कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १६४ ) to be far-fetched तद् is a part of the compound and it refers to वृषन् सीतां—लाङ्गलरेखा ; कृष्टां भुवम् a furrow or line of a plough-share, hence ploughed land ‘ सीता लाङ्गलरेखा स्याद् व्योमगङ्गा च जानकी । वृषा—वर्षति इति वृषा the showerer , Indra ; the god of rain. ‘ वासवा वृत्रहा वृषा ’ इत्यमरः । अभ्युपपत्स्यते— अनुग्रहीष्यति will favour. अभि+उप+√पद् means ‘to favour ’ ; to confer a benefit or kindness The whole sentence from प्रार्थितदुर्लभ. to अभ्युपपत्स्यते is the object. In the verse Shiva has been compared to Indra and Parvati to the earth Just as the earth is distressed by the stoppage of the rain so was Parvati suffering from the indifference of Shiva CHANGE OF VOICE :—प्रार्थितदुर्लभेन तेन तपःकृशा सखीभिः अश्रोत्तरं ईक्षिता इयं सखी तदवग्रहक्षता सीता वृष्णा इव कदा अभ्युपपत्स्यते ( इति ) ( मया ) न वेद्यते ॥ ६१ ॥ HINDI TRANSLATION :—चाहे हुए होने पर भी कठिनता से मिलने वाला वह, तपस्या के कारण दुर्बल तथा सहेलियों से आंसुओं के साथ देखी हुई इस सहेली ( पार्वती ) को इन्द्र के द्वारा वर्षा के रोके जाने से दुःखी, हल चली हुई पृथ्वी को इन्द्र की तरह कब अनुगृहीत करेगा ( यह ) मैं नहीं जानती ॥ ६१ ॥ ENGLISH TRANSLATION :—I do not know when he, difficult to be obtained though sought after, will favour

this our friend, emaciated by penance (and) looked at by her friends with tears, as Indra favours the ploughed earth distressed by his holding off the rain 61 PURPORT IN SANSKRIT :—सत्यमेवाभिलषितोऽपि शिवो दुष्प्रापः, यतः स इयता समयेनापि पार्वत्या न लब्धः। तस्येमां चित्तवृत्तिं दृष्ट्वा मया ज्ञातु न शक्यते यत् स कियत्कालानन्तरं वर्षाभावादत्यन्तं पीडितां महीं इन्द्र इवेमां तपश्चरणात्कृशीभूता- मस्माकं सखीमनुग्रहीष्यति, यां दृष्ट्वा वय तत्सख्यो निरन्तरमश्रूणि मुञ्चामः ॥ ६१ ॥ अगूढसद्भावमितीङ्गितज्ञया निवेदितो नैष्ठिकसुन्दरस्तया । अपीदमेवं परिहास इत्युमा- मपृच्छदव्यञ्जितहर्षलक्षणः ॥ ६२ ॥ अगूढेति । इङ्गितज्ञया पार्वतीहृदयाभिज्ञया ‘ इङ्गितं हृद्गतो भावः ’ इति सज्जनः । तया गौरीसख्या इति एव अगूढसद्भावं प्रकाशितसद्भिप्रायं यथा तथा निवेदितः ज्ञापित । नैष्ठिकसुन्दरः निष्ठा मरणमवधिर्यस्य स नैष्ठिकः यावज्जीवब्रह्मचारी सुन्दरो विलासी । नैष्ठिकश्चासौ तथोक्तः । द्वयोरन्यतरस्य विशेषणत्व- विवक्षायां विशेषणसमासः । किन्तु नैष्ठिकत्वविशेषणेन कामित्व- विरोधः । अथवा देवस्यालौकिकमहिमत्वादुभयं तात्त्विकमिति न विरोध । अव्यञ्जितहर्षलक्षणं अव्यञ्जितं हर्षलक्षणं मुखरा- गादिहर्षलिङ्गं यस्य तथाभूतः सन् । अयि गौरी । अयीति कोमला- मन्त्रणे । इदं त्वत्सखीभाषितं एवम् । सत्यं किमित्यर्थ । परिहासः

