न/१म = सू०, २य = ०, १२श = मं०, योग = वासिः] [कुण्ड

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २४३ [कुण्डली १ (शुभकर्त्तरी योगः): १२ बु. | १ ल. शु. | २ वृ.] [कुण्डली २ (पापकर्त्तरी): १२ मं. | १ ल. र. | २ श.] यदि जन्म लग्न शुभ ग्रहसे युक्त हो तो शुभ योग और यदि पापग्रहसे युक्त हो तो अशुभ योग होता है। लग्नसे बारहवें और दूसरे दोनों स्थानोंमें पापग्रह हों तो पाप-कर्त- रिक और सौम्य हों तो सौम्य-कर्तरिक योग होता है ॥ १२५ ॥ शुभ योगमें उत्पन्न हुआ नर, खूब बोलनेवाला (वक्ता) रूप, शील, सदाचार तथा गुणसे पूर्ण रहता है। और पाप योगमें उत्पन्न नर कामी, पापी तथा दूसरोंका पैसा खाने- वाला होता है ॥ १२६ ॥ शुभ-कर्तरी योगमें उत्पन्न जातक तेजस्वी, धनी और अधिक बलवान् होता है तथा पाप-कर्तरिकमें उत्पन्न जातक पापी, भिक्षुक, और मलिन चित्त होता है ॥ १२७ ॥ अथ पर्वतयोगः । सौम्येषु केन्द्रगृहगेषु सपत्नरण्ध्रे शुद्धेऽथवा शुभयुते यदि पर्वतः स्यात् ॥

१४४ सटीकजातकपारिजाते- शुभग्रह केन्द्रमें हों, षष्ठ और अष्टमस्थान शुद्ध हों, या शुभयुत हों तो "पर्वत" योग होता है । लग्नेश और व्ययेश यदि परस्पर केन्द्रमें प्राप्त हों मित्रसे दृष्ट हों तो "पर्वत" योग होता ॥ १२८ ॥ पर्वत योगमें उत्पन्न होनेवाला पुरुष भाग्ययुक्त, विद्याविनोदमें लीन, दाता, कामी, परस्त्रीसे रमण करनेमें चञ्चल, तेजस्वी, यशस्वी और ग्रामका प्रधान नायक होता है॥१२९॥ अथ काहलयोगः। अन्योन्यकेन्द्रगृहगौ गुरुबन्धुनाथौ लग्नाधिपे बल्युते यदि काहलः स्यात् । कर्मेश्वरेण सहिते तु विलोकिते वा स्वोच्चस्वके सुखपतौ यदि तादृशः स्यात्॥१३०॥ ओजस्वी साहसी मूर्खश्चतुरङ्गनबलेर्युतः । यत्किञ्चिद्ग्रामनाथस्तु जातः स्यात् काहले नरः ॥ १३१ ॥ इदानीं काहलयोगमाह-अन्योन्येति । गुरुबन्धुनाथौ = नवमेशचतुर्थेशौ, अन्योन्य- केन्द्रगृहगौ = परस्परं केन्द्रगतौ भवेतां, एकस्मादन्यः केन्द्रगत इत्यर्थः । लग्नाधिपे = लग्नेशे, यदि बल्युते = स्थानादिबलसहिते सति 'काहलः' योगः स्यात् । योगान्तर- माह-कर्मेश्वरेणेति । स्वोच्चे = आत्मीयोच्चराशौ, वा स्वके = आत्मगृहे विद्यमाने, सुख- पतौ = चतुर्थभावेशे, कर्मेश्वरेण = दशमभावेशेन सहिते यदि वा विलोकिते सति तादृशः स्यादर्थात् 'काहलः' योगः स्यादिति । तथा च जातकादेशे- “बन्धुधर्मगृहाधीशावन्योन्यं केन्द्रमाश्रितौ । लग्नाधीशे बलवति योगः काहलसंज्ञकः” इति ॥ काहलयोगफलमाह-ओजस्वीति सरलार्थेन श्लोकेन ॥ १३०-१३१ ॥

[कुण्डली १][कुण्डली २]
२ | चं. १ ल.२ | १ ल. | १२
४ | काहलः । | १० मं.३ | चं. ४ श. | काहलः ॥ | ११ | १०
वृ. . | ९५ | ७ | ६ | ८ | ९

