काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

७३६ ॥ काशिका ॥ ७ । ४ ॥ चूर्णिः । ब्रह्मणाश्चूर्णिः । प्रफुल्लः । प्रफुल्लाः सुमनसः । यङ्लुकोरभ्यासस्येति चानुवर्त्तमानमपि वचनसामर्थ्यादिह नाभिसंबध्यते ॥ रीगृदुपधस्य च ॥ ९० ॥ ऋदुपधस्याङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्य रीगागमो भवति यङ्लुकोः परतः । वरीवृत्यते । वरीवृद्धाते । वरीवृतीति । वरीवृधीति । नरीनृत्यते । नरीनृतीति ॥ रीश्वत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इहापि यथा स्यात् । वरीवृश्च्यते । वरीवृश्चीति ॥ रुग्रिकौ च लुकि ॥ ९१ ॥ यङ्लुकि ऋदुपधस्याङ्गस्य योभ्यासस्तस्य रुग्रिकावागमौ भवतश्चाका- राद्रीञ्च । नर्नर्त्ति । नरिनर्त्ति । नरीनर्त्ति । वर्वर्त्ति । वरिवर्त्ति । वरीवर्त्ति । उकार उच्चारणार्थः ॥ मर्मृज्यते मर्मृज्यमानास इत्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ मर्मृ- ज्यते । मर्मृज्यमानासः ॥ ऋतश्च ॥ ९२ ॥ ऋकारान्तस्याङ्गस्य योभ्यासस्तस्य रुग्रिकावागमौ भवतो रीक्व यङ्- लुकि । चर्चर्त्ति । चरिचर्त्ति । चरीचर्त्ति । जर्हर्त्ति । जरिहर्त्ति । जरीहर्त्ति । तप- रकरणं किम् । किरतेश्चाकर्त्ति । किरातिं चर्करीतान्तं पचतीत्यच यो नयेत् । प्राप्तिज्ञं तमहं मन्ये प्रारब्धस्तेन संग्रहः * ॥ तन्नेयं प्राप्तिस्तपरकरणसामर्थ्यादङ्गविशेषणमृत्तदित्येतत्तथा चाप्राप्ति किरतेऋगादीनामिति ॥ सन्वल्लघुनि चङ्परेऽनग्लोपे ॥ ९३ ॥ लघुनि धात्वक्षरे परतो योभ्यासस्तस्य चङ्परे णौ परतः सनीव कार्यं भवति अनग्लोपे । सन्यत इत्युक्तं चङ्परेऽपि तथा । अचीकरत् । अपीपचत् । ओः पुयण्ज्यपरेदृत्युक्तं चङ्परेऽपि तथा । अपीपवत् । अलीलवत् । अजीजवत् । स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वेत्युक्तं चङ्परेऽपि तथा । असिस्र- वत् । असुस्रुवत् । अशिश्रवत् । अशुश्रवत् । अदिद्रवत् । अदुद्रवत् । अपिप्र- वत् । अपुप्रवत् । अपिप्लवत् । अपुप्लवत् । अचिच्यवत् । अचुच्यवत् । लघुनीति किम् । अततक्षत् । अररक्षत् । जागरयतेः । अजजागरत् । अत्र केचिद्गुरुशब्दं लघुमाश्रित्य सन्वद्भावमिच्छन्ति सर्वेणैव लघोरानन्तर्यमभ्यासेन नास्तीति व्यर्थ-

• किरातिमिति ऋकारान्तोपलक्षणं, चर्करीतमिति यङ्लुकः पूर्वाचार्यसंज्ञा, पचतीति लट् उपलक्षणम् । तेन चाकर्तीत्यादीनि रूपाणि किरतेर्यो नयेदित्यर्थः । प्राप्तिज्ञं ऋगादीनां विषयविभागेन या प्राप्तिस्तज्ज्ञं, संग्रहः साधुशब्दसंग्रहः । इति पदमञ्जरी ।

An accurate line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Devanagari Markdown:

धानेपि वचनप्रामाण्याद्भवितव्यं, तदसत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेपि वच- नप्रामाण्यादित्येकेन व्यवधानमाश्रीयते न पुनरनेकेन । यद्येवं, कथमचित्तषदिति, आचार्याप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येवंजातीयकानामित्त्वमिति । यदयं तद्बाधनार्थं स्मर- त्यादीनामत्त्वं विदधाति । चङ्परइति किम् । अहं पपच । परग्रहणं किम् । चङ्येव केवले मा भूत् । अचक्रमत् । अनग्लोपइति किम् । अचकथत् । दृषदमाख्यातवान् अददृषत् । वादितवन्तं प्रयोजितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवददित्यत्र योसौ यो यो- र्लोपो नासावग्लोप इत्याश्रीयते किं कारणं चङ्परइति णिजातेर्निमित्तत्वेनाक्षेपा- त्तान्यस्याग्लोपः परिगृह्यते । मीमादीनामत्रग्रहणात्सन्वद्भावेनाभ्यासलोपो न भवती

७३८ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ १ ॥ ॥ अथ अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ सर्वस्य द्वे ॥ १ ॥ सर्वस्येति च द्वे इति चैतदधिकृतं वेदितव्यम् । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः प्राक् पदस्येत्यतः सर्वस्य द्वे भवत इत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । नित्यवीप्सयोरिति तत्र सर्वस्य स्थाने द्वे भवतः । के द्वे भवतः । ये शब्दतश्चार्थतश्चोभयथान्तरतमे, एकस्य पचतिशब्दस्य द्वौ पचतिशब्दौ भवतः । पचति २ । ग्रामो २ रमणीयः । यदा तु द्विः प्रयोगे द्विर्वचनं तदा स एव पचतिशब्दो द्विरावर्त्तते तस्य द्वे आवृत्ती भवतः । सर्वस्येति विस्पष्टार्थम् । अथ पदस्येत्येव कस्मान्नोच्यते । नैवं शक्यमिह हि न स्यात् प्रपचति प्रपचतीति । इह द्रोग्धा द्रोढा इति घत्वढत्व- योरसिद्धत्वादकृतयोरेव तयोर्द्विर्वचनं प्राप्नोति तत्र पश्चाद्विकल्पे सत्यनिष्टमपि स्यात् । द्रोग्धा द्रोढा । द्रोढा द्रोग्धेति । तस्माद्वक्तव्यमेतत् पूर्वत्रासिद्धीयम- द्विर्वचनेति । सर्वस्येत्येतदेव वा कृतं सर्वकार्यप्रतिपत्त्यर्थं द्रष्टव्यम् ॥ तस्य परमाम्रेडितम् ॥ २ ॥ तस्य द्विरुक्तस्य यत्परं शब्दरूपं तदाम्रेडितसंज्ञं भवति । चौरचौर ३ । वृषलवृषल ३ । दस्योदस्यो ३ घातयिष्यामि त्वा बन्धयिष्यामि त्वा । आम्रे- डितप्रदेशा आम्रेडितं भर्त्सने इत्येवमादयः ॥ अनुदात्तं च ॥ ३ ॥ अनुदात्तं च तद्भवति यदाम्रेडितसंज्ञम् । भुङ्क्ते २ । पशून् २ ॥ नित्यवीप्सयोः ॥ ४ ॥ नित्ये चार्थे वीप्सायां च यद्वर्त्तते तस्य द्वे भवतः । केषु नित्यता । तिङ्सु चाव्यये कृत्सु च । कुत एतत् । आभीक्ष्ण्यमिह नित्यता । आभीक्ष्ण्यं च क्रियाधर्मः । यां क्रियां कर्ता प्राधान्येनानुपरमन्करोति तन्नित्यम् । पचति २ । जल्पति २ । भुक्त्वा २ व्रजति । भोजं २ व्रजति । लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । क्त्वाणमुलोलौटश्च द्विवेचनापेक्षायामेव पौनःपुन्यप्रकाशने शक्तिः । यङ् तु तन्निरपेक्षः प्रकाशयति । पुनः २ पचति पापच्यतइति । यदा तु तत्र द्विर्वचनं तदा क्रियासमभिहारे पौनःपुन्यं द्रष्टव्यं पापच्यतेपापच्यतइति । अथ केषु वीप्सा । सुप्सु वीप्सा, का पुनः सा । व्याप्तिविशेषविषया प्रयोक्तुरिच्छा वीप्सा । का पुनरसौ । नानावाचिनामधिकरणानां क्रियागुणाभ्यां युगपत्प्र- योक्तुर्व्याप्तुमिच्छा वीप्सा । नानाभूतार्थवाचिनां शब्दानां यान्यधिकरणानि वाच्यानि तेषां क्रियागुणाभ्यां युगपत्प्रयोक्तुमिच्छा वीप्सा । ग्रामो २ रमणीयः ।

