काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

ब्रूञात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम्" or "णिग्रन्थिश्नन्थि"? Look at line 11: between 'ग्रन्थि' and 'ब्रूञ्': It is "श्रन्थि" or "श्नन्थि"? Wait, look at line 11: णि (ṇi) ग्रन्थि (granthi) Then: look at the akshara: It has a 'श', below it is 'न'? Wait, look at line 14: "श्लोके" -> 'श्लो' has 'श' with 'ल'. In line 14: before "श्लोकं देवदत्तः": The verb is: "श्रन्थाति" or "श्नन्थाति"? Wait, look at the first letter of that verb: it is 'ग्र' or 'श्र'? Wait! Look at line 14: Line 13 ends with: "ग्रन्थाति" Line 14 begins with: "ग्रन्थं देवदत्तः । ग्रन्थीते ग्रन्थः स्वयमेव । अग्रन्थिष्ट ग्रन्थः स्वयमेव । ग्रन्थाति" WAIT! Look at line 14! Does it say "ग्रन्थाति" again?! Wait! Let's look at the letter: In line 14, after "स्वयमेव ।": Is that 'ग्र' or 'श्र'? Look at the loop:

"? Wait, look at: स + म + ब + ? Let's look at the letters: स, म्ब, न्ध, ी ? No, look at the loop: It's 'स' 'म्' 'ब' 'न्' 'ध' 'ी' - wait, is there a virama? Look at line 27: "धातोरिति वर्तते । धातोस्सम्बद्धास्तव्य तव्यदनीयर इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।" Wait, let's look at the letters:

• "धातोरिति वर्तते ।"
• "धातोस्"
• "सम्बद्धा" ? No, look at 'द्ध': it's 'ब' + 'ध'? No, 'स' 'म्' 'ब' 'न्' 'धी'? Wait, look at the letter after 'म्': it's 'ब', then 'द्धा'? No, there is no 'न्' loop. It's 'ब' then 'द्ध' then 'त्'? Wait, what if it is: "धातोस्सम्बद्धास्तव्य तव्यदनीयर्..."? Wait, look at: "तव्य अनीयर्" - between 'तव्य' and 'इत्येते': 'त' 'व्य' then 'अ' 'नी' 'य' 'र्' -> "तव्य अनीयर्"! Wait, where is 'तव्यत्'? Does it say: "तव्यत्तव्य

१६० ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ गेयम् । पेयम् । चेयम् । जेयम् । अज्ग्रहणं किम् । यावता हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यति अजन्तभूतपूर्व्वदपि यथा स्यात् । दित्स्यम् । धित्स्यम् ॥ तकिशसितचतियतिज- नीनामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ तकि । तक्यम् । शसि । शस्यम् । चति । चत्यम् । यति । यत्यम् । जनि । जन्यम् ॥ हनो वा वध च ॥ * ॥ वध्यम् । घात्यम् ॥ पोरदुपधात् ॥ ९८ ॥ पवर्गान्ताद्धातोर्कारोपधाद्यत्प्रत्ययो भवति । ण्यतोपवादः । शप् । शप्यम् । लभ् । लभ्यम् । पोरिति किम् । पाक्यम् । वाक्यम् । अदुपधोदिति किम् । कोप्यम् । गोप्यम् । तपरकरणं तत्कालार्थम् । चाप्यम् ॥ शकिसहोश्च ॥ ९९ ॥ शक्लृ शक्तौ, षह मर्षणे, अनयोर्द्धात्वोर्यत्प्रत्ययो भवति । शक्यम् । सह्यम् ॥ गदमदचरयमश्चानुपसर्गे ॥ १०० ॥ गद व्यक्तायां वाचि, मदी हर्षे, चर गतिभक्षणयोः, यमडपरमे, एतेभ्यश्चा- नुपसर्गेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति । गद्यम् । मद्यम् । चर्यम् । यम्यम् । अनुपसर्गेति किम् । प्रगाद्यम् । प्रमाद्यम् । यमेः पूर्वेणैव सिद्धे ऽनुपसर्गनियमार्थं वचनम् ॥ चरेराङि चागुरौ ॥ * ॥ आचर्यो देशः । अगुरविति किम् । आचार्य उपनेता ॥ अवद्यपण्यवर्यागह्र्यपणितव्यानिरोधेषु ॥ १०१ ॥ अवद्य पण्य वर्या इत्येते शब्दा निपात्यन्ते गर्ह्य पणितव्यानिरोध इत्ये- तेष्वर्थेषु यथासंख्यम् । अवद्यमिति निपात्यते गर्ह्यं चेत्तद्भवति । अवद्यं पापम् । आमुद्यामन्यत् । वदः सुपि क्यप् च । पण्यमिति निपात्यते पणितव्यं चेत्तद्भवति । पण्यः कम्बलः । पण्याः गौः । पाप्यमन्यत् । वर्येति स्त्रियां निपात्यते अनि- रोधश्चेद्भवति । अनिरोधो ऽप्रतिबन्धः । शतेन वर्या । सहस्त्रेण वर्या । वृत्या ऽन्या । स्त्रीलिङ्गनिर्देशः किमर्थः । वार्या ऋत्विजः ॥ वह्यं करणम् ॥ १०२ ॥ वह्नेर्धातोः करणे यत्प्रत्ययो निपात्यते । वहत्यनेनेति वह्यं शकटम् । करणादिति किम् । वाह्यमन्यत् ॥ अर्यः स्वामिवैश्ययोः ॥ १०३ ॥ ऋ गतौ, अस्माद्यति प्राप्ते स्वामिवैश्ययोरभिधेययोर्यत्प्रत्ययो निपा- त्यते । अर्यः स्वामी । अर्यो वैश्यः ॥ यतो ऽनाव इत्याद्युदात्तत्वे प्राप्ते स्वामि- न्यन्तोदात्तत्वं च वक्तव्यम् ॥ * ॥ स्वामिवैश्ययोरिति किम् । आर्यो ब्राह्मणः ॥ उपसर्त्या काल्या प्रजने ॥ १०४ ॥ उपसर्येति निपात्यते काल्या चेत्प्रजने भवति । उपपूर्वात्सृतेर्यत्प्रत्ययः ।

