काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

अनुदात्तादेः शब्दादञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये कपोतानां समूहः, कापोतम् । मायूरम् । तैत्तिरम् ॥ खण्डिकादिभ्यश्च ॥ ४५ ॥ खण्डिका इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो ऽञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । आद्युदात्तार्थमचित्तार्थं च वचनम् । खण्डिकानां समूहः, खाण्डिकम् । वाडवम् । क्षुद्रकमालवशब्दोऽत्र पठ्यते । क्षुद्रकाश्च मालवाश्चेति क्षत्रियद्वन्द्वः । ततः पूर्वेणैवाञि सिद्धे वचनं गोत्रवुञ्बाधनार्थम् । ननु च पर- त्वादञा वुञ् बाधिष्यते । न च गोत्रसमुदायो गोत्रं, न च तदन्तविधिर- त्रास्ति । एवं तर्हि एतञ् ज्ञापयति वुञि पूर्वविप्रतिषेधः, सामूहिकेषु च तद- न्तविधिरस्तीति । प्रयोजनमौपगवकं कापटवकमिति वुञ् भवति । वानह- स्तिकं गौधेनुकमिति च तदन्तविधिः । क्षुद्रकमालवादित्येतावता योगविभा- गेन पूर्वविप्रतिषेधस्तदन्तविधिश्च ज्ञापितः, पुनरस्यैव नियमार्थमुच्यते सेनासं- ज्ञायामिति । क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायामेवाञ्भवति । क्षौद्रकमालवी सेना । क्षौद्रकमालवकमन्यतत् * । अञ्सिद्धिरनुदात्तादेः को ऽर्थः क्षुद्रकमालवात् । गोत्राद्वुञ् न च तद्गोत्रं तदन्तान्न च सर्वतः ॥ ज्ञापकं स्यात्तदन्तत्वे तथा चापिशलेर्विधिः । सेनायां नियमार्थे च यथा बाध्येत चाञ् वुञा ॥ खण्डिका । वडवा ॥ क्षुद्रकमालवात्सेनासंज्ञायाम् ॥ भितुक । शुक । उलूक । श्वन् । युग । अहन् । वरत्रा । हलबन्ध ॥ चरणेभ्यो धर्मवत् ॥ ४६ ॥ चरणशब्दाः कठकलापादयः, तेभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः समूहे धर्मवत् प्रत्यया भवन्ति । गोत्रचरणाद्वुञित्यारभ्य प्रत्यया वक्ष्यन्ते, तत्र चेदमुच्यते चर- णाद्धर्माम्नाययोरिति, तेन धर्मवदित्यतिदेशः क्रियते । वतिः सर्वसादृश्यार्थः । कठानां धर्मः, काठकम् । कालापकम् । छान्दोग्यम् । औक्थक्यम् । आथर्व- णम् । तथा समूहेपि । काठकम् । कालापकम् । छान्दोग्यम् । औक्थक्यम् । आथर्वणम् † ॥

• गोत्रलक्षणो वुञेव भवतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे । † ननु धर्मे न कोपि प्रत्ययो विधास्यते, कथं धर्मवदित्यतिदेशः। एतदेव ज्ञापयति वार्तिककारो गोत्रचरणाद्वुञित्यस्मिन्प्रकरणे सर्वशेषत्वेन 'चरणाद्धर्माम्नाययोरिति वक्ष्यति' तस्म- न्मतः पाणिनेरप्यभिमतमिति । इत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ॥

३०४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् ॥ ४७ ॥ अचित्तार्थेभ्यो हस्तिधेनुशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । अणञोरपवादः । अपूपानां समूह, आपूपिकम् । शाष्कु- लिकम् । हास्तिकम् । धैनुकम् ॥ धेनोरनञ इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ आधेनवम् ॥ केशाश्वाभ्यां यञ्छावन्यतरस्याम् ॥ ४८ ॥ केश अश्व इत्येताभ्यां यथासंख्यं यञ् छ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतो ऽन्य- तरस्यां तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । केशानां समूहः, कैश्यम् । कैशिकम् । अश्वानां समूह, आश्वम् । आश्वीयम् ॥ पाशादिभ्यो यः ॥ ४९ ॥ पाशादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । पाशानां समूहः, पाश्या । तृण्या * । पाश । तृण । धूम । वात । अङ्गार । पोत । बालक । पिटक । पिटाक । शकट । हल । नड । वन † ॥ खलगोरथात् ॥ ५० ॥ खलगोरथशब्देभ्यो यः प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । खलानां समूहः, खल्या । गव्या । रथ्या । पाशादिष्वपाठ उत्तरार्थः ‡ ॥ इनित्रकत्यचश्च ॥ ५१ ॥ खलगोरथशब्देभ्यो यथासंख्यम् इनि त्र कत्यच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति तस्य समूह इत्येतस्मिन्विषये । खलिनी । गोत्रा । रथकत्या ॥ खलादिभ्य इनिर्वक्तव्याः ॥ * ॥ डाकिनी । कुण्डलिनी । कुटुम्बिनी ॥ कमलादिभ्यः खण्डच् प्रत्ययो भवति ॥ * ॥ कमलखण्डम् । अम्भोजखण्डम् । कमल । अम्भोज । पद्मिनी । कुमुद । सरोज । पद्म । नलिनी । कैरविणी । कमलादि- राहातिगणः ॥ नरकरितुरङ्गाणां स्कन्धच् प्रत्ययः ॥ * ॥ नरस्कन्धः । करि- स्कन्धः । तुरङ्गस्कन्धः ॥ पूर्व्वादिभ्यः काण्डः प्रत्यये भवति ॥ * ॥ पूर्व्वका- ण्डम् । मुक्ताकाण्डम् । कर्मकाण्डम् § ॥ विषयो देशे ॥ ५२ ॥ समूह इति निवृत्तम् । षष्ठी समर्थविभक्तिरनुवर्त्तते । तस्येति षष्ठीस- मर्थाद् विषय इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ विषयो देश-