जनपदो २ रमणीयः । पुरुषःपुरुषो निधनमुपैति । यत्तिङन्तं नित्यतया प्रक- र्षेण च युक्तं ततः कृतद्विर्वचनात्प्रकर्षप्रत्यय इष्यते पचति २ तरामिति । इह तु आद्यतरमाद्यतरमानयेति प्रकर्षयुक्तस्य वीप्सायोग इष्यते ॥ परेर्वर्जने ॥ ५ ॥ परीत्येतस्य वर्जनेऽर्थे द्वे भवतः । परि २ त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । परि २ सौवीरेभ्यः । परि २ सर्वसेनेभ्यः । वर्जनं परिहारः । वर्जन इति किम् । ओदनं परिषिञ्चति ॥ परेर्वर्जने ऽसमासे वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ परि २ त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । परि त्रिगर्तेभ्यः । समासे तु तेनैवोक्तत्वाद्विर्वचनस्य नैव भवति । परित्रि- गर्त्तं वृष्टो देव इति ॥ प्रसमुपोदः पादपूरणे ॥ ६ ॥ प्र सम् उप उद् इत्येतेषां पादपूरणे द्वे भवतो द्विर्वचनेन चेत्पादः पूर्यते । प्रप्रायमग्निर्भरतस्य शृण्वे । संसंमिद्धुवसे वृषन् । उपोप मे परामृश । किं नोदुदुहर्षसे दातवाउ * । पादपूरणइति किम् । प्रदेवं देव्या धिया । साम- र्थ्याच्छन्दस्यैवैतद्विधानम् । भाषायामनर्थकं स्यात्प्रयोगाभावात् ॥ उपर्यध्यधसः सामीप्ये ॥ ७ ॥ उपरि अधि अधस् इत्येतेषां द्वे भवतः सामीप्ये विवक्षिते । सामीप्यं प्रत्यासत्तिः कालकृता देशकृता च । उपर्युपरि दुःखम् । उपर्युपरि ग्रामम् । अध्यधि ग्रामम् । अधोधो नगरम् । सामीप्यइति किम् । उपरि चन्द्रमाः । इह कस्मान्न भवति । उपरि शिरसो घटं धारयति । चौत्तराधर्यमेव विव- क्षितं न सामीप्यमिति द्विर्वचनं न भवति ॥ वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूयासंमतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु ॥ ८ ॥ एकार्थः पदसमूहो वाक्यम् । वाक्यादेरामन्त्रितस्य द्वे भवतः असूया संमति कोप कुत्सन भर्त्सनइत्येतेषु यदि तद्वाक्यं भवति । तत्र परगुणानाम- सहनमस्रूया । पूजा संमतिः । कोपः क्रोधः । निन्दनं कुत्सनम् । शापकाशब्दै- र्भयोत्पादनं भर्त्सनम् । एते च प्रयोक्तृधर्मा नाभिधेयधर्माः । असूयायां तावत् । माणवक ३ माणवक अभिरूपक ३ अभिरूपक रिक्तं ते आभिरूप्यम् । संमतौ । माणवक ३ माणवक अभिरूपक ३ अभिरूपक शोभनः खल्वसि । कोपे । माणवक ३ माणवक अविनीतक ३ अविनीतक इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म । कुत्सने । शक्तिके ३ शक्तिके यष्टिके ३ यष्टिके रिक्ता ते शक्तिः । भर्त्सने । चौरचौर ३ वृषलवृषल ३ घातयिष्यामि त्वा बन्धयिष्यामित्वा । असूयादिषु

• पादपूरणे इति भावतद्वते ङ, मीति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

wait,वक्ष्यमाणमन्यतरस्यांग्रहणमुभयोः(with anusvara:स्यांग्रहणम्). Let's look at L30: भवति । तत्कथं वक्ष्यमाणमन्यतरस्यांग्रहणमुभयोः शेषो विज्ञायते । प्रकार इति Wait,शेषो विज्ञायतेorशेषो भवति? It is शेषो विज्ञायते ।`

*   L31:
    `किम् । पटुर्देवदत्तः । गुणवचनस्येति किम् । अयंमाणवकः । गौर्वाहीकः ।`
    Wait, look at `अयंमाणवकः`:
    Is it `अयंमाणवकः` or `अयम्माणवकः` or `अयं माणवकः`?
    There's `अयं` and `माणवकः` quite close, `अयंमाणवकः । गौर्वाहीकः ।`

*   L32 (Footnote):
    `* द्विवचनमत्र पूर्वसूत्रेणैवेति पुस्तकान्तरेऽधिकम् ।`
    (Notice the `*` at the beginning matches the `*` in L7 after `बहुव्रीहिवद्भवति * ।`)

