काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ १०७ ॥ प्रक्रमितव्यम् । अनात्मनेपदनिमित्ते इति किम् । प्रस्नोषीष्ट । प्रक्रंसीष्ट । प्रस्नो- ष्यते । प्रक्रंस्यते । प्रसुस्नूषिष्यते । प्रविचिक्रंसिष्यते । सर्वेष्वेवात्र स्नोतिः क्रमिश्चा- त्मनेपदस्य निमित्तम् । सनन्तादपि हि पूर्ववत्सन इत्यात्मनेपदं विधीयते । निमित्तग्रहणं किम् । सीयुडादेस्सत्यरपरस्य च प्रतिषेधार्थम् । इह तु प्रक्रवि- तेवाचरतीति प्रक्रवियीयतइति क्यङन्तमात्मनेपदस्य निमित्तं न स्नोतिः ॥ क्रमेस्तु कर्त्तर्यात्मनेपदविषयादसत्यात्मनेपदे ऽति प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ प्रक्रन्ता । उपक्रन्ता । कर्त्तरीति किम् । प्रक्रमितव्यम् । उपक्रमितव्यम् । आत्मने- पदविषयादिति किम् । निष्क्रमिता । स्नोतेः सनि किति च प्रत्यये इत्युक्तः किति सनि यहगुहोश्च इत्येव

६७८ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ सनि ग्रहगुहोश्चेति इट्प्रतिषेधे प्राप्ते पक्षे इडागमो विधीयते । ऋतश्च वृतो वेति पक्षे दीर्घः । चिकीर्षति जिहीर्षति इत्यत्रोपदेशाधिकाराल्लाक्षणिकत्वाच्च इडागमो न भवति ॥ लिङ्‌सिचोरात्मनेपदेषु ॥ ४२ ॥ वृतो लिङि सिचि च आत्मनेपदे परे वा इडागमो भवति । वृषीष्ट । वरिषीष्ट । प्रावृषीष्ट । प्रावरिषीष्ट । आस्तरिषीष्ट । आस्तीर्षीष्ट । सिचि स्त्व- पि । अवृत । अवरिष्ट । अवरीष्ट । प्रावृत । प्रावरिष्ट । प्रावरीष्ट । आस्तीष्ट । आस्तरिष्ट । आस्तरीष्ट । आत्मनेपदेष्विति किम् । प्रावारिष्टाम् । प्रावारिषुः । लिङः प्रत्युदाहरणं न दर्शितमसम्भवादिटो ऽवलादित्वादिति ॥ ऋतश्च संयोगादेः ॥ ४३ ॥ ऋदन्ताद्धातोः संयोगादेरु

" or "यु"? Look at the ū-mātrā: it curves down-right, so "यू". Then the next word: "ऊर्णु" or "कर्तु"? It has a top repha: looks like "ऊर्णु" or "ऊर्गु"? "ऊर्णु". Then "भर", then "ज्ञपि", then "सन्".

Line 24: इत्येतेषां च सनि वा इडागमो भवति । इवन्तानाम् । दिदेविषति । दुद्यू- Wait: "दिदेविषति । दुद्यू-" Look at "दिदेविषति": द + ि + द + े + व + ि + ष + त + ि । Then "दुद्यू-" (द + ु + द + ्यू + -)

Line 25: षति । सिसेविषति । सुस्यूषति । ऋधु । ऋद्धिधिषति । ईर्त्सति । भ्रस्ज । बिभ्र- Wait:

• "षति ।"
• "सिसेविषति ।"
• "सुस्यूषति ।"
• "ऋधु ।" (or "ऋध् ।"?)
• "ऋद्धिधिषति । ईर्त्सति ।" (Wait, is it "ऋद्धिधिषति" or "अर्द्धिधिषति"? Look at the first letter: अ +

श्युकः कितीतwait: Look at L30:वरित्वा । वरीत्वा । जॄ श्येत्यस्यorजॄ इत्येतस्य? Look at: जॄthenइयेतत्स्यorश्येत्यस्य? Wait! In L7: क्लिश उपतापइत्ये-/तस्यIn L30:वरित्वा । वरीत्वा । जॄ श्येत्यस्य? Wait, does जॄtakeश्यन्? Root जॄ is 4th class (जॄष् वयोहानौ-जीर्यति), so it is श्यन्! Wait! Is it जॄ श्येत्यस्यorजॄ इत्येतस्य? Let's look closely at the glyphs: First letter: जॄSecond:श्ये? It has श+य+े=श्ये! Third: त+त्+त्व? श्येतत्त्वच्छ्रुकः? Wait! Let's read the characters in L30 after वरीत्वा ।: जॄ श्येत्यस्य श्युकः कितीत प्रतिषेधः प्राप्तो वृञश्चेड्विधत्वात्विकल्प

। कर्त्तिता ।Wait, look atसद्विति किम्in L12: Is itसद्विति किम्orसेति किम्? Look at the sutra: से ऽसिचि->सेति किम् । कर्त्तिता ।! Wait! Look at the image L12: सेति किम्! The letter is से, then ति: सेति किम् । कर्त्तिता ।Look at it closely:सwith an e-matra:से, then ति: सेति किम् । कर्त्तिता ।And next:असिचीति किम् । अकर्त्तीत् ॥`

Now Sutra 58: L14: गमेरिट् परस्मैपदेषु ॥ ५८ ॥ L15: गमेर्धातोः सकारावेरार्धधातुकस्य परस्मैपदेष्विडागमो भवति । गमि- Wait, is it सकारावेरार्धधातुकस्य or सकारादेरार्धधातुकस्य? In L15: it's a typo in the original text: सकारावेरार्धधातुकस्य or सकारादेरार्धधातुकस्य? Look at the letter: it looks like सकारावेरार्धधातुकस्य or `सकारा

