जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

गृहाति । अत्रेदमवधेयम् । पञ्चमभावगतग्रहस्य तत्कारकग्रहस्य च मध्ये बलीयसो ग्रहस्य षड्वर्गे यत्स्थानं ग्रहशून्यं भवेत् तद्ग्रहं यज्जातिकं स्यात्ततो दत्तात्मजं गृहाति जातक इति ॥ लग्नेश और पञ्चमेश दुष्ट स्थानमें हों उन्हें यदि शुभग्रह देखते हों तो दत्तक पुत्रको देते हैं । पञ्चमभावगत ग्रह और कारकके मध्य जो बली हो उसके षड्वर्गमें जो शून्य स्थान हो उसी जातिसे दत्तक ग्रहण करे ॥ १३ ॥ केन्द्रत्रिकोणगृहगः सुतपः शुभर्क्षे सौम्यान्वितो यदि सुतं समुपैति बाल्ये । भोगीशायुक्तसुतराशिपभुक्तिजातः स्वल्पायुरेति फणिभुक्तिभवश्चिरायुः ॥ १४ ॥ केन्द्रेति । सुतपः = पञ्चमभावेशः, शुभर्क्षे विद्यमानः सन् केन्द्रत्रिकोण-(१।४।७।१०। ५।९) गृहगः स्यात्तथाभूतो यदि सौम्यान्वितः = केनचिच्छुभग्रहेण सहितः स्यात्तदा, बाल्ये = अल्पवयस्येव सुतं = पुत्रं, समुपैति । अथ पुत्रस्याल्पायुर्दीर्घायुर्योगावाह-भोगीशायु- क्तेति । भोगीशेन (राहुणा) युक्तस्य सुतराशिपस्य (पञ्चमेशस्य) भुक्तिजातः = दशा- न्तर्दशाकाले समुद्भूतः पुत्रः स्वल्पायुः = अल्पजीवित्वं, फणिभुक्तिभवः (पञ्चमेशयुक्तस्य राहोर्भुक्तिकाले जायमानः) चिरायुः = दीर्घायुष्ट्वमेति ॥ १४ ॥ शुभराशिस्थ पञ्चमेश केन्द्र-त्रिकोणमें हो शुभ युत हो तो बाल्यावस्थामें ही पुत्रप्राप्ति हो । राहुसे युक्त पञ्चमेशकी अन्तर्दशामें उत्पन्न हो तो अल्पायु हो और राहुभुक्तिमें चिरायु पुत्र प्राप्त करे ॥ १४ ॥ पुत्रस्थानपवित्तपौ गतबलौ पापेक्षिते पुत्रभे जातोऽनेककलत्रवानपि सुताभावं समेति ध्रुवम् । तज्जाया यदि पुत्रयोगजनिता सौम्येन वा पञ्चमात् षष्ठेशेन निरीक्षिते सुतवती जारेण सञ्जायते ॥ १५ ॥ इदानीं सुताभावयोगं जारपुत्रयोगञ्चाह-पुत्रस्थानपवित्तपाविति । पञ्चमेश-द्वि- तीयेशौ यत्र तत्र गतबलौ भवेतां तथा पुत्रभे=पञ्चमभावे पापेक्षिते सति जातो नरोऽनेक- कलत्रवानपि=बहुदारोऽपि, ध्रुवं = निश्चयेन सुताभावम्=अपुत्रत्वं समेति । अस्मिन् योगे जा- तस्य बहुविवाहे कृतेऽपि न कस्यामपि स्त्रियां पुत्रो जायत इत्यर्थः । अथ तज्जाया = तस्य पूर्वोक्तलक्षणयुक्तस्य नरस्य स्त्री यदि, पुत्रयोगजनिता = पुत्रयोगवती स्यात् तथा तत्र पञ्चमे भावे सौम्येन=केनचिच्छुभग्रहेण वा पञ्चमात्षष्ठेशेन (लग्नाद्दशमेशेनेत्यर्थः ) निरी- क्षिते सती जारेण = अन्यपुरुषेण, सुतवती=पुत्रवती सञ्जायते । न तदानीमौरसः पुत्रः स्यात्किन्तु क्षेत्रज एव जायत इति भावः ॥ १५ ॥ पुत्रेश और धनेश बलरहित हों पुत्रभाव पापग्रहसे देखा जाता हो तो जातक अनेकस्त्री वाला होने पर भी निश्चय सन्तानसे रहित रहे । यदि उसकी स्त्री पुत्रयोगवाली हो तो ५ वें को बुधसे वा पाँचवें भावके षष्ठेशसे दृष्ट होने पर अन्यपुरुषसे पुत्रवती होवे ॥ १५ ॥ पुत्रस्थाने तदीशे वा गुरौ वा शुभवीक्षिते । शुभग्रहेण संयुक्ते पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १६ ॥ लग्नेशे पुत्रभावस्थे पुत्रेशे बलसंयुते । परिपूर्णबले जीवे पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १७ ॥ पुत्रस्थानगते जीवे परिपूर्णबलान्विते । लग्नाधिपेन संदृष्टे पुत्रप्राप्तिर्न संशयः ॥ १८ ॥ वैशेषिकांशके जीवे पुत्रेशे च तथास्थिते । शुभनाथेन संदृष्टे पुत्रे तत्प्राप्तिमादिशेत् ॥ १६ ॥

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०१ इदानीं पुत्रप्रदा योगा उच्यन्ते-पुत्रस्थान इत्यादिश्लोकचतुष्केण । तत्र श्लोकाः किल सरलार्था इति ॥ १६-१९ ॥ पञ्चमभाव वा पञ्चमेश वा गुरु शुभग्रहसे दृष्ट हो तथा शुभग्रहसे युक्त हो तो निस्सन्देह पुत्रप्राप्ति होवे ॥ १६ ॥ लग्नेश पुत्रभावमें हो पञ्चमेश बलवान् हो गुरु पूर्ण बलवान् हो तो निस्सन्देह पुत्र- प्राप्ति हो ॥ १७ ॥ परिपूर्ण बली बृहस्पति पुत्रभावमें हो उसे लग्नेश देखता हो तो निस्सन्देह पुत्रप्राप्ति हो ॥ बृहस्पति वैशेषिकांशमें हो वैसे ही पुत्रेश भी हो, ५ वें भावको नवमेश देखता हो तो उसको पुत्रप्राप्ति होवे ॥ १९ ॥ दशमे शीतगुर्ध्यूने भृगुजः पापिनः सुखे । तस्य सन्ततिविच्छेदो भविष्यति न संशयः ॥ २० ॥ षष्ठाष्टमस्थो लग्नेशः पापयुक्तः सुताधिपः । दृष्टो वा शत्रुनीचस्थैः पुत्रहानिं वदेद् बुधः ॥ २१ ॥ लग्नसप्तमधर्मान्त्यराशिगाः पापखेचराः । सपत्नराशिवर्गस्था वंशविच्छेदकारिणः ॥ २२ ॥ इदानीं वंशविच्छेदकरा योगा उच्यन्ते-दशमे शीतगुरित्यादिश्लोकत्रयेण । श्लोकास्तु सुगमार्थका इत्यलम् ॥ २०-२२ ॥ चन्द्रमा दशवें भावमें हो, शुक्र सप्तममें हो पापग्रह चतुर्थमें हों तो उसके सन्तानका निःसन्देह नाश होता है ॥ २० ॥ लग्नेश षष्ठ भावमें वा अष्टम भावमें हो, पुत्रेश पापग्रहसे युक्त हो वा उसे शत्रुगृहस्थ वा नीचस्थ ग्रह देखता हो तो पुत्रकी हानि कहे ॥ २१ ॥ पापग्रह लग्न, सप्तम, नवम और द्वादश स्थानमें हों तथा शत्रुके राशि या वर्गमें हों तो वंशका विच्छेद करनेवाले होते हैं ॥ २२ ॥ बन्ध्या वृद्धा कृशा बाला रोगिणी पुष्पवर्जिता । कर्कशा स्थूलदेहा च नार्योऽष्टौ परिवर्जिताः ॥ २३ ॥ इदानीमष्टविधानां स्त्रीणां परित्यागमाह-बन्ध्येति । बन्ध्या = सन्ततिरहिता ( Ba- rren woman ), वृद्धा = अधिकवयस्का, कृशा = क्षीणाङ्गी, बाला = अत्यल्पवयस्का, रोगि- णी = व्याधिपीडिता, पुष्पवर्जिता = रजोहीना, कर्कशा = दुर्व्यवहारिणी, स्थूलदेहा चैता अष्टौ नार्यः परिवर्जिताः । श्रेयस्कामैः पुंभिरेतल्लक्षणोपलक्षिताः स्त्रियो हेया नोद्वाह्या इत्यर्थः ॥ बन्ध्या, वृद्धा, कृशा ( दुर्बला ), बाला, रोगिणी, पुष्पवर्जिता ( ऋतुसे हीना ), कर्कशा, स्थूलदेहा ( मोटी ) ये ८ स्त्रियां वर्जित हैं । विवाहके पूर्व इनकी परीक्षा कर लेनी चाहिये ॥ गुरुलग्नेशदारेशपुत्रस्थानाधिपेषु च । सर्वेषु बलहीनेषु वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २४ ॥ पुत्रस्थानं गते पापे तदीशे नीचराशिगे । शुभदृष्टिविहीने तु वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २५ ॥ गुरुलग्नहिमांशुनां पञ्चमस्थैरशोभनैः । शुभदृग्योगरहितैर्वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २६ ॥ पुत्रस्थानगते पापे तदीशे पापमध्यगे । सौम्यदृग्योगरहिते वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २७ ॥ पापमध्यगते जीवे पुत्रेशे बलवर्जिते । सौम्यदृग्योगरहिते वक्तव्या त्वनपत्यता ॥ २८ ॥