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ३ ॥ १६१ प्राप्तकाला काल्या । प्रजायते प्रजननं प्रथमगर्भवहत्वम् । गर्भग्रहणे प्राप्तकाला । उप- सर्या गौः । उपसर्या वडवा । काल्या प्रजननेति किम् । उपसार्या शरदि मधुरा ॥ अजर्यं संगतम् ॥ १०५ ॥ अजर्यमिति निपात्यते संगतं चेद्भवति । जीर्यतेनेनेत्यप्रतीघात्सङ्गते संगमने कर्तरि यत्प्रत्ययो निपात्यते । न जीर्यतीत्यजर्यम् । अजर्यमार्यसंगतम् । अजर्ये वोऽस्तु संगतम् । संगतमिति किम् । अजरिता कम्बलः ॥ वदः सुपि क्यप् च ॥ १०६ ॥ अनुपसर्गेइति वर्तते । वदेर्धातोः सुबन्तउपपदे अनुपसर्गे क्यप् प्रत्ययो भवति, चकाराद्यच्च । ब्रह्मोद्यम् । ब्रह्मवद्यम् । सत्योद्यम् । सत्यवद्यम् । सुपीति किम् । वाद्यम् । अनुपसर्गइत्येव । प्रवाद्यम् ॥ भुवो भावे ॥ १०७ ॥ सुप्यनुपसर्गइत्यनुवर्तते । भवतेर्धातोः सुबन्तउपपदे ऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति । यत्तु नानुवर्तते । ब्रह्मभूयं गतः । ब्रह्मत्वं गतः । देवभूयम्, देवत्वं गतः । भावग्रहणमुक्तार्थम् । सुपीत्येव, भव्यम् । अनुपसर्गइत्येव । प्रभव्यम् ॥ हनस्त च ॥ १०८ ॥ सुप्यनुपसर्गइति वर्तते भावइति च । हन्तेर्धातोः सुबन्तउपपदे ऽनुपसर्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति, तकारश्चान्तादेशः । ब्रह्महत्या । अश्वहत्या । सुपी- त्येव, घातः । ण्यत्तु भावे न भवत्यनभिधानात् । अनुपसर्गइत्येव । प्रघातो वर्तते ॥ एतिस्तुशास्व्वदृजुषः क्यप् ॥ १०९ ॥ सुप्यनुपसर्गे भावइति निवृत्तम् । सामान्येन विधानमेतत् । इति स्तु शास् वृ दृ जुष् इत्येतेभ्यः क्यप् प्रत्ययो भवति । इत्यः । स्तुत्यः । शिष्यः । वृत्यः । आदृत्यः । जुष्यः । क्यबिति वर्तमाने पुनः क्यब्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । ओ- रावश्यके इति ण्यतं बाधित्वा क्यबेव भवति । आवश्यकस्तुत्यः । प्लवहृञोस्तु बहलमिष्यते न वृङः । आर्या ऋत्विजः ॥ शंसिदुहिगुहिभ्यो वेति वक्तव्यम् ॥

• ॥ शस्यम् । शंस्यम् । दुह्यम् । दोह्यम् । गुह्यम् । गोह्यम् ॥ आङ्पूर्वादजेः संज्ञायामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ आज्यं घृतम् । कद्यमुपेयम् । शरतद्रूपं, नेशः ॥ * ऋदुपधाच्चाक्लृपिवृतेः ॥ ११० ॥ ऋकारोपधाच्च धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति क्लृपिवृती वर्जयित्वा । वृतु । वृत्यम् । वृधु । वृध्यम् । अक्लृपिवृतेरिति किम् । कल्प्यम् । वर्त्यम् । तपकरणं किम् । कृत संशब्दने । ण्यदेव भवति । कीर्त्यम् ॥ प्रावो सञ्ज्ञायां दृभः ॥ * ॥ प्रविदर्भ्यो रज्जुः ॥ समवपूर्वाच्च ॥ * ॥ समवदर्भो ॥ ११