६८२ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ प्रतिषेधो यथा बाध्येतेति । चतुर्ग्रहणे हि सति तात्पर्येण स्यन्दिः संनिधापितो भवति। परस्मैपदेष्वित्येव। वर्तिषीष्ट । वर्तिष्यते। अवर्तिष्यत्। विवर्तिषते। यद्या- त्मनेपदेन समानपदस्थेभ्यो वृतादिभ्य इडागम इष्यते। अन्यत्र सर्वत्र प्रतिषेधः । कृत्यपि हि परस्मैपदलुकि च प्रतिषेधो भवति । विवृत्सिता । विवृत्स त्वमिति * ॥ तासि च कॢपः ॥ ६० ॥ कॢप उत्तरस्य तासेः सकारादेश्चार्द्धधातुकस्य परस्मैपदेषु इडागमो न भवति । कल्पता । श्वः कल्प्स्यति । अकल्प्स्यत् । चिकलिप्सति । परस्मैपदेष्वि- त्येव । कल्पितासे । कल्पिषीष्ट । कल्पिष्यते । अकल्पिष्यत । चिकल्पिषते । कॢपेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्य इडागम इष्यते । अन्यत्र प्रतिषेधः । कृत्यपि हि परस्मैपदलुकि च प्रतिषेधो भवति । चिकॢप्सिता । चिकॢप्स त्वमिति ॥ अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् ॥ ६१ ॥ तासौ ये नित्यानिटो धातवो ऽजन्तास्तेभ्यस्तासाविव थलीडागमो न भवति । याता । ययाथ । चेता । चिचेथ । नेता । निनेथ । होता । जुहोथ । अच इति किम् । भेत्ता । बिभेदिथ । तास्वदिति किम् । लूत्वा । लुलविथ । थलीति किम् । याता । ययिव । ययिम । अनिड्ग्रहणं नित्यमित्यनेन विशे- षणार्थम् । नित्यग्रहणं किम् । विधोता । विधाविता । विदुधविथ । तासि- विभावितेटस्थलि नित्यमिहागमो भवति । तास्वदिति वर्तिनिर्देशः किमर्थः । तासौ सतस्थलि प्रतिषेधार्थः । यो हि तासावसन्नसत्त्वाच्च नित्यानिट् तस्य थलि प्रतिषेधो न भवति । जघसिथ । उवयिथ । उत्तरसूत्रेपि तास्वदिति वर्तते अदादेशो हि घसिर्वजादेशश्च वयिस्तासौ नास्ति ॥ उपदेशेऽत्वतः ॥ ६२ ॥ उपदेशे यो धातुरकारवान् तासौ नित्यानिट् तस्मात्तासाविव थलीडा- गमो न भवति । पक्ता । पपक्थ । यष्टा । इयष्ठ । शक्ता । शशक्थ । उपदे- श इति किम् । कर्त्ता चकर्थिथ । ऋत्वत इति किम् । भेत्ता । बिभेदिथ । तप- रकरणं किम् । राद्धा । रराधिथ । तास्वदित्येव । जिघत्सति । जघसिथ । नित्य- मनिट इत्येव । शङ्का । शङ्किता । आनशिथ ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ॥ ६३ ॥ ऋकारान्ताद्धातोर्भारद्वाजस्याचार्यस्य मतेन तासाविव नित्यानिटस्थलि इडागमो न भवति । स्मर्त्ता । सस्मर्थ । धर्त्ता । दधर्थ† । सिद्धे सत्यारम्भो

• विवृत्सितुम् विवृत्सितव्यमित्यधिकं पुस्तकान्तरे । † कर्त्ता चकर्थेति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

"पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः"? In image: "पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः" -> wait, 'पूर्वेयोर्' or 'पूर्वयोर्'? Look at the word: "पूर्वेयोर्" has an 'े' matra over 'व': 'पूर्वेयोर्'. Yes, image clearly has an 'े' matra on 'वे'! Then 'द्वयोरेव' or 'द्वयोरेवार्थविकल्पः'? Letters: त - द - य - म - र्था - त् - पू - र्वे - यो - र्द्व - यो - रे - वा - र्थ - वि - क - ल्पः Wait: "तदयमर्थात्पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः" or "तदयमर्थात्पूर्वयोर्द्वयोरेवार्धविकल्पः"? Wait, look at "तदयमर्थात्" - wait: त - द - य - म - र्था - त् -> तदयमर्थात् पू - र्वे - यो - र्द्व - यो - रे - वा (or व?) - र्थि (or र्थ?) - वि - क - ल्पः Wait, Kashika text: "तदयमर्थात् पूर्वयोरेव द्वयोर्भवति विकल्पः"? In our print: "तदयमर्थात्पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्धविकल्पः"