5. Final pass to ensure all markers and punctuation are accurate: * L1: `७४० ॥ का

यद्यप्यग्निशब्दो गोशब्दश्च मुख्यार्थसंबन्धादवधृतभेदं तैक्ष्ण्यजाड्यादिकमर्था- न्तरे गुणविशेषमेव प्रतिपादयितुं प्रवृत्तस्तथापि सर्वदा गुणवचनो न भवतीति न द्विरुच्यते ॥ आनुपूर्व्ये द्वे भवत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ मूले २ स्थूलाः । अग्रे २ सूक्ष्माः । ज्येष्ठं २ प्रवेशय ॥ स्वार्थे अवधार्यमाणेऽनेकस्मिन् द्वे भवत इति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ अस्मात्कार्षापणादिह भवद्भां माषं २ देहि । स्वार्थेतद् द्विर्वचनं न वीप्सायाम् । अत्र हि द्वावेव माषौ दीयेते न सर्वे कार्षापणसंबन्धिनो माषाः । तेन वीप्सा न विद्यते । अवधार्यमाण इति किम् । अस्मात्कार्षापणादिह भवद्भ्यां माषमेकं देहि । द्वौ माषौ देहि । त्रीन्वा माषान्देहि । अनेकस्मिन्निति किम् । अस्मात्कार्षापणादिह भवद्भां माषमेकं देहि ॥ चापले द्वे भवत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ संभ्रमेण प्रवृत्तिश्चापलम् । अहिरहिः बुध्यस्व २। नावश्यं द्वावेव शब्दौ प्रयोक्तव्यौ किं तर्हि यावद्भिः शब्दैः सोऽर्थोऽवगम्यतेतावन्तः प्रयोक्तव्याः । अहिः ३ । बुध्यस्व ३ इति ॥ क्रियासमभिहारे द्वे भवत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ स भवान् लुनीहिलु- नीहीत्येवायं लुनाति ॥ आभीक्ष्ण्ये द्वे भवत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भुक्त्वाभुक्त्वा व्रजति । भोजंभोजं व्रजति । नित्यइत्येव सिद्धमिति तत्रोक्तम् ॥ डाचि द्वे भवत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ पटपटा करोति । पटपटायते ॥ अव्यक्तानुकरणाद्वाजन्तस्य द्विर्वचनमिष्यते ॥ इह न भवति । द्वितीया करोति । तृतीया करोति । तदर्थे के चित्डाचि बहुलमिति पठन्ति ॥ पूर्वप्रथमयोरतिशयविवक्षायां द्वे भवत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ पूर्वं २ पुष्यन्ति । प्रथमं २ पच्यन्ते । अतिशयिकोऽपि दृश्यते । पूर्वतरं पुष्यन्ति । प्रथमतरां पच्यन्तइति ॥ इतरडतमयोः समसंप्रधारणयोः स्त्रीनि- गदे भावे द्वे भवत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ उभाविमावाढ्यौ । कतराकतरा अन- योराढ्यता । सर्वेऽमी आढ्याः । कतमाकतमा एषामाढ्यता । इतरडतमाभ्याम- न्यत्रापि हि दृश्यते । उभाविमावाढ्यौ । कीदृशी २ । अनयोराढ्यता । तथा स्त्रीनिगदाद्भावादन्यत्रापि हि दृश्यते । उभाविमावाढ्यौ कतरःकतरनयोर्विभव इति ॥ कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे भवत इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सामासवच्च बहुलम् । यदा न समासवत्प्रथमैकवचनं तदा पूर्वपदस्य । अन्यन्मन्यमिमे ब्राह्मणा भोजयन्ति । अन्योन्यमिमे ब्राह्मणा भोजयन्ति । अन्योन्यस्य ब्राह्मणा भोजयन्ति । इतरेतरान् भोजयन्ति ॥ स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्य चाम्भावो वक्तव्यः ॥ * ॥ अन्योन्यामिमे ब्राह्मण्यौ भोजयतः । अन्योन्यं भोजयतः । इतरेतरां भोजयतः । इतरेतरं भोजयतः । अन्योन्यामिमे ब्राह्मणकुले भोजयतः । इतरेतरामिमे ब्राह्मणकुले भोजयतः । इतरेतरमिमे ब्राह्मणकुले भोजयतः ॥ अकृच्छ्रेप्रियसुखयोरन्यतरस्याम् ॥ १३ ॥ प्रिय सुख इत्येतयोरन्यतरस्यां द्वे भवतः अकृच्छ्रे द्योत्ये । कृच्छ्रं दुःखं,

७४२ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ १ ॥ तद्भावो ऽह्रुकम् । प्रियप्रियेण ददाति । सुखसुखेन ददाति । प्रियेण ददाति । सुखेन ददाति । अक्लिश्यमानो ददातीत्यर्थः । अह्रुक्रदिति किम् । प्रियः पुत्रः । सुखो रथः ॥ यथास्वे यथायथम् ॥ १४ ॥ यो य आत्मा यच्चादात्मीयं तत्तद्यथास्वं तस्मिन् यथायथमिति निपा- त्यते। यथाशब्दस्य द्विर्वचनं नपुंसकलिङ्गता च निपात्यते। ज्ञाताः सर्वे पदार्था यथायथं, यथास्वभावमित्यर्थः। सर्वेषां तु यथायथं यथात्मीयमित्यर्थः॥ द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्र- प्रयोगाभिव्यक्तिषु ॥ १५ ॥ द्वन्द्वमिति द्विशब्दस्य द्विर्वचनं पूर्वपदस्याम्भावः अत्वं चोत्तरपदस्य निपात्यते रहस्य मर्यादावचन व्युत्क्रमण यज्ञपात्र प्रयोग अभिव्यक्ति एतेषु अर्थेषु। तत्र रहस्यं द्वन्द्वशब्दवाच्यमितरे विषयभूताः। द्वन्द्वं मन्त्रयन्ते। मर्यादावचने, मर्यादास्थित्यनतिक्रमः। याचतुरं हीमे पशवो द्वन्द्वं मिथुनी- भवन्ति। माता पुत्रेण मिथुनं गच्छति पौत्रेण तत्पुत्रेणापीति मर्यादार्थः। व्युत्क्रमणे, द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ताः। व्युत्क्रमणं भेदः। पृथगवस्थानम्। द्विवर्गसंबन्धेन पृथगवस्थिता द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ता इत्युच्यन्ते। यज्ञपात्रप्रयोगे। द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति धीरः। अभिव्यक्तौ। द्वन्द्वं नारदपर्वतौ। द्वन्द्वं संकर्षणवासुदेवौ। द्वयस्याभिव्यक्तौ साहचर्येणेत्यर्थः। अन्यत्रापि द्वन्द्वमित्येतद्दृश्यते तदर्थे योगावि- भागः कर्त्तव्यः। द्वन्द्वं युद्धं वर्तते। द्वन्द्वानि सहते धीरः। चार्ये द्वन्द्व इति॥ पदस्य ॥ १६ ॥ पदस्येत्ययमधिकारः प्राक्पदान्ताधिकारात्। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमि- ष्यामः पदस्येत्येवं तद्वेदितव्यम्। वक्ष्यति संयोगान्तस्य लोपः। पचन्। यजन्। पदस्येति किम्। पचन्तौ। यजन्तौ। वक्ष्यमाणवाक्यापेक्षया पदस्येधिकृतस्य षष्ठ्यर्थव्यवस्था द्रष्टव्या। क्व चित्स्थानषष्ठी क्व चिदवयवषष्ठी॥ पदात् ॥ १७ ॥ पदादित्ययमधिकारः प्राक्कुत्स्ने च सुप्यगोत्रादावित्येतस्माद्यदित ऊर्ध्वं मनुक्रमिष्यामः पदादित्येवं तद्वेदितव्यम्। वक्ष्यति। आमन्त्रितस्य। आमन्त्रि- तस्य पदात्परस्यानुदात्तादेशो भवतीति। पचति देवदत्त। पदादिति किम्। देवदत्त पचसि॥ अनुदात्तं सर्वमपादादौ ॥ १८ ॥