४०२ सटीकजातकापारिजाते- इदानीमनपत्यतायोगानाह-गुरूल्गनेत्यादिशलोकपञ्चकेन । १ बृहस्पति-लग्नेश-सप्तमेश-पञ्चमेशा यदि निर्बला भवेयुस्तदा जातस्यानपत्यता (सन्ततिराहित्यं) भवति । अस्मिन्योगे जातो नरोऽसन्ततिर्भवतीति ) २ पञ्चमे भावे पापग्रहे विद्यमाने पञ्चमेशे नीचगते तत्र शुभग्रहदृष्टिविहीने सति अनपत्यता भवतीति । ३ गुरोः लग्नाच्चन्द्राच्च पञ्चमे भावे यदि पापग्रहा भवेयुस्तथा शुभदृष्टियोगरहिता भवेयुस्तदा अनपत्यता भवति । ४ पापग्रहः पञ्चमभावगतः पञ्चमेशः पापद्वयमध्यगतः शुभग्रहदृष्टियोगरहितश्च भवेत्तदा अनपत्यता भवति । ५ गुरुः पापद्वयमध्यगतः पुत्रेशः (पञ्चमेशः) निर्बलः शुभदृष्टियोगरहितः स्यात्तदा अनपत्यता भवति ॥ २४-२८ ॥ बृहस्पति, लग्नेश, सप्तमेश और पञ्चमेश, इन सबके बलहीन होनेपर अनपत्यता (सन्तानरहित) कहे ॥ २४ ॥ पापग्रह पुत्रस्थानमें हो, पुत्रेश नीच राशिमें हो, शुभग्रहकी दृष्टि न हो तो अनप- त्यता कहे ॥ २५ ॥ बृहस्पति, लग्न और चन्द्रमा इनके पांचवें पापग्रह हों शुभग्रहसे दृष्ट युत न हों तो अनपत्यता कहे ॥ २६ ॥ पुत्रस्थानमें पापग्रह हो, पुत्रेश पापग्रहके मध्यमें हो, वहां शुभग्रहकी दृष्टि योग न हो तो अनपत्यता कहे ॥ २७ ॥ पापग्रहोंके बीचमें गुरु हो पुत्रेश निर्बल हो शुभग्रह न देखता हो या न युत हो तो अनपत्यता कहे ॥ २८ ॥ पुत्रस्थाने बुधक्षेत्रे मन्दक्षेत्रेऽथवा यदि । मान्दिमन्दयुते दृष्टे तदा दत्तादयः सुताः ॥ २६ ॥ इदानीं दत्तादिसुतयोगमाह-पुत्रस्थान इति । बुधक्षेत्रे = मिथुनकन्ययोरन्यतरे अथवा मन्दक्षेत्रे = मकर-कुम्भयोरन्यतरे पुत्रस्थाने = पञ्चमे भावे सति तस्मिन् मान्दिमन्दयुते दृष्टे=गुलिकशनैश्चरयोरन्यतरेण द्वाभ्यां वा सहिते वा दृष्ट तदा जातस्य दत्तादयः सुताः भवन्ति । अत्र योगे जातस्य नौरसः पुत्रो भवति, किन्तु दत्तकात्मजादय एव पुत्रत्वेनोप- भुज्यन्त इति । तथा च फलदीपिकायाम्- 'मान्दं सुतर्क्ष यदि वाऽथ बौधं मान्र्यर्कपुत्रान्वितवीक्षितं चेत् । दत्तात्मजः स्यादुदयास्तनाथसम्बन्धहीनो विबलः सुतेशः' इति । यदि पुत्रभावमें बुधकी राशि (३।६) वा शनिकी राशिमें (१०।११) शनि वा गुलिक हो वा इसकी दृष्टि हो तो दत्तक आदि पुत्र हो ॥ २९ ॥ मीनस्थोऽल्पसन्तानश्चापस्थः कृच्छ्रसन्ततिः ॥ असन्ततिः कुलीरस्थो जीवः कुम्भे न सन्ततिः ॥ ३० ॥ पुत्रस्थाने कुलीरे वा मीने कुम्भे शरासने । स्थितो यदि सुराचार्यस्तत्फलं कुरुते नृणाम् ॥ ३१ ॥ इदानीं गुरोः स्थितिवशेन सन्तानविचारमाह-मीनस्थ इति । जीवः = गुरुर्यदि मीन- स्थो भवेत्तदा जातोऽल्पसन्तानः स्यात् । यदि गुरुश्चापस्थः = धनुर्गतः स्यात्तदा, कृच्छ्रसन्ततिः = कष्टेन सन्तानवान् स्यात् । अत्र योगे जातस्य विविध-(देवाराराधन) प्रयासेन पुत्रो जायते । यदि गुरुः कुलीरस्थः = कर्कराशिगतः स्यात्तदा असन्ततिः = जातः

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०३ सन्तानरहितो भवति । एवं जीवः कुम्भे स्थितः स्यात्तदाऽपि न सन्ततिर्भवतीति । पूर्वोक्त- (कुलीर-मीन-कुम्भ-धनुरिति) राशिचतुष्टयानामन्यतमे राशौ पुत्रस्थाने = पञ्चमे भावे, यदि सुराचार्यः = बृहस्पतिः स्थितो भवति तदाऽसौ गुरुः नृणां = जनिमन्तां, तत्फलं = पुत्रो- त्पत्तिं कुरुते ॥ ३०-३१ ॥ मीनके गुरुमें थोड़ी सन्तान, धनुस्थ गुरुमें कष्टसे सन्तान, उच्च गुरुमें सन्तानरहित, कुम्भके गुरुमें सन्तान न होवे ॥ ३० ॥ पुत्रस्थानमें कर्क-मीन-कुम्भ-धनु राशि हो यदि उसपर बृहस्पति हो तो मनुष्योंको सन्तान उत्पन्न होनेका फल करे ॥ ३१ ॥

+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|     २             |        १          | १२ वृ. १.         | १२।८।७।५          |
|         ३         |                   |      ४.           |                   |
|                   |                   |    वृ. ११         |                   |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|  ४ वृ. ३.         |   १।२।३।४         |        १०         |    पुत्रोत्पत्तिः |
|                   |     योगाः         |                   |                   |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+
|     ५             |        ७          |   ९ वृ. २.        | ४।१२।११।         |
|         ६         |                   |       ८           | ९ वृ.             |
+-------------------+-------------------+-------------------+-------------------+

पापग्रहेण संदृष्टे देवशापात्सुतक्षयः । षष्ठाधिपयुते दृष्टे विप्रशापात्सुतक्षयः ॥ ३२ ॥ सुतेशे कुजसंयुक्ते रिपुनाथेन वीक्षिते । शुभदृष्टिविहीने च रिपुदोषात्सुतक्षयः ॥ ३३ ॥ नवमे पापसंयुक्ते मन्दयुक्ते सुताधिपे । त्रिकोणे मान्दिसंयुक्ते पितृदोषात्सुतक्षयः ॥ ३४ ॥ मातृस्थानगते पापे सुतेशे मन्दसंयुते । व्ययनाशगते पापे मातृदोषात्सुतक्षयः ॥ ३५ ॥ राहुकेतुयुते दृष्टे पञ्चमे बलवर्जिते । तदीशे वा तथा प्राप्ते सर्पदोषात्सुतक्षयः ॥ ३६ ॥ गुरुपुत्रेशदारेशभूमिजाः संयुता यदि । दुर्देवपीडया पुत्रीपुत्रनाशं वदेद् बुधः ॥ ३७ ॥ इदानीं सन्तानक्षयकारणान्याह-पापग्रहेणेत्यादिषड्भिः । सुते, सुतेशे, गुरौ वा पा- पग्रहेण संदृष्टे सति जातस्य देवशापात् = कस्यचिद् देवस्यावहेलनाप्रयुक्तदोषात् सुतक्षयो भवति । तस्मिन्नेव षष्ठाधिपेन = षष्ठभावपतिना युते वा दृष्टे विप्रशापात्=ब्राह्मणस्य दुर्वाक्य- वशात्सुतक्षयो भवति ॥ ३२ ॥ सुतेशे = पञ्चमभावेशे कुजेन संयुक्ते रिपुनाथेन = षष्ठेशेन वीक्षिते तस्मिञ्शुभग्रहदृष्टि- रहिते च रिपुदोषात् = शत्रोरपराधेन सुतक्षयो भवति ॥ ३३ ॥ नवमे भावे पापग्रहेण संयुक्ते, सुताधिपे = पञ्चमभावेशे, मन्दयुक्ते = शनिना सहिते वा मान्दिना = गुलिकेन संयुक्ते त्रिकोणे ( ५।९ ) व्यवस्थिते सति पितृदोषात् = पितुरपराधेन सुतक्षयो भवति ॥ ३४ ॥ कस्मिंश्चित्पापे मातृस्थान- ( ४ भावं ) गते, पापे सुतेशे मन्दसंयुते, अर्थात् कश्चित्पाप- ग्रहः सुतेशो भूत्वा शनिना सहितः सन्, व्यये ( १२ ) नाशे ( ८ ) वा भवेत् तदा मातृ- दोषात् = जननीशापवशात्सुतक्षयो वाच्यः ॥ ३५ ॥

४०४ सटीकजातकपारिजाते- पञ्चमे भावे राहुणा केतुना वा युते वा दृष्टे निर्बले च सति, अथवा तदीशे = पञ्चमभा- वपतौ तथा प्राप्ते (राहुणा केतुना वा युतदृष्टे निर्बले च) सर्पदोषतः = सर्पादेर्मारणादिप्र- त्यवायात्सुतक्षयः स्यादिति ॥ ३६ ॥ गुरुः, पञ्चमेशः, सप्तमेशः, मङ्गलश्चैते यदि संयुताः सन्त एकत्र गताः स्युस्तदा दुर्देवपी- डया = कस्यचित्प्रतिकूलदेवस्य बाधावशात् कन्यापुत्रयोर्नाशं बुधो वदेत् ॥ ३७ ॥ Notes—जन्मकुण्डल्यां सन्तानबाधाकारणमधिगम्य तद्दोषपरिहारार्थं तत्तत्प्रतिकूल- देवादेशराधानादिकं प्रकर्त्तव्यम् । तदा सत्यपि बाधकयोगे सन्ततिसम्भवो भवति “शान्त्या सर्वत्र सदिति” 'तस्माद्धर्म्ममूलादिति' वचनाच्चेति दिक् ॥ ३१-३७ ॥ पुत्र भावको पापग्रह देखता हो तो देवशापसे पुत्रका नाश कहे । षष्ठेशसे युक्त या दृष्ट पुत्रभाव हो तो ब्राह्मणके शापसे पुत्रका संहार कहे ॥ ३२ ॥ पुत्रेश मंगलसे युक्त हो, षष्ठेश उसको देखता हो शुभग्रह न देखता हो तो शत्रुके दोष से पुत्रका क्षय जाने ॥ ३३ ॥ ९ वें स्थानमें पापग्रह हो पंचमेश शनिसे युक्त हो गुलिक त्रिकोणमें हो तो पिताके शाप से पुत्रका नाश कहे ॥ ३४ ॥ ४ र्थ भाव पापग्रहसे युक्त हो, पुत्रेश शनिसे युक्त हो तथा १२।८ स्थान पापयुक्त हो तो माताके दोषसे पुत्रका क्षय हो ॥ ३५ ॥ पांचवाँ स्थान राहु या केतुसे युक्त या दृष्ट हो बलसे रहित हो उसका स्वामी भी उसी प्रकार हो तो सर्पके दोषसे पुत्रका क्षय हो ॥ ३६ ॥ यदि गुरु, पुत्रेश, सप्तमेश और मंगल सम्मिलित हों तो दुष्टदेवकी पीडासे पुत्री और पुत्रका नाश कहे ॥ ३७ ॥ पुत्रस्थानगतः कश्चित्परिपूर्णबलान्वितः । अदृष्टः पुत्रनाथेन तदा दत्तादयः सुताः ॥ ३८ ॥ पापक्षेत्रगते चन्द्रे पुत्रेशे धर्मराशिगे । दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्लग्नेशस्तु त्रिकोणगः ॥ ३६ ॥ युग्मोदये पुत्रनाथश्चतुर्थस्थानगोऽपि वा । मन्दांशकसमारूढो दत्तपुत्रो भविष्यति ॥ ४० ॥ युग्मांशे भानुजांशे वा पुत्रेशोऽर्केन्दुजान्वितः । दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिस्तस्मिन्योगे भविष्यति ॥ ४१ ॥ मन्दांशे पुत्रराशीशः स्वराशौ गुरुभार्गवौ । पूर्वं दत्तसुतप्राप्तिः पुनर्नार्याः पुनः सुतः ॥ ४२ ॥ मन्दांशकस्थिताः खेटाः शुक्लपक्षबलाधिकाः । गुरुर्यदि सुतस्थाने दत्तपुत्रेण सन्ततिः ॥ ४३ ॥ इदानीं कांश्चिद्दत्तपुत्रयोगानाह—पुत्रस्थानगत इत्यादिषड्भिः । परिपूर्णबलान्वि- तः = पूर्वोक्तसकलबलशाली कश्चिद् ग्रहः, पुत्रस्थानगतः = पञ्चमभावगतः पुत्रनाथेन=पञ्चमे- शेन, अदृष्टो भवेत्तदा तस्य जातस्य दत्तादय एव सुता भवन्ति नौरसा इति ॥ ३८ ॥ चन्द्रमाः पापग्रहराशिगतः, पञ्चमेशः-नवमभावगतः, लग्नेशस्तुत्रिकोणगतः स्यात्तदा दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्भवति ॥ ३९ ॥ पुत्रनाथः = पञ्चमेशः युग्मोदये = समराशिके लग्ने, वा चतुर्थस्थानगोऽपि मन्दांशक- समारूढः = शनेः ( मकरकुम्भयोरन्यतरस्य ) नवांशे विद्यमानः स्यात्तदा जातस्य दत्त- | पुत्रो भविष्यति ॥ ४० ॥