६९४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ग्रहणमिह न क्रियते तदा द्विवेचनात् परत्वाद् घसिभसोर्हलि चेति उपधालोपे कृते द्विवचनमेव न स्यादनच्कत्वाद्, इह तु घसिग्रहणाद् उपधालोपमपि परत्वादिटागमो बाधते । तत्र कृते गमहनजनखनघसामित्युपधालोपः । स च द्विवेचनेऽचीति द्विवेचने कर्तव्ये स्थानिवद्भवति, तेन जक्षिवानिति सिध्यति ॥ विभाषा गमहनविदविशाम् ॥ ६८ ॥ गम हन विद विश इत्येतेषां धातूनां वसो विभाषा इडागमो भवति । गम । जगमिवान् । जगन्वान् । मो नो धातोरिति नकारः । हन । जघ्निवान् । जघन्वान् । विद । विविदिवान् । विविद्वान् । विश । विविशिवान् । विविश्वान् । विशिना । साहचर्यादिह विदेस्तौदादिकस्य लाभार्थस्य ग्रहणम् । ज्ञानार्थस्य तु नित्यं विविद्वानित्येव भवति ॥ दृशेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ ददृशिवान् । ददृश्वान् ॥ सनिंससनिवांसम् ॥ ६९ ॥ सनोतेः सनतेर्वा धातोः सनिंससनिवांसमिति निपात्यते* । वाञ्जि- त्वाग्ने सनिंससनिवांसम् । इडागम एत्वाभ्यासनोपाभावश्च निपात्यते । सनि- ङ्पूर्वादन्यत्र सेमिवांसमित्येव भवति । छन्दसोदं निपातनं विज्ञायते† । भाषायां सेनिवांसमिति भवति ॥ ऋद्धनोः स्ये ॥ ७० ॥ ऋकारान्तानां धातूनां हन्तेश्च स्ये इडागमो भवति । करिष्यति । हनि- ष्यति । हरिष्यति । स्वृतेर्वृतत्वादृद्धनोः स्यइत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । स्वरि- ष्यति । तपरकरणं विस्पष्टार्थम् ॥ अञ्जेः सिचि ॥ ७१ ॥ अञ्जेः सिचि इडागमो भवति । आञ्जीत । आञ्जिष्टाम् । आञ्जिषुः । सिचीति किम् । आङ्क्ता । अङ्क्षिता । उदित्वाद् विभाषा भवति ॥ स्तुसुधूञ्भ्यः परस्मैपदेषु ॥ ७२ ॥ स्तु सु धूञ् इत्येतेभ्यः सिचि परस्मैपदे परतः इडागमो भवति । अस्ता- वीत् । असावीत् । अधावीत् । परस्मैपदेष्विति किम् । अस्तोष्ट । असोष्ट । अधोष्ट । अधविष्ट ॥ यमरमनमातां सक् च ॥ ७३ ॥ यम रम नम इत्येतेषामङ्गानामाकारान्तानां च सकागमो भवति पर- स्मैपदे सिचि इडागमश्च । यम् । अयंसीत् । अयंसिष्टाम् । अयंसिषुः । अरं-

• सनिङ्पूर्वस्य सनोतेः सनतेर्वा सनिंससनिवांसमिति निपात्यते इत्येकस्मिन्पुस्तके पाठः † इयं चानुपूर्वी छन्दस्येव विद्यतेति छन्दसोदं निपातनं विज्ञायते इति वा० ग्र० ।

सीत् । व्यरंसिष्टाम् । व्यरंसिषुः । अनंसीत् । अनंसिष्टाम् । अनंसिषुः । आका- रान्तानाम् । अयासीत् । अयासिष्टाम् । अयासिषुः । यमादीनां हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्ता सा नेटीति प्रतिषिध्यते । परस्मैपदेष्वित्येव । अय॑स्त । व्यरंस्त । अनंस्त ॥ स्मिपूङ्‌ऋञ्ज्वशां सनि ॥ ७४ ॥ स्मिङ् पूङ् ऋ ऋञ्ज् अशू इत्येतेषां धातूनां सनीडागमो भवति । सिस्मयिषते । पिपविषते । अरिरिषति । ऋञ्जिजिषति । अशिशिषते । ङका- रग्रहणं पूञो मा भूत् । पुपूषति इत्येव तस्य भवति । अशेश्च ऋदितो यङ्बाध- नार्थानित्यामिडागमोऽस्त्येव ॥ किरश्च पञ्चभ्यः ॥ ७५ ॥ किरादिभ्यः पञ्चभ्यः सनि इडागमो भवति । कॄ । चिकरिषति । गॄ । जिगरिषति । दृङ् । दिदरिषते । धॄङ् । दिधरिषते । प्रच्छ् । पिपृच्छिषति । पञ्चभ्य इति किम् । सिसृक्षति । किरतिगिरत्यारिट् सनि वेति विकल्पः प्राप्तः वृतो वेति वास्येटो दीर्घत्वं नेच्छन्ति ॥ रुदादिभ्यः सार्वधातुके ॥ ७६ ॥ रुदादिभ्य उत्तरस्य वलादेः सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । रुद् । रोदिति । स्वप् । स्वपिति । श्वस् । श्वसिति । अन् । प्राणिति । जक्ष् । जक्षिति । पञ्चभ्य इत्येव । जागर्त्ति । सार्वधातुकइति किम् । स्वप्ता । वलादे- रित्येव । रुदन्ति ॥ ईशः से ॥ ७७ ॥ ईश उत्तरस्य से इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । ईशिषे । ईशिष्य ॥ ईडजनोर्ध्वे च ॥ ७८ ॥ ईड् जन इत्येताभ्यामुत्तरस्य ध्वे इत्येतस्य से इत्येतस्य च सार्वधातु- कस्य इडागमो भवति । ईडिध्वे । ईडिध्वम् । ईडिषे । ईडिष्व । जनिध्वे । जनिध्वम् । जनिषे । जनिष्व । जनी प्रादुर्भावइत्यस्य छान्दसत्वात् श्यनो लुक् उपधालोपाभावश्च ॥ जन जननइत्यस्यापि श्लुविकरणस्य ग्रहणमिष्यते ॥ तस्य कर्मव्यतिहारे व्यतिजज्ञिषे । व्यतिजज्ञिष्व । व्यतिजज्ञिध्वे व्यतिजज्ञि- ध्वम्, इति च भवति ॥ ध्वस्येह ईशेरपि इडागम इष्यते ॥ ईशिध्वमिति, तदर्थं के चिदीडिजनेोः सूत्रे चेति सूत्रं पठन्ति । तत्र सकारादेः सेशब्दस्य सूत्रएवोपादानाच्छ्वब्दो भिन्नकर्महेतुकश्चाऽयं विज्ञायते । ईडिशिजनां