( १६६ ) केलिर्वा । 'द्रवकेलिपरीहासाः' इत्यमरः । इति एवं उमां अपृच्छत् पृष्टवान् ॥ ६२ ॥ PROSE ORDER :—इङ्गितज्ञया तया इति अगूढसद्भावं निवेदित नैष्ठिकसुन्दरः अव्यञ्जितहर्षलक्षणः (सन्) अयि ! इदं एवं ( अथवा ) परिहासः इति इमां अपृच्छत् ॥ ६२ ॥ NOTES .—इङ्गितज्ञया—( इङ्गित + √ज्ञा + कः + आ ) इङ्गितं ( हृद्गतं भावं ) जानाति इति इङ्गितज्ञा, तया इङ्गितज्ञया who knew the real but covert purpose or intention ( of Parvati ) इङ्गितं also means ' a notion or gesture indicating one's intention,' but here it means 'intention,' 'इङ्गितं हृद्गतो भावः' इति सज्जनः । तया— by that friend of Parvati अगूढसद्भावं—(√गुहू to hide +क्तः=गूढः) सन् भावः सद्भावः, न गूढः सद्भावः (यथार्था- भिप्रायः) यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात् तथा अगूढसद्भावं (Adv. to निवेदितः ) not hiding her noble intentions निवेदितः— विज्ञापितः, उक्तः addressed Passive Past Participle. नैष्ठिकसुन्दरः । नैष्ठिकः—( निष्ठा + ठञ्—इक ) निष्ठा (मरणं), तत्पर्यन्तं ब्रह्मचर्येण तिष्ठति इति नैष्ठिकः ( यावज्जीवब्रह्मचारी ) or निष्ठाकालं यावदस्य ब्रह्मचर्यमिति नैष्ठिकः a life-long religious student who observes the vow of celibacy. The word निष्ठा means ' end ; extreme point', hence death. निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः' इत्यमरः । ठञ् suffix is added by ' तदस्य ब्रह्मचर्यम्' पा० ५.१ ५७. It is changed into इक । नैष्ठिकश्चासौ सुन्दरश्च नैष्ठिकसुन्दरः the hand- some Brahmachárin ( i e Shiva ). अव्यञ्जितहर्षलक्षणः —न व्यञ्जितं (प्रकटितम्) हर्षस्य लक्षण ( चिह्नम् ) येन सः

( १६७ ) अव्यञ्जितहर्षलक्षणः who did not show signs of delight. Though Shiva was rejoiced at heart to see that Parvati had so much love for him, but he betrayed no sign of it एवं—true, was it really so, as told by Parvati's friend परिहास —( परि + √हस् + घञ् ) a joke अपृच्छत्—asked. √प्रच्छ् is द्विकर्मक i. e it governs two objects ; here उमाम् is one object and the other object is the clause ‘अयि, इदं एवं ( उत ) परिहासः ?’ 62 Change of Voice —इङ्गितज्ञया तया इति अगूढसद्भावं निवेदितेन नैष्ठिकसुन्दरेण अव्यञ्जितहर्षलक्षणेन अयि अनेन एवं ( भूयत ) ( अथवा ) परिहासेन इति एवं अपृच्छ्यत ॥ ६१ ॥ Hindi Translation :—( पार्वती के ) आन्तरिक भाव को जानने वाली उससे इस प्रकार ( पार्वती के ) श्रेष्ठ अभिप्राय को स्पष्ट करके कहे हुए उस सुन्दर आजन्म ब्रह्मचारी ने प्रसन्नता के चिह्नों को सूचित न करते हुए ही पार्वती से पूछा— क्यों जी, क्या यह ऐसे ही है अथवा हँसी है ? ॥ ६२ ॥ English Translation —Thus informed by her, who knew the intentions of Parvati’s heart, not hiding her noble thoughts, that handsome, life-long Brahmachárin, without betraying signs of delight, asked Umá whether it was so or a joke 62 Purport in Sanskrit —पार्वत्यभिप्रायवेदिन्या तत्सख्या पार्वत्याः अनुरागविषये स्पष्टमुक्तः सरूपवान् स ब्रह्मचारी नितरां हृष्टो जातः, परं स्वहर्षं निगूहन् स पार्वतीमपृच्छत्—यत्तत्सख्या कथितं वृत्तं सत्यमासीत् उताहो हास्यमात्रमेव ॥ ६२ ॥

( १६८ ) अथाग्रहस्ते मुकुलीकृताङ्‌गुलौ समर्पयन्ती स्फटिकाक्षमालिकाम् । कथंचिदद्रेस्तनया मिताक्षरं चिरव्यवस्थापितवागभाषत ॥ ६३ ॥ अथेति । अथ अनन्तर अद्रे तनया पार्वती मुकुलीकृताङ्गुलौ सपुटीकृताङ्गुलौ । अग्रश्चासौ हस्तश्चेति समानाधिकरण- समास । 'हस्ताग्राग्रहस्तयोर्गुणगुणिनोर्भेदाभेदात्' इति वामनः। तस्मिन् अग्रहस्ते स्फटिकाक्षमालिकां स्फटिकानां अक्षमालिकां समर्पयन्ती आमुञ्चती कथञ्चित् महता कष्टेन चिरव्यवस्था- पितवाक् चिरेण स्वीकृतवाक् । एनेन लज्जोपरोधी व्यज्यते । मिताक्षर परिमितवर्ण यथा तथा अभाषत बभाषे ॥ ६३ ॥ PROSE ORDER —अथ अद्रे तनया मुकुलीकृताङ्गुलौ अग्रहस्ते स्फटिकाक्षमालिकां समर्पयन्ती चिरव्यवस्थापितवाक् कथञ्चिद् मिताक्षरं अभाषत ॥ ६३ ॥ NOTES :—अद्रेः—पर्वतस्य of the mountain, i e, of the Himālaya 'अद्रिगोत्राद्रिगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः' इत्यमरः । तनया—पुत्री the daughter, i e, Pārvatī मुकुली- कृताङ्गुलौ । मुकुली कृता —(मुकुल+च्चिः+कृता) अमुकुला मुकुलाः कृताः इति मुकुलीकृता. (संपुटीकृता) joined or brought together like a bud ; formed in the shape of a bud. मुकुल—a bud च्वि suffix is added to nouns or indeclinables to express that a person or thing, not being like what is denoted by the base to which it is added, becomes or is made like it Here the