• अत्र स्त्रीलिङ्गत्वं लोकाव्यत्वाल्लिङ्गस्येत्यधिकं पुस्तकान्तरे । † पाटलका । गल । इत्यधिकं पुस्तकान्तरे । ‡ योगविभाग उत्तरार्थः । पा० ३ । § कमलादिभ्य इत्यारभ्य कर्मकाण्डमित्यन्तः पाठ एकस्मिन्पुस्तके नास्ति ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३०५

श्चेत्स भवति । विषयशब्दो बह्वर्थः । क्व चित्ग्रामसमुदाये वर्तते, विषयो लब्ध इति । क्व चिदिन्द्रियार्थे, चक्षुर्विषयो रूपमिति । क्व चिदत्यन्तशीलिते ज्ञेये, देवदत्तस्य विषयो ऽनुवाक इति । क्व चिदन्यत्राभावे, मत्स्यानां विषयो जलमिति । तत्र देशग्रहणं ग्रामसमुदायप्रतिपत्त्यर्थम् । शिबीनां विषयो देशः, शैबः । चौड्रः । देशइति किम् । देवदत्तस्य विषयो ऽनुवाकः ॥ राजन्यादिभ्यो वुञ् ॥ ५३ ॥ राजन्यादिभ्यः शब्देभ्यो वुञ्प्रत्ययो भवति विषयो देशश्चेत्येतस्मिन्नर्थे । अणोपवादः । राजन्यानां विषयो देशः, राजन्यकः । दैवयानकः । आकृतिगण- श्चायम् । मालवानां विषयो देशः, मालवकः । वैराटकः । नैगर्तकः । राजन्य । दैवयान । शाल्ङ्कायन । जालन्धरायण । आत्मकामेय । आम्बरीषपुत्र । वसाति । बैल्ववन । शैलूष । उदुम्बर । बैल्वल । आर्जुनायन । संप्रिय । दाक्षि । ऊर्णनाभ * ॥ भौरिक्याद्यैषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ ॥ ५४ ॥ भौरिक्यादिभ्य ऐषुकार्यादिभ्यश्च यथासंख्यं विधल् भक्तल् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतो विषयो देशइत्येतस्मिन्विषये । अणोपवादः । भौरिकिविधः । वैपेयविधः । ऐषुकार्यादिभ्यः । ऐषुकारिभक्तः । सारस्यायनभक्तः । भौरिकि । वैपेय । भोलिकि । चैटयत । काणेय । वाणिजक । वालिज । वालिज्यक । शैलूयत । बैकयत । भौरिक्यादिः ॥ ऐषुकारि । सारस्यायन । चान्द्रायण । द्वाक्षायण । त्र्यायण । औडायन । जौलायन । खाडायन । सौवीर । दास- मिति । दासमित्रायण । शौद्रायण । दाक्षायण । शयण्ड । तार्क्ष्यायक । नौधायण । सायण्ड । शौण्डि । वैश्वमानव । वैश्वधेनव । नद । तुण्डदेव । विश्रदेव † ॥ सोस्यादिरितिच्छन्दसः प्रगाथेषु ॥ ५५ ॥ स इति समर्थविभक्तिः । अस्येति प्रत्ययार्थः । आदिरिति प्रकृतिविशे- षणम् । इतिकरणो विवक्षार्थः । छन्दस इति प्रकृतिनिर्देशः । प्रगाथेष्विति प्रत्ययार्थविशेषणम् । स इति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्प्रथमासमर्थं छन्दश्चेत्तदादिर्भवति, यत्तदस्येति निर्दिष्टं प्रगाथा- श्चेत्ते भवन्ति, इतिकरणस्ततश्चेद्विवक्षा । पङ्क्तिरादिरस्य, पाङ्क्तः प्रगाथः । आनु- ष्टुभः । जागतः । आदिरिति किम् । अनुष्टुम्मध्यमस्य प्रगाथस्य । छन्दस इति किम् । उदुत्यञ्छब्द आदिरस्य प्रगाथस्य । प्रगाथेष्विति किम् । पङ्क्तिरादिरस्या-

• आप्रीत । अव्रोड । वैतिल । वात्रक । एते ऽधिकाः पुस्तकान्तरे । † अलायत । औलालायत । शैयण्ड । भयायण्ड । वैश्वदेव । एते शब्दा अधिकाः पुस्त- कान्तरे । २०

नुवाकस्य। प्रगाथशब्दः क्रियानिमित्तकः क्व चिदेव मन्त्रविशेषे वर्तते। यत्र द्वे ऋचौ प्रग्रथनेन तिस्रः क्रियन्ते स प्रगाथनात्मकवर्णगानाद्वा प्रगाथ इत्युच्यते ॥ छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसके स्वार्थेउपसंख्यानम् ॥ * ॥ त्रैष्टुभमेव त्रैष्टुभम्। जागतम् ॥ संग्रामे प्रयोजनयोद्धृभ्यः ॥ ५६ ॥ सोस्येति समर्थविभक्तिः, प्रत्ययार्थश्चानुवर्तते । प्रथमासमर्थविशेषणं, प्रयोजनं योद्धारश्च । प्रत्ययार्थविशेषणं संग्रामः । प्रयोजनवाचिभ्यो योद्धृवाचि- भ्यश्च शब्देभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यो ऽस्येति षष्ठ्यर्थे संग्रामे ऽभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । भद्रा प्रयोजनमस्य संग्रामस्य भाद्रः संग्रामः । सौभद्रः । गैरिमित्रः । योद्धृभ्यः । अह्निमाला योद्धारो ऽस्य संग्रामस्य, आह्रिमालः । स्यन्दनाश्वः । भारतः । संग्रामइति किम् ।

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image:

