काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

१४ काव्यमीमांसायाम् “न” इति कालिदासः । पृथगेव हि कवित्वाद्भावकत्वं, भाव- कत्वाच्च कवित्वम् । स्वरूपभेदाद्विषयभेदाच्च । यदाहुः— “कश्चिद्वाचं रचयितुमलं श्रोतुमेवापरस्तां कल्याणी ते मतिरुभयथा विस्मयं नस्तनोति । 5 नह्येकस्मिन्नतिशयवतां सन्निपातो गुणाना- मेकः सूते कनकमुपलस्तत्परीक्षाक्षमोऽन्यः ॥” “ते च द्विधा । अरोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणश्च” इति मङ्गलः। “कवयोऽपि भवन्ति” इति वामनीयाः । “चतुर्द्धा” इति याया- वरीयाः “मत्सरिणस्तत्त्वाभिनिवेशिनश्च” । “तत्र विवेकिनः पूर्वे 10 तद्विपरीतास्तु ततोऽनन्तराः” इति वामनीयाः । “अरोचकिता हि तेषां नैसर्गिकी ज्ञानयोनिर्वा । नैसर्गिकीं हि¹ संस्कारशतेनापि वङ्गमिव कालिकां ते न² जहति । ज्ञानयोनौ तु तस्यां विशिष्टज्ञे- यवति वचसि रोचकितावृत्तिरेव” इति यायावरीयः । किञ्च सतृ- णाभ्यवहारिता सर्वसाधारणी । तथाहि व्युत्पित्सोः कौतुकिनः 15 सर्वस्य सर्वत्र प्रथमं सा । प्रतिभाविवेकविकलता हि न गुणागुण- योर्विभागसूत्रं पातयति । ततो बहु त्यजति बहु च गृह्णाति । विवे- कानुसारेण हि बुद्धयो मधु निष्पन्दन्ते । परिणामे तु यथार्थदर्शी स्यात् । विभ्रमभ्रंशश्च निःश्रेयसं सन्निधत्ते । मत्सरिणस्तु प्रतिभा- तमपि न प्रतिभानं, परगुणेषु वाचंयमत्वात् । स पुनरमत्सरी ज्ञाता 20 च विरलैः³ । तदुक्तम्— “कस्त्वं भोः कविरस्मि काव्यभिनवा सूक्तिः सखे पठ्यतां त्यक्ता काव्यकथैव सम्प्रति मया कस्मादिदं श्रूयताम् । यः सम्यग्विभिनक्ति दोषगुणयोः सारं स्वयं सत्कविः सोऽस्मिन्भावक एव नास्त्यथ भवेद्दैवान्न निर्मत्सरः ॥” 25 तत्त्वाभिनिवेशी तु मध्येसहस्रं यद्येकः । तदुक्तम्— “शब्दानां विविनक्ति गुम्फनविधीनामोदते सूक्तिभिः सान्द्रं लेढि रसामृतं⁴ विचिनुते तात्पर्यमुद्रां च यः । १ A reads न after हि. २ A omits न. ३ A विरलं. ४ A रसोदयं.

कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः । १५ पुण्यैः सङ्घटते विवक्तृविरहादन्तर्मुखं ताम्यतां केषामेव कदाचिदेव(ष) सुधियां काव्यश्रमज्ञो जनः ॥ स्वामी मित्रं च मन्त्री च शिष्यश्चाचार्य एव च । कवेर्भवति ही चित्रं किं हि तद्यन्न भावकः ॥ काव्येन किं कवेस्तस्य तन्मनोमात्रवृत्तिना । नीयन्ते भावकैर्यस्य न निबन्धा दिशो दश ॥ सन्ति पुस्तकविन्यस्ताः काव्यबन्धा गृहे गृहे । द्वित्रास्तु भावकमनःशिलापट्टनिकुट्टिताः ॥ सत्काव्ये विक्रियाः काश्चिद्भावकस्योल्लसन्ति ताः । सर्वाभिनयनिर्णीतौ दृष्टा नाट्यसृजा न याः ॥ वाग्भावको भवेत्कश्चित्कश्चिद्बुद्ध्यभावकः । सात्त्विकैराङ्गिकैः कश्चिदनुभावैश्च भावकः ॥ गुणादानपरः कश्चिद्दोषहानपरोऽपरः । गुणदोषाहृतित्यागपरः कश्चन भावकः ॥ अभियोगे समानेऽपि विचित्रो यदयं क्रमः । तेन विद्मः प्रसादोऽत्र नृणां हेतुरमानुषः ॥ न निसर्गकविः शास्त्रे न क्षुण्णः कवते च यः । विडम्बयति सात्मानमाग्रहग्रहिलः किल ॥ कवित्वं न स्थितं यस्य काव्ये च कृतकौतुकः । तस्य सिद्धिः सरस्वत्यास्तन्त्रमन्त्रप्रयोगतः ॥ प(य)दाऽन्तरं वेत्ति सुधीः स्ववाक्यपरवाक्ययोः । तदा स सिद्धो मन्तव्यः कुकविः कविरेव वा ॥” कारयित्रीभावयित्र्यावितीमे प्रतिभाभिदे । अथातः कथयिष्यामो व्युत्पत्तिं काव्यमातरम् ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः । काव्यविशेषेषु कारयित्रीभावयित्री नाम समीक्षा ॥