( १६६ ) fingers, which were not joined in the form of a bud, were joined in that manner ' ( अभूततद्भावे ) कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्त्तरि च्वि ' पा० ५ ४ ५० Before च्वि the ending अ or आ is changed to ई, but not that of indeclinables. इ or उ is lengthened and ऋ changed to री । Then the termination ( च्वि ) is dropped and the verbal or other forms of कृ, भू and अस् roots are added to the base regarded as a preposition मुकुलीकृताङ्गुलौ—मुकुलीकृताः अङ्गुलयो यस्य सः, तस्मिन् of which the fingers were joined like a bud अग्रहस्ते- अग्रश्वासौ हस्तश्च इति अग्रहस्तः, तस्मिन् in her forehand The compound is Karmadháraya But in a Karmadharaya compound both the members are identical with each other, for instance in श्वेतकमल, श्वेतत्व ( whiteness ) and कमल ( a lotus ) are identical, while in अग्रहस्त, अग्र is a part of हस्त and they are not identical with each other. They may, however, be regarded as such metaphorically, through their relation of अवयव and अवयविन् Cf. ' हस्ताग्र अग्रहस्तयोः गुणगुणिनोर्भेदाभेदात् ' वामनः । or हस्तस्य अग्रे इति अग्रहस्ते. The compound may be regarded a member of the group of राजदन्तादि and thereby हस्त can be made the second member of the compound instead of the first स्फटिकाक्षमालिकाम् —स्फटिकानां स्फटिकनिर्मिता वा अक्षमालिका स्फटिकाक्षमा- लिका, ताम् a rosary made of crystal beads or, a

( १७० ) crystal rosary. Here अक्षमालिका means simply ‘a rosary.’ समर्पयन्ती—( सम् + √अर्प् + णिच् + शतृ + ङीप् ) आमुञ्चती putting : holding. चिरव्यवस्थापितवाक्— चिरेण व्यवस्थापिता वाक् यया सा चिरव्यवस्थापितवाक् having put in order (in her mind) the speech for a long time, i. e., having pondered for a long time as to what to say and what not. कथञ्चित्—with great difficulty. Because she was moved very much, or she was feeling shy of speaking in such a matter. मिताक्षरम्—( √मा + क्तः = मितम् ) मितानि अक्षराणि यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात्तथा मित्ताक्षरम् in limited words. अभाषत—spoke. Imperfect third pers. sing. of √भाष्. 63. Change of Voice :—अथ अद्रेः तनयया मुकुलीकृता- ङ्गुलौ अग्रहस्ते स्फटिकाक्षमालिकां समर्पयन्त्या चिरव्यव- स्थापितवाचा कथञ्चिद् मिताक्षरं अभाष्यत ॥ ६३ ॥ Hindi Translation :—इसके अनन्तर पर्वत की पुत्री (पार्वती) स्फटिक की जपमाला को जुड़ी हुई (एकत्रीकृत) अंगुलियों वाले हाथ के अग्रभाग में पकड़ कर, देर तक वचनों को ठीक करके, जैसे तैसे, थोड़े से अक्षरों में बोली ॥ ६३ ॥ English Translation :—Then the daughter of the mountain (i. e., Párvati), putting the crystal rosary into her forehand, of which the fingers had been drawn together in the shape of a bud, spoke with great difficulty, in measured words, having adjusted her speech (in her mind) for a long time. 63.

( १७१ ) PURPORT IN SANSKRIT —ब्रह्मचारिणः प्रश्नानन्तरं पार्वती स्फटिकनिर्मितां स्वजपमालां कुङ्मलाकाराङ्गुलौ स्वहस्तस्याग्रभागे निश्चलीकृत्य—जपमालाचालनात्किञ्चित्कालं विरम्य—चिराय कथनीयविषयं कथनप्रकारञ्च निश्चित्य संक्षिप्तमुत्तरं दातुमुद्यता- भूत् ॥ ६३ ॥ यथा श्रुतं वेदविदां वर त्वया जनोऽयमुच्चैःपदलङ्घनोत्सुकः । तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनं मनोरथानामगतिर्न विद्यते ॥ ६४ ॥ किमुवाचेत्याह । यथेति । हे वेदविदां वर वैदिकश्रेष्ठ । त्वया यथाश्रुतं सम्यक् श्रुतम् । श्रुतार्थमेवाह—अयं जन स्वयमित्यर्थः । उच्चैः पदलङ्घनोत्सुकः उच्चैः पदस्य शिवलाभरूपोन्नतस्थानस्य लङ्घने आक्रमणे उत्सुकः । किमत्रायुक्तमित्यत्राह—इदंतप तदवाप्ति- साधनं किल । किलेत्यलीके । अतितुच्छत्वादसाधकमेवेत्यर्थः । तर्हि त्यज्यतामित्याशङ्क्य दुराशा मां न मुञ्चति इत्याशयेनाह—मनो- रथानां कामानां अगतिः अविषयः न विद्यते । न हि स्वशक्तिपर्या- लोचनया कामाः प्रवर्तन्त इति भावः ॥ ६४ ॥ PROSE ORDER :—( हे ) वेदविदां वर ! त्वया यथा श्रुतं, अयं जनः उच्चैःपदलङ्घनोत्सुकः, इदं तपः तदवाप्तिसाधनं किल, मनोरथानां अगतिर्न विद्यते ॥ ६४ ॥ NOTES :—वेदविदां—( √विद् to know+क्विप्=वित् ) वेदं विदन्ति इति वेद विदः, तेषां वेदविदां of those who know the Vedas. Decline वेदवित् as वेदवित्, वेदविदौ, वेदविदः । वेदविदम् etc. वर—श्रेष्ठ the best ; the chief. त्वया यथा