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०५ अर्फेन्दुजान्वितः = सूर्यांबुधाभ्यां सहितः, पुत्रेशः = पञ्चमेशः, युग्मांशे = समराशिन- वांशे अथवा भानुजांशे = शनेः (मकरकुम्भान्यतरस्य) नवांशे विद्यमानः स्यात्तदा तस्मिन् योगे दत्तपुत्रस्य सम्प्राप्तिर्भविष्यति ॥ ४१ ॥ पुत्रराशीशः = पञ्चमभावपतिः यत्र तत्र, मंदांशे=मकरकुम्भान्यतरराशिनवांशे भ- वेत्, गुरुभार्गवौ = बृहस्पतिशुक्रौ स्वराशौ भवेतां (गुरुर्धनुर्मोनन्यतरे, शुक्नो वृषतुलान्य- तरे) तदा जातस्य पूर्वं = प्रथमं, दत्तसुतप्राप्तिर्भवति, ततः परं नार्याः = स्वस्त्रियाः पुनरौ- रसः पुत्रो भवति ॥ ४२ ॥ यदि शुक्लपक्षे जन्म स्यात् तथा वलाधिकाः = पूर्णबलशालिनः खेटाः (त्र्यधिकाः) मन्दांशके (मकरकुम्भान्यतरराशिनवांशे) स्थिता भवेयुः, तदानीं यदि गुरुः सुख (४) स्थाने भवेत्तदा जातस्य दत्तपुत्रेण सन्ततिर्भवति ॥ ४३ ॥ Notes-अत्र युग्मशब्देन मिथुनस्यापि ग्रहणं भवति । तेन 'युग्मोदये मिथुनरा- शिलग्ने, 'युग्मांशे = मिथुनराशिनवांशे' इत्यपि व्याख्यानं स्यात् । अग्रे 'मन्दांशके' 'भानुजांशके' च दर्शनात् युग्मेत्यत्र मिथुनग्रहणमदोषमिति विचिन्त्यम् ॥ ३८-४३ ॥ पुत्र स्थानमें परिपूर्ण बलवान् कोई भी ग्रह प्राप्त हो और पुत्रनाथ अस्त हो तो दत्तक आदि पुत्र हो ॥ ३८ ॥ चन्द्रमा पापग्रहके गृहमें हो पुत्रेश नववें में हो और लग्नेश त्रिकोणमें हो तो दत्तक पुत्र की प्राप्ति हो ॥ ३९ ॥ पुत्रनाथ सम राशिमें हो वा चतुर्थ स्थानमें हो तथा शनिके नवांशमें हो तो दत्तक पुत्र होवे ॥ ४० ॥ सम राशिके नवांशमें, शनिके नवांशमें सूर्य और चन्द्रमासे युक्त पुत्रेश हो तो इस योगमें दत्तक पुत्रकी प्राप्ति होती है ॥ ४१ ॥ पुत्र राशिका स्वामी शनिके अंशमें हो, अपनी राशिमें गुरु और शुक्र हों तो पहले दत्तक पुत्र हो, फिर स्त्रीसे पुत्र प्राप्ति होवे ॥ ४२ ॥ शनिके अंशमें शुक्ल पक्षके अधिक बलवाले ग्रह हों यदि गुरु पुत्र-स्थान में हो तो दत्त पुत्र हो ॥ ४३ ॥ विलग्नस्थे धरासूनौ निधनस्थे दिवाकरे । सुखे वा शुभसंदृष्टे पुत्रः कालान्तरे भवेत् ॥ ४४ ॥ लग्ने दिनेशत नये रन्ध्रस्थानगते गुरौ । पञ्चमे दुर्बले रिष्फे भौमे कालान्तरे सुतः ॥ ४५ ॥ इदानीं बिलम्बेन पुत्रोत्पत्तियोगावाह-विलग्नस्थ इति द्वाभ्याम् । धरासूनौ = मङ्गले, विलग्नस्थे = जन्मलग्नमुपगते, दिवाकरे = सूर्ये, निधनस्थे = अष्टमभावगते, अथवा सुखे= चतुर्थभावमुपगते तस्मिन्च्छुभग्रहेण सन्दृष्टे सति, कालान्तरे = विलम्बेन (अधिकवयसि ) पुत्रः भवेत् । तथा च होरारत्ने- "भौमे विलग्नयाते चाष्टमराशिस्थिते दिनेशलुते । सूर्ये वाऽल्पसुतर्के पुत्रः कालान्तरे भवति" इति । दिनेशत नये = शनैश्चरे, लग्ने गतवति, गुरौ रन्ध्रस्थान-(८) गते, पञ्चमे भावे दुर्बले सति, भौमे रिष्फे = द्वादशे भावे गतवति कालान्तरे = विलम्बेन सुतो जायते। पाराशरीये च-"लग्ने मन्दे गुरौ रन्ध्रे व्यये भौमसन्विते । शुभदृष्टे सुतङ्गे वा चिरात् पुत्रमुपैति सः ॥" इति ॥ ४४-४५ ॥ लग्नमें मंगल हो अष्टममें वा सुखमें सूर्यपर शुभग्रहकी दृष्टि हो तो कालान्तरमें पुत्र होवे ॥ ४४ ॥

४०६ सठीकजातकपारिजाते- लग्नमें शनि हो अष्टम गुरु हो पंचममें वा द्वादशमें बलहीन मंगल हो तो कालान्तर में पुत्र होवे ॥ ४५ ॥ पुत्रान् पञ्चमभात्तृतीयभवनाद् भ्रातॄन् कलत्रात् स्त्रियो दासीश्च क्षितिराशितः स्वभवनाद्दासाँश्च मित्राणि च ॥ याताँश्चैव नवांशकाञ्छुभदृशा हत्वा तथा रोपयेद् । व्योमव्योमकैर्विभज्य तु तथा भूताश्च पुत्रादयः ॥ ४६ ॥ इदानीं पुत्र-भ्रातृ-कलत्र-दास=दासी-मित्राणां विचारस्थानानि तेषां संख्याज्ञान- माह—पुत्रानिति । पञ्चमभात् = लग्नात्पञ्चमभावतः, पुत्रान्, विचारयेदिति शेषः । तृतीय- भवनात् = सहजभावतः, भ्रातॄन् । कलत्रात् = सप्तमभावतः स्त्रियश्चिन्तनीया इति । क्षिति- राशितः = चतुर्थभावात्, दासीश्चिन्तयेत् । स्वभवनात् = द्वितीयभावात्, दासान्, मित्राणि च विचारयेत् । यातानिति । तत्तत्पञ्चमतृतीयादिभावे यातान् = भुक्तान्, नवांशकान् (यावन्तो नवांशा भुक्तास्तानिति) शुभदृशा = शुभखेटदृग्दृशा, हत्वा = सङ्गुण्य तथा- रोपयेत् = स्थापयेत् । अथ च तान् व्योमव्योमकरैः = २०० शतद्वयेन विभज्य तु (पुनः) तथाभूताः = लब्धिसंख्यामिताः, पुत्रादयः वाच्याः । अत्रेदं खलु विचिन्त्यम् । पञ्चमे, तृतीये, चतुर्थे, द्वितीये, सप्तमे च भावे यावच्छुभखेटदृग्बलं (२ अ० ३०-३१ श्लो० द्र०) तेन तत्तद्भावस्य भुक्तनवांशाः सङ्गुणिताः शतद्वयेन भक्ताश्च कार्यास्तदा लब्धमिताः पुत्रादयो वक्तव्या इति ॥ ४६ ॥ अत्र-युक्तिः—“पुत्रभावोपयुक्तांशतुल्या सङ्ख्या शुभांशके” इति गर्गवचनेन, तथा- “सङ्ख्या नवांशतुल्या सौम्यांशे तावती सदा दृष्टा” इति कल्याणवचनेन च पुत्रादिभावे गतनवांशानां शुभदृष्टिवलानां च सापेक्षत्वात्तयोर्गुणनफले कलामये (दृष्टि- वलस्य कलामयत्वात्) शतद्वयभक्ते सति (एकस्मिन्नवांशे द्विशतकलात्वात्) लब्धि- तुल्याः पुत्रादय इति साधूक्तन्तदिति ॥ ४६ ॥ पञ्चम भावसे पुत्रोंका, तृतीयसे भाइयोंका, सातवेंसे स्त्रीका, चौथेसे दासियोंका, दूसरेसे नौकरों और मित्रोंका विचार करना चाहिये । इन सबकी संख्या जाननेका प्रकार यह है कि-उस २ भाव पर शुभग्रहोंका जो दृग्बल हो (२ अ० ३०-३१ श्लो० देखिये) उससे उस भावके गतनवांश संख्याको गुणा करे उसमें २०० से भाग देने पर लब्धि संख्या तुल्य पुत्रादि जानना चाहिये। सुधाशालिनीकारः ॥ ४६ ॥ पुत्रं सोदरभं कलत्रमुदयं यानं च राशिं विना तल्लिप्ताः शुभखेटदृग्बलहताः षष्ट्या विभक्ताः क्रमात् ॥ व्योमाकाशकरात्पुत्रसहजस्त्रीदासदासीसुहृत्- सङ्ख्याः पापनभोगदृग्बलभवाः पुत्रादिनाशप्रदाः ॥ ४७ ॥ पुत्रमिति । पुत्रं = पञ्चमभावम्, सोदरभम्=तृतीयभावम्, कलत्रं=सप्तमभावम्, उदयं= लग्नम्, यानं = चतुर्थभावम्, राशिं विना कृत्वा = उक्तभावानां राशिसङ्ख्यां परित्यज्य, तल्लिप्ताः = तत्तद्भावांशादीनां पृथक् पृथक् कलाः, शुभखेटदृग्बलहताः = शुभग्रहाणां दृष्टि- बलप्रमाणेन गुणिताः, षष्ट्या ६० विभक्ताः, ततः क्रमात् = क्रमशः, व्योमाकाशकरैः २०० आप्ताः (विभक्ताः सन्तः) पुत्र-सहज-स्त्री-दास-दासी-सुहृदां पृथक् पृथक् सङ्ख्याः भवेयुः । तत्र पापनभोगदृग्बलभवाः पुत्रादिनाशप्रदा भवन्ति । इदमुक्तं भवति । तत्तदुक्त- भावेषु पापग्रहाणां दृष्टिबलादुक्तविधिना यावत्यः सङ्ख्या आगच्छन्ति तावतां पुत्रादीनां नाशं ब्रूयादिति ।