१ BC दोषादान०. २ A गुणदोषा हृदि. ३ A सोत्मानं. ४ C शिष्यविशेषेषु.

१६ काव्यमीमांसायाम् पञ्चमोऽध्यायः काव्यपाककल्पः । “बहुज्ञता व्युत्पत्तिः” इत्याचार्याः । सर्वतोदिक्का हि कविवचः । तदुक्तम्— “प्रसरति किमपि कथञ्चन नाभ्यस्ते गोचरे वचः कस्य । इदमेव तत्कवित्वं यद्वाचः सर्वतोदिक्काः ॥” “उचितानुचितविवेको व्युत्पत्तिः” इति यायावरीयः । “प्रति- भाव्युत्पत्त्योः प्रतिभा श्रेयसी” इत्यानन्दः । सा हि कवेरव्युत्प- त्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तदाह— “अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संव्रियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य झगित्‍येवावभासते ॥” शक्तिशब्दश्चायमुपचरितः प्रतिभाने वर्तते । “एतत्किं शिरसि स्थितं मम पितुः खण्डं सुधाजन्मनो लालाटं किमिदं विलोचनमिदं हस्तेऽस्य किं पन्नगाः । इत्थं क्रौञ्चरिपोः क्रमादुपगते दिग्वाससः शूलिनः प्रश्ने वामकरोपरोधसुभगं देव्याः स्मितं पातु वः ॥” “व्युत्पत्तिः श्रेयसी” इति मङ्गलः । सा हि कवेरशक्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तथा हि— “कवेः संव्रियतेऽशक्तिर्व्युत्पत्त्या काव्यवर्त्मनि । वैदग्धीचित्त(त्र)चित्तानां हेया शब्दार्थगुम्फना ॥” व्युत्पत्तिर्यथा— “कृतः कण्ठे निष्को नहि किमुत तन्वी मणिलता कृशं लीलापत्रं श्रवसि निहितं कुण्डलमुचि । न कौशेयं चित्रं वसनमवदातं तु वसितं समासन्नीभूते निधुवनविलासे वनितया ॥” “प्रतिभाव्युत्पत्ती मिथः समवेते श्रेयस्यौ” इति यायावरीयः । न खलु लावण्यलाभादृते रूपसम्पत् । ऋते रूपसम्पदो १वा लावण्यल- ब्धिर्महते सौन्दर्याय । उभययोगो यथा— १ B omits वा.

कविरहस्ये पञ्चमोऽध्यायः । १७

“जङ्घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकरालः प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभृङ्गः । भर्तुर्नृत्यानुकारे जयति निजतनूस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विदधदभिनवां दण्डपादो भवान्याः॥” प्रतिभाव्युत्पत्तिमांश्च कविः कविरित्युच्यते । स च त्रिधा । शास्त्रकविः काव्यकविरुभयकविश्च । “तेषामुत्तरोत्तरीयो(रो) गरी- यान्” इति श्यामदेवः । “न” इति यायावरीयः । यथा स्वविषये सर्वो गरीयान् । नहि राजहंसश्चन्द्रिकापानाय प्रभवति, नापि चको- रोऽङ्ग्यः क्षीरोद्धरणाय । यच्छास्त्रकविः काव्ये रससम्पदं विच्छि- नत्ति । यत्काव्यकविः शास्त्रे तर्ककर्कशमप्यर्थमुक्तिवैचित्र्येण श्लथ- यति । उभयकविस्तूभयोरपि वरीयान्यद्युभयत्र परं प्रवीणः स्यात् । तस्मात्तुल्यप्रभावावेव शास्त्रकाव्यकवी । उपकार्योपकारकभावं तु मिथः शास्त्रकाव्यकव्योरनुमन्यामहे । यच्छास्त्रसंस्कारः काव्यमनु- गृह्णाति शास्त्रैकप्रवणता तु निगृह्णाति । काव्यसंस्कारोऽपि शास्त्र- वाक्यपाकमनुरुणद्धि काव्यैकप्रवणता तु विरुणद्धि । तत्र त्रिधा शास्त्रकविः । यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शास्त्रे काव्यं संविधत्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थं निधत्ते । काव्यकविः पुनरष्टधा । तद्यथा रचना- कविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कारकविः, उक्तिकविः, रसकविः, मार्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति । तत्र रचनाकविः— “लोल्लाङ्गूलवलीवलयितबकुलानोकहस्कन्धगोल्लै- र्गोलाङ्गूलैर्नदद्भिः प्रतिरसितजरत्कन्दरामन्दिरेषु । खण्डेषूदण्डपिण्डीतगरतरलकाः प्रापिरे येन वेला- मालङ्घ्योत्तालतल्लस्फुटितपुटकितीबन्धवो गन्धवाहाः ॥” त्रिधा च शब्दकविर्नामाख्यातार्थभेदेन । तत्र नामकविः— “विद्येव पुंसो महिमेव राज्ञः प्रज्ञेव वैद्यस्य दयेव साधोः ।

१ B विदधदभिनयाह. २ B तान. ३

लज्जेव शूरस्य मृजेव यूनो विभूषणं तस्य नृपस्य सैव ॥” आख्यातकविर्यथा—"उच्चैस्तरां जहसुराजहृषुर्जगर्ज्रु- राजग्मिरे भुजतटीनिकरैः स्फुरद्भिः । सन्तुष्टुवुर्मुमुदिरे बहु मेनिरे च वाचं गुरोरमृतसम्भवलाभगर्भा॒म् ॥” नामाख्यातकविः—"हतत्विषोऽन्धाः शिथिलांसबाहवः श्रि(स्त्रि)यो विषादेन विचेतना इव । न चुक्रुशुर्नो रुरुदुर्न सस्वनु- र्न चेलुरासुर्लिखिता इव क्षणम् ॥” अर्थकविः—"देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युन्भुजे हर्षाच्छृङ्गिरिटावुदाहृतगिरा चामुण्डयाऽऽलिङ्गिते । पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिघनध्वानप्रवृत्तिस्तयो- रन्योन्याङ्गनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः ॥” द्विधाऽलङ्कारकविः शब्दार्थभेदेन । तयोः शब्दालङ्कारः— "न प्राप्तं विषमरणं प्राप्तमपापेन कर्मणा विषमरणम् । न मृतो भागीरथ्यां मृतोऽहमुपगृह्य मन्दभागी रथ्याम् ॥” अर्थालङ्कारः—"भ्रान्तजिह्वापताकस्य फणच्छत्रस्य वासुकेः । दंष्ट्राशलाकादारिद्र्यं कर्तुं योग्योऽस्ति मे भुजः ॥” उक्तिकविः—"उदरमिद़मनिन्द्यं मानिनीश्वासलैाव्यं स्तनतटपरिणाहो दोर्लतालेह्यसीमा । स्फुरति च वदनेन्दुर्दृक्प्रणालीनिपेय- स्तदिह सुदृशि कल्याः केलयो यौवनस्य ॥” यथा वा—"प्रतीच्छत्याशोकीं किसलयपरावृत्तिमधरः कपोलः पाण्डुत्वादवतरति ताडीपरिणतिम् । १ C जहसुरुजहृषु. २ C भुजतढानि करैः. ३ A रन्योन्याङ्क. ४ BC प्राप्तं पापेन कर्मणा विषमरणं च. ५ B लभ्यं.