यदि नवमेश और चतुर्थेश परस्पर केन्द्र में हों और लग्नेश बलवान् हो तो 'काहल' योग होता है । सुखेश अपने उच्च, या स्वकीय भवनमें हो, दशमेशसे युत वा दृष्ट हो तो "काहल" योग होता है ॥ १३० ॥ काहल योगमें जायमान बालक बलवान्, साहसी, मूर्ख, चतुरंगिणी सेनासे युक्त और कुछ ग्रामोंका स्वामी होता है ॥ १३१ ॥ अथ मालिकायोगः । लग्नादिसप्तगृहगा यदि सप्त खेटा जातो महीपतिरनेकगजाश्वनाथः । वित्तादिगो निधिपतिः पितृभक्तियुक्तो धीरोऽग्ररूपगुणवान् नरचक्रवर्ती ॥१३२॥ जातो यदा विक्रममालिकायां भूपः स शूरो धनिकश्च रोगी । सुखादिकश्चेद् बहुदेशभाग्यभोगी महादानपरो महीपः ॥ १३३ ॥ पुत्राद्या यदि मालिका नरपतिर्यज्वाऽथवा कीर्तिमान् । जातः षष्ठगृहात् क्वचिद् धनसुखप्राप्तो दरिद्रो भवेत् ॥ कौमादिग्रहमालिका यदि बहुस्त्रीवल्लभो भूपतिः ।

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २४५ दीर्घायुर्धनवर्जितो नरवरस्त्रीनिर्जितश्चाष्टमात् ॥ १३४ ॥ धर्मादिग्रहमालिका गुणनिधिर्यज्वा तपस्वी विभुः । कर्माद्या यदि धर्मकर्मनिरतः सम्पूजितः सज्जनैः ॥ लाभाद्राजवराङ्गनामणिपतिः सर्वक्रियादक्षको । जातो रिःफगृहाद्बहुव्ययकरः सर्वत्र पूज्यो भवेत् ॥ १३५ ॥ इदानीं मालिकायोगमाह—लग्नादित्यादिश्लोकचतुष्टयेन । तत्र प्रत्येकभावतो मालि- काय्रोग उक्तः । यथा सप्त ग्रहा यथास- म्भवं लग्नादिमारभ्य सप्तमभावावधिः प्रतिभावमेकैकग्रहक्रमेण स्थिताः स्युस्तदा लग्नमालिका स्यात् । द्वितीयादिमारभ्या- ष्टमं यावत्तथैव स्थिताः सप्त ग्रहाः स्युस्तदा वित्तमालिका स्यादेवं प्रतिभावमालिका ज्ञेया । प्रत्येकमालिकायोगस्य फलं पृथक् पृथगुक्तं तत्स्पष्टार्थमेवेति ॥ १३२=१३५॥


[चक्र १ : लग्नमालिका]

  • लग्न (१): मं. ल.
  • द्वितीय (२): चं.
  • तृतीय (३): बु.
  • चतुर्थ (४): सू.
  • पञ्चम (५): शु.
  • षष्ठ (६): वृ.
  • सप्तम (७): श.

[चक्र २ : वित्तमालिका]

  • लग्न (१): लं.
  • द्वितीय (२): मं.
  • तृतीय (३): बु.
  • चतुर्थ (४): सू.
  • पञ्चम (५): शु.
  • षष्ठ (६): श.
  • सप्तम (७): चं.
  • अष्टम (८): वृ.

[चक्र ३ : विक्रम मालिका]

  • लग्न (१): ल.
  • तृतीय (३): चं.
  • चतुर्थ (४): बु.
  • पञ्चम (५): र.
  • षष्ठ (६): शु.
  • सप्तम (७): श.
  • अष्टम (८): वृ.
  • नवम (९): मं.

किसी भी भावसे ७ भावोंमें ७ ग्रह हों तो उस भाव सम्बन्धी मालिका योग होता है। जैसे लग्नादि सात गृहमें यदि सात ग्रह हों तो "लग्नमालिका" योग होता है। इस योग में जायमान नर राजा, अनेक हाथी-घोड़ोंका स्वामी होता है। धनादि सात भावोंमें हो तो धनवान्, पिताकी भक्तिमें युक्त, धीर, सुरूप, गुणवान् और मनुष्योंमें चक्रवर्ती होता है ॥ १३२ ॥ यदि विक्रम मालिकामें उत्पन्न हो तो पराक्रमी राजा, धनी और रोगी होता है। यदि सुखादिमें सप्त ग्रह हों तो बहुत देशोंमें भाग्यवान् और बहुत बड़ा दान करनेवाला राजा होता है ॥ १३३ ॥ यदि पुत्रादि मालिकामें उत्पन्न हो तो यज्ञ करनेवाला राजा वा कीर्तिमान होता है। यदि षष्ठ गृहमें मालिका हो उसमें उत्पन्न मनुष्य हो तो कभी धन सुख प्राप्ति हो और कभी दरिद्र होता है। कामादि (७ भावादि) मालिकामें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य बहुत स्त्रियोंका स्वामी और राजा होता है। अष्टम भावकी मालिकामें उत्पन्न मनुष्य दीर्घायु, दरिद्र, नर-श्रेष्ठ और स्त्रीसे निर्जित होता है ॥ १३४ ॥ धर्मादि मालिकामें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य गुणका निधान, यज्ञ करनेवाला, तपस्वी, और समर्थ होता है। कर्मादि मालिकामें जायमान मनुष्य धर्म-कर्ममें निरत और सज्जनों- से अच्छी तरह पूजित होता है। लाभ मालिकामें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य राज्य-स्त्री- मणिका स्वामी, सर्वक्रियामें दक्ष होता है। रिस्फ मालिकामें जायमान मनुष्य बहुत खर्च करनेवाला और सर्वत्र पूज्य होता है ॥ १३५ ॥