ो विलग्नभवनात्पुत्रप्रदं पञ्चमं..." YES! Jataka Parijata, Adhyaya 13! And the Hindi translation is by Gopesh Kumar Ojha or Pandit Ramtej Pandey or Kapileshwar Shastri? In Chowkhamba / Khemraj editions: This edition has Sanskrit commentary and Hindi translation. Pandit Ramtej Pandey / Kapileshwar Shastri. Let's find the Hindi of verse 49 in this edition: "बृहस्पतिसे, चन्द्रमासे, लग्नसे, पांचवां स्थान पुत्र देनेवाला है और उससे ९ राशि भी पुत्रदायक होता है। उन राशियोंके स्वामीकी दशामें पुत्र प्राप्ति कहे। पञ्चमेश सप्तमेशके स्पष्टताको युत करने पर जो नक्षत्र हो उसकी स्पष्टदशा और उससे युतदृष्ट..." Wait, is it "युक्तदृष्ट" or "युतदृष्ट"? "युक्तदृष्ट ग्रहकी दशाभुक्ति पुत्र देनेवाली है" or "युक्तदृष्टदशाभुक्ति"? Wait! Look at the text: "...और उससे युतदृष्ट" or "युक्तदृष्ट"? Wait, after that word, line 41 starts with: "दशामुक्ति पुत्र देनेवाली है ॥ ४९ ॥" Wait, so the word at the end of line 40 ends right before "दशामुक्ति"! Let's look at the letters at the end of line 40: यु - त - दृ - ष्ट ? Wait, look at: "यु" "क्त

४०८ सटीकजातकपारिजाते- पुत्रस्थानपकारकेक्षकयुता दुःस्थानपा दुर्बला दुःस्थास्तत्परिपाकभुक्तिसमये पुत्रस्य नाशं वदेत् । चत्वारो बलशालिनो यदि शुभास्तत्पाकभुक्त्यन्तरे पुत्राप्तिं सुतसम्पदः प्रभुजनप्रीतिं च कुर्वन्ति ते ॥ ५० ॥ इदानीं स्थितिपरत्वेन पुत्रस्येष्टानिष्टे आह—पुत्रेति । पुत्रस्थानपकारकेक्षकयुताः = १ पुत्रभावेशः, २ पुत्रकारकः, ३ पुत्रभावदर्शी, ४ पुत्रभावगतश्चैते ग्रहा यदि दुःस्थान- पाः = षडष्टव्ययभावेशाः, वा दुर्बलाः, वा दुःस्थाः = षडष्टव्ययगता भवेयुस्तदा तत्परिपाक- भुक्तिसमये = ईदृगलक्षणलक्षितानां ग्रहाणां दशान्तर्दशाकाले पुत्रस्य नाशं = मरणं वदेत् । अथ ते चत्वारः=पुत्रस्थानपकारकेक्षकयुता ग्रहा यदि बलशालिनः=वीर्यवन्तः, शुभाः= शुभग्रहाश्च भवेयुस्तदा ते तत्पाकभुक्त्यन्तरे = तद्दशाभोगकाले, पुत्राप्तिं = पुत्रोत्पत्तिं, सुत- सम्पदः = पुत्रसमृद्धीः, प्रभुजनानां = नृपादीनां प्रीतिं, च कुर्वन्ति ॥ ५० ॥ १ पुत्रभावेश, २ पुत्रकारक, ३ पुत्रभावद्रष्टा, ४ पुत्रभावस्थ ये चार ग्रह यदि दुःस्थान (६।८।१२) के स्वामी हों, निर्बल हों या दुःस्थान (६।८।१२) में स्थित हों तो उनकी दशा अन्तर्दशामें पुत्रका नाश कहे । यदि वे चारों ग्रह पूर्णबली हों शुभग्रह हों तो अपनी दशा अन्तर्दशामें पुत्रलाभ, पुत्रों की समृद्धि राजाओंकी प्रसन्नता करते हैं ॥ ५० ॥ पुत्रेशकारकयु

पञ्चमसप्तमभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४०६ भावे पितृविचारः क्रियते । परञ्चास्मिन् ग्रन्थे 'पुत्राद्देवमहीपपुत्रपितृधीपुण्यानि सञ्चिन्तये- दिति' प्रतिज्ञादर्शनात्, नवमे-'भाग्यप्रभावगुरुधर्मतपःशुभानि' इत्यत्र पितुरदर्शनाच्च प्रकृतश्लोके 'पितृस्थानेश्वरे भावे' इत्यादौ पञ्चमभाव एव मया व्याख्यात इति ॥ ५२ ॥ पितृस्थानेश (पञ्चमेश) शुभग्रह हो, पितृकारक ग्रह शुभग्रहसे युक्त हो, या पञ्चमभाव शुभयुक्त हो तो जातकको पिताका सुख कहना चाहिये ॥ ५२ ॥ पारावतादौ तन्नाथे कारके च तथा स्थिते । स्वोच्चमित्रांशके वाऽपि पितृदीर्घायुरादिशेत् ॥ ५३ ॥ क्रूरनीचांशकस्थे वा भावनाथे च कारके । मन्दमान्द्यगुसंयुक्ते पितृदुःखं विनिर्दिशेत् ॥ ५४ ॥ सौम्ये तदीश्वरे वाऽपि नीचमूढारिराशिगे । क्रूरषष्ट्यंशके वाऽपि पितृदुःखं विनिर्दिशेत् ॥ ५५ ॥ सरलार्थाश्चैते त्रयः श्लोका इति न व्याख्याताः ॥ ५३-५५ ॥ पञ्चमेश अथवा पितृकारक ग्रह पारावत आदि वैशेषिकांशमें हो, या अपने उच्चमें मित्रके नवांशमें हो तो पिता दीर्घायु होता है । पञ्चमेश तथा पितृकारक ग्रह पापग्रहके नवांशमें या नीच में हों या शनि, गुलिक, राहु इनमें किसी एकसे अथवा एकाधिकसे युत हों तो पितृदुःख कहना चाहिये । शुभग्रह और पञ्चमेश यदि नीच, अस्तङ्गत, या शत्रुगृह में हो अथवा क्रूर-षष्ट्यंशमें हो तो पितृदुःख कहना चाहिये ॥ ५३-५५ ॥ पितृकर्मगृहे जातः पितृतुल्यगुणान्वितः । पितृजन्मतृतीयेर्क्षे जातः पितृवशानुगः ॥ ५६ ॥ पितृषष्ठाष्टमे जातः पितृशत्रुर्भवष्यिति । तद्भावपे विलग्नस्थे पितुश्श्रेष्ठो भवेत्सुतः ॥ ५७ ॥ इदानीं पितुर्जन्मलग्नवशात्पुत्रजन्मलग्ने फलमाह—पितृकर्मगृहे जात इति द्वाभ्याम् । पितृकर्मगृहे = यस्मिँल्लग्ने पितुर्जन्म भवेत्तस्माद्दशमे राशौ, जातः = समुत्पन्नो बालकः, पितृतुल्यगुणान्वितः = पितृसदृशगुणादिसंयुतो भवति । तत्र यदि पिता पण्डितस्तदा पुत्रोऽपि पण्डितः । पिता मूर्खश्चेत्तदा पुत्रोऽपि मूर्ख एवं सर्वे गुणदोषास्तत्तुल्या एव । पितृजन्म- तृतीयर्क्षे = पितुर्जन्मलग्नात्तृतीये लग्ने, जातो बालः, पितृवशानुगः=पितुरादेशकरो भवेत् । परञ्च न केवलमेतावत्तैव तत्फलं वाच्यमपि च जातकस्य स्वीयजन्मकालीनतत्तद्भावब- लाबलमपि सञ्चिन्त्यमिति । पितृषष्ठाष्टमे = पितुर्जन्मलग्नात्षष्ठेऽष्टमे वा लग्ने जातो बालः पितृशत्रुर्भवष्यिति = अस्मिन्पक्षे जातः पित्रा सह द्वेषकरो भविष्यति । तद्भावपे = जातकस्य जन्मलग्नात्पञ्च- मभावेशे, विलग्नस्थे = जातस्य जन्मलग्नमुपगते सति सुतः, पितुश्श्रेष्ठो भवेत् । अस्मिन्प- क्षे जातो बालः गुणादिभिः पितुः सकाशात्, श्रेष्ठः = प्रतिष्ठितो भवेदिति ॥ ५६-५७ ॥ पिताके जन्मलग्नसे १० वें लग्नमें जन्म होनेसे वह जातक पिताके समान गुणवाला होता है । पिताके पण्डित होनेसे पण्डित और पिता मूर्ख हो तो मूर्ख । इसी तरह पिताके समान गुण दोषसे युत हो । पिताके जन्मर्क्षसे ३ रे राशिमें जायमान बालक पिताका आज्ञाकारी होता है । पिताके जन्मलग्नसे ६।८ वें लग्नमें जन्म लेनेवाला बालक पिताका शत्रु (दुश्मन) होता है । जातकके जन्मलग्नसे पञ्चम भावेश यदि जातकके लग्नमें हो तो वह बालक गुणोंमें श्रेष्ठ और पिताके अपेक्षा आदरणीय होता है ॥ ५६-५७ ॥ ३५ जा०

४१० सटीकजातकापारिजाते- लग्नादायतपःस्थिताः शनिमहीपुत्रागवो मृत्युदा- स्तातस्यार्कजभूसुतौ निधनदौ बालस्य रन्ध्रास्तगौ ॥ माने वा यदि पञ्चमे कुजरविच्छायाकुमारेन्दवः सद्यो मातुलतातबालजननीनाशं प्रकुर्वन्ति ते ॥ ५८ ॥ लग्नादिति । शनिमहीपुत्रागवः = शनि-कुज-राहवः, यदि लग्नादायतपःस्थिताः = जन्मलग्नादेकादश-नवमभावगताः भवेयुस्तदा, तातस्य=पितुः मृत्युदा भवन्ति । अस्मिन- न्योगे जातस्य पिता म्रियते इत्यर्थः । अर्कजभूसुतौ = शनिभौमौ, रन्ध्रास्तगौ = लग्ना- दष्टम-सप्तमगतौ, बालस्य = आत्मजस्य निधनदौ = मृत्युकरौ भवतः । अथ कुजरविच्छा- याकुमारेन्दवः = मङ्गल-सूर्य-शनि-चन्द्रमसः, माने=लग्नाद्दशमे यदि वा पञ्चमे व्यवस्थिताः स्युस्तदा ते सद्य एव क्रमेण मातुलतातबालजननीनाशं प्रकुर्वन्ति । तत्र दशमे पञ्चमे वा स्थितः कुजो मातुलनाशकरः, सूर्यः तातनाशकः, शनिर्बालकनाशकः, चन्द्रमा जननी- नाशको भवतीति । अयमेवार्थ उक्तः सर्वार्थचिन्तामणौ- 'लाभे शुभे वा यदि मन्दभौमौ फणीन्द्रयुक्तौ पितुरस्त्यपायः । लग्नाच्छुभे १० कर्मणि भूमिपुत्रे पापेक्षिते मातुलमृत्युमाहुः । मन्देन युक्ते यदि पुत्रमृत्युं चन्द्रे हि तन्मातृमृतिं सपापे । पितुर्मृतिं वासरनायकेऽत्र न संशयः पापद्दशा समेते' इति ॥ ५८ ॥ शनि, मङ्गल और राहु जन्मलग्नसे ११।९ स्थानमें हों तो पिताकी मृत्यु करते हैं। शनि और मङ्गल ८।७ में हों तो जातकके पुत्रकी मृत्यु करते हैं। यदि मङ्गल १० वें या ५ वें में हो तो शीघ्रही मामाकी मृत्यु, सूर्य १०।५ में हो तो पिताकी मृत्यु, शनि हो तो पुत्रकी मृत्यु और चन्द्रमा हो तो माताकी मृत्यु करता है ॥ ५८ ॥ सबले पितृभावेशे लग्नेशोन्दुचतुर्थपाः । दुर्बला यदि तन्मातुर्गर्भतो मरणं विदुः ॥ ५९ ॥ सबल इति । पितृभावेशे = पञ्चमेशे, सबले = बलयुक्ते सति, तथा लग्नेशोन्दुचतुर्थपाः = जन्मलग्नेश-चन्द्र-चतुर्थेशाः यदि दुर्बलाः भवेयुस्तदा, तन्मातुः = जातकस्य मातुः, गर्भतः मरणं विदुः । अस्मिन् योगे जातस्य माता गर्भयात नया म्रियते इति भावः ॥ ५९ ॥ यदि पञ्चम भावेश बली हो लग्नेश, चन्द्रमा और सुखेश दुर्बल हों तो उसकी माताका गर्भसे मरण होवे ॥ ५९ ॥ नवमादष्टमाधीशो नवमात्खरपोऽथवा ॥ शनिर्वेधेषु यः क्रूरः संभवेत् पितृमृत्युदः ॥ ६० ॥ नवमादिति । जातस्य नवमभावादष्टमाधीशः = जन्मलग्नाच्चतुर्थावेश इति, अथवा नवमात्खरपः = नवमाद्विंशतिद्रेष्काणेशः, नवमे यो द्रेष्काणः स एव तस्मादष्टमे ( लग्ना- चतुर्थे ) भावे खर-संज्ञकस्तदीशः यदि शनिः स्यात् तथा तत्र यः क्रूरः वेधेषु = तात्कालिक- ग्रहवेधेषु शनिना विद्धो भवेत् स पितृमृत्युदः सम्भवेत् । अत्र वेधो जन्मराशेः ( जन्मकाले चन्द्राधिष्ठितराशेः ) विचार्यः । तत्र तावद् वेधज्ञा- नाय कालप्रकाशिकोक्ताः श्लोका उद्ध्रियन्ते- रविः पु-रो-धा-गी-ता-ह्य-स-दा-न-व-श-युग्-गतैः ।$^{१\quad २\quad २\quad ३\quad ६\quad १२\quad ७\quad ८\quad १०\quad ४\quad ५\quad ११}$ शशी मा-या-न्ध-गो-च-र्या-र-स-ना-भु-ज-युग्-गतैः ॥$^{१\quad १\quad ९\quad ३\quad ६\quad १२\quad २\quad ७\quad १०\quad ४\quad ८\quad ११}$ कुजः पु-रा-ह्य-गो-वै-ध-ती-र्थ-दा-ने-श-युग्-गतैः ॥$^{१\quad २\quad १२\quad ४\quad १\quad ९\quad ६\quad ७\quad १०\quad ५\quad ११}$