कविरहस्ये पञ्चमोऽध्यायः । १९

परिम्लानप्रायामनुवदति दृष्टिः कमलिनी- मितीयं माधुर्यं स्पृशति च तनुत्वं च भजते ॥” रसकविः—"एतां विलोकय तनूदरि ताम्रपर्णी- मम्भोनिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्गतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिषु हारमूर्त्या वामभ्रुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ॥” मार्गकविः—"मूलं बालकवीरुधां सुरभयो जातीतरूणां त्वचः सारश्चन्दनशाखिनां किसलयान्यर्दाण्यशोकस्य च । शैरीषी कुसुमोद्गतिः परिणमन्मोचं च सोऽयं गणः ग्रीष्मेणोष्महरः पुरा किल ददे दग्धाय पञ्चेषवे ॥” शास्त्रार्थकविः—"आत्माराम्रा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्त्वनिष्ठाः । यं वीक्षन्ते

शसमकालं कवते स आवेशिकः। यो यदैवेच्छति तदैवाविच्छिन्न- वचनः सोऽविच्छेदी। यः कन्याकुमारादिषु सिद्धमन्त्रः सरस्वतीं सङ्क्रामयति स सङ्क्रामयिता। सततमभ्यासवशतः सुकवेः वाक्यं पाकमायाति। “कः पुनरयं पाकः?” इत्याचार्याः। “परिणामः” इति मङ्गलः। “कः पुनरयं प- रिणामः?” इत्याचार्याः। “सुपां तिङां च श्रवः यैषा व्युत्पत्तिः” इति मङ्गलः। “सौशब्द्यमेतत्। पदनिवेशनिष्कम्पता पाकः” इत्याचार्याः। तदाहुः— “आवापोद्धरणे तावद्यावद्दोलायते मनः। पदानां स्थापिते स्थैर्ये हन्त सिद्धा सरस्वती॥” “आग्रहपरिग्रहादपि पदस्थैर्यपर्यवसायस्तस्मात्पदानां परिवृत्ति- वैमुख्यं पाकः” इति वामनीयाः। तदाहुः— “यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुताम्। तं शब्दन्याय(स)निष्णाताः शब्दपाकं प्रचक्षते॥” “इयमशक्तिर्न पुनः पाकः” इत्यवन्तिसुन्दरी। यदेकस्मिन्वस्तुनि महाकवीनामनेकोऽपि पाठः परिपाकवान्भवति। तस्माद्रसोचित- शब्दार्थसूक्तिनिबन्धनः(नं) पाकः। यदाह— “गुणालङ्काररीतियुक्तिशब्दार्थग्रथनक्रमः। स्वदते सुधियां येन वाक्यपाकः स मां प्रति॥” तदुक्तम्— “सति वक्तरि सत्यर्थे शब्दे सति रसे सति। अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वाङ्मधु॥” “कार्यानुमेयत्तया यत्तच्छब्दनिवेद्यः परं पाकोऽभिधाविषयः। त- त्सहृदयप्रसिद्धिसिद्ध एव व्यवहाराङ्गमसौ” इति यायावरीयः। स च कविग्रामस्य काव्यमभ्यस्यतो नवधा भवति। तत्राद्यन्तयो- रस्वादु पिचूमन्दपाकम्, आदावस्वादु परिणामे मध्यमं बदरपाकम्, आदावस्वादु परिणामे स्वादु मृद्वीकापाकम्, आदौ मध्यममन्ते चा- स्वादु वार्त्ताकपाकम्, आद्यन्तयोर्मध्यमं तिन्तिडीकपाकम्, आदौ १ A सिद्धिमन्त्रः. २ B संक्रमयति. ३ B संक्रमयिता. ४ BC श्रवः सैषा. ५ B अवापो०. ६ B च.

कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः । २१ मध्यममन्ते स्वादु सहकारपाकम्, आदावुत्तममन्ते चास्वादु क्रमुक- पाकम्, आदावुत्तममन्ते मध्यमं त्रपुसपाकम्, आद्यन्तयोः स्वादु नालिकेरपाकमिति । तेषां त्रिष्वपि त्रिकेषु पाकाः प्रथमे त्याज्याः । वरमकविर्न पुनः कुकविः स्यात् । कुकविता हि सोच्छ्वासं मरणम् । मध्यमाः संस्कार्याः । संस्कारो हि सर्वस्य गुणमुत्कर्षति । द्वादशव- ५ र्णमपि सुवर्णं पावकपाकेन हेमीभवति । शेषा ग्राह्याः । स्वभावशुद्धं हि न संस्कारमपेक्षते । न मुक्तामणेः शाणस्तारतायै प्रभवति । अन- वस्थितपाकं पुनः कपित्थपाकमामनन्ति । तत्र पलालधूननेन अन्न- कणलाभवत्सुभाषितलाभः । सम्यगभ्यस्यतः काव्यं नवधा परिपच्यते । १० हानोपादानसूत्रेण विभजेत्तद्धि बुद्धिमान् ॥ अयमत्रैव शिष्याणां दर्शितस्त्रिविधो विधिः । किन्तु वि(त्रि)विधमप्येतत्त्रिंजगलस्य(?) वर्त्तते ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे शिष्यविशेषेषु काव्यपाककल्पः पञ्चमोऽध्यायः ॥ १५ षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः । व्याकरणस्मृतिनिर्णीतः शब्दो निरुक्तनिघण्ट्वादिभिर्निर्दिष्टः। तद- भिधेयोऽर्थः। तौ पदम्। तस्य पञ्च वृत्तयः-सुब्वृत्तिः, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः कृद्वृत्तिः, तिङ्वृत्तिश्च । गौरश्वः पुरुषो हस्तीति जाति- वाचिनः शब्दाः । हरो हरिर्हिरण्यगर्भः काल आकाशं दिगिति २० द्रव्यवाचिनः । श्वेत्तः कृष्णो रक्तः पीत इति च गुणवाचिनः । प्राद्- यश्चादयश्चासत्त्ववचनाः । नगरमुप प्रस्थितः पन्थाः, वृक्षमन्व द्योतते विद्युदिति कर्मप्रवचनीयाः । “सेयं सुब्वृत्तिः पञ्चतथ्यपि वाङ्मयस्य माता” इति विद्वांसः । सुब्वृत्तिरेव समासवृत्तिः । व्याससमासा- १ B हारो. २ B त्रिभ्य···वर्त्तते. ३ B निर्घण्टादिभिः.

२२ काव्यमीमांसायाम्

वेवानयोर्भेदहेतुः। सा च षोढा द्वन्द्वादिभेदेन। तत्र षट्समासीस- माससूक्तम्— “द्वन्द्वोऽस्मि द्विगुरस्मि च गृहे न मे सतत॒मव्ययीभावः। तत्पुरुष कर्म धारय येनाहं स्यां बहुव्रीहिः॥” [5] तद्धितवृत्तिः पुनरनन्ता। तद्धि शास्त्रप्रायोवादो यदुत तद्धितमूढाः पाणिनीयाः[इति]। माञ्जिष्ठं रौचनिकं सौरं सैन्धवं वैयासीयमिति तद्धितान्ताः। प्रातिपदिकविषया चेयम्। कृद्वृत्तिश्च धातुविषया। कर्ता हर्ता कुम्भकारो नगरकार इति कृदन्ताः। तिङ्वृत्तिर्दशधा दशलकारीभेदेन। द्विधा च सा धातुसौधातुविषयत्वेन। अपाक्षीत् [10] पचति पक्ष्यतीति धातवीयान्याख्यातानि। अपल्लवयत् पल्लवयति पल्लवयिष्यतीति सौधातवीयानि। तदिदमित्थङ्कारं पञ्चप्रकारमपि पदजातं मिथः समन्वीयमानमा- नन्त्याय कल्पते। तज्जन्मा चैष¹ विदुषां वादो यत्किल दिव्यं समा- सहस्रं बृहस्पतिर्वक्ता शतक्रतुरध्येता² तथापि नान्तः शब्दराशेरा- [15] सीत्[इति]। तत्र दयितसुब्वृत्तयो विदर्भाः। वल्लभसमासगतयो³ गौडाः। प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः। कृतप्रयोगरुचय उदीच्याः। अभीष्टतिङ्वृत्तयः सर्वेऽपि सन्तः। तेषां च विशेषलक्षणानुसन्धा- नेनावर्द्धताख्यातगणः। उक्तञ्च— “विशेषलक्षणविदां प्रयोगाः प्रतिभान्ति ये। [20] आख्यातराशिस्तैरेष प्रत्यहं ह्युपचीयते॥” पदानामभिधित्सितार्थग्रन्थनाकरः सन्दर्भो वाक्यम्। “तस्य च त्रिधाऽभिधाव्यापारः” इत्यौद्भटाः। वैभक्तः शाक्तः शक्तिविभक्ति- मयश्च। प्रतिपदं श्रूयमाणासूपपदविभक्तिषु कारकविभक्तिषु वा वैभक्तः। लुप्तास्वपि विभक्तिषु समाससामर्थ्यात्तदर्थावगतौ [25] शाक्तः। उभयात्मा च शक्तिविभक्तिमयः। तत्र वैभक्तः— “नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीम्। खुरयोर्मध्यगो यस्य मेरुः खणखणायते॥”

१ A च. २ A adds च. ३ B वृत्तयो.

कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः । २३ शाक्तः—"विभ्रस्तशत्रुः स्पृहयालुलोकः प्रपन्नसामन्त उदग्रसत्त्वः । अस्ति क्षितीशस्तृणतोऽप्यपश्य- ।"वृत्ते- रेकमेवेदं वाक्यम्" इति यायावरीयः । १ B शक्तः. २ C हरिभीत्याश्रिताः शेष०. ३ C मेघसि.

कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः । २३ शाक्तः — "विभ्रस्तशत्रुः स्पृहयालुलोकः प्रपन्नसामन्त उदग्रसत्त्वः । अधिष्ठितौदार्यगुणोऽसिपत्र- जितावनिर्नास्ति नृपस्त्वदन्यः ॥ यथा वा — "कण्ठदोलायितोद्दामनीलेन्दीवरदामकाः । हेरम्भीत्याश्रिताशेषकालियाहिकुला इव ॥" शक्तिविभक्तिमयः — "अथागादेकदा स्पष्टचतुराशामुखद्युतिः । तं ब्रह्मेव शरत्कालः प्रोत्फुल्लकमलासनः ॥" तत्र वाक्यं दशधा। एकाख्यातम्, अनेकाख्यातम्, आवृत्ताख्या- तम्, एकाभिधेयाख्यातम्, परिणताख्यातम्, अनुवृत्ताख्यातम्, समुच्चिताख्यातम्, अध्याहृताख्यातम्, कृदभिहिताख्यातम्, अनपे- क्षिताख्यातमिति । तत्रैकाख्यातम् — "जयत्येकपदाक्रान्तसमस्तभुवनत्रयः । द्वितीयपदविन्यासव्याकुलाभिनयः शिवः ॥" अनेकाख्यातम् । तच्च द्विधा सान्तरं निरन्तरम् [इति]। तयोः प्रथमम् — "देवासुरास्तमथ मन्थगिरां विरामे पद्मासनं जय जयेति बभाषिरे च । द्राग्भेजिरे च परितो बहु मेनिरे च स्वाग्रेसरं विदधिरे च ववन्दिरे च ॥" द्वितीयम् — "त्वं पासि हंसि तनुषे मनुषे बिभर्षि विभ्राजसे सृजसि संहरसे विरौषि । आस्से निरस्यसि सरस्यसि रासि लासि सङ्क्रीडसे त्रुडसि मेध्यसि मोदसे च ॥" "आख्यातपरतन्त्रा वाक्यवृत्तिरतो यावदाख्यातमिह वाक्यानि" इत्याचार्याः । "एकाकारतया कारकग्रामस्यैकार्थतया च वचोवृत्ते- रेकमेवेदं वाक्यम्" इति यायावरीयः । १ B शक्तः. २ C हरिभीत्याश्रिताः शेष०. ३ C मेधसि.

२४ काव्यमीमांसायाम्

आवृत्ताख्यातम्—"जयत्यमलकौस्तुभस्तबकितांसपीठो हरि- र्जयन्ति च मृगेक्षणाश्चलदपाङ्गदृष्टिक्रमाः । ततो जयति मल्लिका तदनु सर्वसंवेदना- विनाशकरणक्षमो जयति पञ्चमस्य ध्वनिः ॥” एकाभिधेयाख्यातम्— "हृष्यति चूतेषु चिरं तुष्यति बकुलेषु मोदते मरुति । इह हि मधौ कलकूजिषु पिकेषु च प्रीयते रागी ॥” परिणताख्यातम्—"सोऽस्मिन्जयति जीवातुः पञ्चेषोः पञ्चमध्वनिः । ते च चैत्रे विचित्रैलाकक्कोलीकेलयोऽनिलाः ॥” अनुवृत्ताख्यातम्—"चरन्ति चतुरम्भोधिहेलोद्यानेषु दन्तिनः । चक्रवालाद्रिकुञ्जेषु कुन्दभासो गुणाश्च ते ॥” समुचिताख्यातम्—"परिग्रहभराक्रान्तं दौर्गत्यगतिचोदितम् । मनो गन्त्रीव कुपथे चीत्करोति च याति च ॥” यथा च—"स देवः सा दंष्ट्रा कृतकिटिविलासस्मितसिता द्वयं दिश्यात्तुभ्यं मुदमिदमुदारं जयति(तु) च । उद्वच्छद्भिर्भूयस्तरलनिवेशा वसुमती यदग्रे यच्छासैर्गिरिगुरुकलीलामुद्वहत् ॥” अध्याहृताख्यातम्—"दोर्दण्डताण्डवभ्रष्टमुडुषण्डं बिभर्ति यः । व्यस्तपुष्पाञ्जलिपदे चन्द्रचूडः श्रिये स वः॥” कृदभिहिताख्यातम्—"अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकथो(कृतो)दयम् । विनयबाधितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः ॥” अनपेक्षिताख्यातम्—"कियन्मात्रं जलं विप्र ? जानुदघ्नं नराधिप । तथापीयमवस्था ते न सर्वत्र भवादृशाः ॥” गुणवदलङ्कृतञ्च वाक्यमेव काव्यम् । "असत्यार्थाभिधायित्वा- न्नोपदेष्टव्यं काव्यम्” इत्येके । यथा—

कवि रहस्ये षष्ठोऽध्यायः । २५ “स्तेमः स्तोकोऽपि नाङ्गे श्वसितमविकलं चक्षुषां सैव वृत्तिः मध्येक्षीराब्धि मग्नाः स्फुटमथ च वयं कोऽयमीदृक्प्रकारः । इत्थं दिग्भित्तिरोधक्षतविसरतया मांसलैस्त्वद्यशोभिः स्तोकावस्थानदुस्थैस्त्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्यः ॥” यथा च— “भ्रश्यद्भूभृद्भोगीश्वरफणपवनाध्मातपातालतालुः(मूलः) त्रुट्यन्नानागिरीन्द्रावलिशिखरखरास्फाललोलाम्बुराशिः । उद्यन्नीरन्ध्रधूलीविधुरसुरवधूमूच्यमानोपशल्यः¹ कल्पोद्योगस्य यस्य त्रिभुवनदमनैः² सैन्यसम्मर्द आसीत् ॥” आहुश्च—“दृष्टं किंचिददृष्टमन्यदपरं वाचालवार्त्तार्पितं भूयस्तुण्ड(ङ्ग)पुराणतः परिणतं किञ्चिच्च शास्त्रश्रुतम् । सूक्त्या वस्तु यदत्र चित्ररचनं तत्काव्यमव्याहतं रत्नस्येव न तस्य जन्म जलधेर्नो रोहणाद्वा गिरेः ॥” “न” इति यायावरीयः । “नासत्यं नाम किश्चन काव्ये यस्तु स्तुत्येष्वर्थवादः³ (?) । स न परं कविकर्मणि श्रुतौ च शास्त्रे च लोके च⁴ ॥” तत्र श्रौतः—“पुष्पिण्यौ⁵ चरतो जङ्घे भूष्णुरात्मा फलेग्रहिः । शेरेऽस्य सर्व्वे⁶ पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हताः ॥” शास्त्रीयः—“आपः पवित्रं प्रथमं पृथिव्या- मपां पवित्रं परमं च मन्त्राः । तेषां च सामर्ग्यजुषां पवित्रं महर्षयो व्याकरणं निराहुः ॥” किञ्च—“यस्तु प्रयुङ्क्ते कुशलो विशेषे⁷ शब्दान्यथावद्व्यवहारकाले । सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र वाग्योगविद्दुष्यति चापशब्दैः ॥