३८६ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ सेध्ययोरित्येकमेव सूत्रं न पठितं, विवक्षा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेरिति । ध्वे इति कृतटेरेत्त्वस्य ग्रहणात् लङि ध्वमि न भवितव्यमिटा । लोटि पुनरेक- देशविकृतस्यानन्यत्वाद् भवितव्यमिटा ॥ लिङः सलोपो ऽनन्त्यस्य ॥ ७९ ॥ सार्वधातुकइति वर्तते * । सार्वधातुके यो लिङ् तस्य अनन्त्यस्य सका- रस्य लोपो भवति । कः पुनरनन्त्यो लिङः सकारः । यो यासुट्सुट्सीयुटाम् । कुर्यात् । कुर्याताम् । कुर्युः । कुर्वीत । कुर्वीयाताम् । कुर्वीरन् । अनन्त्यस्येति किम् । कुर्युः । कुर्याः । सार्वधातुकइत्येव । क्रियास्ताम् । क्रियासुः । कृषीष्ट । कृषीयास्ताम् । कृषीरन् ॥ अतो येयः ॥ ८० ॥ अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य या इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इय इत्यादेशो भवति । पचेत् । पचेताम् । पचेयुरित्यत्रोस्यपदान्तादिति पररूपं बाधितम् । अतः इति किम् । चिनुयात् । सुनुयात् । तपरकरणं किम् । यायात् । सार्वधा- तुकइत्येव । चिकीर्ष्यात् । ननु चातो लोपेनात्र भवितव्यम् । पचेदित्यत्रापि हि तर्हि अतो दीर्घो यञीति दीर्घत्वेन भवितव्यम् । तदनेनावश्यं विध्यन्तरं बाधितव्यम् । स यथैव दीर्घस्य बाधक एवमतो लोपस्यापि बाधकः स्यात् । स्यादेतदेवं यदि दीर्घः सार्वधातुके विधीयते । अय तु तिङि विधीयते, तदा येन नाप्राप्तिन्यायेन दीर्घस्यैव बाधकः स्यान्न पुनरतो लोपस्य । येय इत्यवि- भक्तिको निर्देशः, य इति वा षष्ठीनिर्देशे यलोपस्यासिद्धत्वमनाश्रित्यानुदा- त्ततः सौत्रत्वाद्निर्देशस्येति । के चिद् अचातो यासिय इति सूत्रं पठन्ति । तेषां सकारान्तः स्थानो षष्ठीसमासश्च ॥ आतो ङितः ॥ ८१ ॥ आकारस्य ङिदवयवस्य आकारान्तादङ्गादुत्तरस्य सार्वधातुकस्य इय् इत्ययमादेशो भवति । पचेते । पचेथे । पचेताम् । पचेथाम् । यजेते । यजेथे । यजेथाम् । सार्वधातुकमपिद्वित्यत्र न ङितीव ङिद्वदित्येवमङ्गीक्रियते ऽपितु ङित एव ङिद्वदिति पूर्वसूत्रएव उच्छुकुटिषतीतिप्रसिद्ध्यर्थं तथाङ्गीकरणम् । यदि गाङ्कुटादिसूत्रे ङिद्वतीत्येवमङ्गीक्रियते तदा अनुदात्तङित आत्मनेपदमिति आत्मनेपदं प्राप्नोतीति । आत इति किम् । पचन्ति । यजन्ति । पचन्ते । यजन्ते । ङित इति किम् । पचावहै । पचामहै । आत इत्येव । चिन्वाते । सुन्वाते । तपरकरणं किम् । मिमाते । मिमाथे ॥

• सार्वधातुकइति वर्ततइत्येकस्मिन्पुस्तके नास्ति ।

(58) or 85? Line 19: "॥ ८५ ॥" - look at '५' in 85! The '५' has a top curve, goes down, loops up and right. The first digit of the page number looks like '३' or '५' or '६' or '१'? Wait, could it be '६८९'? Look at the right digit: it's '९' (like 9, identical to 89). Middle digit is '८'. First digit: look at the top, it has a horizontal bar and a curve... wait, is it '३'? No, look at '६': a '६' opens to the right. Here, it opens to the left! A digit opening to the left is '३' or '२'. Wait, does it open to the left? Yes, it has two bumps on the left: bump 1, bump 2. Wait, bump on the right? Actually, look at: It has a curve on the right, bump... wait, it looks like '३' (3) or '६' (6)! Wait, could it be '३८९'? Let's look at 389: ३८९.