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४११

बुधः खं-मिं-वं-गो-सिं-धु-स्तो-य-दा-ना-ह्य-युग्-गतैः ॥ जीवः का-यै-र-मा-भू-तो-गो-स्थो-न-ल-द-युग्-गतैः । शुक्रो हं-स-पु-न-र्धै-र्यो-रा-मा-प्यं-भो-ग-त-प्रहैः ॥ कुजवद्राहुराहुर्विज्ञौ न वेधः पितृपुत्रयोः ॥ इति ॥ Notes—अत्र सूर्यशनैश्चरयोः, चन्द्रबुधयोश्च वेधलक्षणसत्त्वेऽपि वेधदोषो न भवति 'न वेधः पितृपुत्रयोः' इत्युक्तत्वात् । तेन 'वेधेषु यः क्रूरः' इत्यत्र सूर्यशनैश्चरयोः वेधमप- हायैव विचारः कर्तव्य इति ॥ ६० ॥ नवमसे अष्टमेश वा ६ वें से द्वादश (२२ द्रे० पति) यदि शनि हो और वेधमें जो पापग्रह हो वह पिताकी मृत्यु करता है

४१२ सटीकजातकपारिजाते- भानुस्थितेति । भानुः = सूर्यः जन्मकाले यस्मिन्नवांशे तिष्ठति तन्नवांशपतिर्ग्रहो यद्रा- शिसम्बन्धिनवांशे द्वादशांशे च व्यवस्थितः स्यात्तं भं = राशिं गते चन्द्रे मातापित्रोः यथाक्रमे मृत्युर्भवेत् । अर्थात् सूर्याधिष्ठितनवांशपतिर्ग्रहो यन्नवांशे भवति तद्राशिगते चन्द्रे मातृ- मरणं तथा तद्द्वादशांशराशिगते चन्द्रे पितुर्मरणं वाच्यमित्यर्थः ॥ Notes—पित्रोर्मरणवर्षमासज्ञानानन्तरमनेन श्लोकेन तिथिज्ञानं सम्भवेदिति ॥६२॥ सूर्य जिस नवांशमें हो उसका पति जिस राशिके नवांशमें हो उस राशिमें चन्द्रमाके जाने पर माताकी मृत्यु, एवं सूर्याधिष्ठित नवांशपति जिस राशिके द्वादशांशमें हो उस राशिमें जब चन्द्रमा जावे तब पिताकी मृत्यु हो । पहले माता और पिताकी मृत्युके वर्ष, मास जान कर इस श्लोकसे तिथि जान सकते हैं ॥ ६२ ॥ दुष्टस्थानगते भानौ सिंहान्त्यद्वादशांशके । जातश्चेज्जननात्पूर्वं पितृमृत्युं प्रयच्छति ॥ ६३ ॥ इदानीं जातस्य जननात्पूर्व पितृमरणमाह-दुष्टेति । भानौ सूर्ये, दुष्टस्थानगते = षडष्ट- व्ययगते तत्र सिंहान्त्ययोः = सिंहमीनराश्योः, द्वादशांशके च व्यवस्थिते सति जातश्चेत् = यदि जन्म स्यात् तदा जननात्पूर्वं = गर्भस्थ एव जातके तस्य पितृमृत्युं प्रयच्छति । अस्मि- न्योगे जातस्य गर्भस्थस्यैव पिता म्रियत इति भावः ॥ ६३ ॥ सूर्य दुष्टस्थान (६।८।१२) में होते हुये यदि सिंह या मीनके द्वादशांशमें हो तो जातक के जन्मसे पहले ही पिताकी मृत्यु हो ॥ ६३ ॥ मार्त्तण्डे गुलिकस्फुटादपहृते राशित्रिकोणे शनौ रोगं तज्जनकस्य देवसचिवे मृत्युत्तदंशोपगे । आदित्ये यमकण्टकस्फुटयुते तद्राशिकोणे गुरौ रोगं तद्भवनवांशकेऽमरगुरौ तातस्य नाशं वदेत् ॥ ६४ ॥ इदानीं गुरुवशात् पितृमरणमाह-मार्त्तण्ड इति । मार्त्तण्डे = सूर्ये, गुलिकस्फुटात् = गुलिकस्पष्टराश्यादितः अपहृते = विशोधिते सति यदवशिष्टं स्यात्तद्राशित्रिकोणे (५।९) सञ्चारात् सञ्जाते शनौ तज्जनकस्य रोगं वदेत् । तथा देवसचिवे = गुरौ सञ्चारात् तदंशो- पगे = तदवशिष्टराश्यंशोपगते सति तज्जनकस्य = तस्य जातस्य पितुर्मृत्युर्भवेत् । प्रका- रान्तरमाह-आदित्य इति । सूर्ये स्पष्ट-यमकण्टकस्य राश्यादिना युक्ते सति यौ राशि- स्तद्राशिकोणे सञ्चारात्समागते गुरौ तातस्य रोगं ब्रूयात्तथा तद्भवनवांशके = तल्लब्धराशि- नवांशे सञ्जातेऽमरगुरौ = बृहस्पतौ सति तातस्य, नाशं = मरणं वदेदिति । अनेन विधिना पितुर्मरणवर्षज्ञानं सम्भवेद् गुरोरेकैकराशिभ्रमणस्य वर्षमिति परिभाषात्वात् ॥ ६४ ॥ स्पष्ट गुलिकमें स्पष्टसूर्यके घटानेसे जो शेष हो उस राशिमें या उससे त्रिकोणमें गोच- रीय शनिके जाने पर जातकके पिताको रोग होता है और शेष राशिके नवांशमें बृहस्पतिके जानेपर उसके पिताकी मृत्यु होती है। सूर्यमें स्पष्ट यमकण्टकके जोड़नेसे प्राप्त राशि त्रिकोण में गुरुके जाने पर पिताको रोग और उसके नवांशमें जानेपर पिताकी मृत्यु कहनी चाहिये ॥ ६४ ॥ केन्द्रे चरेऽर्के चन्द्रे वा पितरौ न दहेत्सुतः ॥ केन्द्रे द्विदेहगौ तौ चेन्मृत्युदाहौ द्विकालगौ ॥ ६५ ॥ इदानीं पुत्रहस्तात् पित्रोः शवदाहाभावयोगमाह = केन्द्रे इति । अर्के = सूर्ये, वा चन्द्रे, चरे = मेष-कर्क-तुला-मकरान्यतमे विद्यमाने सति, केन्द्रे = जन्मलग्नात् १।४।७।१० तदन्यतमे व्यवस्थिते सुतः पितरौ = पितरं मातरं च मरणानन्तरं न दहेत् अस्मिन् योगे जातस्य पितरौ पुत्रहस्तेन न दह्येते, तत्र पुत्रस्य परोक्षत्वादशक्यत्वाद्वेति । अथ तौ =