१९२ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ ई च खनः ॥ १११ ॥ खनेर्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवतीकारश्चान्तादेशः । खेयम् । दीर्घनिर्देशः प्रश्लेषार्थः । तत्र द्वितीय ईकारो ये विभाषेत्यात्वबाधनार्थः ॥ भृञो ऽसंज्ञायाम् ॥ ११२ ॥ भृञो धातोरसंज्ञायां विषये क्यप् प्रत्ययो भवति । भृत्याः कर्मकराः । भर्तव्या इत्यर्थः । असंज्ञायामिति किम् । भार्योनाम क्षत्रियः ॥ संपूर्वाद्दिभाषा ॥ * ॥ संभृत्यः । संभार्यः ॥ संज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या प्रसिद्ध्यति । स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भार्या प्रसिद्ध्यति ॥ मृजेर्विभाषा ॥ ११३ ॥ मृजेर्धातोर्विभाषा क्यप् प्रत्ययो भवति । ऋदुपधत्वात् प्राप्तविभाषेयम् । परिमृज्यः । परिमार्ग्यः ॥ राजसूयसूर्यमूषोदारुच्यकुप्यकृष्टपच्याव्यथ्याः ॥ ११४ ॥ राजसूय सूर्य मूषोदारुच्य कुप्य कृष्टपच्य अव्यथ्य इत्येते शब्दाः क्यपि निपात्यन्ते । राज्ञा सोतव्यः राज्ञा वा इह सूयते राजसूयः क्रतुः । सूयर्तिभ्यां क्यप् सर्तैर्दत्वं सुवतेर्वा रुडागमः । सरति सुवति वा सूर्यः । मृषापूर्वस्य वदते- र्यणे यति प्राप्ते नित्यं क्यङ् निपात्यते । मूषोदारम् । रोचतेऽसौ रुच्यः । करोतेः क्यप् । गुपे रत्वेः कत्वं च संज्ञायाम् । कुप्यम् । गोप्यमन्यत् । कृष्टे पच्यन्ते कृष्टपच्याः । कर्मकर्तरि निपातनम् । न व्यथते अव्यथ्यः ॥ भिदोऽद्ध्यौ नदे ॥ ११५ ॥ भिदेरुन्ध्यैश्व क्यप् निपात्यते नदेऽभिधेये । उन्धेर्धत्वं च । भिनत्ति भिद्यः । उद्धृत्युदकम् उद्ध्याः । नद इति किम् । भेत्ता । उन्धिता ॥ पुष्यसिद्ध्यौ नक्षत्रे ॥ ११६ ॥ पुषेः सिध्येश्चाधिकरणे क्यप् निपात्यते नक्षत्रे ऽभिधेये । पुष्यन्त्यस्मिन्नर्था इति पुष्यः । सिद्ध्यन्त्यस्मिन्निति सिद्ध्यः । नक्षत्र इति किम् । पोष्यं, सेध्यम् विपूर्याविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु ॥ ११७ ॥ विपूय विनीय जित्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते यथासंख्यं मुञ्ज कल्क हलि इत्येतेषु बोद्ध्येषु । विपूर्वात्पवतेर्ण्यतेव तथा जयतेर्यति प्राप्ते कर्म- ण्यभिधास्यते । विपूयो मुञ्जः । विपाव्यमन्यत् । विनेयः कल्कः । विनेया- न्यः । जित्यो हलिः । जेयमन्यत् ॥

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ३ ॥ १४२ प्रत्यपिभ्यां ग्रहेश्छन्दसि ॥ ११८ ॥ प्रति अपि इत्येवंपूर्वाद्ग्रहेः क्यप् प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । प्रतस्यं न प्रतिगृह्यम् । तस्मादप्यपिगृह्यम् । छन्दसीति किम् । प्रतिग्राह्यम् । अपिग्राह्यम् ॥ पदास्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च ॥ ११९ ॥ पदे ऽस्वैरिणि बाह्यायां पक्ष्येचार्थे ग्रहेर्द्धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति । पदे तावत् । प्रगृह्यं पदं, यस्य प्रगृह्यसंज्ञा विहिता । अवगृह्यं पदं, यस्यावग्रहः क्रि- यते । अस्वैरी परतन्त्रः । गृह्यका रमे । गृहीतका इत्यर्थः । बाह्यायाम् । ग्रा- मगृह्या सेना । नगरगृह्या सेना । ग्रामनगराभ्यां बहिर्भूतेत्यर्थः । स्वैरितिकुनिर्द्दु- र्द्धादन्यत्र न भवति । पक्षे भवः पक्ष्यः । वासुदेवपक्ष्याः । अर्जुनपक्ष्याः । तत्प- क्षाश्रिता इत्यर्थः ॥ विभाषा कृवृषोः ॥ १२० ॥ कृञो वृषेश्च विभाषा क्यप् प्रत्ययो भवति । करोतेर्ण्यति प्राप्ते वर्षते- श्चेदुपधत्वादित्ये क्यपि विभाषारभ्यते । कृत्यम् । कार्यम् । वृष्यम् । वर्ष्यम् ॥ युग्यं च पत्रे ॥ १२१ ॥ युग्यमिति निपात्यते पत्रं चेत्तद्भवति । पतत्यनेनेति पत्रं, वाहनमुच्यते । युग्यो गौः । युग्योऽश्वः । युग्यो हस्ती । युजेः क्यप् कुत्वं च निपात्यते । पत्र- मिति किम् । योग्यमन्यत् ॥ अमावसदन्यतरस्याम् ॥ १२२ ॥ अमाशब्दः सहार्थे वर्तते । तस्मिन्नुपपदे वसेर्द्धातोः कालेऽधिकारे ण्यत्प्र- त्ययो भवति, तस्यान्यतरस्यां वृद्धाभावो निपात्यते । सह वसतोऽस्मिन्काले सूर्य- चन्द्रमसाविति अमावास्या । अमावस्या । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादमावा- स्याया वेत्यत्रामावास्याशब्दस्यापि ग्रहणं भवति । अमावसोरेतं ण्यतोर्निपातयाम्यवृद्धिताम्

१६४ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ चिन्वीत पशुकामः । देवशब्दउपपदे हूयतेर्जुहोतेर्वा क्यप् दीर्घस्तुग्भावश्च । देव- हूयः । प्रपूर्वादुत्पूर्वाच्च नयतेः क्यप् । प्रणीयः । उनीयः । उत्पूर्वाच्छिषेः क्यप् । उच्छिष्यम् । मृङ् प्राणत्यागे, स्तॄञ् आच्छादने, ध्वृ हूर्च्छने, एतेभ्यो यत्प्रत्ययः । मर्यः । स्तर्या । स्त्रियामेव निपातनम् । ध्वर्यः । खनेर्यत् । खन्यः । एतस्मादेव ण्यत् । खान्यः । देवशब्दउपपदे यजेर्यत् । देवयज्या । स्त्रीलिङ्गनिपातनम् । आङ्पूर्वात्पृ- च्छेः क्यप् । आपृच्छा । प्रतिपूर्वात्सीव्यतेः क्यप् षत्वं च । प्रतीषीव्यः । ब्रह्माद्युप- पदे वदेर्ण्यत् । ब्रह्मवाद्यः । भाव्यः । स्ताव्यः । भवतेः स्तौतेश्च ण्यत् आवादे- शश्च भवति । उपपूर्वस्य चिनोतेर्ण्यदाय्यादा