( १७२ ) श्रुतम्—त्वया सम्यक् आकर्णितम् you have heard the right thing According to Mallinatha यथा is used in the sense of 'truth ; correct thing' It may also be taken with the following words viz, त्वया यथा श्रुतं अयं जन: etc, as you have heard this person is anxious to attain the highest post Or, तथा may be provided after यथा, then it will be construed as यथा श्रुतं तत्तथा it is so as as you have heard उच्चैः पदलङ्घनोत्सुकः—उच्चैः पदस्य (स्थानस्य) लङ्घने (प्राप्तौ) उत्सुक anxious to attain the lofty post This lofty post is none but to be the wife of Shiva लङ्घन means 'crossing', as well as 'rising to or towards' तदवाप्तिसाधनं—तस्य (उच्चैःपदस्य) अवाप्तेः (प्राप्तेः) साधनं (उपायः) तदवाप्ति- साधनम् a means of obtaining that किल—indeed. But Mallinatha takes it in the sense of 'falsely' (अलीके) i. e., the penance which is a means of attaining it, does not seem to be so. अगतिः—अव- रोधः, विश्रान्तिः non-reaching ; unsuccessfulness 'मनो- रथानां अगतिर्न विद्यते' is a general statement meaning that nothing is inaccessible to desire 64 CHANGE OF VOICE:—(हे) वेदविदां वर ! त्वं यथा श्रुत- वान् अनेन जनेन उच्चैः पदलङ्घनोत्सुकेन (भूयते) अनेन तपसा तदवाप्तिसाधनेन (भूयते) किल, मनोरथानां अगत्या न विद्यते ॥ ६४ ॥ HINDI TRANSLATION :—हे वेद के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ ! तुम ने जैसा सुना है (वह ठीक है), यह व्यक्ति ऊँचे पद की प्राप्ति

( १७३ ) का इच्छुक है ; यह तपस्या उसकी प्राप्ति का उपाय है ; इच्छाओं की विरून्नता नहीं होती ॥ ६४ ॥ English Translation —O one, who is the best among those who know the Vedas, ( it is so ) as you have heard , this person is anxious to attain the high post This penance is a means of getting that , nothing is beyond the reach of desire 64 Purport in Sanskrit:—वर्णिना. प्रश्नमाकर्ण्य पार्वती तं प्रतिवदति—' हे वेदज्ञातॄणां श्रेष्ठ ! साधो ! त्वया मे सखी- मुखात् यत्किञ्चिदप्याकर्णितं तत् यथार्थमेव , अहं सत्यमेव शिवप्राप्तिरूपमुच्चस्थानमधिगन्तु कृतनिश्चया उन्मनाश्चास्मि । इयं मे तपस्या निश्चयमेव तस्य मे मनोरथस्य पूर्त्त्यर्थं विद्यते, मम कामना चावश्यं सफला भविष्यति यतो मनोरथेन सर्वमपि लब्धुं शक्यते ॥ ६४ ॥ अथाह वर्णी विदितो महेश्वर- स्तदर्थिनी त्वं पुनरेव वर्तसे । अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तं तवानुवृत्तिं न च कर्तुमुत्सहे ॥ ६५ ॥ अथेति । अथ वर्णी ब्रह्मचारी । 'वर्णिने ब्रह्मचारिणः' इत्यमरः । आह उवाचेत्यर्थः 'आहेति भूतार्थे लट् प्रयोगो भ्रान्तिमूलः' इत्याह वामनः । । किमित्याह—महेश्वरः महादेवः विदितः । मया ज्ञात इत्यर्थः । बुद्धयर्थत्वात् वर्त्तमाने क्तः प्रत्ययः । तद्योगात् षष्ठी च । येन त्वं प्राग्मग्नमनोरथा कृतेति भावः । पुनरेव त्वं तमीश्वरमर्थयते तदर्थिनी एव तत्कामैव वर्तसे । तत्प्रभावमनुभूयापीति भावः । अनुसरणे को दोषस्तत्राह—अमङ्गलाभ्यासरतिं अमङ्गलाचारे