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४१३ चन्द्रसूर्यौ चेद्यदि द्विदेहगौ = द्विस्वभावराशिगतौ भूत्वा केन्द्रे भवेतां तदा पित्रोः, मृत्यु- दाहौ = मरणं शवदहनञ्च, द्विकालगौ भवेताम् । न खलु मरणावसर एव शवदाहो भवेत् । अर्थान्मरणानन्तरं कालान्तरे तच्छवदाहो भवेदिति । अत्रेदं वक्तुं युज्यते-यस्य नरस्य जन्मकाले सूर्याचन्द्रमसौ केन्द्रे द्विदेहगौ भवतस्तस्य पितरौ स्वजनपरोक्षे ( विदेशादौ ) म्रियेते अतस्तयोः मृत्युदाहौ नैककालौ भवत इति । अर्थादेव जन्मकाले चन्द्रसूर्यौ स्थिरर्क्षे केन्द्रे भवेतां तदा पितरौ मरणकाल एव पुत्रहस्तेन दह्येते इति ॥ ६५ ॥ सूर्य या चन्द्रमा चर ( मे. क. तु. म. ) राशिका होकर यदि केन्द्र ( १।४।७।१० भाव ) में हो तो पुत्र माता-पिताका दाह ( मरणानन्तर शवदाह ) नहीं करता । यदि सूर्य और चन्द्रमा द्विस्वभाव ( मि. कं. ध मी ) राशिमें होकर केन्द्रमें हों तो माता-पिताकी मृत्यु और दाह एक समय नहीं होते, बल्कि मरणके कुछ काल ( दिन ) के बाद दाह होता है । अर्थतः सिद्ध हुआ कि स्थिरराशिके चन्द्र और सूर्य यदि केन्द्रमें हों तो पुत्र अपने माता- पिताका दाह मरण कालही में करता है । सु. शा. कारः ॥ ६५ ॥ अदृश्ययातौ पितृमातृनाथौ पित्रोर्मुखादर्शनदौ भवेताम् । पुत्राधिपोऽदृश्यगृहोपगश्चेत्पुत्राननादर्शनदोऽन्त्यकाले ॥ ६६ ॥ इदानीमन्तकाले पित्रोः पुत्रस्य च मुखादर्शनयोगावाह-अदृश्ययाताविति । जातस्य जन्मकाले पितृमातृनाथौ-पितृमातृभावेशौ ( ५।४ भावपती) यदि अदृश्ययातौ = लग्नभो- ग्य-सप्तमभुक्तार्न्तगतौ ( अदृश्यचक्रार्धगतौ ) भवतस्तदा जातस्य पित्रोर्मुखादर्शनदौ भवेतामर्थादस्मिन्योगे जातो नरः पित्रोर्मुखं न पश्येदिति । अथ पुत्राधिपः = जातकस्य पुत्र-(५) भावेशः चेद्यदि, अदृश्यगृहोपगः = अदृश्यचक्रार्द्धगतः स्यात्तदाऽन्त्यकाले = मर- णावसरे पुत्राननादर्शनदः स्यात् । अस्मिन्योगे जातो नरो मरणकाले पुत्रमुखं न पश्यती- त्यर्थः । उभयत्रापि परोक्षस्थितिकारणादिति वक्तव्यम् ॥ ६६ ॥ नवमेश और चतुर्थेश यदि अदृश्य चक्रार्द्ध ( लग्नके भोग्यांश और सप्तमके भुक्तांश इन दोनोंके मध्य ) में हों तो पुत्र अपने माता और पिताका मुख ( मरनेके समय ) नहीं देखता । यदि पञ्चमेश अदृश्य राशिमें हो तो मरनेके समय पिता माता अपने पुत्रका मुख नहीं देख पाते । तात्पर्य यह है कि दोनों योगमें पुत्रके परोक्षमें माता-पिताकी मृत्यु हो ॥ अथ बुद्धिविचारः । दुःस्थे बुद्धिस्थानपेऽदृश्यगे वा जातो मन्दप्रायबुद्धि समेति ॥ केन्द्रे कोणे सौम्यवागीशयुक्ते वीर्योपेते बुद्धिमानिङ्गितज्ञः ॥ ६७ ॥ त्रिकालज्ञो भवेज्जीवे स्वांशे मृद्वंशसंयुते गोपुराद्यंशके वाऽपि शुभांशे शुभवीक्षिते ॥ ६८ ॥ अधुना जातस्य बुद्धिविचारः क्रियते-दुःस्थ इत्यादिद्वाभ्याम् । बुद्धिस्थानपे = पञ्चम- भावेशे, दुःस्थे = षडष्टव्यय-( ६।८।१२ ) गते, वा अदृश्यगे = अदृश्यचक्रदलंगते सति जातो नरः मन्दप्रायबुद्धिं = स्थूलबुद्धि, समेति = प्राप्नोति । अत्र योगे जातः मलिनप्रज्ञो भवतीति । अथ बुद्धिस्थानपे केन्द्रे ( १।४।७।१० ) कोणे ( ५।६ ) गते, तस्मिन् सौम्य- वागीशयुक्ते = बुधगुर्वोरन्यतरेण द्वाभ्यां वा युक्ते, ( अथवा केवलं बुध-गुरू केन्द्रे कोणे वा भवेतामित्यपि वक्तुं युज्यते ) वीर्योपेते = बलयुक्ते च सति जातो बुद्धिमान्, इङ्गितज्ञः = सङ्केतेनैव मनोगतविषयज्ञो भवति । जीवे = बृहस्पतौ, स्वांशे = स्वराशेः (९।१२) नवांशे, मृद्वंशेन = शुभषष्ठ्यंशेन संयुते, अपि वा गोपुराद्यंशके ( १ अ० ४५-५६ श्लो. द्र. ) शुभांशे वा विलसति, शुभग्रहेण

(बुध-शुक्र-शुक्लचन्द्रान्यतमेन) वीक्षिते = अवलोकिते च सति जातो नरः, त्रिकालज्ञः = भूत-वर्त्तमान-भविष्यविद् भवेत् ॥ ६७-६८ ॥ पञ्चमेश-दुःस्थान (६।८।१२) में हो या अदृश्य राशिमें हो तो जातक विशेषकर मन्द- बुद्धि होता है । यदि पञ्चमेश बुध और गुरुसे युक्त होकर केन्द्र या कोणमें हो तथा बलवान् हो तो जातक बुद्धिमान् और इशारेसे अभिप्रायको जाननेवाला होता है ॥ ६७ ॥ वृहस्पति अपने नवांशमें, या शुभषड्वर्गमें या गोपुरादि वैशेषिकांशमें, या शुभग्रहके नवांशमें होकर शुभदृष्ट हो तो जातक त्रिकालज्ञ (भूत-वर्त्तमान-भविष्य जाननेवाला) होता है ॥ ६८ ॥ हृद्रोगी पञ्चमे पापे सपापे च रसातले । क्रूरषष्ट्यंशसंयुक्ते शुभदृग्योगवर्जिते ॥ ६६ ॥ इदानीं जातस्य हृद्रोगयोगमाह—हृद्रोगीति । जातकस्य पञ्चमे भावे पापे = सूर्य- भौम-शनि-क्षीणचन्द्रान्यतमे तिष्ठति, रसातले = लग्नाच्चतुर्थभावे च सपापे = पापग्रहेण सहिते सति तथा तत्र क्रूरषष्ट्यंशसंयुक्ते शुभग्रहाणां दृष्ट्या योगेन च वर्जिते सति जातो नरः हृद्रोगी = हृद्रोगयुक्तो भवति ॥ ६९ ॥ चतुर्थ और पञ्चम भावमें पापग्रह हो, पापषष्ट्यंशसे युक्त हो और शुभग्रहके योग तथा दृष्टिसे रहित हो तो जातकको हृदय रोग होता है ॥ ६९ ॥ अथ पुण्यविचारः । अन्नदानपरो नित्यं पञ्चमेशे शुभांशके । शुभखेचरसंयुक्ते भूमिजे केन्द्रमाश्रिते ॥ ७० ॥ इदानीं यस्मिन्योगे जातोऽन्नदानपरो भवति तमाह—अन्नदानपर इति । पञ्चमेशे शुभांशके विलसति, भूमिजे = मङ्गले शुभखेचरेण संयुक्ते केन्द्रमाश्रिते च सति जातो नरः नित्यं = सततम्, अन्नदानपरः = अन्नदानैकशीलः भवति ॥ ७० ॥ इति पञ्चमभावफलानि । पञ्चमेश शुभग्रहके नवांशमें होकर शुभग्रहसे युक्त हो और मङ्गल केन्द्रमें हो तो जातक अन्नदान करनेमें तत्पर रहता है ॥ ७० ॥ अथ षष्ठभावफलम् । तत्रादौ रोगविचारः । रोगारिव्यसनक्षतानि वसुधापुत्रारितश्चिन्तये- दुक्तं रोगकरं तदेव रिपुगे जीवे जितारिर्भवेत् । षष्ठोऽरीशबुधौ विधुन्तुदयुतौ लग्नेशसम्बन्धिनौ लिङ्गस्यामयकृद् व्रणेन रुधिरः षष्ठे सलग्नाधिपः ॥ ७१ ॥ अथाधुना षष्ठभावफलानि विवक्षुरादौ षष्ठभावे विचारणीयविषयान् ततो रोगयोगं चाह—रोगत्यादिना । रोगः = आमयः, अरिः = शत्रुः, व्यसनं = दुराचरणम्, क्षतं = व्रणा- बाघातश्चैतानि वसुधापुत्रारितः = मङ्गलतः षष्ठभावतश्च सञ्चिन्तयेत् = विचारयेत् । तदेव = षष्ठस्थानं ( भौमान्वितम् ) रोगकरमुक्तम् । जीवे = गुरौ, रिपुगे = षष्ठभावगते सति जातः, जितारिः = शत्रुनाशको भवेत् । अरीशबुधौ = षष्ठेशो बुधश्च, विधुन्तुदेन = राहुणा युतौ, लग्नेशस्य सम्बन्धिनौ (स्थान-दृष्टि-मित्र-सहचरान्यतमसम्बन्धयुक्तौ ) भवेतां तदा

पञ्चमषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३ ॥ ४१५ जातः षण्ढो (नपुंसकः) भवति। सलग्नाधिपः = लग्नेशेन सहितः, रुधिरः = मङ्गलः, षष्ठे भावे भवेत् तदा व्रणेन लिङ्गस्यामयकृद् = शिश्नरोगकरो भवति ॥ ७१ ॥ मंगल और शत्रुभावसे-रोग, शत्रु, व्यसन और चोट घाव वगैरहका विचार करे। मंगल युक्त छठा भाव रोग करने वाला कहा गया है। बृहस्पति षष्ठभावमें हो तो जातक शत्रु जीतनेवाला हो। षष्ठेश और बुध राहुके साथ लग्नेशके लग्नस्थी हों तो जातक नपुंसक हो। मङ्गल लग्नेशके साथ छठे भावमें हो तो घावसे लिङ्गमें रोग हो ॥ ७१ ॥ पत्नी षण्ढत्वमेति क्षतभवनगते कामपे सासुरेज्ये भौमे मन्देन दृष्टे रिपुभवनगते शत्रुभार्यामुपैति । सौम्यैर्दृष्टे युते वा न भयमरिजनाच्छत्रुभे जन्मलग्नात् पापैः शत्रुक्षतादिव्रणभयविपुलं जायते लाञ्छनं वा ॥ ७२ ॥ पत्नीति । सासुरेज्ये=असुरेज्येन (शुक्रेण) सहिते, कामपे=सप्तमेशे, क्षतभवनगते= षष्ठभावमुपगते जातस्य पत्नी = स्त्री, षण्ढत्वं = क्लीवत्वम्, एति=प्राप्नोति। विगतयोषिद्धर्मा भवतीत्यर्थः। भौमे=मङ्गले, रिपुभवनगते=षष्ठभावमुपगते तस्मिन्मन्देन=शनिना दृष्टे च सति जातः शत्रुभार्या=द्विषत्स्त्रियम्, उपैति=प्राप्नोति। अस्मिन्योगे जातस्य भार्या शत्रुर्भवतीति । अथ जन्मलग्नात् शत्रुभे = षष्ठभावे, सौम्यैः शुभग्रहैः दृष्टे वा युते सति जातस्य, अरिजनात् = शत्रोः सकाशात्, भयं न भवेत् । तस्मिन् षष्ठभावे पापैः दृष्टे वा युते (सौम्यदृष्टियोगरहिते न) सति, शत्रोः = वैरिजनात्, क्षतादेः = आघातादितः, व्रणभय- विपुलं = व्रणादितो भयाधिक्यं जायते वा लाञ्छनं=मिथ्यापवादः सञ्जायते ॥ ७२ ॥ शुक्रके सहित सप्तमेश शत्रुस्थानमें हो तो स्त्री नपुंसकी हो । मंगल शत्रुभवनमें हो शनि उसे देखता हो तो शत्रु स्त्री मिले। जन्मलग्नसे षष्ठस्थानमें शुभग्रह हों या देखते हों तो शत्रुसे भय न हो। पाप ग्रह हो तो शत्रुसे क्षतादि व्रण बहुत हो और लांछन हो ॥ ७२ ॥ षष्ठे भास्वति लग्ननायकरिपौ नीचारिगे दुर्बले जातस्तत्पितृवर्गशत्रुसहितो लग्नेशमित्रग्रहे । इष्टस्थानगते निजोच्चसुहृदां वर्गोपयाते सति ज्ञातीनां बहुलं वदन्ति मुनयः शत्रुव्रणाभावभाक् ॥ ७३ ॥ षष्ठ इति । भास्वति = सूर्ये, षष्ठे भावे व्यवस्थिते, लग्ननायकरिपौ = लग्नेशस्य शत्रुग्रहे दुर्बले नीचारिगे च सति जातो नरः, तत्पितृवर्गशत्रुसहितः = स्वपित्रादीनां ये शत्रवस्तैः सहितः भवति । अथ तस्मिन् भास्वति षष्ठे व्यवस्थिते, लग्नेशमित्रग्रहे, इष्टस्थानगते शुभ- स्थाने-(केन्द्रकोणादिके) गते, तथा निजोच्चसुहृदां = स्वकीयोच्चराशेः मित्राणां वा वर्गे सम्प्राप्ते सति जातः ज्ञातीनां = स्ववंशजानां (दायादानां) बहुलं प्राप्नोति, शत्रुव्रणाभावभा- क् = रिपु-क्षतादिभिरहितश्च भवेदिति ॥ ७३ ॥ सूर्य षष्ठस्थानमें हो लग्नेशका शत्रुग्रह नीचराशिमें हो दुर्बल हो तो जातक पितृवर्ग शत्रुसे सहित हो। लग्नेशका मित्रग्रह इष्टस्थानमें प्राप्त हो अपने उच्च या मित्रके वर्गमें प्राप्त हो तो पुरुष अपने बहुत वंशजोंको प्राप्त करता है और उसे शत्रु तथा घाव वगैरह नहीं होते, ऐसा मुनियोंने कहा है ॥ ७३ ॥ शत्रुस्थानगतोऽरिनीचगृहगो वक्रं गतो वाऽस्तगो- ऽनेकारातिजनो बहुक्षततनुः षष्ठाधिपो वा तथा ॥ षष्ठस्थानगतेषु भास्करमुखव्योमाटनेषु क्रमात् तत्तत्कारकखेटवर्गरिपुणा सम्पीड़ितः सन्ततम् ॥ ४ ॥ 28 शत्रुस्थानगत इति । अरिनीचगृहगः = शत्रुगृहे नीचे वा गतः, वक्रं गतः, वा अस्तगः