अनुदात्तमिति च सर्वमिति च अपादादाविति च एतत्तयमधिकृतं वेदि- तव्यमापादपरिसमाप्ते, रित उत्तरं यद्वक्ष्यामः अनुदात्तं सर्वमपादादावित्येवं तद्वे- दितव्यम् । वक्ष्यत्यामन्त्रितस्य चेति । पचसि देवदत्त । अपादादाविति किम् । यत्ते नियतं रजसं मृत्यो अनवधृष्यम् । बहुवचनस्य वस्नसौ । ग्रामो वः स्वं, जनपदो नः स्वम् । अपादादाविति किम् । रुद्रो विश्वेश्वरो देवो युष्माकं कुलदेवता । स एव नाथो भगवानस्माकं शत्रुवर्धनः ॥ पादग्रहणेन च ऋक्पादः श्लोकपादश्च गृह्यते । सर्वग्रहणं सर्वमनूद्या- मानं विधीयमानं चानुदात्तं यथा स्यादिति । तेन युष्मदादेशानामपि वाक्य- भेदेनानुदात्तत्वं विधीयते । युष्मदस्मदादेशाश्च सर्वस्य सुबन्तस्य पदस्य यथा स्युः । यत्रापि स्वादिषु पदसंज्ञं भवति । ग्रामो वां दीयते । जनपदो नौ दीयते ॥ आमन्त्रितस्य च ॥ १९ ॥ आमन्त्रितस्य पदस्य पदात्परस्यापादादौ वर्तमानस्यानुदात्तो भवति । पचसि देवदत्त । पचसि यज्ञदत्त । आमन्त्रिताद्युदात्तत्वे प्राप्ते वच- नम् ॥ समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः ॥ * ॥ इह मा भूवन् । अयं दण्डो हरानेन ओदनं पच तव भविष्यति । ओदनं पच मम भवि- ष्यति * । इदं च यथा स्यात् । इह देवदत्त माता ते कथयति । नद्यास्ति- ष्ठति कूले । शालीनां ते ओदनं दास्यामि इति । आमन्त्रितान्तं तिङन्तं युष्मदस्मदादेशाश्च यस्मात्पराणि न तेषां सामर्थ्यमिति तदाश्रया निघातयु- ष्मदस्मदादेशा न स्युः समर्थः पदविधिरिति वचनात् ॥ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वांनावौ ॥ २० ॥ युष्मदस्मद् इत्येतयोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्यथासंख्यं वांनौ इत्येता- वादेशौ भवतस्तौ चानुदात्तौ । पदस्य पदादनुदात्तं सर्वमपदादाविति सर्व- मिह संबध्यते । ग्रामो वां स्वम् । जनपदो नौ स्वम् । ग्रामो वां दीयते । जनपदो नौ दीयते । ग्रामो वां पश्यति । जनपदो नौ पश्यति । एकवचनब- हुवचनान्तयोरादेशान्तरविधानाद् द्विवचनान्तयोरेतावादेशौ विज्ञायेते । षष्ठी- चतुर्थीद्वितीयास्थयोरिति किम् । ग्रामे युवाभ्यां कृतम् । स्थग्रहणं श्रूयमाणावि- भक्त्यर्थम् । इह मा भूत् इति युष्मत्पुत्र इति ॥ बहुवचनस्य वस्नसौ ॥ २१ ॥ बहुवचनान्तयोर्युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्यथासंख्यं वस्

• भवतीह विष्णुमित्रो देवदत्तागच्छेति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

Here is the line-by-line transcription of the text in Devanagari:

७४४ ॥ काशिका ॥ ८ । १ ॥ नस् इत्येतावादेशौ भवतः। ग्रामो वः स्वम्। जनपदो नः स्वम्। ग्रामो वो दीयते। जनपदो नो दीयते। ग्रामो वः पश्यति। जनपदो नः पश्यति॥ तेमयावेकवचनस्य ॥ २२ ॥ युष्मदस्मदोरेकवचनान्तयोः षष्ठीचतुर्थ्योर्यथासंख्यं ते मे इत्येता- वादेशौ भवतः। ग्रामस्ते स्वम्। ग्रामो मे स्वम्। ग्रामस्ते दीयते। ग्रामो मे दीयते। द्वितीयान्तस्यादेशान्तरविधानसामर्थ्यात्षष्ठीचतुर्थ्योरेवायं योगः॥ त्वामौ द्वितीयायाः ॥ २३ ॥ एकवचनस्येति वर्तते। द्वितीयाया यदेकवचनं तदन्तयोर्युष्मदस्मदोर्य- थासंख्यं त्वा मा इत्येतावादेशौ भवतः। ग्रामस्त्वा पश्यति। ग्रामो मा पश्यति॥ न चवाहाहैवयुक्

स्वम् । युवयोरेव स्वम् । आवयोरेव स्वम् । युष्माकमेव स्वम् । अस्माकमेव स्वम् । ग्रामस्तुभ्यमेव दीयते । ग्रामो मह्यमेव दीयते । युवाभ्यामेव दीयते । आवाभ्यामेव दीयते । युष्मभ्यमेव दीयते । अस्मभ्यमेव दीयते । ग्रामस्त्वामेव पश्यति । ग्रामो मामेव पश्यति । युवामेव पश्यति । आवामेव पश्यति । युष्मा- नेव पश्यति । अस्मानेव पश्यति । युक्तग्रहणं साक्षाद्योगप्रतिपत्त्यर्थम् । युक्तयुक्ते प्रतिषेधो न भवति । ग्रामश्च ते स्वम् । नगरं च मे स्वम् ॥ पश्यार्थैश्चानालोचने ॥ २५ ॥ पश्यार्था दर्शनार्थाः । दर्शनं ज्ञानम् । आलोचनं चक्षुर्विज्ञानम् । तैः पश्यार्थैरनालोचने वर्त्तमानैर्युक्ते युष्मदस्मदोर्वावावादयो न भवन्ति । ग्राम- स्तव स्वं समीत्यागतः । ग्रामो मम स्वं समीत्यागतः । ग्रामस्तुभ्यं दीयमानं [L

पचति गोत्रम् । जल्पति २ गोत्रम् । ब्रुव । पचति ब्रुवम् । जल्पति ब्रुवम् । जल्पति २ ब्रुवम् । पचति २ ब्रुवम् । ब्रुवन्निति ब्रुवः कविपातनाद् वच्यादेशा- भावश्च । गोत्र । ब्रुव । प्रवचन । प्रसङ्घन । प्रकथन । प्रत्ययन । प्रपञ्चन । प्राय । विचक्षण । अचक्षण । स्वाध्याय । भूयिष्ठ । नाम वा* । नामेत्येतद्वा निहन्यते । पक्षे आद्युदात्तमेव भवति । पचति नाम । पठति नाम । तिङ् इति किम् । कुत्सितं गोत्रम् । गोत्रादीनीति किम् । पचति पापम् । कुत्सनाभीक्ष्ण्ययो- रिति किम् । खनति गोत्रं समेत्य कूपम् । कुत्सनाभीक्ष्णयोरिति पाठविशेषश्च द्रष्टव्यम् । तेनान्यत्रापि गोत्रादिग्रहणेन कुत्सनाभीक्ष्णयोरेव कार्यं भवति ॥ तिङ्ङतिङः ॥ २८ ॥ तिङन्तं पदमतिङन्तात्परमनुदात्तं भवति । देवदत्तः पचति । यज्ञदत्तः पचति । तिङिति किम् । नीलमुत्पलम् । शुक्लं वस्त्रम् । अतिङः इति किम् । भवति पचति ॥ न लुट् ॥ २९ ॥ पूर्वस्यातिप्रसक्ते प्रतिषेध आरभ्यते । लुट्न्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । श्वः कर्ता । श्वः कर्तारौ । मासेन कर्तारः । तासेः परस्य लसार्वधातुकस्यानुदात्तत्वे सति सवैतासिरेवोदात्तः । यत्र तु टिलोपस्तत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरो भवति ॥ निपातैर्यद्यदिहन्तकुवित्नेच्चेच्चकच्चिद्यत्रयुक्तम् ॥ ३० ॥ नेति वर्तते । यत् यदि हन्त कुवित् नेत् चेत् चण कच्चित् यत्र इत्ये- तैर्निपातैर्युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । यत्करोति । यत्पचति । यदि करोति । यदि पचति । हन्त करोति । हन्त पचति । कुवित्करोति । कुवित्पचति । नेत् । नेज्जिह्मायन्तो नरकं पताम । चेत् । स चेद्भुङ्क्ते । स चेदधीते । चण किंबिशिष्टोयं चेदर्थे वर्तते । अयं च मरिष्यति । अयं चेन्मरिष्यतीत्यर्थः । समु- च्चयादिषु तु यच्छब्दस्तेन योगेन विधिरयं न भवति । कच्चित् । कच्चि- द्भुङ्क्ते । कच्चिदधीते । यत्र । यत्र भुङ्क्ते । यत्राधीते । निपातैरिति किम् । यत्कूजति शकटम् । गच्छत्कूजति शकटमित्यर्थः । इणः शतरि रूपमेतत् । युक्तमिति किम् । यत्र क्व च ते मनो दत्तं दधस उत्तरम् ॥ नह प्रत्यारम्भे ॥ ३१ ॥ नह इत्येतेन युक्ते प्रत्यारम्भे तिङन्तं नानुदात्तं भवति । चोदितस्याक- र्मीरखे उपालिप्सया प्रतिषेधयुक्तः प्रत्यारम्भः क्रियते । नह भोक्ष्यसे । नहाध्ये- ष्ससे । प्रत्यारम्भ इति किम् । नह वै तस्मिंश्च लोके दक्षिणामिच्छन्ति ॥