॥ काशिका ॥ ३ । १ । २ ॥ २५३ चानाय्यो ऽनित्यवदिति चेद्दूक्षिणाग्नौ कृतं भवेत् । यज्ञयोगे तु तं विद्यादानेयो ह्यन्यथा भवेत् ॥ प्रचार्य्यो ऽसंमतौ ॥ १२८ ॥ अविद्यमाना संमतिरस्मिन्नित्यसंमतिः । संमननं संमतिः । संप्रतता पूजा । प्रचार्य्य इति निपात्यते ऽसंमतावभिधेये । प्रचार्य्यश्चोरः । असंमताविति किम् । प्रचेयोऽन्यः । यद्येवं कथमेतत् । ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्मप्रब्रूयात् प्रचार्य्यायान्तेवासिने नान्यस्मै कस्मै चनेति । संमतिरभिलाषोऽप्युच्यते । तद- भावेन निष्कामतया असंमतिरन्तेवासी भवति । तस्मै निष्कामाय मोक्षार्थे यत- मानायान्तेवासिने प्रचार्य्याय ब्रह्म प्रब्रूयादिति युज्यते ॥ पाय्यसांनाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामि- धेनीषु ॥ १२९ ॥ पाय्यादयः शब्दा निपात्यन्ते यथासंख्यं,माने हविषि निवासे सामिधे- न्यां चाभिधेयायाम् । पाय्य इति माङो ण्यत्प्रत्यय आदेःपत्वं च निपात्यते । माने । पाय्यं मानम् । मेयमन्यत् । संपूर्वान्नयतेर्यदायादेशावुपसर्गदीर्घत्वं च निपात्यते । सांनाय्यं हविः । सचेयमन्यत् । हविष्त्वाच्च हविर्विशेष एवावतिष्ठते । निपूर्वाच्चिनोतेर्यदायादेशावादिकुत्वं च निपात्यते । निकाय्यो निवासः । निचे- यमन्यत् । धाय्येति धाञो ण्यत्प्रत्ययो निपात्यते सामिधेनी चेत्सा भवति । धाय्या सामिधेनी । धेयमन्यत् । सामिधेनीशब्द ऋग्विशेषस्य वाचकः तत्र च धाय्येति न सर्वा सामिधेन्युच्यते किं तर्हि का चिदेव । रुढिशब्दो ह्ययं तथा चासामिधेन्यामपि दृश्यते धाय्याः शंसत्यग्निर्नैता त्वं सोमक्रतुभिरिति ॥ क्रतौकुण्डपाय्यसंचाय्यौ ॥ १३० ॥ कुण्डपाय्य संचाय्य इत्येतौ शब्दौ निपात्येते क्रतावभिधेये । कुण्डशब्दे तृतीयान्तउपपदे पिबतेर्भूतोत्तरधिकरखे यत्प्रत्ययो निपात्यते युक्व । कुण्डेन पीयते ऽस्मिन्सोम इति कुण्डपाय्यः क्रतुः । यतो ऽनाव इति स्वरः । संपूर्वा- च्चिनोतेर्यदायादेशौ निपात्येते । संचीयते ऽस्मिन्सोम इति संचाय्यः ऋतुः । क्रताविति किम् । कुण्डपानम् । संचेयः ॥ अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः ॥ १३१ ॥ परिचाय्य उपचाय्य समूह्य इत्येते शब्दा निपात्यन्ते अग्नावभिधेये । परि- पूर्वाच्चिनोतेर्यदायादेशौ निपात्येते । परिचाय्यः । उपचाय्यः । संपूर्वादूहः संप्र- सारणं दीर्घत्वं च निपात्यते । समूह्यं चिन्वीत पशुकामः । अग्नाविति किम् । परिचेयम् । उपचेयम् । संवाह्यम् ॥

वट् । मोरट् । सेव । मेव । क्रोध । मेधान्तौWait, after सूदट्:देवट्(orदेट्?) It looks like देवट् । मोरट् ।orभेट्? देवट् । मोरट् ।Wait, let's check standard Pachadigana: पच, वच, वप, वद, चल, पत, नदट्, भषट्, वस, गरट्, प्लवट्, तरट्, चरट्... Wait, in L27:तरट् । चोरट् ।- ah,तरट् । चोरट् । जाहृWait, in L28:जर । मर । क्षर । चम । सूदट् । देवट् । मोरट् । सेव । मेव ।Thenक्रोध । मेध । न्तौorमेधान्तौ? Wait! Look at: मे धान्तौorमेध । न्तौorक्रोध । मेधान्तः? Wait, why does footnote ‡ say: ‡ खर । मोषट् । क्रोध । मेध । चम । इति चन्द्रमञ्जरीपर्यालोचनायां नैते पचादौ न भवन्तीति । परं तु बहुषु काशिकापुस्तकेषूपलभ्यन्ते ॥` Notice the roots listed in footnote ‡: "खर । मोषट् । क्रोध । मेध । चम ।" Now

? Wait! To the right of "अनुपसर्गादित्येव ।": First letter is 'प्र' with 'ज्व' - "प्रज्वलः ।" Then the black blotch! To the right of the blotch, there are letters: "तनोतेश्च उपसंख्यानम् ॥ * ॥" Wait, let's transcribe what is visible: "अनुपसर्गादित्येव । प्रज्वलः । तनोतेश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥" Wait, is it "तनोतेश्चोपसंख्यानम्" or "तनोतेश्च उपसंख्यानम्"? It says: "तनोतेश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥" (it has 'चो' with an o-matra: तनोतेश्चोपसंख्यानम्).