( १७४ ) रतिर्यस्य तं तथोक्तं तं ईश्वरं विचिन्त्य विचार्य तवानुवृत्तिं अनु- सरणं कर्तुं न उत्सहे च । नानुमन्तुं शक्नोमीत्यर्थः ॥ ६५ ॥ PROSE ORDER : — अथ वर्णी आह—महेश्वरः विदितः, त्वं पुन एव तदर्थिनी वर्तसे, च तं अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तव अनुवृत्ति कर्तुं न उत्सहे ॥ ६५ ॥ NOTES —वर्णी—Brahmachárin See notes on वर्णिन् in verse 52 आह—उवाच said It being Present tense, third person, sing, its use in the sense of the Past tense is open to question. But according to some commentators आह may be used with अथ on the authority of 'तदादौ च' । भोजसूत्रम् । आह is the alternative substitute for √ब्रू 'to speak' in all the numbers of the third person and, sing and dual of the second person 'ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः' पा० ३ ४ ८४ Thus √ब्रू is conjugated in the present tense as—ब्रवीति—आह, ब्रूत —आहतुः, ब्रुवन्ति—आहुः । ब्रवीषि —आत्थ, ब्रूथः—आहथुः, ब्रूथ । ब्रवीमि, ब्रूव., ब्रूम । महेश्वरः— ( महा + ईश्वर ) महांश्चासौ ईश्वरः महेश्वर (महादेव ) Shiva The word महत् is changed to महा when it forms the first member of a Karmadháraya or a Bahuvríhı compound, or when the termination जातीय follows 'आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः, पा० ६.३ ४६. विदितः— ज्ञातः is known In विदितः (√विद् + क्तः ) क्त suffix is added by 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' पा० ३ २ १८८. in the sense of the present tense The subject of विदितः viz., मन is understood. The Brahmachárin means to

( १७५ ) say that he knew Maheshwara as one who against the desire of Párvatí burnt Kámadeva and did not agree to marry her एव—अपि । तदर्थिनी—( तत् + अर्थ + इनिः + ङाप् ) अर्थ. अस्या अस्तीति अर्थिनी, तस्य अर्थिनां तदर्थिनां ( तदभिलाषिणी ) longing for him; seeking him. अमङ्गलाभ्यामरतिं—न मङ्गलं अमङ्गलं, तस्य ( अशुभस्य ) अभ्यासे ( निरन्तरसेवने ) रति यस्य सः अमङ्ग- लाभ्यासरतिः, तम् who is fond of using inauspicious things (such as funeral pyre, ashes, skull-bone, etc.) Cf. 'आलेपो भसितं विभूषितमहिर्वास पितॄणां घने, वेताला- परिचारका प्रतिदिन वृत्तिश्च भिक्षामयी । इत्थं यस्य शुभेतराणि चरितान्याख्यान्ति सर्व्वेजन।स्तस्मिन्मौग्ध्यवशान्मनस्तव रुचिं बध्नाति किं ब्रूमहे ।' पार्वतीपरिणय ४।१२ अनुवृत्तिं—अनुसरणं, अनुमोदनम् to follow; to give my approval. न उत्सहे— I dare not √सह् 'to bear' means 'to dare' with the preposition उत्. The ascetic says when Shiva had insulted Párvatí once and he had inborn fondness for inauspicious things he was not ready to approve of the idea of Párvatí to marry him. 65. CHANGE OF VOICE :—अथ, वर्णिना ( ऊचे )—( अहं ) महेश्वरं विदितवान्, त्वया पुनरेष तदर्थिन्या वृत्यते, च तं अमङ्गलाभ्यासरति विचिन्त्य ( मया ) तव अनुवृत्तिं कर्तुं न उत्सह्यते ॥ ६५ ॥ HINDI TRANSLATION :—तब ब्रह्मचारी बोला—महादेव को मैं जानता हूँ ; तू फिर भी उसी के लिये इच्छा वाली है ;

( १७६ ) (मैं) तो उसको अशुभ वस्तुओं से प्रेम करने वाला जान कर तुम्हारा अनुकरण करने (अर्थात् तुम्हारी तरह सोचने) का साहस नहीं कर सकता ॥ ६५ ॥ ENGLISH TRANSLATION :--Then the ascetic said- Maheshwara is well-known, and yet thou has a longing for him ; knowing him to possess fondness for the use of inauspicious things, I dare not see eye to eye with you. 65. PURPORT IN SANSKRIT :—पार्वत्याः वचनमाकर्ण्य स ब्रह्म- चारी कथयति—'अहं शिवं सम्यग्जानामि, अन्येऽपि च तं जानन्ति । तस्य चिताभस्मकपालाद्यशुभवस्तुषु प्रीतिर्विद्यते । तथापि त्वं तत्प्राप्त्यर्थं तपोमग्ना तिष्ठसीत्याश्चर्यम् । अहं शिवस्य याथार्थ्यं विचार्य तव कार्यमनुमन्तुं नोद्यतोऽस्मि ॥ ६५ ॥ अवस्तुनिर्बन्धपरे कथं नु ते करोऽयमामुक्तविवाहकौतुकः । करेण शंभोर्वलयीकृताहिना सहिष्यते तत्प्रथमावलम्बनम् ॥ ६६ ॥ अवस्त्विति । अवस्तुनि तुच्छवस्तुनि निर्बन्धोऽभिनिवेशः परं प्रधानं यस्यास्तस्याः संबुद्धिः अवस्तुनिर्बन्धपरे पार्वति । आमुक्त- विवाहकौतुकः आमुक्तमासञ्जितं विवाहे यत्कौतुकं हस्तसूत्रं तद्यस्य सः ते अयं करः । 'कौतुकं मङ्गले हर्षे हस्तसूत्रे कुतूहले' इति शाश्वतः । वलयीकृताहिना भूषणीकृतसर्पेण शंभोः महादेवस्य करेण करणभूतेन तत्प्रथमावलम्बनं तदेव प्रथमं तत्प्रथमम् । अपरि- चितत्वादतिभयंकरमिति भावः । तच्च तदवलम्बनं ग्रहणं चेति कथं