• प्रसङ्घन प्रत्ययन न्याय प्रपञ्च प्रचक्षण इत्येते पुस्तकान्तरे ऽत्र गणे ऽधिकाः ।

॥ काशिका ॥ ८ । १ ॥ ९४७ सत्यं प्रश्ने ॥ ३२ ॥ सत्यमित्यनेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति प्रश्ने। सत्यं भोक्ष्यसे। सत्यमध्येष्यसे। प्रश्नइति किम्। सत्यं वक्ष्यामि नानृतम्॥ अङ्गाप्रतिलोम्ये ॥ ३३ ॥ अङ्ग इत्यनेन युक्तं तिङन्तमप्रतिलोम्ये गम्यमाने नानुदात्तं भवति। अङ्ग कुरु। अङ्ग पच। अङ्ग पठ। अप्रतिलोम्य इति किम्। अङ्ग कूज वृषल इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म। कूजनमनभिमतमसौ कुर्वन्नप्रतिलोमो भवति॥ हि च ॥ ३४ ॥ हि इत्यनेन युक्तं तिङन्तमप्रतिलोम्ये नानुदात्तं भवति। स हि कुरु। स हि पच। स हि पठ। अप्रतिलोम्यइत्येव। स हि कूज वृषल इदानीं ज्ञास्यति जाल्म॥ छन्दस्यनेकमपि साकाङ्क्षम् ॥ ३५ ॥ हि चेति वर्तते। छन्दसि विषये हियुक्तं तिङन्तं साकाङ्क्षमनेकमपि नानुदात्तं भवति एकमपि। कदाचिदेकं कदाचिदनेकमित्यर्थः। तत्रानेकं तावत्। अनृतं हि मत्तो वदति। पाप्मा एनं विपुनाति। तिङन्तद्वयमप्येतन्न निहन्यते। एकं खल्वपि। अग्निर्हि अग्ने उदजयत्। तिङन्तद्वयमपि द्विशब्द- युक्तमेतत्। तत्रैकमूदजयदित्यादिरुदात्तम्। अजा ह्यग्नेरजनिष्ट गर्भम्। सा वा अपश्यज्जनितारमये। अजनिष्टेत्याद्युदात्तमपश्यदित्यनुदात्तम्॥ यावद्यथाभ्याम् ॥ ३६ ॥ यावद्याथा इत्येताभ्यां युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति। यावद्भुङ्क्ते। यथा भुङ्क्ते। यावदधीते। यथाधीते। देवदत्तः पचति यावत्। देवदत्तः पचति यथा। परेणापि योगे भवति प्रतिषेधः॥ पूजायां नानन्तरम् ॥ ३७ ॥ यावद्याथा इत्येताभ्यां युक्तमनन्तरं तिङन्तं पूजायां विषये नानुदात्तं न भवति। किं तर्हि अनुदात्तमेव। यावत्पचति शोभनम्। यथा पचति शोभ- नम्। यावत् करोति चारु। पूजायामिति किम्। यावद्भुङ्क्ते। यथा भुङ्क्ते। अनन्तरमिति किम्। यावद्देवदत्तः पचति शोभनम्। यथा देवदत्तः करोति चारु। पूर्वेणात्र निघातः प्रतिषिध्यते॥ उपसर्गव्यपेतं च ॥ ३८ ॥ यावद्यथाभ्यां युक्तं उपसर्गव्यपेतं च पूजायां विषये नानुदात्तं न भवति किं तर्हि अनुदात्तमेव भवति। पूर्वमनन्तरमित्युक्तमुपसर्गव्यवधानार्थोयमारम्भः।

७४८ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ १ ॥ यावत्पचति शोभनम् । यथा प्रपचति शोभनम् । यावत्करोति चारु । यथा प्रकरोति चारु । अनन्तरमित्येव । यावद्देवदत्तः प्रपचति । यथा विष्णुमित्रः प्रकरोति चारु ॥ तुपश्यपश्यताहैः पूजायाम् ॥ ३९ ॥ तु पश्य पश्यत अह इत्येतैर्युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति पूजायां विषये । तु । माणवकस्तु भुङ्क्ते शोभनम् । पश्य । पश्य माणवको भुङ्क्ते शोभनम् । पश्य- त । पश्यत माणवको भुङ्क्ते शोभनम् । अह । अह माणवको भुङ्क्ते शोभनम् । पूजायामिति किम् । पश्य मृगो धावति । पूजायामिति वर्तमाने पुनः पूजाया- मित्यतदुच्यते निघातप्रतिषेधार्थम् । तद्धि प्रतिषेधस्य प्रतिषेधेन संबद्धमिति ॥ अहो च ॥ ४० ॥ अहो इत्यनेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति पूजायां विषये । अहो देव- दत्तः पचति शोभनम् । अहो विष्णुमित्रः करोति चारु । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ शेषे विभाषा ॥ ४१ ॥ अहो इत्यनेन युक्तं तिङन्तं शेषे विभाषा नानुदात्तं भवति । कश्चशेषः यदन्यत्पूजायाः । कटमहो करिष्यसि । मम गेहमेष्यसि । असूयावचनमेतत् । पूजायामित्यस्य पूर्वत्र चानुकृष्टत्वादनाधिकारे सिद्धे शेषवचनं विस्पष्टार्थम् ॥ पुरा च परीप्सायाम् ॥ ४२ ॥ पुरा इत्यनेन युक्तं तिङन्तं परीप्सायामर्थे विभाषा नानुदात्तं भवति । परीप्सा त्वरा । अधीष्व माणवक । पुरा विद्योतते विद्युत् । पुरा स्तनयति स्तनयित्नुः । पुराशब्दोऽत्र भविष्यदासत्तिं द्योतयति । परीप्सायामिति किम् । नडेन स्म पुराधीयते । अत्र भूतकालविप्रकर्षं पुराशब्दो द्योतयति । ऊर्ष्णा स्म पुराधीयते ॥ नन्वित्यनुज्ञैषणायाम् ॥ ४३ ॥ ननु इत्यनेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति अनुज्ञैषणायां विषये । अनु- ज्ञा या एषणा प्रार्थना, अनुज्ञैषणा । अनुज्ञाप्रार्थनेत्यर्थः । ननु करोमि भोः । अनुजानीष्व मां, गमनं प्रतीत्यर्थः । अनुज्ञैषणायामिति किम् । अकार्षीः कटं देवदत्त । ननु करोमि भोः । पृष्टप्रतिवचनमेत्वानुनैषणा ॥ किं क्रियाप्रश्नेनुपसर्गमप्रतिषिद्धम् ॥ ४४ ॥ किमित्येतत्क्रियाप्रश्ने यदा वर्तते तदानेन युक्तं तिङन्तम्रनुपसर्गमप्रति- षिद्धं नानुदात्तं भवति । किं देवदत्तः पचति आहोस्वद्भुङ्क्ते । किं देवदत्तः

: Is it 'यनेन' or 'येनेन'? It looks like "येनेन" (misprint for येन or तेन). Let's check closely: yes, it has two 'न's or 'नेन'. It says "येनेन".