Line 30: अवतनोतीत्यवतानः ॥

Line 31 (footnote):

• अयं श्लोको बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

Wait, let's verify where the asterisk * appears in the main text: In line 3: "सर्वथाऽनर्थकः शः स्यात्सिद्ध्यन्ति ह्यच्पचादयः ॥ " There is an asterisk after the shloka! And footnote at the bottom: " अयं श्लोको बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।" That matches perfectly!

Let's check every line carefully.

Line 1: ॥

१६८ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ श्याऽद्द्व्यधासुसंस्रुवतीषवसावह्वलिहश्लिषश्वसश्च ॥ १४१ ॥ अनुपसर्गादिति विभाषा चेति निवृत्तम् । श्यैङ आकारान्तेभ्यश्च धातुभ्यः व्यध आसु संस्रु अतीष् अवस्रा अवह्व लिह श्लिष श्वस इत्येतेभ्यश्च णप्रत्ययो भवति । आकारान्तत्वादेव श्यायतेः प्रत्यये सिद्धे पुनर्वचनं बाधक- बाधनार्थम् । उपसर्गं कं बाधित्वा ऽयमेव भवति । अवश्यायः । प्रतिश्यायः । दायः। धायः। व्याधः। आस्रावः। संस्रावः। अत्यायः। अवसायः। अवहारः। लेहः । श्लेषः । श्वासः ॥ दुन्योरनुपसर्गे ॥ १४२ ॥ दुनोतेर्नयतेश्चानुपसर्गे णप्रत्ययो भवति । दुनोतीति दावः । नयतीति नायः । अनुपसर्गेति किम् । प्रदवः । प्रणयः ॥ विभाषा ग्रहः ॥ १४३ ॥ विभाषा ग्रहेर्धातोर्णप्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः । ग्रहः । ग्राहः । व्यव- स्थितविभाषा चेयम् । जलचरे नित्यम् । ग्राहः । ज्योतिषि नेष्यते । तत्र ग्रह एव* ॥ भवतेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भवतीति, भावः । भवः ॥ गेहे कः ॥ १४४ ॥ ग्रहेर्धातोः कप्रत्ययो भवति गेहे कर्त्तरि । गृहं वेश्म । तात्स्थ्याद्दारा- श्च । गृह्णन्तीति, गृहा दाराः । गृहाणि वेश्मानि ॥ शिल्पिनि ष्वुन् ॥ १४५ ॥ धातोः ष्वुन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि ॥ नृतिखनिरञ्जिभ्यः परि- सङ्ख्यानं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ नर्त्तकः । खनकः । रजकः । नर्त्तकी । खनकी । रजकी । रञ्जेरनुनासिकलोपश्च ॥ गस्थकन् ॥ १४६ ॥ गायतेस्थकन्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि । गाथकः । गाथिका ॥ ल्युट् च ॥ १४७ ॥ चकारेण ष इत्यनुकृष्यते† । गायतेर्ल्युट्प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्त्तरि । गायनः । गायनी । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ ह्रेश्च व्रीहिकालयोः ॥ १४८ ॥ चकारेण ल्युडनुकृष्यते । हरतेर्व्रीहिकालयोश्च धातोर्ल्युट्प्रत्ययो भवति...

• जलचरे ग्राह एव । ज्योतिषि ग्रह एव । इति पा० २ । † 'थकन् इत्यनुकृष्यते' इति क्व चित् पुस्तके पाठो दृश्यते ।

॥ काशिका ॥ ३ । १ । ५ ॥ १६५ हो काले च कर्त्तरि । हायना नाम व्रीहयः । बह्वप्युदकमिति कृत्वा । काले । हायनः संवत्सरः । जहाति भावानिति ॥ प्लुसृ*स्वः समभिहारे वुन् ॥ १४९ ॥ प्लु सृ स्वू इत्येतेभ्यो धातुभ्यः समभिहारे वुन्प्रत्ययो भवति । प्लवकः । सरकः । स्वकः। समभिहारग्रहणेनात्र साधुकारित्वं लक्ष्यते । साधुकारिणि वुन्विधानात्स- म्प्रतिषेधे यः सुष्ठु करोति तत्र भवति । बहुशो यो दुष्टं करोति तत्र न भवति ॥ आशिषि च ॥ १५० ॥ आशिषि गम्यमानायां धातुमात्राद् वुन्प्रत्ययो भवति । जीवतात्, जी- वकः । नन्दतात्, नन्दकः । आशीः प्रार्थनाविशेषः । स च क्रियाविषयः । अमु- ष्याः क्रियायाः कर्त्ता भवेदित्येवमाशास्यते ॥ इति काशिकायां वृत्तौ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ कर्मण्यण् ॥ १ ॥ त्रिविधं कर्म निर्वर्त्य विकार्यं प्राप्यं चेति । सर्वत्र कर्मण्युपपदे धातोरण्प्र- त्ययो भवति । निर्वर्त्ये तावत् । कुम्भकारः । नगरकारः । विकार्यम् । काष्ठतक्षकः । शरलावः । प्राप्यम् । वेदाध्यायः । चर्चापाठः । ग्रामं गच्छति, आदित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोतीत्यत्र न भवत्यनभिधानात् ॥ शीलकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः पूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् ॥ * ॥ मांसशीलः । मांसशीला । मांसकामः । मांसकामा । मांसभक्षः । मांसभक्षा । कल्याणाचारः । कल्याणाचारा ॥ ईप्सित- मिभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सुखप्रतीतः । सुखप्रतीता । बहुसमः । बहुसमा ॥ ह्वावामश्च ॥ २ ॥ ह्वेञ् स्पर्धायां शब्दे च । वेञ् तन्तुसन्ताने । माङ् माने । एतेभ्यश्च कर्मण्यु- पपदे ऽण् प्रत्ययो भवति । कप्रत्ययापवादः । स्वर्गह्वायः । तन्तुवायः । धान्यमायः ॥ आतो ऽनुपसर्गे कः ॥ ३ ॥ आकारान्तेभ्यो ऽनुपसर्गेभ्यः कर्मण्युपपदे कप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । गोदः । कम्बलदः । पाणिध्मः । शङ्खध्मः । अनुपसर्गेति किम् । गोसंदायः । वडवासंदायः । * 'स्रु' इत्येकस्मिन् पुस्तके पाठः, तदनुसारेणोदाहरणमपि कश्च स्वक स्थाने स्रवक आवेव तत्र ।