( १७७ )

नु सहिष्यते । न कथंचिदपि सहिष्यते इत्यर्थः । अग्रतो यद्भावि तद्दूरेऽवतिष्ठतां प्रथमं करग्रह एव दुःसह इति भावः ॥ ६६ ॥ PROSE ORDER -(हे) अवस्तुनिर्बन्धपरे । आमुक्तविवाह- कौतुकः अयं ते करः शंभोः वलयीकृताहिना करेण तत्प्रथमाव- लम्बनं कथं नु सहिष्यते ? ॥ ६६ ॥ NOTES —अवस्तुनिर्बन्धपरे—न वस्तु अवस्तु (तुच्छवस्तु), तस्मिन् निर्बन्ध (आग्रहः ) परः (प्रधानः ) यस्याः सा अवस्तु- निर्बन्धपरा, तस्याः सम्बोधने अवस्तुनिर्बन्धपरे one who is solely attached to an unworthy object , who is desirous of an unworthy object अवस्तु an unworthy object, i.e., Shiva. Here the negative अ ( न ) is in the sense of अप्राशस्त्य ( not good : disparage- ment ), which is one of its six senses—' तत्सादृश्यम- भावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ।' निर्बन्ध—persistence in ; obstinacy for. आमुक्तविवाहकौतुकः—आमुक्तं (धारित ) विवाहस्य कौतुकं (मङ्गलसूत्रं ) यस्मिन् स आमुक्तविवाहकौतुकः round which the nuptial string has been tied. आमुक्तं—( आ+ √मुञ्च्+क्तः ) tied विवाहकौतुकम्—the nuptial thread. ‘ कौतुकं मङ्गले हर्षे हस्तसूत्रे कुतूहले' इति शाश्वतः । A coloured thread is tied round the wrist on the occasion of marriage and other solemn ceremonies. शंभो —of Shiva. वलयीकृताहिना—( वलय+च्वि·+कृतः= वलयीकृतः ) अवलयो वलयो यथा संपद्यते तथा कृतः वलयी कृतः ( वलयरूपेण धृतः ) ; वलयीकृतः अहिः ( सर्पः ) यस्मिन् स वलयीकृताहि. तेन round which a snake has been borne

( १७८ ) as a bracelet, i.e decked with snakes , girdled with a serpent as with a bracelet Shiva wears Vâsuki round his wrist as a bracelet वलय—a bracelet ‘आवापकः पारिहार्य्यं कटको वलयोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः । For the formation of वलयीकृत with च्विः see notes on मुकुलीकृत in verse 63 तत्प्रथमावलम्बनम्—तदेव प्रथमं तत्प्रथमम् ; तत्प्रथमं च तदवलम्बनं (तत् ग्रहणं) तत्प्रथमावलम्बनम् the first clasp कथं नु सहिष्यते—how will it bear ? i e., it will not be able to hear Cf ‘तस्योद्वाहनकाले च हा हा कर्त्तुं भविष्यति । फणिकंकणसंयोगं यदा ते कंकणं भवेत् ।' शिवपुराणम् ॥ ६६ ॥ Change of Voice .—( हे ) अवस्तुनिर्बन्धपरे ' आमुक्त- विवाहकौतुकेन अनेन ते करेण शंभो वलयीकृताहिना करेण तत्प्रथमावलम्बनं कथं नु सहिष्यते ॥ ६६ ॥ Hindi Translation :—हे तुच्छ वस्तु के पीछे पड़ी हुई (पार्वति) ! विवाह के धागे (कल्लावे) से युक्त यह तेरा हाथ, जिसमें सांप कड़े की तरह पहना हुआ है ऐसे शिव के हाथ से पहिले पहिल पकड़ने को किस प्रकार सहन कर सकेगा ? ॥ ६६ ॥ English Translation —O one who is intent on an unworthy object, how will this thy hand, with the marriage-string tied round it, bear the first clasp of Shambhu's hand girdled with a serpent as with a bracelet ? 66 Purport in Sanskrit :—हे तुच्छपदार्थे आग्रहवति पार्वति ! अशुभवस्तुधारी शिवः स्वहस्ते सर्पं कङ्कणात्वेन धारयति,