१ A explains as उपकण्ठः. २ A ०दसनः. ३ B स्तुत्यर्थवादः. ४ B श्रुतौ शास्त्रे लोके च. ५ A पुष्पिन्वौ. ६ B सर्व्वपाप्मानः. ७ B पैः. ४

“कः ? । वाग्योगविदेव । कुत एतत् ? । यो हि शब्दाज्ञानादपश- ब्दानप्यसौ जानाति । यथैव हि शब्दज्ञाने धर्म एवमपशब्दज्ञानेऽप्य- धर्मः । अथवा भूयानधर्मः प्राप्नोति । भूयांसो ह्यपशब्दा अल्पीयांसः शब्दाः । एकैकस्य हि शब्दस्य बहवोऽपभ्रंशाः । तद्यथा गौरि- त्यस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रंशाः । अथ योऽवाग्योगवित् अज्ञानं तस्य शरणम् । नात्यन्तायाज्ञानं शरणं भवितुमर्हति । यो ह्यजानन्वै ब्राह्मणं हन्यात्सुरां वा पिबे- त्सोऽपि, मन्ये पतितः स्यात् । एवं तर्हि सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र वाग्योगविद्दुष्यति चापशब्दैः । कः ? । अवाग्योगविदेव । अथ यो वाग्योगवित् विज्ञानं तस्य शरणम् । क पुनरिदं पठितम् ? । भ्राजा नाम श्लोकाः । किञ्च भोः श्लोका अपि प्रमाणम् ? । किञ्चातः ? । यदि प्रमाणमयपि श्लोकः प्रमाणं भवितुमर्हति— ‘यद्यु(दु)दुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्गं किं तत्क्रतुगतं नयेत् ॥’ इति । प्रमत्तगीत एष तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाणमेव” इति गोनर्दीयः । लौकिकः—‘‘गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता । दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्द्रकुङ्कुमम् ॥’’ “असदुपदेशकत्वात्तर्हि नोपदेष्टव्यं काव्यम्” इत्यपरे। यथा एवं— “वयं बाल्ये डिम्भास्तरुणिमनि यूनः परिणता- वपीच्छामो वृद्धानपरिणयविधेस्तु स्थितिरियम् । त्वयाऽऽरब्धं जन्म क्षपयितुममार्गेण किमिदं न नो गोत्रे पुत्रि क्वचिदपि सतीलाञ्छनमभूत् ॥” “अस्त्ययमुपदेशः । किन्तु निषेध्यत्वेन न विधेयत्वेन” इति याया- वरीयाः । य एवंविधा विधयः परस्त्रीषु पुंसां सम्भवन्ति तानवबु-

१ C दुष्यति अपशब्दैः कः ? । B कः । अवाग्योगवित् । अथ वाग्योगवित् १ ज्ञानं तस्य शरणम् । नात्यन्ताय ज्ञानं भवितुमर्हति । योऽह्यजानन् ब्राह्मणं हन्यात् सुरां वा पिबेत् सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । एवं तर्हि सोऽनन्तमाप्नोति । किञ्चातः । यतः यदि प्रमाणमयपि श्लोकः प्रमाणं भवितुमर्हति । क पुनरिदं पठितमित्याचार्याः । भ्रान्ता नाम श्लोकास्तेष्विति गोनर्दीयः । किञ्च भोः श्लोक एव प्रमाणम् । तदनेनापि प्रमाणेन भवितव्यमित्याचार्याः “यद्युदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्गं किं तत्क्रतुगतं नयेत्” प्रमत्तगीतमेतद्भगवतो यस्त्वप्रमत्तगीतं तत्प्रमाण- मेवेति गोनर्दीयः ॥

कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः । २७ ध्येतेति कवीनां भावः । किञ्च “कविवचनायत्ता लोकयात्रा । सा च निःश्रेयसमूलम्” इति महर्षयः । यदाहुः— “काव्यमय्यो गिरो यावच्चरन्ति विशदा भुवि । तावत्सारस्वतं स्थानं कविरासाद्य मोदते ॥” किञ्च—“श्रीमन्ति राज्ञां चरितानि यानि प्रभुत्वलीलाश्च सुधाशिनां याः । ये च प्रभावास्तपसामृषीणां ताः सत्कविभ्यः श्रुतयः प्रसूताः ॥” उक्तञ्च—“ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धिम् । राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी राज्ञो न चास्ति कविना सदृशः सहायः ॥ वल्मीकजन्मा स कविः पुराणः कवीश्वरः सत्यवतीसुतश्च । यस्य प्रणेता तदिहानवद्यं सारस्वतं वर्त्म न कस्य वन्द्यम् ? ॥” “असभ्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यम्” इति च केचित् । यथा— “प्रसर्पन्प्रग्रीवैर्भृतभुवनकुक्षिर्झणझणा- करालः प्रागल्भ्यं वदति तरुणीनां प्रणयिषु । विलासव्यत्यासाज्जघनफलकास्फालनघन- स्फुटच्छेदोत्सक्तः कलकनककाञ्चीकलकलः ॥” अपि च—“नित्यं त्वयि प्रचुरचित्रकपत्रभङ्गी- ताटङ्कताडनविपाण्डुरगण्डलेखाः । स्विद्यन्तु रत्नरशनारणनाभिराम- कामार्तिनर्तितनितम्बतटास्तरुण्यः ॥” “प्रक्रमापन्नो निबन्धनीय एवायमर्थः” इति यायावरीयः । तदिदं श्रुतौ शास्त्रे चोपलभ्यते । तत्र याजुषः— १ A तंक्ति.