Let's check all line breaks carefully.

॥ काशिका ॥ ८ ॥ १ ॥ ७४९ शेते आहोस्विदधीते । अत्र के चिदाहुः । पूर्वं किंवृत्तमिति तच्च निहन्यते । उत्तरं तु न किंवृत्तमिति तन्निहन्यतएवेति । अपरे त्वाहुः । यद्यप्येकस्याख्या- तस्य समीपे किंशब्दः श्रूयते तथापि सर्वस्य संशयविषयस्य तेन योग इति उभ- यत्र प्रतिषेधेन भवितव्यमिति । क्रियाग्रहणं किम् । प्रश्ने मा भूत् । किं देव- दत्त ओदनंपचति आहोस्विच्छाकमिति । प्रश्नइति किम् । किमधीते देवद- त्तः । क्षेपे किंशब्दोयं न प्रश्ने । अनुपसर्गमिति किम् । किं देवदत्तः प्रपचति आहो स्वित्प्रकरोति । अप्रतिषिद्धमिति किम् । किं देवदत्तो न पठति आ

६५० ॥ काशिका ॥ ८ । १ ॥ आहोउताहो चानन्तरम् ॥ ४९ ॥ निघातप्रतिषेधोनुवर्त्तते । अपूर्वमिति च । आहो उताहो इत्येताभ्या- मपूर्वाभ्यां युक्तमनन्तरं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । आहो भुङ्क्ते । उताहो भुङ्क्ते । आहो पठति । उताहो पठति * । अनन्तरमिति किम् । शेषे विभाषां वक्ष्यति । अपूर्वमित्येव । देवदत्त आहो भुङ्क्ते । देवदत्त उताहो भुङ्क्ते ॥ शेषे विभाषा ॥ ५० ॥ आहो उताहो इत्येताभ्यां युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं शेषे विभाषा भवति । कश्च शेषः यदन्यदनन्तरात् । आहो देवदत्तः पचति २ । उताहो देवदत्तः पचति २ । आहो देवदत्तः पठति २ । उताहो देवदत्तः पठति २ ॥ गत्यर्थलोटा लृण्चेत्कारकं सर्वान्यत् ॥ ५१ ॥ गतिना समानार्था गत्यर्थाः गत्यर्थानां लोट् गत्यर्थलोट् तेन गत्यर्थ- लोटा युक्तं लृडन्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति न चेत्कारकं सर्वान्यद्भवति । यत्रैव कारके कर्त्तरि कर्म्मणि वा लोट् तत्रैव यदि लृडपि भवतीत्यर्थः । कर्तृकर्मणा एवात्र तिङन्तवाच्ये कारकग्रहणेन गृह्येते । न करणादि कारकान्तरम् । आगच्छ देवदत्त ग्रामं द्रक्ष्यस्येनम् । आगच्छ देवदत्त ग्राममोदनं भोक्ष्यसे । उह्यन्तां देवदत्तेन शालयः तेनैव भोक्ष्यन्ते । उह्यन्तां देवदत्तेन शालयः यज्ञ- दत्तेन भोक्ष्यन्ते । गत्यर्थग्रहणं किम् । पच देवदत्तौदनं भोक्ष्यस्येनम् । लोटेति किम् । आगच्छेद्वेददत्त ग्रामं द्रक्ष्यस्येनम् । लृडिति किम् । आगच्छ देवदत्त ग्रामं पश्यस्येनम् । न चेत्कारकं सर्वान्यदिति किम् । आगच्छ देवदत्त ग्रामं पिता ते ओदनं भोक्ष्यते । उह्यन्तां देवदत्तेन शालयः सक्तवस्तेन पास्यन्ते । सर्व- ग्रहणं किम् । आगच्छ देवदत्त ग्रामं त्वं चाहं च द्रक्ष्याव एनमित्यत्रापि निघातप्रतिषेधो यथा स्यात् । लृडन्तवाच्ये हि सर्वस्मिन्कारके ऽन्यस्मिन्न भवि- तव्यम् । इह तु यल्लोडन्तस्य कारकं तच्चान्यच्च लृडन्तेनोच्यते इति ॥ लोट् च ॥ ५२ ॥ लोडन्तं तिङन्तं गत्यर्थलोटा युक्तं नानुदात्तं भवति, न चेत्कारकं सर्वान्यद्भवति । लोडन्तयोरेकं कारकं यदि भवतीत्यर्थः । आगच्छ देवदत्त ग्रामं पश्य । आव्रज विष्णामित्र ग्रामं शाधि । आगम्यतां देवदत्तेन ग्रामो दृश्यतां यज्ञदत्तेन । गत्यर्थानामित्येव । पच देवदत्तौदनं भुङ्क्ष्वैनम् । लोटे- त्येव । आगच्छेद्वेददत्त ग्रामं पश्येनम् । न चेत्कारकं सर्वान्यदित्येव । आगच्छ