( १७६ ) तस्मात् यदा स विवाहकाले मङ्गलसूत्रधारिणं तव पाणि स्वकरेण ग्रहीष्यति तदा त्व तस्य करस्पर्शमसहमाना भीता स्वं पाणिमपनेष्यसि येन पाणिग्रहणसंस्कारे एव विघ्नो भविता । एवं ' प्रथमग्रास एव मत्तिकापातः ' अन्यत्किमपि तु दूरे आस्ताम् ॥ ६६ ॥ त्वमेव तावत्परिचिन्तय स्वयं कदाचिदेते यदि योगमर्हतः । वधूदुकूलं कलहंसलक्षणं गजाजिनं शोणितविन्दुवर्षि च ॥ ६७ ॥ त्वमेवेति । हे गौरि । त्वं एव स्वयं आत्मना । तावत् इति मानार्थे । यावन्मात्रं विचारणीयंतावन्मात्रमित्यर्थः । इदमेवोदाहृतं च गणव्याख्याने । परिचिन्तय पर्यालोचय । किमिति । कलहंस- लक्षणं कलहंसचिह्नम् । ' चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्' इत्यमरः । वध्वा नवोढाया दुकूलं वधूदुकूलम् । ' वधू स्नुषा नवोढा स्त्री ' इति विश्वः । तथा शोणितबिन्दुवर्षि शोणितबिन्दून्वर्षतीति तथोक्तम् । आर्द्रमित्यर्थः । गजाजिन च कृत्तिवासश्च । तत्पिनाकिन इत्याशयः । एते कदाचित् जात्वपि योगं संगति अर्हतः यदि अर्हतः किम् । एतत्त्वमेव चिन्तयेति पूर्वेणान्वय । पाणिग्रहणकाले वधूवरयोर्व- स्त्रान्तग्रन्थिः क्रियते । कृत्तिवाससा पाणिपीडने तु दुकूल- धारिण्यास्तव स कथं संघटिष्यत इति भावः ॥ ६७॥ PROSE ORDER :—( हे गौरि ) त्वमेव स्वयं तावत् परि- चिन्तय ( यत् ) कलहंसलक्षणं वधूदुकूलं शोणितविन्दुवर्षि गजा- जिनं च—एते कदाचिद् योगं अर्हतः यदि ॥ ६७ ॥ NOTES :—तावत्—तद् परिमाणमस्य इति तावत् ( तत् + वतुप् )—यावदावश्यकं तावत् adequately ; fully. It may also mean ' in the first place. ' In तावत्, तत् is

( १८० ) made ता by ‘ आ सर्वनाम्नः ’ पा० ६ ३ ६१ । कलहंसलक्षण— कलहंसः लक्षणं यस्य तत् कलहंसलक्षणम् on which the figures of swans are painted ‘ चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ’ इत्यमरः । or, कलहंसवत् लक्षणं ( स्वरूपं ) यस्य तत् कलहंस- लक्षणम् which is ( white ) like a swan कलहंस is a name of several species of goose ‘ कादम्बः कलहंस स्यात् ’ इत्यमरः । वधूदुकूलं—वध्वाः दुकूलं ( पट्टवस्त्रम् ) the fine raiment or cloth of a newly married woman ‘ वधू— a newly married woman ‘ वधू स्नुषा नवोढा स्त्री ’ इति विश्वः दुकूलम्—a kind of plant and also very fine cloth or raiment made of the inner bark of this plant. शोणितबिन्दुवर्षि—( √वर्ष+णिनिः ) शोणितस्य बिन्दून् वर्ष- तीति शोणितबिन्दुवर्षि dripping blood-drops गजाजिनम्— गजस्य अजिनं ( चर्म ) गजाजिनम् hide of an elephant ‘ अजिनं कृत्तिः चर्म ’ इत्यमरः । It is mentioned in my- thological books that Shiva after killing Gajasura danced with his body covered with the skin of the demon which was dripping with blood, and used it afterwards as a trophy कदाचित्—कस्मिन्नपि काले even in the least. योगम्—सङ्गतिम् coming together The ascetic means to say that leaving other things aside even the articles of dresses of Parvati and Shiva differ very much from each other, and when there is so much incongruity about the outer things how far it was proper for Parvati to have a yearning for Shiva 67.

( १८१ ) Change of Voice —( हे गौरि ) त्वया एव स्वयं तावत् परिचिन्त्यतां ( यत् ) कलहंसलक्षणेन वधूदुकूलेन शोणितबिन्दु- वर्षिणा गजाजिनेन च—एताभ्यां कदाचिद् योगो अर्ह्यते यदि ॥ ६७ ॥ Hindi Translation :—( हे गौरि ) तुम ही स्वयं अच्छी तरह सोचो कि कहीं हंसों के चित्रों से युक्त नव विवाहिता बहू का रेशमी वस्त्र और रक्त से सनी हुई ( महादेव की ) हाथी की खाल—ये दोनों कभी भी एक साथ रहने योग्य हैं ॥ ६७ ॥ English Translation —Do thou thyself think over sufficiently, if these two things ever deserve to be brought together fine garment of a newly married woman, with the figures of swans painted on it and ( Shiva's ) elephant-hide dripping blood-drops ? 67. Purport in Sanskrit —हे पार्वति, मे कथनमेकतः कृत्वा त्वमेव स्वयं विचारय यत् विवाहसंस्कारे ग्रन्थिबन्धनकाले ते महार्हस्य हंसचित्रयुक्तस्य क्षौमवस्त्रस्य शिवस्य च रक्तबिन्दून् क्षरता हस्तिचर्मणा सह संयोगः ( ग्रन्थिबन्धनं वा ) कथं भविष्यति । तव तु महार्हं पट्टवस्त्रं शिवस्य च हस्तिनश्चर्म, तयोः संयोग एव नार्हति । युवयोर्वस्तुषु महान् भेद इति तात्पर्यम् ॥ ६७ ॥ चतुष्कपुष्पप्रकरावकीर्णयोः परोऽपि को नाम तवानुमन्यते । अलक्तकाङ्कानि पदानि पादयो- र्विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु ॥ ६८ ॥