२८ काव्यमीमांसायाम् “योनिरुदूखलं शिश्नं मुसलं मिथुनमेवैतत् प्रजननं क्रियते ॥” आर्ष:—“उपोप मे परामृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । सर्वाऽहमस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका ॥” शास्त्रीय:—“यस्याः प्रसन्नधवलं चक्षुः पर्यन्तपक्ष्मलम् । नवनीतोपमं तस्या भवति स्मरमन्दिरम् ॥” पदवाक्यविवेकोऽयमिति किञ्चित्प्रपञ्चितः । अथ वाक्यप्रकारांश्च कांश्चिदन्यान्निबोधत ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः ॥ सप्तमोऽध्यायः पाठप्रतिष्ठा । वाक्यं वचनमिति व्यवहरन्ति । तच्च त्रिधा प्रणेतृभेदेन ब्राह्मं, शैवं, वैष्णवमिति । तदिदं वायुप्रोक्तपुराणादिभ्य उपलब्धं यदुत ब्राह्मं वचः पञ्चधा स्वायम्भुवमैश्वरमर्षिमार्षीकमार्षिपुत्रकं च [इति]। स्वयम्भू्र्ब्रह्मा तस्य स्वायम्भुवम् । तन्मनोजन्मानो भृगुप्रभृतयः पु- त्रास्ते ईश्वरास्तेषामैश्वरम् । ईश्वराणां सुता ऋषयस्तेषामार्षम् । ऋषी- णामपत्यानि ऋषीकास्तेषामार्षीकम् । ऋषीकाणां सूनव ऋषिपुत्र- कास्तेषामार्षिपुत्रकम् । स्वयम्भुवः प्रथमं वचः श्रुतिः । श्रुतेरन्यच्च स्वायम्भुवम् । तदाहुः— “सर्वभूतात्मकं भूतं परिवादं च यद्भवेत् । क्वचिन्निरुक्तमोक्षार्थं वाक्यं स्वायम्भुवं हि तत् ॥” तदेव स्तोकरूपान्तरपरिणतमैश्वरं वचः । उक्तञ्च— “व्यक्तक्रममसङ्क्षिप्तं दीप्तगम्भीरमर्थवत् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च लक्ष्य्तामैश्वरं वचः ॥” १ B तस्मै जननं. २ B गान्धारिणा० ३ A omits च. ४ A लिंश्यता०.

कविरहस्ये सप्तमोऽध्यायः । २९

आर्षम्—“यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं युक्तं नामविभक्तिभिः । प्रत्यक्षाभिहितार्थं च तदृषीणां वचः स्मृतम् ॥” आर्षीकम्—“नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातबहुलं च यत् । न चापि सुमहेद्वाक्यमृषीकाणां वचस्तु तत् ॥” आर्षिपुत्रकम्—“अविस्पष्टपदप्रायं यच्च स्याद्बहुसंशयम् । ऋषिपुत्रवचस्तत्स्यात्ससर्वपरिदेवनम् ॥” तदुदाहरणानि पुराणेभ्य उपलभेत । सारस्वताः कवयो नः पूर्वे इत्थङ्कारं कथयन्ति । ब्रह्मविष्णुरुद्रगु- हबृहस्पतिभार्गवादिशिष्येषु चतुःषष्टावुपदिष्टं वचः पारमेश्वरं क्रमेण च सञ्चरद्देवैर्देवयोनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानं दिव्यमिति व्यपदिश्यते । देवयोनयस्तु— “विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः । सिद्धगुह्यकभूताश्च पिशाचा देवयोनयः ॥” तत्र पिशाचादयः शिवानुचराः स्वभूमौ संस्कृतवादिनो मर्त्ये तु भूतभाषया व्यवहरन्तो निबन्धनीयाः । अप्सरसस्तु प्राकृतभाषया । तद्दिव्यं वचश्चतुर्द्धा वैबुधं वैद्याधरं गान्धर्वं योगिनीगतं च [इति] । शेषाणामेतेष्वेवोपलक्षणं प्रकृतिसादृश्येन । तत्र वैबुधम्— “समासव्याससंदग्धं शृङ्गाराद्भुतसम्भृतम् । सानुप्रासमुदारं च वचः स्यादमृताशिनाम् ॥” यथा—“यच्चन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि बभ्राम बभ्रुणि जटाकुहरे हरस्य । तद्भोः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्ज- झत्कारडम्बरविरावि सुरापगाम्भः ॥” वैद्याधरम्—“स्तोकानुप्राससच्छायं चतुरोक्ति प्रसादि च । द्राघीयसा समासेन विद्धि वैद्याधरं वचः ॥”