१०० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ सुपि स्थः ॥ ४ ॥ सुबन्तउपपदे तिष्ठतेः कप्रत्ययो भवति । समस्थः । विषमस्थः * । अथ योगविभागः कर्त्तव्यः । सुपीति । सुप्याकारान्तेभ्यः कप्रत्ययो भवति । द्वाभ्यां पिबतीति द्विपः । पादपः । कच्छपः । ततः स्थः । स्थश्च सुपि कप्रत्ययो भवति । किमर्थमिदम् । कर्त्तरि पूर्वयोगः । अनेन भावे यथा स्यात् । आखूनामुत्थानम् आखूत्थः । शलभोत्थः । इत उत्तरं कर्मणीति च सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते । तत्र सकर्मकेषु धातुषु कर्मणीत्येतदुपतिष्ठते । अन्यत्र सुपीति ॥ तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः ॥ ५ ॥ तुन्दशोकयोः कर्मणोरुपपदयोः परिमृजापनुदोर्धात्वोः कप्रत्ययो भवति ॥ तुन्दपरिमृज आस्ते । शोकापनुदः पुत्रो जातः ॥ आलस्यसुखाहरणयोरिति वक्त-

॥ काशिका ३ । २ ॥ १०७ वाहः । उद्यमनमुत्क्षेपणम् । अंशं हरतीत्यंशहरः । रिक्थहरः । अनुद्यमन इति किम् । भारहारः ॥ कर्तृकरणे शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधनुष्षु वहे- रुपसंख्यानम् ॥ * ॥ शक्तिवहः । लाङ्गलवहः । अङ्कुशवहः । यष्टिवहः । तोम- रवहः । घटवहः । घटीवहः । धनुर्वहः ॥ सूत्रे च धार्यार्थे ॥ * ॥ सूत्रवहः । सूत्रं धारयतीत्यर्थः । सूत्रवाह यवान्यः ॥ वयसि च ॥ १० ॥ वयसि गम्यमाने हरतेः कर्मण्युपपदे ऽच्प्रत्ययो भवति । उद्यमनार्थोऽय- मारम्भः । कालकृता शरीरावस्था यौवनादिर्वयः । यदुद्यमनं क्रियमाणं संभाव्यमानं वा वयो गमयति तत्रायं विधिः । कास्यहरः श्वा । कवचहरः क्षत्रियकुमारः ॥ आङि ताच्छील्ये ॥ ११ ॥ आङ्पूर्वाद्ध

१७२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ सङ्ख्ययः ॥ उत्तानादिषु कर्त्तृषु ॥ * ॥ उत्तानः शेते, उत्तानशयः। अवमूर्द्धा शेते, अवमूर्द्धशयः ॥ गिरौ डश्छन्दसि ॥ * ॥ गिरौ शेते गिरिशः ॥ चरेष्टः ॥ १६ ॥ अधिकरण इति वर्त्तते। चरेर्धातोरधिकरणे सुबन्तउपपदे टप्रत्ययो भवति। कुरुषु चरतीति कुरुचरः। मद्रचरः। कुरुचरी। मद्रचरी। प्रत्ययान्तरकरणं ङीबर्थम् ॥ भिक्षासेनादायेषु च ॥ १७ ॥ अनधिकरणार्थ आरम्भः। भिक्षा सेना आदाय इत्येतेषूपपदेषु चरेर्धातो- ष्टप्रत्ययो भवति। भिक्षाचरः। सेनाचरः। आदायचरः ॥ पुरोग्रतोग्रेषु सर्त्तेः ॥ १८ ॥ पुरस् अग्रतस् अग्रे इत्येतेषूपपदेषु सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पुरः सरति, पुरःसरः। अग्रतःसरः। अग्रेसरः ॥ पूर्वे कर्त्तरि ॥ १९ ॥ पूर्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे सर्त्तेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। पूर्वः सरतीति पूर्वसरः। कर्त्तरीति किम्। पूर्वं देशं सरति, पूर्वसारः ॥ कृञो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु ॥ २० ॥ कर्मण्युपपदे करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। हेतौ ताच्छील्ये आनु- लोम्ये च गम्यमाने। हेतुरैकान्तिकं कारणम्। ताच्छील्यं तत्स्वभावता। आनुलोम्यमनुकूलता। हेतौ तावत्। शोककरी कन्या। यशस्करी विद्या। कुलकरं धनम्। ताच्छील्ये। श्राद्धकरः। अर्घकरः। आनुलोम्ये। प्रैषकरः। वचनकरः। एतेष्विति किम्। कुम्भकारः। नगरकारः ॥ दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारान्तानन्तादिबहुनान्दी- किंलिपिलिबिवलिभक्तिकर्तृचित्रक्षेत्रसंख्या- जङ्घाबाह्वहर्यत्तद्धनुररुष्षु ॥ २१ ॥ कर्मणि सुपीति च द्वयमप्यनुवर्त्तते। तत्र यथायोगं सम्बन्धः। दिवा- दिषूपपदेषु करोतेर्धातोष्टप्रत्ययो भवति। अहेत्वाद्यर्थ आरम्भः। दिवाशब्दो ऽधिकरणवचनः सुपीत्यस्य विशेषणम्। दिवा करोति प्राणिनश्चेष्टायुक्तामिति, दिवाकरः। विभां करोतीति विभाकरः। निशाकरः। प्रभाकरः। भास्करः। सकारस्यनिपातनाद्विसर्जनीयजिह्वामूलीयो न भवतः। कारकरः। अन्तकरः। अनन्तकरः। आदिकरः। बहुकरः। नान्दीकरः। किंकरः। लिपिकरः। लिबिकरः। बलिकरः। भक्तिकरः। कर्त्तृकरः। चित्रकरः। क्षेत्रकरः। संख्या। एककरः। द्विकरः।