Let's check line 18: "धिश्चात्रेष्यते" vs "धिश्चात्रेव्यते": In line 18: "धिश्चात्रेव्यते । प्रिया अष्टौ ये

६८८ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ प्रथमायाश्च द्विवचने परतो भाषायां विषये युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति । युवाम् । आवाम् । प्रथमाया इति किम् । युवयोः । आवयोः । द्विवचनइति किम् । त्व,महं, यूयं, वयम् । भाषायामिति किम् । युवं वस्त्राणि पीवसा वसाथे ॥ योऽचि ॥ ८९ ॥ अजादौ विभक्तावनादेशे युष्मदस्मदोर्यकारादेशो भवति । त्वया । मया । त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः । अचीति किम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्मदस्मदोरनादेशइत्यत्र यदि हलीत्यनुवर्त्तेत शक्यमकर्त्तुमची- त्येतत् तत्क्रियते विस्पष्टार्थम् । अनादेशइत्येव । त्वद्गच्छति । मद्गच्छति ॥ शेषे लोपः ॥ ९० ॥ शेषे विभक्तौ युष्मदस्मदोर्लोपो भवति । कश्च शेषः, यत्राकारो यका- रश्च न विहितः । पञ्चम्याश्च चतुर्थ्याश्च षष्ठीप्रथमयोरपि । यान्यद्विवचनान्यथ तेषु * लोपो विधीयते ॥ त्वम् । अहम् । यूयम् । वयम् । तुभ्यम् । मह्यम् । युष्मभ्यम् । अस्म- भ्यम् । त्वत् । मत् । युष्मत् । अस्मत् । तव । मम । युष्माकम् । अस्माकम् । शेषग्रहणं विस्पष्टार्थम् । शेषे लोपे कृते स्त्रियां टाप् कस्मान्न भवति, त्वं ब्राह्मणी । अहं ब्राह्मणी । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य । अलिङ्गे वा युष्मदस्मदी इति । के चित्तु शेषे लोपं टिलोपमिच्छन्ति । कथं वक्ष्यमाणादेशापेक्षः शेषः, ते चादेशा मपर्यन्तस्य विधीयन्ते । तेन मपर्यन्ताद् योऽन्यः स शेष इति । तत्रायं लोप इति टिलोपो भवति ॥ मपर्यन्तस्य ॥ ९१ ॥ मपर्यन्तस्येत्ययमधिकारो, यदि त ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो मपर्यन्तस्येत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । युवावौ द्विवचने । युवाम् । आवाम् । मपर्यन्तस्येति किम् । युवकामावकामति साकच्कस्य मा भूत् । त्वमावेकवचने । त्वया । मया । मपर्यन्तस्येति किम् । सर्वस्य मा भूत् । तथा च सति त्वमयोराकारस्य योऽचीति यकारे कृते ऽनिष्टं रूपं स्यात् । मान्तस्येत्येव सिद्धे ऽस्मिन् यत्पर्य- न्तग्रहणं कृतमवधिकद्योतनार्थं तन्मान्ते मा भूत्, कंसा, यद्वा † श्यनस्योः क्विपि मान्तत्वं विज्ञाते, युष्मदस्मदोः स्थानिवत्त्वं च योरञ् क्वौ लुप्तत्वाच्च विज्ञायते ॥

• शेषे इति बहुषु पुस्तकेषु पाठः । † मा भूद्यद्वा सर्वेति पदमंजरीधृतः पाठः ।

॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ ६८९ युवावौ द्विवचने ॥ ९२ ॥ द्विवचनइत्यर्थग्रहणम् । द्विवचने ये युष्मदस्मदी द्व्यर्थाभिधानविषये तयोर्मपर्यन्तस्य स्थाने युव आव इत्येतावादेशौ भवतः । युवाम् । आवाम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युवयोः । आवयोः । यदा समासे द्व्यर्थे युष्मदस्मदी भवतः, समासार्थस्यान्यसंख्यत्वादेकवचनं बहुवचनं वा भवति, तदापि द्व्यर्थ- योर्युष्मदस्मदोर्युवावौ भवतः, यदि त्वाहौ सौ इत्येवमादिना आदेशान्तरेण न बाध्येते । अतिक्रान्तं युवा,मतियुवाम् । अत्यावाम् । अतिक्रान्तान् । युवा,- मतियुवान् । अत्यावान् । अतिक्रान्तेन युवा,मतियुवया । अत्यावया । अति- क्रान्तैर्युवा,मतियुवाभिरत्यावाभिः। अतिक्रान्तेभ्यो युवा,मतियुवभ्यमत्यावभ्यम् । अतिक्रान्ताद् युवा,मतियुवत् । अत्यावत् । अतिक्रान्तेभ्यो युवामागतः, अतियु- वत् । अत्यावत् । अतिक्रान्तानां युवा,मतियुवाकम् । अत्यावाकम् । अतिक्रान्ते युवा,मतियुवयि । अत्यावयि । अतिक्रान्तेषु युवा,मतियुवासु । अत्यावासु । त्वाहा- दीनां तु विषये परत्वात्तएव भवन्ति । अतिक्रान्तो युवा,मतित्वम् । अत्यहम् । अतिक्रान्ता युवाम्, अतियूयम् । अतिवयम् । अतिक्रान्ताय युवाम्, अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । अतिक्रान्तस्य युवा,मतितव । अतिमम । यदा तु युष्मदस्मदी एकत्व- बहुत्वयोर्वर्त्तेते, समासार्थस्तु द्वित्वे, तदा युवावौ न भवतः । अतिक्रान्तौ त्वाम्, अतित्वाम् । अतिमाम् । अतिक्रान्तौ युष्मान्, अतियुष्मानत्यस्मान् । एवं सर्वत्र ज्ञेयम् ॥ यूयवयौ जसि ॥ ९३ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य जसि परतो यूय वय इत्येतावादेशौ भवतः । यूयम् । वयम् । परमयूयम् । परमवयम् । अतियूयम् । अतिवयम् । तदन्तवि- धिश्च भवति । अङ्गाधिकारे तस्य च ग्रहणं भवति तदुत्तरपदस्य चेति* । त्वाहौ सौ ॥ ९४ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य सौ परे त्व अह इत्येतावादेशौ भवतः । त्वम् । अहम् । परमत्वम् । परमाहम् । अतित्वम् । अत्यहम् ॥ तुभ्यमह्यौ ङयि ॥ ९५ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य तुभ्य मह्य इत्येतावादेशौ भवतो ङयि परतः । तुभ्यम् । मह्यम् । परमतुभ्यम् । परममह्यम् । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् ॥ तवममौ ङसि ॥ ९६ ॥