• आहो अधीते । इत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

देवदत्त ग्रामं पश्यत्वेनं यज्ञदत्तः । सर्वग्रहणानुवृत्तेस्त्विह भवत्येव । आगच्छ देवदत्त ग्रामं त्वं चाहं च पश्याव । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ विभाषितं सोपसर्गमनुत्तमम् ॥ ५३ ॥ सर्वं पूर्वमनुवर्त्तते । प्राप्तविभाषेयं, लोडन्तं सोपसर्गमुत्तमवर्जितं गत्यर्थ- लोटा युक्तं तिङन्तं विभाषितं नानुदात्तं भवति न चेत्कारकं सर्वान्यद्भवति । आगच्छ देवदत्त ग्रामं प्रविश । २ । आगच्छ देवदत्त ग्रामं प्रशाधि । २ । सोपसर्गमिति किम् । आगच्छ देवदत्त ग्रामं पश्य । अनुत्तममिति किम् । आगच्छानि देवदत्त ग्रामं प्रविशानि ॥ हन्त च ॥ ५४ ॥ पूर्वं सर्वमनुवर्त्तते गत्यर्थलोटं वर्जयित्वा । हन्त इत्यनेन युक्तं लोडन्तं सोपसर्गमुत्तमवर्ज्जितं विभाषितं नानुदात्तं भवति । हन्त प्रविश २ । हन्त प्र- शाधि २ । सोपसर्गमित्येव । हन्त कुरु । निपातैर्यद्यदिहन्तेति नित्यमत्र निघा- तप्रतिषेधो भवति । अनुत्तममित्येव । हन्त प्रभुनजावहै । हन्त प्रभुनजामहै ॥ आम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिके ॥ ५५ ॥ आम उत्तरमेकपदान्तरमामन्त्रितान्तमन्नन्तिके नानुदात्तं भवति । आम् पचसि देवदत्त३ । आम् भो देवदत्त३ । भो इत्यामन्त्रितान्तमपि नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनमिति नाविद्यमानवद्भवति । आम इति किम् । शाकं पचसि देवदत्त३ । एकान्तरमिति किम् । आम् प्रपचसि देवदत्त३ । आम- न्त्रितमिति किम् । आम्पचति देवदत्तः । अनन्तिकइति किम् । आम् देवदत्त ॥ आम एकान्तरमामन्त्रितं यत्तस्य एकश्रुतेरनुदात्तस्य च प्रतिषेध इष्यते ॥ तदुभ- यमनेन क्रियतइति के चिदाहुः । प्लुतोदात्तः पुनरसिद्धत्वाच्च प्रतिषिध्यते । अपरेषां दर्शनमनन्तिकइत्यनेन यच्च दूरं न संनिकृष्टं तत्परिगृह्यते । तेनास्मि- न्नेकश्श्रुतेः प्राप्तिरेव नास्ति । प्लुतोदात्तोपि नोदाहर्त्तव्य इति ॥ यद्धितुपरं छन्दसि ॥ ५६ ॥ आमन्त्रितमित्येतदस्वरितत्वान्नानुवर्त्तते । तिङिति वर्ततएव । यत्परं हिपरं तुपरं च तिङन्तं छन्दसि नानुदात्तं भवति । यत्परं तावत् । गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः । हिपरम् । इन्द्रवो वामुशन्ति हि । तुपरम् । आख्या- स्यामि तु ते । निपातैर्यद्यदिहन्तेति हि चेति तुपश्यपश्यताहेरिति च निघा- तप्रतिषेधे सिद्धे वचनमिदं नियमार्थम्, एभिरेव परैर्योगे प्रतिषेधो भवति नान्यैरिति । इह न भवति । जाये स्वारोहावै हि । एहीत्यनेन गत्यर्थलोटा युक्तस्य रोहावेत्यस्य लोडन्तस्य निघातो भवत्येव ॥

७५२ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ १ ॥ चनचिदिवगोत्रादितद्धिताम्रेडितेष्वगतेः ॥ ५७ ॥ चन चिद् इव गोत्रादि तद्धित आम्रेडित इत्येतेषु परतः अगतेरुत्तरं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । चन । देवदत्तः पचति चन । चित् । देवदत्तः पचति चित् । इव । देवदत्तः पचतीव । गोत्रादि । देवदत्तः पचति गोत्रम् । देवदत्तः पचति ब्रुवम् । देवदत्तः प्रपचति प्रवचनम् । इहापि गोत्रादयः कुत्सनाभीक्ष्ण्य- योरेव गृह्यन्ते । तद्धित । देवदत्तः पचतिकल्पम् । देवदत्तः पचतिरूपम् । अनुदात्तस्तद्धित इहोदाहरणमन्यत्र तद्धितस्वरेण तिङ्स्वरो बाध्यते । पचति- देश्यः । आम्रेडित । देवदत्तः पचति २ । अगतेरिति किम् । देवदत्तः प्रपचति चन । अत्रागतिग्रहणे सगतिरपि तिङित्यत्र च उपसर्गग्रहणं द्रष्टव्यम् । इह मा भूत् । शुक्लीकरोति चन । यत्काष्ठं शुक्लीकरोति । यत्काष्ठं कृष्णीकरोति ॥ चादिषु च ॥ ५८ ॥ चादिषु च परतः तिङन्तमगतेः परं नानुदात्तं भवति । चादयो नचवा- हाहैवयुक्ते इत्यत्र ये निर्दिष्टाः त इह परिगृह्यन्ते । चशब्दे तावत् । देवदत्तः पचति च खादति च । वा । देवदत्तः पचति वा खादति वा । ह । देव- दत्तः पचति ह खादति ह । अह । देवदत्तः पचत्यह खादत्यह । एव । देव- दत्तः पचत्येव खादत्येव । अगतेरित्येव । देवदत्तः प्रपचति च प्रखादति च । प्रथमस्यात्र तिङन्तस्य चवायोगे प्रथमेति निघातः प्रतिषिध्यते, एवपरं तु निहन्यते ॥ चवायोगे प्रथमा ॥ ५९ ॥ अगतेरिति पूर्वसूत्रे चानुकृष्टमित्यत्र नानुवर्तते । च वा इत्येताभ्यां योगे प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता भवति । गर्दभांश्च कालयति । वीणां च वादयति । गर्दभांन्वा कालयति । वीणां वा वादयति । योगग्रहणं पूर्वाभ्या- मपि योगे निघातप्रतिषेधो यथा स्यादिति । प्रथमग्रहणं द्वितीयादेस्तिङ- न्तस्य मा भूदिति । चवायोगो हि द्विसमुच्चये विकल्पे च सति भवति । स चानेकस्य धर्म इति ॥ हेति क्षियायाम् ॥ ६० ॥ ह इत्यनेन युक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिर्नानुदात्ता भवति क्षियायां गम्य- मानायाम् । क्षिया धर्मव्यतिक्रमः आचारभेदः । स्वयं ह रथेन याति ३ उपा- ध्यायं पदातिं गमयति । स्वयं हौदनं भुङ्क्ते ३ उपाध्यायं सक्तून्पाययति । प्रथमस्य तिङन्तस्यात्र निघातः प्रतिषिध्यते । क्षियाशीःप्रैषेषु तिङाकाङ्क्षमिति च प्लुतो भवति ॥

चेदवधारणार्थं प्रयुज्यते। क्व चास्य लोपः? यत्र गम्यते चार्थो न च प्रयुज्यते तत्र लोपः। तत्र चशब्दः समुच्चयार्थः, अहशब्दः केवलार्थ इति समानकर्तृके चलोपः, नानाकर्तृके अहलोपः। चलोपे—देवदत्त एव ग्रामं गच्छतु, देवदत्त एवारण्यं गच्छतु, ग्रामं चारण्यं च गच्छत्वित्यर्थः। अहलोपे—देवदत्त एव ग्रामं गच्छतु, यज्ञदत्त एवारण्यं गच्छतु, ग्रामं केवलमरण्यं केवलमित्यर्थः। अवधारणम् इति किम्? देवदत्तः क्वेव भोक्ष्यते, देवदत्तः क्वेव वात्स्यते/बाधिष्यते..." Wait! Look at the image line 15: "देवदत्तः क्वेव भोक्ष्यते । देवदत्तः क्वेव बाधिष्यते ।" Wait, does it have 'ब' with a dot/slash? It's 'बाधिष्यते' or 'वाधिष्यते'! It looks like 'बाधिष्यते'. And line 16: "अनवकॢप्तावयमेवशब्दः । न क्व चिद्भोक्त्यतइत्यर्थः ।" or "चिद्भोत्स्यतइत्यर्थः"? Wait, look at "भो" then the ligature: Wait, could it be "भोक्ष्यतइत्यर्थ