चित्रकरः । जङ्घाकरः । बाहुकरः । अहस्करः । यत्करः । तत्करः । धनुष्करः । बहुकरः । * किंयत्तद्बहुषु कृञोऽज्विधानम् ॥ * ॥ किंकरा । यत्करा । तत्करा । बहुकरा । अथ वा ऽजादिषु पाठः करिष्यते ॥ कर्मणि भृतौ ॥ २२ ॥ कर्मणीति स्वरूपग्रहणम् । कर्मशब्दउपपदे कर्मवाचिनि करोतेष्टप्रत्ययो भवति भृतौ गम्यमानायाम् । भृतिर्वेतनम् । कर्म निर्वेशः । कर्म करोतीति, कर्म- करः । भृतक इत्यर्थः । भृताविति किम् । कर्मकारः ॥ न शब्दश्लोककलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदेषु ॥ २३ ॥ शब्दादिषूपपदेषु करोतेष्टप्रत्ययो न भवति । हेत्वादिषु प्राप्तः प्रति- षिध्यते । शब्दकारः । श्लोककारः । कलहकारः । गाथाकारः । वैरकारः । चाटु- कारः । सूत्रकारः । मन्त्रकारः । पदकारः ॥ स्तम्बश

कर्मण्युपपदे पचेः खश् प्रत्ययो भवति । प्रस्थं Wait: "परिमाणं प्रस्थादि, तस्मिन्कर्मण्युपपदे पचेः खश् प्रत्ययो भवति । प्रस्थं"

Line 23: पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥ Wait, is there a danda after खारिम्पचः? "पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥" or "द्रोणम्पचः । खारिम्पचः । कटाहः ॥"? Looking at L23: "पचति, प्रस्थम्पचा स्थाली । द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥" (no danda between द्रोणम्पचः and खारिम्पचः, or maybe faint? It looks like just a space: "द्रोणम्पचः खारिम्पचः । कटाहः ॥")

Line 24: Sutra 34: मितनखे च ॥ ३४ ॥

Line 25: मित नख इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः पचेः खश्प्रत्ययो भवति । अपरि- Wait: "मित नख इत्येतयोः कर्मणोरुपप

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १७४ असूर्यललाट इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोः दृशितपोर्धात्वोः खश्प्रत्ययो भवति । असूर्यम्पश्या राजदाराः । ललाटन्तप आदित्यः । असूर्य इति चास- मर्थसमासो ऽयम् । दृशिना नञः सम्बन्धात् । सूर्यं न पश्यन्तीति । मुप्तिपरं चैतत् । एवं नाम गुप्ता यदपरिहार्यदर्शनं सूर्यमपि न पश्यन्तीति ॥ उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च ॥ ३७ ॥ उग्रम्पश्य ईरम्मद पाणिन्धम इत्येते शब्दा निपात्यन्ते । उग्रं पश्यतीत्युग्र- म्पश्यः । ईरया माद्यतीतीरम्मदः । पाणयो आध्मन्ते ऽस्मिन्निति पाणिन्धमाः पन्थानः ॥ प्रियवशे वदः खच् ॥ ३८ ॥ प्रिय वश इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्वदेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । प्रियं वदतीति, प्रियंवदः । वशंवदः । चकारः खचि ह्रस्व इति विशेषणार्थः । खकारो मुमर्थः । प्रत्ययान्तरकरणमुत्तरार्थम् ॥ खश्प्रकरणे गमेः सुप्युपसंख्या- नम् ॥ * ॥ मितंगमो हस्ती । मितंगमा हस्तिनी ॥ विहायसो विह च ॥ * ॥