कश्चिद् ग्रहो यदि शत्रुस्थानगतः = षष्ठभावगतः स्यात् तदा अनेकारातिजनः=बहुशत्रुजनै- र्युक्तः, बहुक्षततनुः = बहुव्रणादिपीडितगात्रश्च भवेत् । षष्ठाधिपः = षष्ठेशो वा तथा = अरि- नीचगृहगः, वक्रं गतोऽस्तगो वा भवेत्तदाऽपि तथा फलं भवेत् । भास्करमुखव्योमाट- नेषु = सूर्यादिग्रहेषु, षष्ठस्थानगतेषु = शत्रु-(६) भावगतेषु जातो नरः क्रमात् तत्तत्कारक- खेटवर्गरिपुणा = यो ग्रहः षष्ठगतो भवति तस्य यो वर्गः (वर्णः) तज्जातीयशत्रुणा सन्ततं = नित्यम् 'सततानरताश्रान्तसन्तताविरतानिशम् । नित्यानवरताजस्रम्' इत्यमरः, सम्पीड़ितो भवति । अत्रेदं विचिन्त्यम् । गुरु-शुकौ षष्ठस्थौ भवेतां तदा ब्राह्मणजातीयशत्रुणा सम्पी- डितो भवेत् । सूर्य-भौमौ षष्ठस्थौ तदा क्षत्रियेण रिपुणा, चन्द्रश्चेत्तदा वैश्येन, बुधश्चेत्तदा शूद्रेण, शनिश्चेत्तदा म्लेच्छेन सम्पीड़ितो भवेदिति ॥ ७४ ॥ कोई भी ग्रह अपने शत्रुगृहमें होकर, या नीचमें होकर, या वक्री होकर, या अस्त होकर यदि छठे भावमें हो तो जातक अनेक शत्रुओंसे युत हो तथा उसके शरीरमें बहुत घाव हों। इसी तरह षष्ठेशके होने पर भी फल होते हैं । सूर्य आदि ग्रहोंके छठे भावमें रहने पर क्रमसे उनके वर्गके शत्रुसे जातक पीड़ित होता है ॥ ७४ ॥ पापव्योमचराह्वयोऽरिपतितत्प्राप्तेक्षका दुर्बला- गोवित्तक्षयमामयं रिपुभयं कुर्वन्ति जन्मादितः । ते सर्वे बलशालिनो यदि शुभा गोवित्तमश्वादिकं राजान्नं सकलोपदंशसहितं रोगारिनाशं वदेत् ॥ ७५ ॥ पापेति । अरिपतितत्प्राप्तेक्षकाः = १. षष्ठभावेशः, २. षष्ठभावगतः, ३. षष्ठभावदर्शी चैते त्रयो ग्रहाः यदि पापव्योमचराः = पापग्रहाः, दुर्बलाः = बलरहिताश्च भवेयुः तदा गोवित्त- क्षयं=गवां धनानां च नाशम्, आमयं=रोगम्, रिपुभयं=शत्रुभीतिं च जन्मादित एव कुर्वन्ति । अथ ते सर्वे=षष्ठेश-षष्ठस्थ-षष्ठद्रष्टारो ग्रहा यदि शुभाः=शुभग्रहाः, बलशालिनः=बलवन्तश्च भवेयुस्तदा गोवित्तमश्वादिकं, विविधोपस्करयुक्तं राजान्नं, रोगारिनाशं च वदेत् ॥ ७५ ॥ षष्ठेश, षष्ठभावस्थ और षष्ठभावद्रष्टा ये तीनों ग्रह यदि पापग्रह हों और दुर्बल हों तो जन्मसे ही गौ-धनका नाश, रोग और शत्रुसे भय होता है । यदि वे तीनों ग्रह बली और शुभग्रह हों तो गौ, धन, घोड़ा आदि सवारी, अनेक सामग्रियोंके सहित, सुन्दर-अन्नकी प्राप्ति और रोग तथा शत्रु का नाश होता है ॥ ७५ ॥ तेषामम्बरचारिणामतिशुभौ केन्द्रत्रिकोणायगौ द्वावेतौ बलशालिनौ यदि लघुव्याध्यादिनाशं नृणाम् । एकोऽपि प्रबलो यदि व्रणरिपुक्लेशादि किञ्चित् फलं यत्तत्कारकवर्गमूलमखिलं मोदं प्रमादं तु वा ॥ ७६ ॥ तेषामिति । तेषां = त्रयाणाम्, अम्बरचारिणां = ग्रहाणाम्=अरिपतितत्प्राप्तेक्षकाणाम्, अतिशुभौ = त्रयाणां मध्येऽतीव शुभग्रहौ द्वौ यदि केन्द्रत्रिकोणाय ( १।४।७।१०।५।६।११ ) गौ भवेताम्, तथा चैतौ द्वौ यदि बलशालिनावपि भवेतां तदा नृणाम् = जनिमताम्, लघुव्याध्यादिनाशं कुरुतः । अथ तेषां त्रयाणां मध्ये एकोऽपि प्रबलो ग्रहो यदि केन्द्रत्रि- कोणायगो भवेत् तदा किञ्चित् = ईषदैव व्रणरिपुक्लेशादि फलं कुरुते । अत्र मोदम्=अनुकूलं ( शुभम् ) वा प्रमादं=प्रतिकूलम् ( अशुभम् ) यत् फलमुक्तं तदखिलं तु=सर्वमपि कारक- वर्गमूलं=यो ग्रहस्तद्योगकरो भवति तन्मूलकं विजानीयात् ॥ ७६ ॥ उन तीनों ( षष्ठेश-षष्ठस्थ-षष्ठदर्शी ) में कोई दो ग्रह अत्यन्त शुभग्रह हों, १।४।७।१०। ५।९।११ इन भावोंमें किसीमें स्थित हों, बलयुक्त हों तो छोटे २ रोगोंका नाश करते

पञ्चमसप्तषष्ठभावफलाध्यायः ॥ १३॥ ४१७ यदि उन तीनोंमें एक ही ग्रह प्रबल हो तो थोड़े घाव, शत्रु, रोग वगैरह कहने चाहिये। यहां अच्छा या बुरा जो फल कहा गया है वह उस योगकारक ग्रहके सम्बन्धसे जानना चाहिये। अर्थात् जिस ग्रहका जो अच्छा या बुरा फल है वही जानना चाहिये ॥ ७६ ॥ पापे लग्नगते सपत्नपयुते देहव्रणं देहिनां पुत्रस्थे पितृपुत्रयोः सुखगते मातुः कलत्रे स्त्रियाः । धर्मस्थे सति मातुलस्य सहजे तस्यानुजस्य व्रणं लाभस्थे तु तदग्रजस्य निधने जातो गुदार्तो भवेत् ॥ ७७ ॥ पाप इति । सपत्नपेन = षष्ठेशेन युते पापे = पापग्रहे ( सूर्य = कुज-शनि-राहूणाम- न्यतमे ) लग्नगते सति देहिनां = जातानां, देहव्रणं = शरीरे व्रणं स्यात् । सपत्नपयुते पापे पुत्रस्थे = पञ्चमभावगते सति पितृपुत्रयोः = जातस्य पितुः पुत्रस्य च देहव्रणं स्यात् । सुखगते = चतुर्थभावगते सति मातुः = जातस्य जनन्याः देहव्रणं स्यात् । कलत्रे=सप्तमगते, स्त्रियाः देहव्रणं स्यात् । धर्मस्थे = नवमभावगते सति तन्मातुलस्य । सहजे = तृतीये सति तस्यानुजस्य = तस्य कनिष्ठभ्रातुः । लाभस्थे = एकादशस्थे सति तु तदग्रजस्य = तस्य ज्येष्ठभ्रातुः व्रणं जायते । अथ सपत्नपयुते पापग्रहे निधने = अष्टमभावगते सति जातः स्वयमेव गुदार्त्तः = अपानरोगेण ( भगन्दरादिना ) पीडितो भवेदिति ॥ ७७ ॥ षष्ठेशसे युक्त लग्नमें पापग्रह हो तो मनुष्यके देहमें व्रण हो । पञ्चममें हो तो पिता और पुत्रके देहमें। चौथेमें हो तो माताके देहमें । धर्ममें हो तो मामाके देहमें । तृतीयमें हो तो जातकके छोटे भाईके देहमें व्रण हो । लाभमें हो तो बड़े भाईके देहमें व्रण हो । अष्टममें हो तो जातक स्वयं गुदार्त्त ( बवासीर रोगी ) हो ॥ ७७ ॥ भानुर्मूर्ध्नि शशी मुखेऽवनिसुतः कण्ठे तु नाभेरधः चान्द्रिः सूरिरनामयं प्रकुरुते नेत्रामयं भार्गवः । मन्दो वातमहिश्च केतुरुदरव्याधिं बुधक्षेत्रगो लग्नेशः शशिजेन वीक्षितयुतो गुह्यव्रणं यच्छति ॥ ७८ ॥ भानुरिति । भानुः = सूर्यो यदि षष्ठेशयुतः षष्ठाष्टमगतश्च भवेत्तदा मूर्ध्नि = शिरोदेशे आमयं=रोगं=व्रणादिकं करोति । शशी=चन्द्रस्तथाभूतो मुखे, अवनिसुतः=मङ्गलस्तथाभूतः कण्ठे, चान्द्रिः=बुधस्तथाविधस्तु नाभेरधोदेशे रोगं करोति। सूरिः=बृहस्पतिः अनामयं=रोग- मुक्तिम् ( आरोग्यम् ) कुरुते । भार्गवः=शुक्रस्तथाविधश्चेत्तदा नेत्रामयं = नेत्ररोगं प्रकुरुते । मन्दः=शनिः, वातं=वातव्याधिम् , अहिः=राहुः, केतुश्च उदरव्याधिम्=उदररोगं प्रकुरुतः । अथ च लग्नेशः, बुधक्षेत्रगः = कन्यामिथुनान्यतरस्थः शशिजेन = बुधेन, वीक्षितयुतः = दृष्टो युक्तो वा षष्ठस्थश्च यदि भवेत् तदा गुह्यव्रणं=भगन्दरादिगुप्तरोगं यच्छति=करोतीति । Notes—अत्र बृहस्पतौ 'अनामयत्वम्' उक्तं परन्तु पराशरेण षष्ठेशयुते षष्ठाष्टमगते च गुरौ नासिकारोगोऽभिहितः । तथा च तद्वचनानि— षष्ठाधिपोऽपि पापश्चेद्देहे वाऽप्यष्टमे स्थितः । तदा व्रणं भवेद् देहे कर्मस्थानेऽप्ययं विधिः ॥ एवं पित्रादिभावेशास्तत्तत्कारकसंयुताः । व्रणाधिपयुताश्चापि षष्ठाष्टमयुता यदि ॥ तेषामपि व्रणं वाच्यमादित्येन शिरोव्रणम् । इन्दुना च मुखे, कण्ठे भौमेन, ज्ञेन, नाभिषु ॥ गुरुणा नासिकायां च भृगुणा नयने पदे । शनिना राहुणा कुक्षौ केतुना च तथा भवेत् । इति ॥ ७८ ॥ षष्ठेशसे युक्त ६।८ भावमें सूर्य हो तो शिरपर, चन्द्रमा हो तो मुखमें, मंगल हो तो कण्ठमें, बुध हो तो नाभिके नीचे रोग हो । गुरु हो तो रोगका नाश करते हैं । शुक्र हो तो

४१८ सटीकजातकपारिजाते- नेत्ररोग, शनि हो तो वातव्याधि, राहु-केतु हों तो पेट में रोग हो। लग्नेश बुधके गृह (३।६) में हो और बुधसे देखा जाता हो वा युक्त हो तो गुह्यस्थानमें व्रण करता है ॥७८॥ लग्नाद्यिद्राशिगते फणीशे शुक्रेक्षिते तत्तनुचिह्नमेति ॥ मन्दाहियुक्ते रिपुराशिनाथे तुरङ्गपश्वादिभयं वदन्ति ॥ ७९ ॥ लग्नादीति । फणीशः = राहुः लग्नादि-यद्राशिगतः = लग्नाद्यस्मिन् स्थाने स्थितः शुक्रेण दृष्टश्च भवेत् तत्स्थानं 'कादिविलग्नविभक्तभगात्रः' ( अ० ३, श्लो० ७६ द्र० ) इत्य- नेन यस्मिन्नङ्गे भवेत्तत्तन्नौ = तदङ्गे, चिह्नमेति = व्रणादिचिह्नं भवति । अथ रिपुराशिनाथे = षष्ठभावेशे मन्दाहियुक्ते=शनिराहुभ्यां सहिते सति जातस्य तुरङ्गपश्वादिभयं = घोटकादिच- तुष्पदेभ्यो भयं मनीषिणः वदन्ति ॥ ७९ ॥ लग्नादि जिस राशिमें राहु हो, शुक्र उसको देखता हो तो वह राशि शरीरमें जिस स्थानका हो उस जगह व्रण कहे। शत्रुस्थानका मालिक शनि-राहुसे युक्त हो तो घोड़ा आदि पशुओंसे भय होता है ॥ ७९ ॥ पापग्रहेण संदृष्टे बलहीनेऽरिनायके । पापान्तरगते वाऽपि शत्रुपीड़ा भविष्यति ॥ शत्रुस्थानाधिपे दुःस्थे नीचमूढारिराशिगे। लग्नेशे बलसंयुक्ते शत्रुनाशं वदेद्बुधः ॥ इदानीं शत्रोः पीडां शत्रुनाशञ्चाह-पापग्रहेणेतिद्वाभ्याम् । अरिनायके = षष्ठभावेशे, बलहीने, पापग्रहेण संदृष्टे च, अपि वा पापान्तरगते = पापद्वयमध्यगते सति जातस्य शत्रोः सकाशात् पीडा = दुःखं भविष्यति । अस्मिन्योगे जातस्य शत्रुद्वारेण दुःखं भवति । न कदाविच्छत्रुणा तज्जातस्य शुभं सम्भाव्यत इति भावः । शत्रुस्थानाधिपे = षष्ठभावेशे, दुःस्थे, नीचे, अस्तङ्गते, शत्रुगृहं गते वा तथा लग्नेशे= जन्मलग्नाधिपतौ बलसंयुक्ते सति बुधः शत्रुनाशं = जातस्य रिपोः मरणं वदेत् । अस्मिन् योगे जातस्य शत्रुर्म्रियते इति भावः ॥ ८०-८१ ॥ षष्ठ स्थानका मालिक बलहीन हो पापग्रहसे देखा जाता हो, वा पापग्रहोंके बीच हो तो शत्रुसे पीड़ा होती है ॥ ८० ॥ शत्रुभावेश दुष्ट स्थानमें हो नीच, अस्तङ्गत, शत्रु राशिमें हो लग्नेश बली हो तो शत्रु का नाश कहना चाहिये ॥ ८१ ॥ षष्ठेशे गोपुरांशादौ दिवाकरनिरीक्षिते । लग्नेशे बलसम्पूर्णे ज्ञातीनामुपकारकृत् ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ इदानीं ज्ञातीनामुपकारकृतं जातकमाह-षष्ठेश इति । षष्ठेशे = षष्ठभावपतौ, गोपुरां- शादौ = गोपुरादिवैशेषिकांशे ( १ अ० श्लो० ४५-४७ ) विद्यमाने, दिवाकरनिरीक्षिते = सूर्येणावलोकिते, लग्नेशे बलसम्पूर्णे = परिपूर्णबलान्विते च सति जातो नरो ज्ञातीनामुपका- रकृत् = स्ववंशजानामुपकृतिकरो भवतीति ॥ ८२ ॥ इति षष्ठभावफलानि । पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररचिता । अध्याये विश्व (१३) सङ्ख्येऽस्मिन् पूर्ति भावफले गता ॥ १३ ॥ षष्ठेश गोपुरांशादिमें हो उसको सूर्य देखता हो लग्नेश परिपूर्णबली हो तो जातक जातिका उपकार करनेवाला होता है ॥ ८२ ॥ इति वैद्यनाथदैवज्ञविरचिते जातकपारिजाते त्रयोदशाध्याये पञ्चमषष्ठभावफले 'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ १३ ॥ -०००००-

अथ सप्तमाष्टमनवमभावफलाध्यायः ॥ १४ ॥ तत्र सप्तमभावफलम् । यात्रापुत्रकलत्रसौख्यमखिलं सञ्चिन्तयेत्सप्तमा- दुक्तं पुत्रसुखासुखागमफलं सर्वं च यत्तद्वदेत् ॥ ३ ॥ यात्रेति । सप्तमात् = सप्तमभावात्, यात्रापुत्रकलत्रसौख्यमखिलं सञ्चिन्तयेत् = विचार- येत्; तथा इतः पूर्वं पुत्रसुखासुखागमफलं यदुक्तं तत्सर्वं च सप्तमादपि वदेत् । तथा हि जातकाभरणे— “रणाङ्गणं चापि वणिक्क्रियाश्च जायाविचारागमनप्रयाणम् । शास्त्रप्रवीणैर्हि विचारणीयं कलत्र(७)भावे किल सर्वमेतत्” इति ॥ एवं जातकरत्ने— “युवतिपदाद्युद्वाहं भार्या-पति-सूप-दधि-गुडक्षीरम् । आगमनं सरिदाप्तिं मूत्राशयं च नष्टधनम्” इति ॥ ३ ॥ सप्तम भावसे सम्पूर्ण यात्रा-पुत्र-स्त्री-सुखका विचार करे । जो कुछ पहले पुत्रादिके सुख-असुखके आगम फल कहे जा चुके हैं वे सब सप्तम भावसे भी कहे ॥ ३ ॥ जारः कामगते सिते मदनपे साहिध्वजे वा तथा . कामे जीवयुगीक्षिते शुभगृहे जातो न जारो भवेत् ॥ १ ॥ जार इति । सिते = शुक्रे, कामगते = सप्तमभावगते सति जातो नरः जारः = परस्त्रीगामी भवति । वा मदनपे = सप्तमभावेशे यत्र तत्र साहिध्वजे = राहुणा वा केतुना सहिते सति तथा = जारो भवति । अथ कामे = सप्तमे भावे शुभगृहे=शुभग्रहराशौ सति तस्मिन् जीवे- न=गुरुणा युक्ते वा ईक्षिते=दृष्टे सति जातो नरो जारो न भवेत्प्रत्युत सदाचारी भवेदिति ॥१॥ शुक्र सप्तममें हो तो जार (परस्त्रीलम्पट) हो, या सप्तमेश राहु या केतुसे युत हो तो भी जार हो । सप्तम शुभगृह हो उसमें गुरु हो वा उसे देखता हो तो जार नहीं होता है ॥ १ ॥ दुःस्थे कामपतौ तु पापगृहगे पापेक्षिते तद्युते तज्जायाभवनस्य मध्यमफलं सर्वं शुभं चान्यथा ॥ कामस्थानपतौ सितेन सहिते पापर्क्षगे कामधीः सौम्यर्क्षे शुभखेटवीक्षितयुते जातः सितच्छत्रवान् ॥ २ ॥ दुःस्थ इति । कामपतौ = सप्तमेशग्रहे तु, दुःस्थे = षडष्टव्ययान्यतमगते, पापग्रहगृहे, पापग्रहेणेक्षिते वा पापग्रहेण युक्ते तज्जायाभवनस्य = तस्य जातकस्य सप्तमभावस्य सर्वं मध्यमफलं भवति, अर्थाद्दीदृग्योगे जातस्य सप्तमभावे यत्किञ्चिद्विचार्य्यते तत्सर्वं मध्यमफलं भवति । अन्यथा चार्थात् सप्तमेशे शुभस्थानगते, शुभराशिगते, शुभेक्षिते वा शुभयुते सति तज्जायाभवनस्य सर्वं फलं शुभं स्यात् । कामस्थानपतौ = सप्तमभावेशे, सितेन = शुक्रेण सहिते, पापर्क्षगे = पापराशिगते च जातः कामधीः = कामुकः भवति । तस्मिन्नेव सप्तमेशे सौम्यर्क्षे = शुभराशिगते, शुभखेटेन वीक्षिते वा युते सति जातो नरः सितच्छत्रवान् = धव- लातपत्रयुतः ( राजेति यावत् ) भवेदिति ॥ २ ॥ सप्तमेश दुष्ट स्थानमें हो, पापगृहमें हो, उसे पापग्रह देखता हो, या पापसे युत हो तो उसके सप्तमगृहका मध्यम फल कहे । ऐसा न हो तो सब शुभ जाने । सप्तमेश शुक्रके साथ होकर पापराशिमें हो तो कामी हो । शुभराशि में हो, शुभग्रहसे युक्त हो, वा उसे शुभग्रह देखते हों तो वह जातक सितच्छत्रवाला ( राजा ) होवे ॥ २ ॥