१ A सुमहा०. २ A ऋषीणां हि. ३ B उपलभ्येत. ४ B ०वुपदिष्टं.

३० काव्यमीमांसायाम् यथा— “प्रणतसुरकिरीटप्रांशुर्लांशुवंश- च्छुरितनखशिखाग्रोद्भासमानारुणाङ्घ्रे । उदिततरणिबृन्दोद्दामधामोर्ध्वनेत्र- ज्वलननिकरदग्धानङ्गमूर्ते नमस्ते ॥” ५ यथा वा— “भ्रमति भ्रमरकरम्बितनन्दनवनचम्पकस्तबकगौरः । वात्याहत इव वियति स्फुटलक्ष्मा रोहिणीरमणः ॥” गान्धर्वम्— “ह्रस्वैः समासैर्भूयोभिर्विभूषितपदोच्चया । तत्त्वार्थग्रथनग्राह्या गन्धर्वाणां सरस्वती ॥” यथा— “नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । १० सवृषव्यालशूलाय सकपालाय सेन्दवे ॥” योगिनीगतम्— “समासरूपकप्रायं गम्भीरार्थपदक्रमम् । सिद्धान्तसमयस्थायि योगिनीनामिदं वचः ॥” यथा— “दुःखन्धनैकदहनामृतवर्षमेघ संसारकूपपतनैककरावलम्ब । १५ योगीन्द्रदर्पण जगद्गतकृत्स्नतेजः- प्रत्यक्षचौरवर वीरपते नमस्ते ॥” महाप्रभावत्वाद्वौजङ्गममपि दिव्यमित्युपचर्यते । “प्रसन्नमधुरोदात्तसमासव्यास१भागवत् । अनोजस्विपदप्रायं वचो भवति भोगिनाम् ॥” २० यथा— “सुसर्जि(ञ्जि)तां श्रोत्रसुखां सुरूपा- मनेकरत्नोज्ज्वलचित्रिताङ्गीम् । विद्याधरेन्द्रः प्रतिगृह्य वीणां पिनाकिने गायति मङ्गलानि ॥” “किमर्थं पुनरनुपदेश्ययोर्ब्राह्मपारमेश्वरयोर्वाक्यमार्गयोरुपन्या- २५ सः ?” इत्याचार्याः। “सोऽपि कवीनामुपदेशपरः” इति यायावरीयः । ———————————————————————— १ Explained in A as समूह.

कविरहस्ये सप्तमोऽध्यायः । ३१

यतो नाटकादावीश्वरादीनां देवानां च प्रवेशे तच्छायावन्ति वा- क्यानि विधेयानि । इति दिव्यम् । इह हि प्रायोवादो यदुत मर्त्यावतारव्यवहाररुचेर्भगवतो वासु- देवस्य वचो वैष्णवम् [इति] । तन्मानुषमिति व्यपदिशन्ति । तच्च त्रिधा रीतिन्त्रयभेदेन । तदाहुः— “वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली चेति रीतयस्तिस्रः । आशु(सु) च साक्षान्निवर्सति सरखती तेन लक्ष्यन्ते॥” रीतिरूपं वाक्यत्रितयम् । काकुः पुनरनेक्यति । “काकुर्व(व)क्रो- क्तिर्नाम शब्दालङ्कारोऽयम्” इति रुद्रटः । “अभिप्रायवान्पाठधर्मः काकुः । स कथमलङ्कारी स्यात् ?” इति यायावरीयः । सा च द्विधा साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा च । वाक्यान्तराकाङ्क्षिणी साकाङ्क्षा । वाक्यो- त्तरभाविनी निराकाङ्क्षा । तदेव वाक्यं काकुविशेषेण साकाङ्क्षम् । तदेव काक्वन्तरेण निराकाङ्क्षम् । आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति साकाङ्क्षा । विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति निराकाङ्क्षा । तत्राक्षेपगर्भा— “यदि मे वल्लभा दूती तदाऽहमपि वल्लभा । यदि तस्याः प्रिया वाचः तन्ममापि प्रियप्रियाः ॥” एवमेव निर्देष्टुर्विधिरूपा । प्रश्नगर्भा— “गतः स कालो यत्रासीन्मुक्तानां जन्म वल्लिषु । वर्तन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः ॥” इयमेवोपदेष्टुरुत्तररूपा । वितर्कगर्भा— “नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥” इयमेवोपदेष्टुर्निर्णयरूपा । ता इमास्तिस्रोऽपि नियतनिबन्धाः । तद्विपरीताः पुनरनन्ताः । तत्राभ्युपगमानुनयकाकू—

३२ काव्यमीमांसायाम् "युष्मच्छासनलङ्घनाम्भसि मया मग्नेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि। क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नद्यैकं दिवसं ममासि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ॥" 5 अभ्यनुज्ञोपहासकाकू— "मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपा- दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः। सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥" एवं त्रिचतुरकाकुयोगोऽपि। तत्र त्रियोगः— 10 “सेयं पश्यति नो कुरङ्गवधूस्त्रस्तैवमुद्वीक्षते तस्याः पाणिरयं न मारुतचलत्पत्राङ्गुलिः पल्लवः। तारं रोदिति सैव नैष मरुता वेणुः समापूर्यते सेयं मामभिभाषते प्रियतमा नो कोकिलः कूजति ॥" चतुर्योगः— "उच्यतां स वचनीयमशेषं 15 नेश्वरे परुषता सखि साध्वी। आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥" “सख्या वा नायिकाया वा सखीनायिकयोरथ। सखीनां भूयसीनां वा वाक्ये काकुरिह स्थिता ॥ 20 पदवाक्यविदां मार्गो योऽन्यथैव व्यवस्थितः। सत्त्वाङ्गाभिनयो(य)द्योत्या तं काकुः कुरुतेऽन्यथा ॥ अयं काकुकृतो लोके व्यवहारो न केवलम्। शास्त्रेष्वप्यस्य साम्राज्यं काव्यस्याप्येष जीवितम् ॥ कामं विवृणुते काकुरर्थान्तरमतन्द्रिता। 25 स्फुटीकरोति तु सतां भावाभिनयचातुरीम् ॥ इत्थं कविर्निबध्नीयादित्थं च मतिमान्पठेत् । यथा निबन्धनिगडच्छायां काश्चिन्निषिञ्चति ॥