७५४ ॥ काशिका ॥ ८ । १ ॥ देवानुपातिष्ठत् । एक इति संख्यापदमेतद् अन्यार्थे न वर्तते । एकशब्दस्य व्यवस्थार्थे च समर्थयह्वयं व्यभिचारित्वात्तस्य ॥ यद्वृत्तान्नित्यम् ॥ ६६ ॥ प्रथमा छन्दसीति निवृत्तं, निघातप्रतिषेध इत्येव । यदो वृत्तं यद्वृत्तं, यच्च पदे यद्वृत्तेते तत्सर्वं यद्वृत्तम् । इह वृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात् । डतरडतमौ च प्रत्ययौ इत्येतच्चाश्रीयते । तस्माद्यद्वृत्तादुत्तरं तिङन्तं नानुदात्तं भवति नित्यम् । यो भुङ्क्ते । यं भोजयति । येन भुङ्क्ते । यस्मै ददाति । यत्का- मास्ते जुहुमः । यद्वाङ् वायुर्वाति । यद्वायुः पवते ॥ पञ्चमीनिर्देशेष्वत्र व्यव- हिते कार्यमिष्यते ॥ यथाकाम्ये वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ यत्र क्व चन यजन्ते * ॥ पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः ॥ ६७ ॥ पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्य उत्तरपदं पूजितमनुदात्तं भवति । काष्ठ । काष्ठा- ध्यापकः । काष्ठाभिरूपकः । दारुण । दारुणाध्यापकः । दारुणाभिरूपकः । अमातापुत्र । अमातापुत्राध्यापकः । अयुत । अयुताभिरूपकः । अयुताध्या- पकः । अद्भुत । अद्भुताध्यापकः । अनुक्त । अनुक्ताध्यापकः । भृश । भृशाध्या- पकः । घोर । घोराध्यापकः । परम । परमाध्यापकः । सु । स्वध्यापकः । अति । अत्यध्यापकः † ॥ मलोपश्च ॥ * ॥ इति वार्त्तिककारमतम् ॥ मयूरव्यंसकादि- त्वात्समासः । समासे चैतदनुदात्तत्वम् ॥ समासान्तोदात्तत्वापवाद इष्यते ॥ दारुणमध्यापक इत्येवमादिषु न भवति । मलोपश्चेत्यनेनाप्ययमेव विषय आ- ख्यायते । यत्र विभक्तेरभावान्मकारो न श्रूयते तत्रानुदात्तत्वमिति । असमासे हि मलोपो नैवेष्यते । दारुणमधीते दारुणमध्यापक इति । पूजनादित्येव पूजि- तपरिग्रहे सिद्धे पूजितग्रहणमनन्तरपूजितप्रतिपत्त्यर्थम् । एतदेव ज्ञापकमिह प्रकरणे पञ्चमीनिर्देशेपि नानन्तर्यमाश्रीयते इति । तथा च यद्वृत्तान्नित्यमि- त्यत्रोदाहृतम् । अनुदात्तमिति वर्तमाने पुनरनुदात्तग्रहणं प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थम् ॥ सगतिरपि तिङ् ॥ ६८ ॥ सगतिरगतिरपि पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यः परं पूजितं तिङन्तमनुदात्तं भवति । यत्काष्ठं पचति । यत्काष्ठं प्रपचति । यद्दारुणं पचति । यद्दारुणं प्रपचति । तिङ्ङतिङ् इति निघातस्य निपातैर्यद्यदिहन्तेति प्रतिषेधे प्राप्ते पुन- र्विधानम् । सगतिग्रहणाच्च गतिरपि निहन्यते ॥ गतिग्रहणे चात्र उपसर्गग्रह- णमिष्यते ॥ इह न भवति । यत्काष्ठं शुक्लीकरोति । यत्काष्ठं कृष्णीकरोति ॥

• एकस्मिन्पुस्तके यथाकाम्ये इत्यारभ्य यजन्ते इत्यन्तं नास्ति । † अनुचात । अनुचाताध्यापकः । कल्याण । कल्याणाध्यापकः । वेश्म । वेश्माध्यापकः । इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।

॥ काशिका ॥ ८ ॥ १ ॥ ७५५ कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ ॥ ६९ ॥ पदादिति निवृत्तम् । सगतिरपि तिङिति वर्त्तते । कुत्सने च सुबन्ते गोत्रादिवर्जिते परतः सगतिरपि तिङ् अगतिरप्यनुदात्तो भवति । पचति पूति । प्रपचति पूति । पचति मिथ्या । प्रपचति मिथ्या । कुत्सनइति किम् । पचति शोभ- नम् । सुपीति किम् । पचति क्लिश्नाति । अगोत्रादाविति किम् । पचति गोत्रम् । पचति ब्रुवम् । पचति प्रवचनम् ॥ क्रियाकुत्सनइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ कर्तुः कुत्सने मा भूत् । पचति पूतिर्देवदत्तः । प्रपचति पूतिः ॥ पूतिश्च चानुबन्धो भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ तेनायं चकारानुबन्धकत्वदन्तोदात्तो भवति ॥ विभाषितं चापि बह्वर्थमनुदात्तं भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ पचन्ति पूति २ । प्रपचन्ति पूति २ । सुपि कुत्सने क्रियाया मलोप इष्टो ऽतिङीति चोक्तार्थे । पूतिश्च चानुबन्धो विभाषितं चापि बह्वर्थम् ॥ गतिर्गतौ ॥ ७० ॥ गतिर्गतौ परतो ऽनुदात्तो भवति । अभ्युद्धरति । समुदानयति । अभिसं- व्योहरति । गतिरिति किम् । देवदत्तः प्रपचति । गताविति किम् । आ मन्द्रे- रिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः ॥ याहीत्येतत्प्रति क्रियायोगादादित्येष गतिः । तस्य गतावित्येतस्मिन्नसति गतिरित्यनाश्रितपरनिमित्तकमनुदात्तत्वं स्यात् ॥ तिङि चोदात्तवति ॥ ७१ ॥ गतिरिति वर्त्तते । तिङन्ते ऽनुदात्तवति परतो गतिरनुदात्तो भवति । यत्प्रपचति । यत्करोति । तिङ्ग्रहणमुदात्तवतः परिमाणार्थम् । अन्यथा हि यं प्रति गतिस्तत्रानुदात्तो भवतीति धातावेवोदात्तवति स्यात् । प्रत्यये न स्यात् । यत्प्रकरोतीति । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयस्तेषां तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इति तिङन्ते धातुमेव प्रति गतिसंज्ञा । आमन्ते तर्हि न प्राप्नोति । प्रपचतितराम् । प्रपचितमामिति । अत्र केचिदामन्तेन गतेः समासं कुर्वन्ति । तेषामव्ययपूर्व- दप्रकृतिस्वरत्वे सत्यक्रियमाणेपि तिङ्ग्रहणे परमनुदात्तवद्भवतीति गतिनिघातो नैव सिद्ध्यति । अथ तरबन्तस्य गतिसमास एवमपि सतिशिष्टत्वाद्दाम एव स्वरे सति गतेरनुदात्तं पदमेकवर्जमित्येवानुदात्तत्वं सिद्धम् । येषां गतिकार- कोपपदानां कृद्भिः समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेरित्यनेन वचनेन कृदन्तेनैव प्राक्सु- बुत्पत्तेः समासो भवति नान्येनेति दर्शनम्, तेषामेवंविधे विषये समासेन नैव भवितव्यमिति । पृथक् स्वरप्रवृत्तौ सत्यामनेन निघातेन प्रयोजनमस्ति । तदर्थे यत्नः कर्त्तव्यः । उदात्तवतीति किम् । प्रपचति । प्रकरोति ॥ आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ॥ ७२ ॥