२४६ सटीकजातकपारिजाते- अथ चामरयोगः। लग्नेश्वरे केन्द्रगते स्वतुङ्गे जीवेक्षिते चामरनाम योगः। सौम्यद्वये लग्नगृहे कलत्रे नवास्पदे वा यदि चामरः स्यात् ॥ १३६ ॥ योगे जातश्चामरे राजपूज्यो विद्वान् वाग्मी पण्डितो वा महीपः। सर्वज्ञः स्याद्वेदशास्त्राधिकारी जीवेल्लोके सप्ततिर्वत्सराणाम् ॥ १३७ ॥ इदानीं चामरयोगं तत्फलञ्चाह—लग्नेश्वर इत्यादिशलोकयुगलेन। स्वतुङ्गे = स्वकीयोच्च- राशि गतवति, लग्नेश्वरे, केन्द्र-(१।४।७।१० एतदन्यतमभाव- ) गते तस्मिन्, जीवे- क्षिते-गुरुणा दृष्टे चामरनाम योगः स्यात्। योगान्तरमाह—यदि लग्नगृहे, वा कलत्रे = सप्तमे भावे, वा नवमे, वा आस्प- दे = दशमे भावे, सौम्यद्वये व्यवस्थिते चामरः योगः स्यात्। तत्फलं योग इत्य- नेन स्पष्टार्थकेन श्लोकेनाह ॥१३६-१३७॥ [ चक्रम्: चामरयोगः — तनु/लग्न: ॥. बु. शु. ल. १; व्यय: गु. ।; कर्म: १० मं. ।; धर्म: बु. शु. ॥.; जाया: बु. शु. ॥. ] लग्नका स्वामी अपनी उच्च राशिका होकर केन्द्रमें स्थित हो और गुरुसे दृष्ट हो तो “चामर” योग होता है। यदि लग्नमें, या सप्तममें या नवम, या दशममें दो शुभग्रह हों तो “चामर योग होता है ॥ १३६ ॥ चामर योग में उत्पन्न होनेवाला मनुष्य राजपूज्य, विद्वान्, वक्ता, पण्डित, वा राजा, सर्वज्ञ, वेदशास्त्रका अधिकारी और ७० वर्षतक जीनेवाला होता है ॥ १३७ ॥ अथ शङ्खयोगः। अन्योन्यकेन्द्रगृहगौ सुतशत्रुनाथौ लग्नाधिपे बलयुते यदि शङ्खयोगः। लग्नाधिपे च गगनाधिपतौ चरस्थे भाग्याधिपे बलयुते तु तथा वदन्ति १३८ शङ्के जातो भोगशीलो दयालुः स्त्रीपुत्रार्थक्षेत्रवान् पुण्यकर्मा। शास्त्रज्ञानाचारसाधुक्रियावान् जीवेल्लोके वत्सराणामशीतिः ॥ १३६ ॥ अधुना शङ्खयोगं तत्फलञ्चाह—अन्योन्येति। सुतशत्रुनाथौ = पञ्चमेशषष्ठेशौ, अन्यो- न्यकेन्द्रगृहगौ = परस्परं केन्द्रगतौ भवेतां, लग्नाधिपे = लग्नेशे यदि बलेन (स्वस्थानादि- वीर्येण) युते सति शङ्खनामको योगः स्यात्। अथ योगान्तरमाह—लग्नाधिपे, गगना- धिपतौ = दशमेशे च (च शब्दः पुनरर्थे) चरस्थे ( १।४।७।१० राशीनामन्यतमस्थे) सति, भाग्याधिपे = नवमेशे तु बलयुते तथाऽर्थाच्छङ्खयोगं वदन्ति मनीषिणः इति। तत्फ- लञ्च शङ्के जात इत्यादिना स्पष्टार्थेन श्लोकेनाहेति ॥ १३८-१३९ ॥ [ चक्रम् १: शङ्खयोगः ।. — १: शु. २ ल.; २: ३; ३: ४; ४: ५ बु.; ५: ६; ६: ७; ७: ८; ८: ९; ९: १० मं.; १०: ११; ११: १२; १२: १ ] [ चक्रम् २: शङ्खयोगः ॥. — १: २ ल.; २: ३; ३: ४ शु.; ४: ५; ५: ६; ६: ७; ७: ८; ८: ९; ९: १० श.; १०: ११; ११: १; १२: १ ]