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३०७ क्रतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् ॥ ६० ॥ ऋतुविशेषवाचिभ्य उक्थादिभ्यश्च सूत्रान्ताच्च ठक्प्रत्ययो भवति तद- धीते तद्वेदेत्यस्मिन्विषये। अणोऽपवादः। अग्निष्टोममधीते वेद वा, आग्निष्टो- मिकः। वाजपेयिकः। उक्थादिभ्यः। औक्थिकः। लौकायतिकः। सूत्रान्तात्। वार्तिकसूत्रिकः। सांख्यसूत्रिकः॥ सूत्रान्तादकल्पादेरिष्यते॥ कल्पसूत्रमधीते काल्पसूत्रः। अणेव भवति। उक्थशब्दः केषु चिदेव सामसु रूढः। यन्नायज्ञी- यात्परेण यानि गीयन्ते, न च तान्यधीयाने प्रत्यय इष्यते, किं तर्हि सामलक्षणे औक्थिक्ये वर्तमान उक्थशब्दः प्रत्ययमुत्पादयति। उक्थमधीते, औक्थिकः। औक्थिक्यमधीत इत्यर्थः

३०८ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ अनुब्राह्मणशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेदेत्यस्मिन्विषये । अणोऽपवादः । ब्राह्मणसदृशो ऽयं ग्रन्थो ऽनुब्राह्मणम् । तदधीते, ऽनुब्राह्मणी । अनुब्राह्मणिनौ । अनुब्राह्मणिनः । मत्वर्थेनात इनिठनाविति इनिनासिद्धम् । तन्नैतस्माद्वपि प्राप्नोति, अनभिधानाच्च भविष्यति । अणोनिवृत्त्यर्थं तर्हि वच- नम् ॥ वसन्तादिभ्यष्ठक् ॥ ६३ ॥ वसन्त इत्येवमादिभ्यष्ठक्प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेदेत्यस्मिन्विषये। अणोऽपवादः । वसन्तसहचरितोयं ग्रन्थो वसन्त,स्तमधीते, वासन्तिकः । वार्षि- कः । वसन्त । वर्षा । शरद् । हेमन्त । शिशिर । प्रथम । गुहा । चरम । अनु- गुहा । आपर्वन् । आथर्वन् ॥ प्रोक्ताल्लुक् ॥ ६४ ॥ प्रोक्तसहचरितः प्रत्ययः प्रोक्तः । प्रोक्तप्रत्ययान्तादध्येतृवेदित्रोरुत्पन्नस्य लुग्भवति । पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम्, तदधीते पाणिनीयः । आपिशलः । स्त्रियां स्वरे च विशेषः । पाणिनीया ब्राह्मणी ॥ सूत्राच्च कोपधात् ॥ ६५ ॥ सूत्रवाचिनः ककारोपधादुत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति । अप्रोक्तार्थ आर- म्भः । पाणिनीयमष्टकं सूत्रं तदधीते, चाष्टकाः पाणिनीयाः दशका वैयाघ्रप- दीयाः । त्रिकाः काशकृत्स्नाः ॥ संख्याप्रकृतेरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । महावार्त्तिकं सूत्रमधीते, माहावार्त्तिकः । कालापकमधीते, कालापकः । कोप- धादिति किम् । चतुष्टयमधीते, चातुष्टयः ॥ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि ॥ ६६ ॥ प्रोक्तग्रहणमनुवर्त्तते । छन्दांसि ब्राह्मणानि च प्रोक्तप्रत्ययान्तानि तद्वि- षयाण्येव भवन्ति । अध्येतृवेदितृप्रत्ययविषयाणि । अनन्यभावो विषयार्थः । तेन स्वातन्त्र्यमुपाद्यन्तरयोगे वाक्यं च निवर्त्तते । कठेन प्रोक्तमधीयते, कठाः । मौदाः । पैप्पलादाः । आर्चायिनः । वाजसनेयिनः । ब्राह्मणानि खल्वपि । ताण्डिनः । भाल्लविनः । शाट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । ब्राह्मणग्रहणं किम् । यावता छन्द एव तत् । ब्राह्मणविशेषप्रतिपत्त्यर्थ,मिह तद्विषयता मा भूत् । याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि ब्राह्मणानि, याज्ञवल्क्यानि । सौलभानि । चकारो ऽनुक्त- समुच्चयार्थः । कल्पे । काश्यपिनः । कौशिकिनः । सूत्रे । पाराशरिणो भिक्षवः । शैलालिनो नटाः । कर्म्मन्दिनः । कृशाश्विनः । छन्दोब्राह्मणानीति किम् । पाणिनीयं व्याकरणम् । पैङ्गी कल्पः ॥

: "चा" + "र्जु" + "ना" + "वो" = "चार्जुननावो"? Wait! Is it: "चार्जर्जुनावो"? Wait, look at the first character of L16: Is it 'च'? Wait! "चर्जुनावा..."? No, why would it be 'च'? Wait, what is the sutra? "तस्य निवासः ॥ ६९ ॥" Wait, could it be: "अर्जुनावा..."? Wait, let's compare character 1 of L16 with 'अ' in 'अदूरभवश्च' (L18), 'अञधिकारः' (L27), 'अणोऽपवादः' (L25): In L25: 'अ' in 'अणोऽपवादः': it's a standard 'अ'. In L16: the first character is NOT 'अ'. It has a rounded back like 'च' or 'श' or 'ऋ'. Wait, look at 'ऋ' in 'ऋतुमती' in L27: LOOK AT L27: "इक्षुमती ।" before it is "ऋतुमती"?! Wait, L27 says: "परत्वान्मत्तुब्भवति । ऋतुमती । अञधिकारः..." Wait! Is it "ऋतुमती" or "इक्षुमती"? Look at L27: "परत्वान्मत्