• अङ्गाधिकारे तस्य तदुत्तरपदस्य चेत्यादि बहुषु पुस्तकेषु नास्ति । तदेव तु युक्तम् । यहणकार्य्या दर्शनात् । ४४

(d) + धि (dhi)? Yes, मद्धितम्! Wait, let's look at मद्हितम् vs मद्धितम्: By "झयो होऽन्यतरस्याम्" (८.४.६२), त्वद् + हितम् -> त्वद्धितम् / त्वद्हितम्. In print, it is त्वद्धितं मद्धितम् or त्वद्धितं मद्हितम्? Let's check the letters: त्व द्धि तं म द्धि तं (it has the same d-dh ligature!). Wait, look at line 28: तुभ्यं हितं त्वद्धितं मद्धितम् । तव पुत्रस्त्वत्पुत्रो मत्पुत्रः । अथ Yes, मद्धितम्!

Let's read line 29: किमर्थमेवां त्वाहादीनां बाधनार्थमेतद् विज्ञायते । लक्ष्यस्थित्यपेक्षया । ज्ञाप- Wait, look at the first word: किमर्थमेवां or किमर्थमेवं? Look at line 29: किमर्थमेवं! The dot on top is anusvāra, no 'ा' stroke on 'व'. It's किमर्थमेवं. Then: `त्वाहादीनां बाधनार्थमेतद् विज्ञाय

॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ ६६१ भवतो विभक्तौ परतः। तिस्रः। चतस्रः। तिसृभिः। चतसृभिः। स्त्रियामिति किम्। त्रयः। चत्वारः। त्रीणि। चत्वारि। स्त्रियामिति चैतत् त्रिचतुरोरेव विशेषणं नाङ्गस्य। तेन यदा त्रिचतुःशब्दौ स्त्रियामङ्गं तु लिङ्गान्तरे तथाप्या- देशौ भवत एव। प्रियास्तिस्रो ब्राह्मण्योस्य ब्राह्मणस्य प्रियतिस्रा ब्राह्मण इति। प्रियतिस्रौ। प्रियतिस्रः। प्रियतिसृ ब्राह्मणकुलम्। प्रियतिसृणी। प्रियतिसृणि। प्रियचतस्रा। प्रियचतस्रौ। प्रियचतस्रः। प्रियचतसृ। प्रियचत- सृणी। प्रियचतसृणि। नद्यृतश्चेति समासान्तो न भवति। विभक्त्याश्रयत्वेन तिसृभावस्य बहिरङ्गलक्षणत्वात् *। यदा तु त्रिचतुःशब्दौ लिङ्गान्तरे स्त्रिया- मङ्गं तदा देशौ न भवतः। प्रियास्त्रयोस्याः प्रियाणि त्रीणि वा अस्या ब्राह्मण्याः सा प्रियत्रिः। प्रियत्री। प्रियत्रयः। प्रियचत्वाः। प्रियचत्वारौ। प्रियचत्वारः ॥ तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ तिसृका नाम ग्रामः ॥ चतसर्यानुदात्तनिपातनं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ चतस्रः पश्येत्यत्र चतुरः शसीत्येव स्वरो मा भूत। चतसृणामित्यत्र तु षट्चतुर्भ्यो हलादिरि- त्येव स्वरो भवति। हलादिग्रहणं सामर्थ्यान्निपातनस्वरो बाध्यते ॥ अचि र ऋतः ॥ १०० ॥ तिसृ चतसृ इत्येतयोर्ऋतः स्थाने रेफादेशो भवति अजादौ विभक्तौ परतः। तिस्रस्तिष्ठन्ति। तिस्रः पश्य। चतस्रस्तिष्ठन्ति। चतस्रः पश्य। प्रियतिस्र आनय। प्रियचतस्र आनय। प्रियतिस्रः स्वम्। प्रियचतस्रः स्वम्। प्रियतिस्रि निधेहि प्रियचतस्रि निधेहि। पूर्वसवर्णत्वङिसर्वनामस्थानगुणाना- मपवादः। परमपि ङिसर्वनामस्थानगुणं पूर्वविप्रतिषेधेन बाधते। अचीति किम्। तिसृभिः। चतसृभिः। ऋत इति तिसृचतस्रोः प्रतिपत्त्यर्थमन्यथा हि तदपवादात्त्रिचतुरोरेवायमादेशो विज्ञायेत ॥ जराया जरसन्यतरस्याम् ॥ १०१ ॥ जरा इत्येतस्य जरसित्ययमादेशो भवति अन्यतरस्यामजादौ विभक्तौ परतः। जरसा दन्ताः शीर्यन्ते। जरया दन्ता

? YES! In many 19th/early 20th century fonts, the avagraha ऽ was cast on a sort with a shirorekha! Look at the curve: it is definitely an 'S'-shaped avagraha: ऽ! It curves right, then left, then right, with a small tail. That is 100% an avagraha ऽ! And grammatically, it connects to किमो from the previous line: Line 23: ...किमो Line 24: ऽदिति च प्रत्यन्तरं न विधीयते साकच्कार्थम् ॥ किमो + अदिति = किमोऽदिति! This makes 100% perfect grammatical sense!