• विहायसा गच्छति, विहंगमः ॥ खच्च ङित्वा वक्तव्यः ॥ * ॥ विहंगः । विहं- गमः ॥ डेश्च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः ॥ * ॥ विहगः ॥ द्विषत्परयोस्तापेः ॥ ३९ ॥ द्विषत्परयोः कर्मणोरुपपदयोस्तापेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । चुरा- दिः तप संतापे, भ्वादिः । द्वयोरपि ग्रहणम् । द्विषन्तं तापयति तप दाहे, द्वि- षन्तपः । परन्तपः । द्विषत्परयोरिति द्वितकारको निर्देशः । तेन स्त्रियां न भ- वति । द्विषतीं तापयति द्विषतीतापः ॥ वाचि यमो व्रते ॥ ४० ॥ वाक्शब्दे कर्मण्युपपदे यमेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति व्रते गम्यमाने । व्रतम् इति शाश्वतो नियम उच्यते । वाचंयम आस्ते । व्रत इति किम् । वाग्यामः ॥ पूःसर्वयोर्दारिसहोः ॥ ४१ ॥ पूर् सर्व इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्यथासंख्यं दारिसहोर्धात्वोः खच् प्रत्ययो भवति । पुरं दारयति, पुरंदरः । सर्वंसहो राजा ॥ भगे च दारेरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भगन्दरः ॥ सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः ॥ ४२ ॥ सर्व कूल अभ्र करीष इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु कषेर्धातोः खच् प्रत्ययो भवति । सर्वं कषति, सर्वंकषः खलः । कूलंकषा नदी । अभ्रंकषो गिरिः । करीषंकषा वात्या ॥
• विहङ्गमश्चेति क्व चित् पाठः ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण है:

१७६ ॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ मेघर्त्तिभयेषु कृञः ॥ ४३ ॥ मेघ ऋति भय इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु कृञः खच् प्रत्ययो भवति । मेघंकरः । ऋतिकरः ॥ भयंकरः ॥ उपपदविधौ भयादिग्रहणं तदन्तविधिं प्रयोजयति ॥ * ॥ नाभयंकरः ॥ क्षेमप्रियमद्रे ऽण् च ॥ ४४ ॥ क्षेम प्रिय मद्र इत्येतेषु कर्मसूपपदेषु करोतेरण् प्रत्ययो भवति, चका- रात्खच्च । क्षेमकारः । क्षेमंकरः । प्रियकारः । प्रियंकरः । मद्रकारः । मद्रं- करः । वेति वक्तव्ये पुनरण्ग्रहणं हेत्वादिषु टप्रतिषेधार्थम् ॥ आशिते भुवः करणभावयोः ॥ ४५ ॥ अत्र सुपीत्युपतिष्ठते । आशितशब्दे सुबन्ते उपपदे भवतेर्द्धातोः करणे भावे च

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १७७ आशिषि हनः ॥ ४९ ॥ 'ड' इति वर्तते । आशिषि गम्यमानायां हन्तेर्धातोः कर्मण्यपपदे डप्र- त्ययो भवति । शत्रुं वध्यात्सिंहः । शत्रुहः । आशिषीति किम् । शत्रुघातः ॥ दारावाह्नो ऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम् ॥ * ॥ दारावुपपदे आङ्पूर्वाद्धन्तेरण् प्रत्ययो भवति, अन्तस्य च टकारादेशो भवति, संज्ञायां विषये । दारु आहन्ति,- दार्व्वाघाटः ॥ चारौ वा ॥ * ॥ आङ्पूर्वाद्धन्तेश्चारावुपपदे, ऽण्, अन्तस्य वा टकारादेशः । चार्वाघाटः । चार्वाघातः ॥ कर्मणि समिश्च ॥ * ॥ कर्मण्युपपदे संपूर्वाद्धन्तेरण्प्रत्ययो ऽन्तस्य च वा टकारादेशः । वर्णान्संहन्ति, वर्णसंघाटः । पदानि संहन्ति पदसंघाटः । पदसंघातः ॥ अपे क्लेशतमसोः ॥ ५० ॥ अपपूर्वाद्धन्तेः क्लेशतमसोः कर्मणोरुपपदयोर्डप्रत्ययो भवति । क्लेशापहः पुत्रः । तमोपहः सूर्यः । अनाशीर्थ आरम्भः ॥ कुमारशीर्षयोर्णिनिः ॥ ५१ ॥ हन इति वर्तते । कुमार शीर्ष इत्येतयोरुपपदयोः हन्तेर्णिनिः प्रत्ययो भवति । कुमारघाती । शीर्षघाती । निपातनाच्छिरसः शीर्षभावः ॥ लक्षणे जायापत्योष्टक् ॥ ५२ ॥ हन्तेर्जायापत्योः कर्मणोरुपपदयोर्लक्षणवति कर्त्तरि टक् प्रत्ययो भव- ति । जायाघ्नो ब्राह्मणः । पतिघ्नी वृषली । अथ वा लक्षणे द्योत्ये टक्प्रत्ययः ॥ अमनुष्यकर्तृके च ॥ ५३ ॥ अमनुष्यकर्तृके वर्तमानाद्धन्तेर्धातोः कर्मण्यपपदे टक् प्रत्ययो भवति । जायाघ्नस्तिलकालकः । पतिघ्नी पाणिरेखा । श्लेष्मघ्नं मधु । पित्तघ्नं घृतम् । अमनुष्यकर्तृके इति किम् । शत्रुघातः शूद्रः । इह कस्मान्न भवति । चौरघातो हस्ती । कृत्यल्युटो बहुलमिति बहुलवचनादण् भवति ॥ शक्तौ हस्तिकपाटयोः ॥ ५४ ॥ शक्तौ गम्यमानायां हस्तिकपाटयोः कर्मणोरुपपदयोर्हन्तेष्टक् प्रत्ययो भवति । मनुष्यकर्त्रार्थ आरम्भः । हस्तिनं हन्तुं शक्तः । हस्तिघ्नो मनुष्यः । कपाटघ्नश्चोरः । शक्ताविति किम् । विषेण हस्तिनं हन्ति हस्तिघातः ॥ पाणिघाताडघौ शिल्पिनि ॥ ५५ ॥ पाणिघ ताडघ इत्येतौ शब्दौ निपात्येते शिल्पिनि कर्तरि । पाणि ताड इत्येतयोः कर्मणोरुपपदयोर्हन्तेर्धातोः कः प्रत्ययो भवति, तस्मिंश्च परतो १२