( १८२ ) चतुष्केति । चतुष्कपुष्पप्रकरावकीर्णयोः चतुष्के गृहविशेषे य पुष्पप्रकरस्तत्रावकीर्णयोर्न्यस्तयो । कुसुमास्तृतदिव्यभवनभूसं- चारोचितयोरित्यर्थः । तव पादयोः अलक्तकाङ्कानि लाक्षारञ्जितानि पदानि पादाकाराणि पादन्यासचिह्नानि । 'पदं शब्दे च वाक्ये च व्यवसायापदेशयोः । पादत्तचिद्मयोः ' इति विश्वः । विकीर्णाः विक्षिप्ता केशाः शवशिरोरुहाः यासु तासु विकीर्णकेशासु । ' अतस्थं नत्र दृष्ट च ' इति वचनात् ' स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयो- गोपधात् ' इति विकल्पात्र ङीप् । प्रेतभूमिषु प्रेतभूमिषु । श्मशाने ष्वित्यर्थः । परः अपि शत्रुरपि कः नाम अनुमन्यते । न कोऽपी- त्यर्थः । नामेति कुत्सायाम् । पिनाकपाणिपाणिग्रहणे तस्य प्रेतभूसंचारित्वेन साहचर्यात्तत्रापि तत्र संचारोऽवश्यम्भावीति भावः ॥ ६८ ॥ PROSE ORDER —परः अपि कः नाम चतुष्कपुष्पप्रकराव- कीर्णयोः तव पादयोः अलक्तकाङ्कानि पदानि विकीर्णकेशासु प्रेत- भूमिषु अनुमन्यते ? ॥ ६८ ॥ NOTES —परः-शत्रुः an enemy 'अभिघातिपराराति- प्रत्यर्थिपरिपन्थिन ' इत्यमरः । नाम—It is used in the sense of कुत्सा ( reproach ) चतुष्कपुष्पप्रकरावकीर्णयोः । चतुष्कं— चत्वारो अवयवा यस्य तत् चतुष्कं (चतुर्+कन्) a quadran- gular courtyard (used for receiving guests) ; a hall supported by four pillars ; a house consisting of four halls (चतुःशालम्) । कन् suffix is add to form a noun by 'संख्यायाः संज्ञासङ्घसूत्राध्ययनेषु ' पा० ५.१ ५८ । प्रकरः— (√कृ+अप्)—समूहः group or heap. अवकीर्णा—(अव +कृ+क्तः Past part ) scattered ; here—'placed.' चतुष्के (गृहविशेषे) पुष्पाणां प्रकरे अवकीर्णयोः placed on groups of

( १८३ ) flowers in the quadrangular courtyard It is an Adj. of पादयोः and so the sense is that the feet which are accustomed to tread in courtyards or rooms where flowers are scattered in abundance. अलक्तकाङ्कितानि— अलक्तक ( लाक्षारस ) अङ्कः ( चिह्नं ) येषु तानि having marks of red dye See notes on अलक्तक in verse 34. It is well-known that red dye is applied to feet by ladies to decorate them. पदानि—पदचिह्नानि foot-prints. ‘पदं शब्दे च वाक्ये च व्यवसायापदेशयोः । पादतचिह्नयोः’ इति विश्वः । पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु ’ इत्यमर । विकीर्णकेशासु—( वि + √कॄ + क्तः ) विकीर्णाः केशाः यासु ताः विकीर्णकेशाः, तासु spread over with the hair ( of corpses ) परेतभूमिषु । परेतः—( परा,/इ to go + क्त ) परं लोकं इतः ( गत ) परेतः or परा ( दूरं ) इतः इति परेतः a dead person ; lit gone away. प्रेत ( प्र + √इ + क्तः ) has also the same meaning परेतानां भूमिषु परेतभूमिषु in the grounds of the dead, i e, burning-grounds कः अनु- मन्यते—who would consent or approve of it ? Shiva is said to live in the cemetery grounds ( Cf. ‘वासः पितॄणां वने ’ and so if Párvati was wedded to him she too would have to tread there, which would be in great contrast with his walking in the flower-covered, apartments of her palace 68. CHANGE OF VOICE :—परेण अपि केन नाम चतुष्कपुष्प- प्रकरावकीर्णयोः तव पादयो अलक्ताङ्कनि पदानि विकीर्णकेशासु परेतभूमिषु अनुमन्यन्ते ? ॥ ६८ ॥