- Let's check line 23:
  `क्व । गमिष्यसि ।`
  Wait, look at `क्व`:
  There is a big black blotch. Is it `क्व`?
  Yes, `क्व` with a heavy ink blotch on the `क`.
  Then `। गमिष्यसि । क्व भोक्ष्यते ।`

- Let's check line 31:
  `असौ ॥ औत्वप्रतिषेधः साकच्काद्वा वक्तव्यः सादुत्वं च ॥ * ॥ यदा चौत्व-`
  Wait, is that an asterisk `*` between dand

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ६९३

सानां त्यदादीनामकृतसन्धीनामादेशा वक्तव्याः ॥ * ॥ परमाहम् । परमा- यम् । परमानेन । अदसः सोर्भवेद्दौत्वं किं सुलोपे विधीयते । ह्रस्वाल्लुप्येत संबुद्धिने हलः प्रकृतं हि तत् ॥ आप एत्वं भवेत्तस्मिन् झलीत्यनुवर्तनात् । प्रत्ययस्थाच्च कादित्वं शीभावश्च प्रसज्यते ॥ इदमो मः ॥ १०८ ॥ इदमः सौ परतो मकारोन्तादेशो भवति । इयम् । अयम् । इदमो मका- रस्य मकारवचनं त्यदाद्यत्वबाधनार्थम् ॥ दश्च ॥ १०९ ॥ इदमो दकारस्य स्थाने मकारादेशो भवति विभक्तौ परतः । इमौ । इमे । इमम् । इमौ । इमान् * ॥ यः सौ ॥ ११० ॥ इदमो मकारस्य यकारादेशो भवति सौ परतः । इयम् । उत्तरसूत्रे पुंसीति वचनात्स्त्रियामयं यकारः ॥ इदो ऽय् पुंसि ॥ १११ ॥ इदम इद्रूपस्य पुंसि सौ परतो ऽय् इत्ययमादेशो भवति । अयं ब्राह्मणः । पुंसीति किम् । इयं ब्राह्मणी ॥ अनाप्यकः ॥ ११२ ॥ इदमो ऽककारस्य इद्रूपस्य स्थाने अन इत्ययमादेशो भवति आपि विभक्तौ परतः । अनेन । अनयोः । अक इति किम् । इमकेन । इमकयोः । आपीति प्रत्याहारः तृतीयैकवचनात्प्रभृति सुपः पकारेण ॥ हलि लोपः ॥ ११३ ॥ हलादौ विभक्तौ परत इदमो ऽककारस्य इद्रूपस्य लोपो भवति । आभ्या- म् । एभिः । एभ्यः । एषाम् । एषु । नानर्थके ऽलोन्त्यविधिरिति सर्वस्यायमि- द्रूपस्य लोपः । अथ वा नायमिल्लोपः । अनाप्यक इति अन्ग्रहणमनुवर्तते † ॥ मृजेर्वृद्धिः ॥ ११४ ॥ विभक्ताविति निवृत्तम् । मृजेरङ्गस्य इको वृद्धिर्भवति । मार्ष्टि । मार्ष्टुम् ।

• इह साविति न संबद्ध्यते, उत्तरसूत्रे साविति वचनादित्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके । † अथ वा नायमलोन्त्यलोप इति पा० २ पुस्तकान्तरे ।

६२४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ मार्ष्टव्यम् । मृजेरिति धातुग्रहणमिदं, धातोश्च कार्यमुच्यमानं धातुप्रत्ययएव वेदितव्यम् । कंसपरिमृड्भ्यां कंसपरिमृद्भिरित्यत्र न भवति ॥ अचो ञ्णिति ॥ ११५ ॥ अजन्तस्याङ्गस्य ञिति णिति च वृद्धिर्भवति । ञिति । एकस्तण्डुलनि- चायः । द्वौ शूर्पनिष्पावौ । कारः । हारः । णिति । गौः । गावौ । गावः । सखायौ । सखायः । जैत्रम् । यौत्रम् । क्षौद्रः । जयतेर्यातैश्च उणादयो बहु- लमिति ष्ट्रन् प्रत्ययः । क्षवतेरपि क्षण् ॥ अत उपधायाः ॥ ११६ ॥ अङ्गोपधाया अकारस्य स्थाने ञिति णिति च प्रत्यये वृद्धिर्भवति । पाकः, त्यागः, यागः । पाचयति । पाचकः । पाठयति । पाठकः । अत इति किम् । भेदंयति, भेदकः । उपधाया इति किम् । चकासयति तक्षकः ॥ तद्धितेष्वचामादेः ॥ ११७ ॥ तद्धिते ञिति णिति च प्रत्यये परतोऽङ्गस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति । गार्ग्यः । वात्स्यः । दाक्षिः । प्राक्षिः । णिति । औपगवः । कापटवः । त्वाष्ट्रो जागत इत्यत्राचामादिवृद्धिरन्त्योपधालक्षणां वृद्धिं बाधते ॥ किति च ॥ ११८ ॥ किति च तद्धिते परतोऽङ्गस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति । नडादिभ्यः फक् । नाडायनः । चारायणः । प्राग्वहतेष्ठक् । आक्तिकः । शालाकिकः ॥ इति काशिकायां वृत्तौ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥ अथ सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ देविकाशिंशपादित्यवाडदीर्घसत्रश्रेयसामात् ॥ १ ॥ देविका शिंशपा दित्यवाट् दीर्घसत्र श्रेयस् इत्येतेषामङ्गानामाचामादे- रचः स्थाने वृद्धिप्रसङ्गे आकारो भवति ञिति णिति किति तद्धिते परतः । देविकायां भवमुदकं, दाविकमुदकम् । देविकाकूले भवाः शालयः, दाविका- कूलाः शालयः । पूर्वदेविका नाम प्राचां ग्रामः। तत्र भवः पूर्वदाविकः। प्राचां ग्रामनगराणामित्युत्तरपदवृद्धिः साप्याकार एव भवति । शिंशपा । शिंशपाया विकारश्चमसः, शांशपाचमसः । पलाशादिरयं तेन पक्षे अञ् अनुदात्तादिल- क्षणो वा अञ् । शिंशपास्थले भवाः, शांशपास्थलाः । पूर्वशिंशपा नाम प्राचां ग्रामः तत्र भवः पूर्वशांशपः । दित्यवाट् । दित्योह इदं, दात्योहम् । दीर्घसत्रे