३६० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ दिति किम् । आहिमतम् । यावमतम् । अङ्गग्रहणं बहुजिति तद्विशेषणं यथा विज्ञायेत, मत्वन्तविशेषणं मा विज्ञायीत । मालावतां निवासो, मालावत्तम् ॥ बह्वचः कूपेषु ॥ ७३ ॥ बह्वचः प्रातिपदिकादञ् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः कूपेष्वभिधेयेषु । अञोपवादः । यथासंभवमर्थाः संबध्यन्ते । दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तः कूपः, दैर्घव- रत्रः कापिलवरत्रः ॥ उदक्च विपाशः ॥ ७४ ॥ विपाश उत्तरे कूले ये कूपास्तेष्वभिधेयेष्वञ् प्रत्ययो भवति चातुर- र्थिकः । अञोपवादः । अबह्वजर्थे आरम्भः । दत्तेन निर्वृत्तः कूपो, दात्तः । गौप्तः । उदगिति किम् । दक्षिणतो विपाशः कूपेष्वप्येव । दात्तः । गौप्तः । स्वरे विशेषः । महती सू

Yes! The sentence in Kashika is: "रोणीशब्दः सर्वावस्थोऽण्प्रत्ययमुत्पादयति, केवलस्तदन्तश्च ।" In this print, the 'प्र' in 'प्रत्यय' might be slightly deformed or missing a loop, looking like 'त्', but the intended reading is definitely "सर्वावस्थोऽण्प्रत्यय-". Let's look at it: it has ऽ, ण, then a conjunct with a stroke to the left: it's actually 'प्र' where the loop is small, and 'त्य' or 'य'! Wait, it says: "ऽण्प्रत्यय-"!

Line 7 : मुत्पादयति, केवलस्तदन्तश्च । रौणः । आजकरोणः । सैंहिकरोणः ॥

Line 8 : कोपधाच्च ॥ ७९ ॥

Line 9 : ककारोपधाच्च प्रातिपदिकादणप्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासं- Wait, is it "प्रातिपदिकादणप्रत्ययो" or "प्रातिपदिकादण्प्रत्ययो"? In L9: "प्रातिपदिकादणप्रत्ययो" (ण without virama, just as in L4 "रोणीशब्दादणप्रत्ययो").

Line 10 : भवमर्थसंबन्धः क्लृप्तलक्षणस्योवर्णलक्षणस्य चाञोऽप

३१२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥

विनता * । यवनत । त्रिकुघास । छहस् । अवयास † । मौद्गल्य । कृशाश्वादिः ॥ ऋश्यादिभ्यः कः प्रत्ययो भवति । ऋश्यकः । न्योधकः । ऋश्य । न्योध । शिरा । निर्लीन । निवास । निधान । निवात । निबद्ध । विबद्ध । परिगूढ । उपगूढ । उत्तराश्मन् । स्थूलबाहु । खदिर । शर्करा । अनडुह् । परिवंश । वेणु । क्षीरप ‡ । ऋश्यादिः ॥ कुमुदादिभ्यष्ठच्प्रत्ययो भवति । कुमुदिकम् । शर्करिकम् । कुमुद । शर्करा । न्योध । इत्कट § । गर्त्त । बीज । अश्वत्थ । बल्यज । परिवाप । शिरीष । यवाष । कूप । विकङ्कत ॥ । कुमुदादिः ॥ काशादिभ्य ष्टिलः प्रत्ययो भवति । काशिलम् । वाशिलम् । काश । वाश । अश्वत्थ । पलाश । पीयूष । विश ¶ । तृण । नर । चरण । कईम । कर्पूर । कण

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३१३ ॥ विरह । नासिका । संकाशादिः ॥ बलादिभ्यो यः प्रत्ययो भवति । बल्यः । कुल्यम् । बल । मुज । तुल । उल । डुल । कलस । वन । कुल । बलादिः ॥ पत्तादिभ्यः फक् प्रत्ययो भवति । पात्तायनः । तैषायनः । पत्त । तुष । शण्ड । काकलिक । चित्र । अश्मन् । अलिस्वन् । पथिन्यन्थ च । * पत्तादिः ॥ कणी- दिभ्यः फिञ्प्रत्ययो भवति । कार्णायनिः । वासिष्ठायनिः । कर्ण । वसिष्ठ । अलुश । अल । हुप्रद । आनडुह । पाञ्चजन्य । स्थिरा । कुलिश । कुम्भी । जीवन्ती । जित्व । आयडीधत † । कर्णादिः ॥ सुतङ्गमादिभ्य इञ्प्रत्ययो भवति । सौतङ्गमिः । मौनिचित्तिः । सुतङ्गम । मुनिचित्त । विप्रचित्त । महापुच्छ । श्वेत । गंडिक । शृङ्ग । शिय । बीजवापिन् । श्वन् । आर्जुन । अजिर । जीव । सुत- ङ्गमादिः ॥ प्रमदिग्वादिभ्यो ञ्यः प्रत्ययो भवति । प्रागम्व्यम् । प्रमदिन् । प्रम- दिन् । शरदिन् । कलिव । सडिव । गड्डिव । चूहार । मार्जार । कोविदार । प्रमद्वादिः ॥ वराहादिभ्यः कक् प्रत्ययो भवति । वाराहकम् । पालाशकम् । वराह । पलाश । शिरीष । पिन्नहु । स्थूण । विदग्ध । विजग्ध । विभग्न । बाहु । खदिर । शर्करा ‡ । वराहादिः ॥ कुमुदादिभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति । कौमुदिकम् । कुमुद । गोमय । रथकार । दशग्राम । अश्वत्थ । शाल्मली । कुण्डल । मुनिस्थूल । कूट । मुचुकर्ण § । कुमुदादिः ॥ शिरीषशब्दो ऽरीहणा- दिषु कुमुदादिषु वराहादिषु च पठ्यते, चौत्सर्गिकोपि तत इष्यते, तस्य च वर- हादिषु दर्शनाल्लुब्भवति । तथा चोक्तं शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषा, स्तस्य वनं, शिरीषवनमिति ॥ जनपदे लुप् ॥ ८१ ॥ देशे तन्नाम्नीति यश्चातुरर्थिकः प्रत्ययो भवति, तस्य देशविशेषे जनपदे ऽभिधेये लुब्भवति । ग्रामसमुदायो जनपदः । पञ्चालानां निवासो जनपदः, पञ्चालाः कुरवः । मत्स्याः । अङ्गाः । वङ्गाः । मगधाः । सुह्माः । पुण्ड्राः । इह कस्मान्न भवति । उदुम्बरा अस्मिन्सन्ति, औदुम्बरो जनपदः, वैदिशो ‖ जनपद, इति । तन्नाम्नीति वर्तते । न चात्र लुबन्तं तन्नामधेयं भवति ॥ वरणादिभ्यश्च ॥ ८२ ॥

• कुम्भ । शौरज । सीरक । शरक । शलक । सरस । समल । रोमन् । लोमन् । शंखका । लोमक । सकृण्डक । अस्तिबल । यमल । हस्त । सिंहक । एते शब्दा अत्र गणे ऽधिकाः पुस्तकान्तरे ।

• अर्क । लूप । स्फिक् । प्लाक्षत् । एते शब्दा अत्र गणे ऽधिकाः । ‡ विनष्ट । निखष्ट । विक्रष्ट । मूल । एते ऽत्र गणे ऽधिकाः पुस्तकान्तरे । § कुन्द । मधुकर्ण । सुचिकर्ण । शिरीष । इते ऽधिका अत्र पुस्तकान्तरे । ‖ वैदश इति पा० २ ।

३१४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ वरण इत्येवमादिभ्य उत्पद्यस्य चातुरर्थिकस्य प्रत्ययस्य लुब्भवति । अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं नगरं । वरणाः । शृङ्गी । शाल्म- लयः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ आकृतिगणतामस्य बोधयति । कटुक*बदर्या अदूरभवो ग्रामः, कटुकबदरी । शिरीषाः । काञ्ची । वरणाः, पूर्वी गौदौ †। शालिङ्गायन । पर्णी । शृङ्गी । शाल्मलयः । सदावृक्षी । वणिकि । वणिक् । जालपद् । मधुरा । उज्जायिनी । गया । तक्षशिला । उरशा । आकृतिः ॥ शर्कराया वा ॥ ८३ ॥ शर्कराशब्दादुत्पद्यस्य चातुरर्थिकस्य प्रत्ययस्य वा लुब्भवति । वायग्रहणं किम् । यावता शर्कराशब्दः कुमुदादिषु वराहादिषु च पठ्यते । तत्र पाठसाम- र्थ्यात्प्रत्ययस्य पक्षे श्रवणं भविष्यति । एवं तर्ह्येतज् ज्ञापयति । शर्कराशब्दादौ- त्सर्गिको भवति, तस्यायं विकल्पितो लुबिति । शर्करा । शार्करम् । गणपाठाच्च श्रवणामुत्तरसूत्रे विहितौ च द्वौ प्रत्ययौ तदेवं षड्रूपाणि भवन्ति । शर्करा । शार्करम् । शर्करिकम् । शार्करकम् । शार्करिकम् । शर्केरीयमिति ॥ ठञ्छौ च ॥ ८४ ॥ शर्कराशब्दाट्ठञ् छ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतश्चातुरर्थिकौ । यथासंभवम- र्थसंबन्धः । शार्करिकम् । शर्केरीयम् ॥ नद्यां मतुप् ॥ ८५ ॥ नद्यामभिधेयायां मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । तन्नाम्नो देशस्य विशेषणं नदी । उदुम्बरा यस्यां सन्ति, उदुम्बरावती । मशकावती । वीरण- वती । पुष्करावती । इत्तुमती । द्रुमती । इह कस्मान्न भवति । भागीरथी भैमरथी । मतुबन्तस्यातन्नामधेयत्वात् ॥ मध्वादिभ्यश्च ॥ ८६ ॥ मधु इत्येवमादिभ्यः शब्देभ्यो मतुप्प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अन- द्यर्थ आरम्भः । मधुमान् । बिसवान् । मधु । बिस । स्थाणु । मुष्टि ‡ । रहु । वेणु । रम्य । चत्त । कर्कन्धु । शमी । किरीर । डिम । किंशरा । शर्यणा महत् । महथ । दार्वाघाट । शर । इष्टका । तक्षशिला । शक्ति । आसन्दी आसुति । शलाका । सामिधी । खडा । बेटा । मध्वादिः ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् ॥ ८७ ॥ कुमुद नड वेतस इत्येतेभ्यः शब्देभ्यो ड्मतुप् प्रत्ययो भवति चातुर्-

* कन्दुक । इति पा० २ । † पूर्व्या गोदी । अपरेण गोदो इति । पा० २ । ‡ सृष्टि । इति पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३१५ र्थिकः । कुमुद्वान् । नड्वान् । वेतस्वान् ॥ महिषाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ महि- षाणाम देशः ॥ नडशादाड् ड्वलच् ॥ ८८ ॥ नडशादशब्दाभ्यां ड्वलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासंभवमर्थसं- बन्धः । नड्वलम् । शाद्वलम् ॥ शिखाया वलच् ॥ ८९ ॥ शिखाशब्दाद्वलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासंभवमर्थसंबन्धः । शिखावलं नामनगरम् । मतुप्प्रकरणेपि शिखाया वलञ् वक्ष्यति । तददेशार्थं वचनम् ॥ उत्करादिभ्यश्छः ॥ ९० ॥ उत्कर इत्येवमादिभ्यश्छः प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासंभवमर्थ- संबन्धः । उत्करीयम् । शफरीयम् । उत्कर । संफल * । शफर । पिप्पल । पिप्प- लीमूल । अश्मन् । अर्क । पर्ण । सुपर्ण । खलाजिन । रहा । अग्नि । तिक । कितव । आतप । अनेक । पलाश । सुशव । पिचुन्द । अश्वत्थ । शकात्तुङ्गु । भस्त्रा । विशाला । अवरोहित । गर्त्त । शाल । अन्य । अन्या । अजिन । मञ्च । चर्मन् । उत्क्रोश । शान्त । खदिर । शूर्पणाय । श्यावनाय । नैव । बक । नितान्त । वृत्त । इन्द्रवृत्त । आर्द्रवृत्त । अर्जुनवृत्त । उत्करादिः ॥ नडादीनां कुक् च ॥ ९१ ॥ नड इत्येवमादीनां कुगागमो भवति, छश्च प्रत्ययश्चातुरर्थिकः । यथा- संभवमर्थसंबन्धः । नडकीयम् । प्लक्षकीयम् । नड । प्लक्ष । बिल्व । वेणु । वेत्र । वेतस । तृण । इक्षु । काष्ठ । कपोत ॥ क्रुञ्चाया ह्रस्वत्वं च ॥ तत्तचलोपश्च ॥ शेषे ॥ ९२ ॥ शेषइत्यधिकारोयम् । यानिह ऊर्ध्वं प्रत्ययाननुक्रमिष्यामः, शेषेर्थे ते वेदि- तव्याः । उपयुक्तादन्यः शेषः । अपत्यादिभ्यश्चतुर्थपर्यन्तेभ्योऽन्योऽर्थः शेषः, तस्मिं- र्ढविशेषा ह्यपत्यसमूहादयस्तेषु घादयो मा भूवन्निति शेषाधिकारः क्रियते। किं च सर्वेषु जातादिषु घादयो यथा स्युरनन्तरेणैवार्थादेशेन संबन्धित्वेन कृतार्थता मा ज्ञायीति साकल्यार्थं शेषवचनम् । वक्ष्यति । राष्ट्रावारपाराद् घखौ । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । शेषइति लक्षणं चाधिकारश्च । चक्षुषा गृह्यते, चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः † । दृषदि पिष्टाः, दार्षदा सक्तवः । उलूखले सुतः, औलूखलो

• संकर । इति पा० २ । † श्रावणो रसः । स्पार्शनः स्पर्शः । इत्येकस्मिन्पुस्तके ऽधिकम् ।

३१६ ॥ काशिका ॥ ४ । २ ॥ याश्वर्कः । आश्वैरुह्यते, आश्वो रथः । चतुर्भिर्वाह्यते, चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते, चातुर्दशं रक्ष इति ॥ राष्ट्रावारपाराद् घखौ ॥ ९३ ॥ राष्ट्र अवारपार इत्येताभ्यां यथासंख्यं घखावित्येतौ प्रत्ययौ भवतः । राष्ट्रियः । अवारपारीणः ॥ विगृहीतादपीष्यते ॥ अवारीणः । पारीणः ॥ विप- रीताच्च ॥ पारावारीणः । प्रकृतिविशेषोपादानमात्रेण तावत्प्रत्यया विधीयन्ते । तेषां तु जातादयोऽर्थाः समर्थविभक्तयश्च पुरस्ताद्वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाद्यखञौ ॥ ९४ ॥ ग्रामशब्दाद्य खञ् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । ग्राम्यः । ग्रामीणः ॥ कत्र्यादिभ्यो ढकञ् ॥ ९५ ॥ कत्रि इत्येवमादिभ्यो ढकञ् प्रत्ययो भवति । कात्रियेकः । श्रौम्भेयकः । कत्रि । उम्भि । पुष्कर । पुष्कल । मोदन । कुम्भी । कुण्डिन । नगर । वञ्जी । भक्ति । माहिष्मती । चर्मण्वती * । ग्राम । उख्या ॥ कुल्याया यलोपश्च कत्र्यादिः ॥ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु ॥ ९६ ॥ कुलकुक्षिग्रीवाशब्देभ्यो यथासंख्यं श्वन् असि अलंकार इत्येतेषु जाता- दिष्वर्थेषु ढकञ् प्रत्ययो भवति । कौलेयको भवति श्वा चेत् । कौलेयः । कौक्षेयको भवत्यसिश् चेत् । कौक्षेयः । ग्रैवेयको भवत्यलंकारश्चेत् । ग्रैवेयः नद्यादिभ्यो ढक् ॥ ९७ ॥ नदी इत्येवमादिभ्यो ढक् प्रत्ययो भवति । नादेयम् । माहेयम् । नगरीशब्दोऽत्र पठ्यते । पौर्वनगरेयम् । के चित् पूर्वनगिरीति पठन्ति, विशेषात् च प्रत्ययं कुर्वन्ति । पौरेयम् । वानेयम् । गैरियमिति । तदुभयमपि दर्श- नप्रमाणम् । नदी । मही । वाराणसो । श्रावस्ती । कौशाम्बी । नवकौशाम्बी काशफरी । खादिरी । पूर्वनगरी । पावा । मावा । साल्वा । दावी । दात्वी । वासेनकी ॥ वडवाया वृषे ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् ॥ ९८ ॥ दक्षिणा पश्चात् पुरस् इत्येतेभ्यस्त्यक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । दाक्षि- णात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः । कापिश्याः ण्फक् ॥ ९९ ॥

• चर्मती । इति पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३१२ कापिशीशब्दात् फक् प्रत्ययो भवति शैषिकः। षकारो ङीबर्थः। कापि- शायनं मधु। कापिशायनी द्राक्षा॥ बाहूत्थार्दिभ्यश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ बाह्वायनी। चौड्ढायनी। क्षाद्रायनी ॥ रङ्कोरमनुष्ये ऽण् च ॥ १०० ॥ रङ्गुशब्दादण् प्रत्ययो भवति, चकारात्फक् शैषिको ऽमनुष्येभिधेये। राङ्कवो गौः। राङ्कवायणो गौः। अमनुष्य इति किम्। राङ्कवको मनुष्यः। ननु च रङ्कुशब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तत्र च मनुष्यतत्स्थयोरवुञिति मनुष्ये परत्वाद्वु- ञैव भवितव्यं, कच्छादिपाठादमनुष्ये ऽपि सिद्धः, किमिह मनुष्यप्रतिषेधेना- ण्यहणेन च। तदुच्यते। नैवायं मनुष्यप्रतिषेधः किं तर्हि नञिवयुक्तन्यायेन मनुष्यसदृशे प्राणिनि प्रतिप

३१८ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ अमेभ्यो निष्ठाश्चण्डालादिः ॥ आविसश्छन्दसि ॥ * ॥ आविसशब्दाच्च छन्दसि त्यप् प्रत्ययो भवति। आविष्ट्यो वर्तते ॥ आरण्यायणो वक्तव्यः ॥ * ॥ आरण्याः सुमनसः ॥ दूरादेत्यः ॥ * ॥ दूरेत्यः पथिकः ॥ उत्तरादाहञ् ॥ * ॥ औत्तराहः ॥ ऐषमोह्यःश्वसो ऽन्यतरस्याम् ॥ १०५ ॥ ऐषमस् ह्यस् श्वस् इत्येतेभ्यो ऽन्यतरस्यां त्यप् प्रत्ययो भवति शैषिकः। ऐषमस्त्यम्। ऐषमस्तनम्। ह्यस्त्यम्। ह्यस्तनम्। श्वस्त्यम्। श्वस्तनम्। श्वसस्तुट् चेति ठजपि तृतीयो भवति। शौवस्तिकम् ॥ तीररूप्योत्तरपदादञ्ञौ ॥ १०६ ॥ तीरोत्तरपदाद् रूप्योत्तरपदाच्च प्रातिपदिकाद्यथासंख्यमञ् ञ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ। अणोऽपवादौ। काकतीरम्।

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into pure, clean Devanagari Markdown:

भवति शैषिकः । उदीच्यग्रामलक्षणस्याञोऽपवादः । माद्रीप्रस्थः । माहकीप्रस्थः । पलद्यादिभ्यः । पालदः । पारिषदः । ककारोपधात् । नैलीनकः । चैयातकः * । पलद्यादिषु यो वाहीकग्रामस्ततश्छण्ठञोरपवादः । यथा । गोष्ठी, नैतकी- ति † । गोमतीशब्दः पठ्यते, ततो रोपधेतोः प्राचामिति वुञोपवादः । वाही- कशब्दः कोपधोऽपि पुनः पठ्यते परं छं बाधितुम् । अण्ग्रहणम् बाधकबा- धनार्थम् । पलदी । परिषत् । यकृल्लोमन् । रोमक । कालकूट । पटच्चर । वाहीक । फलकीट । मलकीट । कमलकीट । कमलभिदा । कमलकीर । बाहुकीट । नैतकी । परिखा । शूरसेन ॥ गोमती । उदयान ‡ । पलद्यादिः ॥ कण्वादिभ्यो गोत्रे ॥ १११ ॥ गोत्रमिह न प्रत्य

३२० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ गोत्रइति नानुवर्त्तते । सामान्येन विधानम् । वृद्धात्प्रातिपदिकात् छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणोऽपवादः । गार्गीयः । वात्सीयः । शालीयः । मालीयः । अव्ययतीररूपयोत्तरपदोदीच्यामकोपधाद्विधौस्तु परत्वादूबाध्यते ॥ भवतष्ठक्छसौ ॥ ११५ ॥ वृद्धादित्येव । भवच्छब्दाद् वृद्धात् ठक्छसौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ । छस्यापवादौ । सकारः पदसंज्ञार्थः । भवतस्त्यदादित्वाद् वृद्धसंज्ञा । भावत्कः । भवदीयः । अवृद्धात्तु भवतः शतुरणैव भवति । भावतः ॥ काश्यादिभ्यष्ठञ्जिठौ ॥ ११६ ॥ काशि इत्येवमादिभ्यष्ठञ् ञिठ इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ । इकार उच्चारणार्थः । ञकार एवोभयत्र विपर्यस्तदेशोऽनुबन्धः । स्त्रीप्रत्यये विशेषः । काशिकी । काशिका । वैदिकी । वैदिका । वृद्धादित्यनुवर्त्तते, ये त्ववृद्धाः पठ्यन्ते वचनप्रामाण्यात्तेभ्यः प्रत्ययविधिः । देवदत्तशब्दः पठ्यते तस्य एङ् प्राचां देशइति वृद्धसंज्ञा । दैवदत्तिकः । वाहीकग्रामस्य तु नास्ति वृद्धसंज्ञा । दैवदत्तः । कथं भाष्यउदाहृतं वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वेदितव्या देवदत्तीया दैवदत्ता इति, यावता वृद्धसंज्ञापत्ते काश्यादित्वात् ठञ्जिठाभ्यां भवितव्यम् । तत्रैवं वर्णयन्ति वा नामधेयस्येति व्यवस्थितविभाषेयं, सा छे कर्त्तव्ये भवति ठञ्जिठयोर्न भवतीति । काशि । चेदि * । संज्ञा । संवाह । अच्युत । मोह- मान । शकुलाद । हस्तिकर्षू । कुदामन् † । हिरण्य । करण । गोधाशन मौरिकि । मौलिहि । अरिन्दम । सर्वमित्र । देवदत्त । साधुमित्र । दासमित्र । दासग्राम । सौधावतान । युवराज । उपराज । सिन्धुमित्र । देवराज ॥ आपत्- कादिपूर्वपदात्कालान्तात् ॥ आपत्कालिकी । आपत्कालिका । और्ध्वकालिकी । और्ध्वकालिका । तात्कालिकी । तात्कालिका ॥ वाहीकग्रामेभ्यश्च ॥ ११७ ॥ वृद्धादित्येव । वाहीकग्रामवाचिभ्यो वृद्धेभ्यष्ठञ्जिठौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ । छस्यापवादौ । शाकलिकी । शाकलिका । मान्त्विकी । मान्त्विका ॥ विभाषोशीनरेषु ॥ ११८ ॥ वृद्धादिति वर्तते, वाहीकग्रामेभ्य इति च । उशीनरेषु ये वाहीकग्रामास्त- द्वाचिभ्यो वृद्धेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विभाषा ठञ्जिठौ प्रत्ययौ भवतः । आहुजासि- की। आहुजालिका। आहुजालीया। सौदर्शनिकी। सौदर्शनिका। सौदर्शनीया ॥

• चेदीति पा० २ । † कुनामन्निति पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ ३२१ ओर्देशे ठञ् ॥ ११९ ॥ वृद्धादिति नानुवर्त्तते । उत्तरसूत्रे पुनर्वृद्धग्रहणात् । उवर्णान्ताद् देश- वाचिनः प्रातिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । नैवादर्कुकः । शाबर- जम्बुकः * । देश इति किम् । पटोश्छात्राः, पाटवाः । ठञिठञोः प्रकरणे ठञः केवलस्यानुवृत्तिर्न लभ्यत इति ठञ्ग्रहणं कृतम् ॥ वृद्धात्प्राचाम् ॥ १२० ॥ ओर्देशे इत्येव । उवर्णान्ताद् वृद्धात्प्राग्देशवाचिनः प्रातिपदिकाट्ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । आढकजम्बुकः । शाकजम्बुकः † । नापितवासुकः । पूर्वेणैव ठञि सिद्धे नियमार्थं वचनं वृद्धादेव प्राचामवृद्धाच्च भवतीति । मल्ल- वास्तु । माल्लवास्त्वः ॥ धन्वयोपधाद्बुञ् ॥ १२१ ॥ वृद्धादिति वर्तते, देशइति च । धन्ववाचिनो यकारोपधाच्च देशाभि- धायिनो वृद्धात्प्रातिपदिकाद् वुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । धन्वशब्दो मरुदेश- वचनः । पारेधन्वकः । ऐरावतकः । योपधात् । सांकाश्यकः । काम्पिल्यकः ॥ प्रस्थपुरवहान्ताच्च ॥ १२२ ॥ वृद्धादित्येव, देशइति च । अन्तशब्दः प्रत्येकमभिसंबद्ध्यते । प्रस्थ पुर वह इत्येवमन्ताद्देशवाचिनः प्रातिपदिकाद्वृद्धाद्वुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ञस्यापवादः । मालाप्रस्थकः । नान्दीपुरकः । कान्तीपुरकः । पैलुवहकः । फाल्गुनीवहकः । पुरान्तो रोपधस्तत उत्तरसूत्रेणैव सिद्धमप्रागर्थमिह ग्रहणम् ॥ रोपधेतोः प्राचाम् ॥ १२३ ॥ वृद्धादित्येव, देशइति च । तद्विशेषणं प्राग्ग्रहणम् । रोपधादीकारा- न्ताच्च प्राग्देशवाचिनो वृद्धाद्बुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ञस्यापवादः । पाट- लिपुत्रकः । एकचक्रकः । ईतः खल्वपि । काकन्दी । काकन्दकः । माकन्दी । माकन्दकः । प्राचामिति किम् । दात्तामित्रीयः । तपरकरणं विस्पष्टार्थम् ॥ जनपदतदवध्योश्च ॥ १२४ ॥ वृद्धादित्येव, देशइति च । तद्विशेषणं जनपदतदवधी । वृद्धाज्जनपद- वाचिनस्तदवधिवाचिनश्च प्रातिपदिकाद्बुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ञस्याप- वादः । आभिसारकः । आर्देशकः । जनपदावधेः खल्वपि । चौपुष्टकः । श्यामा-

• केष इति कृत्य इत्याधिकमेकस्मिन्पुस्तके । † शाकलजम्बुक इति पा० २ । २१

३२२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ २ ॥ यनकः । तदवधिरपि जनपद एव गृह्यते न ग्रामः । किमर्थं तर्हि ग्रहणं, बाध- कबाधनार्थं गर्त्तोत्तरपदाच्छं बाधित्वा वुञेव जनपदावधेर्भवति । नैर्गर्त्तकः ॥ अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् ॥ १२५ ॥ जनपदतदवध्योरित्येव । अवृद्धाद्वृद्धाच्च जनपदात्तद्वधिवाचिनश्च बहु- वचनविषयात्प्रातिपदिकाद्वुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । अण्कञ्योरपवादः । अवृद्धाज्जनपदात्तावत् । अङ्गाः । वङ्गाः । कलिङ्गाः । आङ्गकः । वाङ्गकः । कालिङ्गकः । अवृद्धाज्जनपदावधेः । अजमीढाः । अजक्रन्दाः । आजमीठकः । आजक्रन्दकः । वृद्धाज्जनपदात् । दार्वीः । जाम्ब्वः । दार्वकः । जाम्ब्वकः । वृद्धाज्जनपदावधेः । कालञ्जराः । वैकुलिशाः । कालञ्जरकः । वैकुलिशकः । विषयग्रहणमन्यत्र भावार्थम् । जनपदैकशेषबहुत्वे मा भूत् । वर्तन्यः । वार्त्तनः * । अपिग्रहणं किम् । यावता वृद्धात्पूर्वेणैव सिद्धं तक्रकौण्डिन्यन्या- येन बाधा मा विज्ञायीति समुच्चीयते ॥ कच्छाग्निवक्त्रगर्त्तोत्तरपदात् ॥ १२६ ॥ देशइत्येव । उत्तरपदशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते । कच्छाद्युत्तरपदाद्देश- वाचिनः प्रातिपदिकाद्वृद्धादवृद्धाच्च वुञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । काद्यो-