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Devanagari Markdown:

भवं, दार्घसत्रम् । श्रेयसि भवं, श्रायसम् ॥ वहीनरस्येद्वचनम् ॥ * ॥ वृद्धिवि- षये ऽचामादेरचः स्थाने वहीनरस्य इकारादेशो भवति । वहीनरस्यापत्यं, वैही- नरिः । के चित्तु विहीनरस्यैव वैहीनरिमिच्छन्ति ॥ केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ॥ २ ॥ केकय मित्रयु प्रलय इत्येतेषां यकारादेरिय इत्ययमादेशो भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । केकयस्यापत्यं कैकेयः । जनपदशब्दात्क्षत्रिया- दञित्यञ्प्रत्ययः । मित्रयुभावेन श्लाघते, मैत्रेयिकयाश्लाघते । गोत्रचरणाच्छा- घात्याकारतद्वेतेष्विति वुञ् । लौकिकं हि तत्र गोत्रं गृह्यते । लोके ऋषि- शब्दे गोत्रमित्यभिधीयते । प्रलय । प्रलयादागतं, प्रालयमुदकम् ॥ न वाभ्यां

३८६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ष्ट्रायां भवः, शौवादंष्ट्रो मणिः। स्वस्येदं, सौवम्। स्वयामे भवः, सौवयामिकः। अध्यात्मादित्वाट्ठञ्। अपदान्तार्थोयमारम्भः। द्वार। स्वर। स्वाध्याय। व्यल्क- श। स्वस्ति। स्वर। स्फ्यकृत। स्वादुमृदु। श्वन्। स्व॥ न्यग्रोधस्य च केवलस्य ॥ ५ ॥ न्यग्रोधशब्दस्य केवलस्य यकारादुत्तरस्याचामादेरेचः स्थाने वृद्धिर्न भवति तस्माच्च पूर्वमैकार आगमो भवति। न्यग्रोधस्य विकारः, नैयग्रोधश्च- मसः। केवलस्येति किम्। न्यग्रोधमूले भवाः शालयः, न्याग्रोधमूलाः शालयः। न्यग्रोहयतीति न्यग्रोध इति व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थं, मव्युत्पत्तिपक्षे विध्यर्थम्॥ न कर्मव्यतिहारे ॥ ६ ॥ कर्मव्यतिहारे यदुक्तं तन्न भवति। प्रतिषेधागमयोरयं प्रतिषेधः। व्याव- क्रोशी व्यावलेखी व्याववर्ती व्यावहासी वर्त्तते। कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रिया- मिति णच् प्रत्ययस्तदन्ताण्णचः स्त्रियामञ् * ॥ स्वागतादीनां च ॥ ७ ॥ स्वागत इत्येवमादीनां यदुक्तं तन्न भवति। स्वागतमित्याह, स्वागतिकः। स्वध्वरेण चरति, स्वाध्वरिकः। स्वङ्गस्यापत्यं, स्वाङ्गिः। व्यङ्गस्यापत्यं, व्याङ्गिः। व्यडस्यापत्यं, व्याडिः। व्यवहारेण चरति, व्यावहारिकः व्यवहारशब्दोयं लौकिके वृत्ते वर्त्तते न तु कर्मव्यतिहारे। स्वपतौ साधुः, स्वापतेयः। द्वारादिषु स्वशब्द- पाठादत्र प्राप्तिः स्वागत। स्वध्वर। स्वङ्ग। व्यङ्ग। व्यड। व्यवहार। स्वपति॥ श्वादेरिञि ॥ ८ ॥ श्वादेरङ्गस्य इञि परतो यदुक्तं तन्न भवति। श्वभस्त्रस्यापत्यं, श्वाभ- स्त्रिः। श्वादंष्ट्रिः। स्वशब्दो द्वारादिषु पठ्यते, तत्र तदादिविधिर्भवतीत्येत- देव वचनं ज्ञापकम्॥ इकारादिग्रहणं कर्तव्यं श्वागणिकाद्यर्थम् ॥ * ॥ श्वग- णेन चरति, श्वागणिकः। श्वायूथिकः॥ तदन्तस्य चान्यत्रापि तद्धिते प्रतिषेध इष्यते॥ श्वाभस्त्रेरिदं, श्वाभस्त्रम्॥ पदान्तस्यान्यतरस्याम् ॥ ९ ॥ श्वादेरङ्गस्य पदशब्दान्तस्यान्यतरस्यां यदुक्तं तन्न भवति। श्वापदस्येदं, श्वापदम्। शौवापदम् ॥ उत्तरपदस्य ॥ १० ॥ उत्तरपदस्येत्ययमधिकारः, हनस्तोचिण्णलोरिति प्रागेतस्मात्। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम उत्तरपदस्येत्येवं तद्वेदितव्यम्। वक्ष्यत्यवयवादृतोः। पूर्व-

• तदन्ताद् टिड्ढाणञिति ङीप्। इत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके।