कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २० ) name of a peak of the Himalayas आख्या is formed from √चक्षिङ्+थ, चक्षिङ् being replaced by √ख्याञ् by ‘चक्षिङः ख्याञ् २.४.५४. प्रथितं—(√प्रथ्+क्तः) प्रसिद्धं known शिखण्डिमत्। शिखण्डिन्—(शिखण्ड+इनिः) शिखण्डः (शिखा) अस्य अस्तीति one having a crest i e., a pea-cock. शिखण्डिमत्—(शिखण्डिन्+मतुप्) शिखण्डिनः (मयूरा ) सन्ति अस्मिन् इति abounding in pea-cocks This shows the absence of poisonous serpents and other ferocious beasts The suffix मतुप् is added by ‘तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्’ पा० ५ २ ९४ in the sense of ‘it has that or that is in it’ शिखरं—a peak जगाम—गता resorted to Perfect (लिट् ) √of गम् to go Cf in this connection—‘गौरी विजयया सख्या जयया च सुनेत्रया। साकं सखीभ्यां सुमुखी सा गौरीशिखरं ययौ। चकार वसतिं यस्माद्गौरीशिखरमुच्यते ॥’ शिवपुराण । Change of Voice :—अथ गौर्या अनुरूपामिनिवेशतोषिया गरीयसा गुरुणा कृताभ्यानुज्ञया पश्चात् प्रजासु तदाख्यया प्रथितं शिखण्डिमत् शिखरं जग्मे ॥ ७ ॥ Hindi Translation:—तदनन्तर (उसके) योग्य निश्चय से सन्तुष्ट हुए, पूज्य पिता से आज्ञा दी जाती हुई गौरी मोरो से युक्त (हिमालय की एक) चोटी पर गई, जो कि बाद में जनता में उसी के नाम से प्रसिद्ध हुई ॥ ७ ॥ English Translation —Being permitted by her highly venerable father, who was satisfied with her determination worthy of her, Gaurī resorted to a peak,

bounding in peacocks, which afterwards came to be known by her name among the people 7. Purport in Sanskrit :—पार्वत्याः पिता स्वदुहितुर्मन- स्तद्योग्येऽर्थे लग्नं ज्ञात्वा संतुष्ट आसीत्, अतस्तेन सा वनं गन्तुमनुज्ञाता । साऽपि पितुरनुमतिं संप्राप्य मयूराद्यहिंस्रप्राणि- समन्वितं शान्तमेकं हिमवतः शृङ्गं तपः कर्त्तुं प्रययौ, यच्च शेखरं तपोऽवसाने तस्या नाम्नैव 'गौरीशिखरं' इति प्रसिद्धं जातम् ॥ ७ ॥ विमुच्य सा हारमहार्यनिश्चया विलोलयष्टि प्रविलुप्तचन्दनम् । बबन्ध बालारुणबभ्रु वल्कलं पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति ॥ ८ ॥ विमुच्येति । अहार्यनिश्चया अनिवार्यनिश्चया सा गौरी विलो- लयष्टिप्रविलुप्तचन्दनम् विलोलाभिः चलाभिः यष्टिभि प्रतिसरैः प्रविलुप्तं प्रमृष्टं चन्दनं स्तनान्तरगतं येन त तथोक्त हारं मुक्तावलीं विमुच्य विहाय बालारुणबभ्रु बालार्कपिङ्गल पयोधरोत्सेधविशीर्ण- संहति पयोधरयोः स्तनयोः उत्सेधेन उच्छ्रायेण विशीर्णा विघटिता संहति अवयवसंश्लेषो यस्य तत्तथोक्तं वल्कलं कण्ठलम्बि स्तनोत्तरीयभूतं बबन्ध । धारयामासेत्यर्थः । Prose Order —अहार्यनिश्चया सा विलोलयष्टिप्रविलुप्त- चन्दनं हारं विमुच्य बालारुणबभ्रु पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति वल्कलं बबन्ध ॥ ८ ॥ Notes:—अहार्यनिश्चया—न हार्यः ( अत्याज्यः ) निश्चयो यस्याः सा whose determination was unalterable, i e, of firm resolution हार्य—( √हृ+ण्यत् ) which can be

( २२ ) removed or given up विलोत्तयष्टिप्रविलुप्तचन्दनम् । यष्टि— a string of pearls of a necklace ( हार की लड़ियाँ— हिन्दी ) प्रविप्लुत—( प्र+वि+√लुप्+क्तः ) wiped away ; removed विलोलाभिःयष्टिभिः प्रविप्लुतं चन्दनं येन तम् which wiped away the sandal-paste ( from her breast ) by its tremulous strings of pearls An Adj of हारम्, the necklace विमुच्य—( वि+√मुञ्च्+ल्यप् ) त्यक्त्वा having given up This indicates Parvati's determination to lead a simple and hard life in accordance with the spirit of penance बालारुणबभ्रु—बालः ( नवोदितः ) चासौ अरुणः ( सूर्यः ) बालारुण , स इव बभ्रु ( पिङ्गलम् ) which was tawny like the morning sun बभ्रु—deep brown ; reddish brown. The compound which is कर्मधारय is an Adjective of वल्कलं and so is in Accusative Sing. पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति । पयोधरः—धरतीति धरः (√धृ+ अप्) पयस ( दुग्धस्य ) धरः पयोधरः breasts उत्सेध—( उत् +√सिध्+घञ् ) height ; elevation विशीर्णा—( वि+√शॄ +क्तः) विघटिता broken or made less thick ; shattered. Past Part of √शॄ to tear to pieces क्त is changed to न and ultimately to णा । संहति—अवयवसंश्लेषः Compact- ness ( वल्कल का गाढ़ापन—हिन्दी ) पयोधरयो उत्सेधेन विशीर्णा संहतिः यस्य तत् पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति the compactness of which was broken by the elevation of her breasts It is also an Adjective of वल्कलम् । वल्कल—bark ; skin of a tree. बबन्ध—tied ; put on. Perfect of √बन्ध् to tie

( २३ ) In this and the following three stanzas the poet describes how did Parvati adopt the various things, one after the other, necessary for a person practising penance. CHANGE OF VOICE :—अहार्यनिश्चयया तया विलोलयष्टि- प्रलुप्तचन्दनं हारं विमुच्य बालारुणबभ्रु पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति वल्कलं बबन्धे ॥ ८ ॥ HINDI TRANSLATION:—उस अटल निश्चय वाली (पार्वती) ने हिलती हुई लड़ों से (छाती में लगे) चन्दन पोंछने वाले हार को उतार कर, प्रातः कालीन सूर्य के समान कपिश, स्तनो की ऊँचाई से छिन्न अवयव वाली (तनी हुई) पेड़ो की छाल धारण कर ली ॥ ८ ॥ ENGLISH TRANSLATION —She, whose determination was unalterable, having taken off her necklace, which wiped away the sandal-paste (on her breast) by its tremulous strings, put on a bark-garment, tawny like the morning sun (and) the compactness of which was loosened by the elevation of (her) breasts. 8 PURPORT IN SANSKRIT : —निश्चलनिश्चया पार्वती भूष- णानि महार्घवस्त्राणि च परित्यज्य तपोऽनुकूलं वेषं परिधत्ते स्म । आदौ तया मौक्तिको हारः परित्यक्तः, यस्तस्याः स्तनयोरन्तरालेऽ- लम्बन्त यश्च तयोश्चन्दनलेपं प्रामाष्ट । शरीराच्छादनाय चोद्यत्सूर्यपिङ्गलं वल्कलं धृतं, यस्यावयवानां कुचकाठिन्याच्छैथिल्यं जातम् ॥ ८ ॥

( २४ ) यथा प्रसिद्धैर्मधुरं शिरोरुहैः जटाभिरप्येवमभूत्तदाननम् । न षट्पदश्रेणिभिरेव पङ्कजं सशैवलासङ्गमपि प्रकाशते ॥ ९ ॥ यथेति । तस्य देव्या आननं तदाननं प्रसिद्धैः भूषितै। प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ ' इत्यमरः । रोहन्तीति रुहाः । ' इगुपधज्ञाप्रीकिर. कः' इति कः प्रत्यय । शिरसि रुहाः तैः शिरोरुहैः मूर्धजै. यथा मधुरं प्रिय अभूत् । 'स्वादु प्रियौ तु मधुरौ ' इत्यमरः । जटाभि अपि एवं मधुरमभूत् । तथा हि पङ्कजं पद्म षट्पदश्रेणिभिः भ्रमरपङ्क्तिभि एव न किन्तु सह शैवलासङ्गेन शैवलासङ्गमपि । 'तेन सहेति तुल्य- योगे इति बहुव्रीहिः । प्रकाशते । शैवलेनापि शोभत एवेत्यर्थः ॥६॥ PROSE ORDER :—तदाननं प्रसिद्धैः शिरोरुहैः यथा मधुरं अभूत्, जटाभिः अपि एवं (अभूत्) । पङ्कजं षट्पदश्रेणिभिः एव न प्रकाशते (किन्तु ) सशैवलासङ्गं अपि ( प्रकाशते ) ॥ ६ ॥ NOTES:—तदानन—तस्याः आननम् । प्रसिद्धैः—सुसज्जितैः, अलङ्कृतैः decorated. प्रसिद्ध means 'famous' and 'decorated' Cf. 'प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ' इत्यमरः । शिरोरुहैः —रोहन्ति इति रुहा ( √रुह् to grow+कः) which grow. शिरसि रुहाः शिरोरुहा ( केशाः ) which grow on the head i. e hair. क suffix is added by 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' पा० ३.१ १३५ । मधुरं—प्रियं, सुन्दरम् pretty. मधुरं means 'sweet' as well as 'agreeable.' Cf. स्वादुप्रियौ तु मधुरौ' इत्यमरः । अभूत्—was. Aorist (लुङ्) of √भू' to be.' जटाभिः—by means of matted hair. The difference between ordinary hair and matted hair ( जटा ) is that

( २५ ) the former are oiled, combed and decorated in other- ways to enhance the beauty of the face, but no such care is taken in the case of the latter, which are allowed to grow in a natural way अपि—also The poet means to say that Parvati's face being handsome looked as much pretty with matted hair as with ordinary hair · even ugly things can not mar the beauty of a really beautiful thing. This very idea is supported by the next two lines of the stanza पङ्कजं— (पङ्क + √जन् + डः) पङ्के पङ्कात् वा जायत इति a lotus. षट्पदश्रेणिभिः—षट् पदानि येषां ते षट्पदाः ( भ्रमराः ) तेषां श्रेणिभिः ( पङ्क्तिभि. ) swarms of bees For the synonyms of षट्पद Cf. 'द्विरेफपुष्पलिड् भृङ्ग षट्पद भ्रमरालयः' इत्यमरः। प्रकाशते—shines or looks beautiful Present of √काश् to shine. सशैवलासङ्गम्—शैवलानां ( जलनीलिकानां ; काई— हिन्दी ) आसङ्ग ( साहचर्य ) शैवलासङ्गः, शैवलासङ्गेन सह वर्त्त- मानं सशैवलासङ्गम् by its union with moss आसङ्ग— contact. The compound is बहुब्रीहि according to 'तेन सहेति तुल्ययोगे' पा० २.२.२८। i e., the particle सह may be compounded with a noun in the Instrumental Case in a Bahuvrihi when there is equal participation in some action; in this case सह optionally becomes स। For the idea contained in this stanza see " सरसिज- मनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं, मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी, किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥ " शकुन्तला १. १८

( २६ ) CHANGE OF VOICE —तदाननेन प्रसिद्धैः शिरोरुहैः यथा मधुरेण अभावि, जटाभिरप्येव ( अभावि ) । पङ्कजेन षट्पदश्रेणिभिरेव न प्रकाश्यते ( किन्तु ) सशैवलासङ्गेनापि ( प्रकाश्यते ) ॥ ९ ॥ HINDI TRANSLATION —उसका मुख जिस प्रकार सजे हुए केशों से सुन्दर लगता था, उसी प्रकार जटाओं से भी ( लगता था )। कमल केवल भौंरों की पङ्क्तियों से ही नहीं, अपि तु काई के साथ भी शोभायमान लगता है ॥ ६ ॥ ENGLISH TRANSLATION —As her face looked pretty by decorated tresses, so it did by matted hair also A lotus does not look beautiful only by the swarms of bees, but even by its contact with moss. 9 PURPORT IN SANSKRIT —पूर्वं पार्वती भूषितान् केशान् दधार यैस्तस्या आननमत्यन्तमशोभत। इदानीं तु तया जटाः धृताः। परमाभिर्जटाभिस्तस्याः मुखस्य शोभा न्यूना न जाता, अपि तु पूर्ववदेवाभासत। तथाहि—कमलं केवलं भ्रमराणां पङ्कि- भिरेव न शोभतेऽपि तु शैवलयोगेऽपि तथैव सुन्दरं भवति। रूप- वन्त आकारा सर्वथैव शोभाकरा इति तात्पर्यम् ॥ ९ ॥ प्रतिक्षणं सा कृतरोमविक्रियां व्रताय मौञ्जीं त्रिगुणां बभार याम् । अकारि तत्पूर्वनिबद्धया तया सरागमस्या रसनागुणास्पदम् ॥ १० ॥ प्रतीति । सा देवी प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे कृतरोमविक्रियां पारुष्यात्कृतरोमाञ्चां त्रिगुणां त्रिरावृतां यां मौञ्जीं मुञ्जमयीं मेखलां व्रताय तपसे बभार। तत्पूर्वनिबद्धया तदेवपूर्व प्रथमं यस्य तत्पूर्व

( २७ ) यथा तथा निबद्धया तया मौञ्ज्या अस्याः देव्याः रसनागुणास्पदं रसनागुणस्य आस्पदं स्थान जघनम्। सह रागेण सराग सलोहितं अकारि कृतम् सौकुमार्यातिशयादिति भावः ॥ १० ॥ PROSE ORDER.—सा व्रताय प्रतिक्षणं कृतरोमविक्रियां त्रिगुणां यां मौञ्जीं बभार, तत्पूर्वनिबद्धया तया अस्याः रशना- गुणास्पदं सरागं अकारि ॥ १० ॥ NOTES :—व्रताय—व्रतं आचरितुं व्रतार्थे वा for penance. For the use of Dative see notes on तपः समाधये in stanza 6 above. प्रतिक्षणम्—क्षणे क्षणे इति प्रतिक्षणं every moment वीप्सायां अव्ययीभावः i. e., Avyayibhava com- pound here has the sense of ‘repetition.’ कृतरोमविक्रियां —कृता रोम्णां विक्रिया यया सा, तां which caused horripi- lation ; made hair stand at their ends Decline रोमन् ( the hair on the body of men and animals ) as—रोम, रोम्णी, रोमाणि ( Nom and Acc ) रोम्णा, रोमभ्यां, रोमभिः ( Inst ) etc विक्रिया —विकार a change ; altered or unnatural condition त्रिगुणां —त्रयो गुणाः (आवृत्तयः) यस्याः, तां made of a triple string तीन डोरी वालो—हिन्दी । गुण—a string मौञ्जी—मुञ्जायः विकारो मौञ्जी (मुञ्ज + अण् + ङीप् ) made of munja मुञ्ज grass ; a girdle made of Munja grass, or a girdle. This was the sort of girdle prescribed for a Brahmana Cf ‘मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या, वैश्यस्य शण- तान्तवी ।’ मनु २ ४२ । बभार—धारयामास wore. Perfect of √भृञ् to wear. तत्पूर्वनिबद्धया —तदेव पूर्वं ( प्रथमं ) यस्य तत् तत्पूर्वं , तत्पूर्वं तथा स्यात्तथा निबद्धया or तदेव पूर्वं निबद्धं

( २८ ) ( निबन्धनं ) यस्याः सा, तया which was fastened then for the first time Adj of तया—मौञ्ज्या । निबद्धं—( नि+ √बन्ध्+क्त) tied रशनागुणास्पदम्। रशना—मेखला a girdle. रशनागुणाः—रशनायाः गुणाः the cord of a girdle आस्पदं— स्थानं place रशनागुणस्य आस्पदं the place for the cord of a girdle i e, the waist, the thigh or the hip सरागं— रागेण सह (लोहितं) red अकारि—कृतम् was made. Passive Aorist of √कृ to do The waist-band being made of munja grass was very rough and, moreover, it was worn by Parvati for the first time, hence her waist was made red by it CHANGE OF VOICE:—तया वनाय प्रतिक्षणं कृतरोमविक्रिया त्रिगुणा या मौञ्जी बभ्रे, तत्पूर्वनिबद्धा सा अस्याः रशनागुणास्पदं सरागं अकार्षीत् ॥ १० ॥ HINDI TRANSLATION :—उसने वन के निमित्त प्रतिक्षण में रोमाञ्चित करने वाली, तीन लड़ की, मूंज की बनी जिस मेखला को धारण किया, तभी पहिली बार बाँधी हुई, उसने उसकी मेखला बाँधने की जगह (कमर) को लाल कर दिया ॥ १० ॥ ENGLISH TRANSLATION :—Her waist (lit the place for the cord of a girdle was made red by the girdle of Munja grass, comprising three threads, which was fastened then for the first time, which she wore for her penance (and) which made her hair stand erect every moment 10.

( २१ ) Purport in Sanskrit :-पूर्वं तु पार्वती कटिप्रदेशे क्षौमादिनिर्मितां कोमलां काञ्चीं दधार, अधुना तु व्रतनियमानुसारं तया मुञ्जतृणनिर्मिता त्रिरावृत्ता कर्कशा काञ्ची धृता । इयं काञ्ची पारुष्यात् क्षणे क्षणे तस्याः शरीरे रोमाञ्चमकरोत् , यतश्च सा तद्धारणेऽनभ्यस्तासीत्तया तस्याः कटिप्रदेशः संघर्षणेन रक्ती- कृतः ॥ १०॥ विसृष्टरागादधरानिवर्तितः स्तनाङ्गरागारुणिताच्च कन्दुकात । कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलिः कृतोऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः ॥ ११ ॥ विसृष्टेति । तया देव्या विसृष्टरागात् त्यक्तलाक्षारसरञ्जनात् अधरात् अधरोष्ठात् निवर्तितः । निसृष्टरागादिति पाठे नितरां त्यक्तलाक्षारागात् । रागत्यागेन निष्प्रयोजनत्वादिति भावः । तथा ( स्तनाङ्गरागारुणितात् ) स्तनाङ्गरागेण अरुणितात् अरुणीकृतात् पतनसमये तस्य स्तनयोरुपरोधात् इति भावः । कन्दुकात च निवर्तितः । ( कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलि ) कुशाङ्कुराणामादानेन लवनेन क्षताः व्रणिताः अङ्गुलयो यस्य स तथोक्त करः पाणिः अक्षसूत्रप्रणयी अक्षमालासहचरः कृत । Prose Order :-तया विसृष्टरागात् अधरात् स्तनाङ्ग- रागारुणितात् कन्दुकात च निवर्तितः करः कुशाङ्कुरादानपरि- क्षताङ्गुलि अक्षसूत्र प्रणयी कृतः ॥ ११ ॥ Notes —विसृष्टरागात । विसृष्टः-( वि+ √सृज्+क्तः ) त्यक्तः given up ; left ; removed. √ सृज् to create, changes its meaning when preceded by वि । रागः-( √रञ्ज्+ कु० सं०-४

( ३० ) घञ् ) colour ; the act of colouring. विसृष्टः रागः यस्य, तस्मात् of which painting had been given up, or from which the red colour had disappeared Before taking to the life of ascetism Parvati used to paint her lower lip with lac—dye, but, now she could not attend to such decorations अधरात्—from the lower lip. स्तनाङ्ग- रागारुणितात् । अङ्गरागः—विलेपनम् scented cosmetic ; application of unguents to the body ( especially after bath ). अरुणितात्—रक्तीकृतात् reddened. अरुण + इतच् ( ' तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ' पा० ५. २ ३६ ) स्तनयोः अङ्गरागेण अरुणितात् reddened by the unguent of her breasts While playing, the ball sometimes touched the breasts and it so was reddened by the paints applied to them कन्दुकातू — from the ball. Like the painting of lip- Parvati had given up playing with ball also निवर्तितः—वारितः turned away The hands were no longer employed for the two acts mentioned above. कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलिः—कुशस्य अङ्कुराणां आदानेन परि- क्षता अङ्गुलयो यस्य सः the fingers of which were pricked while plucking the tender blades of kusha grass. अक्षसूत्रप्रणयी—( प्रणयः+इनिः ) अक्षाणां सूत्रस्य ( रुद्राक्ष- मालायाः ) प्रणयी ( प्रेमवान् ) the friend of the rosary of Aksha beads, i e, the hand was employed in counting the beads कृतः—was made. The poet means to say that on assuming the role of ascetics, Parvati substi- tuted plucking the kusha grass and counting of beads

( ३१ ) for painting of the lower lip and playing with the ball. CHANGE OF VOICE:— सा विसृष्टरागात् अधराद् स्तनाङ्ग- रागारुणितात् कन्दु‌कात् च निवर्तितं करं कुशाङ्कुरादान- परिक्षताङ्गुलि अक्षसूत्रप्रणयिनं च कृतवती ॥ ११ ॥ HINDI TRANSLATION:— छूट गया है रंगना जिसका ऐसे ओठ (के रंगने) से तथा स्तनों के अङ्गलेप से लाल हुई गेंद (के खेलने) से निवृत्त हुए हाथ को उसने कुश के अङ्कुरों के काटने से घायल अंगुली वाला और रुद्राक्ष की माला से प्रेम करने वाला (जपने वाला) बना दिया ॥ ११ ॥ ENGLISH TRANSLATION — The hand, which was turned away from her lower lip, the painting of which had been given up, and from the ball reddened by the unguent of her breasts, was made by her such as the fingers of which were pricked by plucking the tender blades of kusha grass (and) the friend of the rosary of Aksha beads 11 PURPORT IN SANSKRIT:— पूर्वं तु पार्वती स्वशरीरशोभार्थे स्वकरेणाधरे लाक्षारसादिरागलेपमकार, मनोविनोदार्थञ्च कन्दुकेन चिक्रीड । तपःकाले तु तयाधररञ्जनं कन्दुकक्रीडनञ्च परित्यक्तमतः स्वकरमनयोरप्रयुज्य तेन पूजार्थं हरिणानां भक्षणार्थं च कुशानां लवनञ्चकार, येन तस्या अङ्गुलयो व्रणयुक्ताः जाताः, अपरञ्च सा तेन करेणानिशं रुद्राक्षमालया जजाप ॥ ११ ॥ महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः स्वकेशपुष्पैरपि या स्म दूयते । अशेत सा बाहुलतोपधायिनी निषेदुषी स्थण्डिल एव केवलम् ॥ १२ ॥

( ३२ ) महार्हेति । (महार्हशय्यापरिवर्त्तनच्युतैः ) महान् अर्हो मूल्यं यस्याः सा महार्हा श्रष्ठा या शय्या तस्यां परिवर्त्तनेन लुण्ठनेन च्युतैर्भ्रष्टैः स्वकेशपुष्पै अपि या देवी दूयते स्म क्लिश्यति स्म । पुष्पाधिकसौकुमार्यात् इति भावः । सा देवी बाहुलतां उपधत्ते उपधानीकरोति इति बाहुलतोपधायिनी सती केवल संस्तरण- रहिते स्थण्डिले भूमौ एव अशेत शयितवती । तथा निषेदुषी उपविष्टा च । 'कसुश्च' इति क्वसुः । 'उगितश्च' इति ङीप् । भूमावेव शयनादिव्यवहारो न जातु पर्यङ्केत्यर्थः । PROSE ORDER :—या महार्हशय्यापरिवर्त्तनच्युतैः स्वकेश- पुष्पै. अपि दूयते स्म, सा बाहुलतोपधायिनी केवलं स्थण्डिले एव अशेत निषेदुषी च ॥ १२ ॥ NOTES :—महार्हशय्यापरिवर्त्तनच्युतैः । शय्या—(√शीङ्+ क्यप्) शय्यते अत्र इति शय्या a bed. च्युतैः (√च्यु+क्त ) भ्रष्टैः dropped महान् अर्हो (मूल्यं ) यस्याः सा महार्हा ; महार्हायां शय्यायां परिवर्तनेः च्युतानि (तत्पुरुषः) महार्हशय्या- परिवर्त्तनच्युतानि, तैः which were dropped down in her rollings on her costly bed स्वकेशपुष्पैः—स्वस्याः केशानां पुष्पैः by the flowers of her hair, i e, the flowers used for decorating the hair. दूयते स्म—क्लेशं प्राप experienced pain. √दूङ् परितापे to suffer pain, to be sorry, is conjugated as दूयते (लट्) दुदुवे (लिट्) दविष्यते (लृट्) अदविष्ट (लुङ्) स्म is a particle which when used with a present tense or present participle, gives them a past sense. Cf. 'लट् स्मे' पा० ३ २ ११८ । बाहुलतोपधायिनी —प्रशस्तो बाहुः बाहुलता, तां उपधत्ते इति बाहुलतोपधायिनी (√धा+णिनिः+ङीप्) who uses her creeper-like arm as a

( ३३ ) pillow Here the suffix णिनिः is added by ‘व्रते’ पा० ३ २.८० and so it indicates the observance of a vow. The word उपधानं (a pillow) is also derived from धा with उप—(उप + √धा + ल्युट्) उपधीयते इति उपधानम् । केवले —संस्तरणशून्ये uncovered ; bare स्थण्डिले—संस्कृतायां भूमौ on an earth-platform as opposed to a bed ‘स्थण्डिलं संस्कृता भूमिः’ हलायुधः । अशेत—शेते स्म slept Imperfect of √शी to sleep निषेदुषी—(नि + √सद् + क्वसुः + ङीप्) निषसाद sat In निषेदुषी which is a Perfect form लिट् is replaced by क्वसु suffix by ‘भाषायां सद्वसश्रुवः’ पा० ३ ४ १०८ and then ङीप् is added to make it feminine by ‘उगितश्च’ पा० ४ १ ६ । It is well-known that an ascetic is enjoined to sleep or sit on earth or on some other hard thing such as a wooden cot The verse indicates a remarkable change in the life of Parvati. For this Cf. शेते या किल हंसतूलशयने निद्राति सा स्थण्डिले, वस्ते या मृदुलं दुकूलमबला गृह्णाति सा वल्कलम् । या वा चन्दनपङ्कलेपशिशिरे धारागृहे वर्त्तते, पञ्चानामुदितोष्मणां हुतभुजां सा मध्यमासेवते ॥ पार्वती परिणय ४–२। CHANGE OF VOICE :—यया महार्हशय्यापरिवर्त्तनच्युतैः स्वकेशपुष्पैरपि दूयते स्म तया बाहुलतोपधायिन्या केवले स्थण्डिले एव अशय्यत निषेदे च ॥ १२ ॥ HINDI TRANSLATION :—जो अत्यधिक मूल्य वाली सेज पर करवट लेने से गिरे हुए अपने बालों के फूलों से भी कष्ट पाती

( ३४ ) थी, वह अब अपनी लता के समान भुजा का तकिया लगाकर नंगी भूमि पर ही सोती और बैठती थी ॥ १२ ॥ ENGLISH TRANSLATION —She, who would feel pain even by the flowers dropped down from her hair by her rollings on her costly bed, slept and sat on the bare earth-platform, using her creeper-like arm as a pillow 12. PURPORT IN SANSKRIT :—सा गौरी पूर्वं तु महामूल्ये शयने शेते स्म शयनकाले च लुण्ठनेन स्वकेशेभ्यः पतितैः कुसुमै- रपि तस्याः शरीरं पीडामलभत । तस्या देहः पुष्पेभ्योऽपि सुकु- मारतर आसीदित्यर्थः । परं व्रतानुष्ठानकाले सा स्वभुजे उपधा- नीकृत्यास्तरणरहिते भूभागे सुष्वाप निषसाद च ॥ १२ ॥ पुनर्ग्रहीतुं नियमस्थया तया द्वयेऽपि निक्षेप इवार्पितं द्वयम् । लतासु तन्वीषु विलासचेष्टितं विलोलदृष्टं हरिणाङ्गनासु च ॥ १३ ॥ पुनरिति । नियमस्थया व्रतस्थया तया देव्या द्वयेऽपि द्वयं पुनः ग्रहीतुं पुनरानेतुं निक्षेपः अर्पितं इव निक्षेपत्वेनार्पितं किमु । क्वचिद् द्वयीषु इति प्रामादिकः पाठः । कुत्र द्वये किं द्वयमर्पितमित्याह —तन्वीषु लतासु विलास एव चेष्टितं विलासचेष्टितं हरिणाङ्गनासु विलोलदृष्टं चञ्चलावलोकितं च । व्रतस्थायां तस्यां तयोरदर्शना- ल्लतादिषु दर्शनाच्चार्पितमिवेत्युत्प्रेक्षा न तु वस्तुतोऽर्पणमस्तीति भावः ॥ १३ ॥ PROSE ORDER :—नियमस्थया तया विलासचेष्टितं विलो- लदृष्टं च इति द्वयं तन्वीषु लतासु हरिणाङ्गनासु च इति द्वये अपि पुनः ग्रहीतुं निक्षेपः अर्पितं इव ॥ १३ ॥

( ३५ ) NOTES :—नियमस्था—( $\sqrt{स्था}+$कः ) नियमे तिष्ठतीति नियमस्था, तया by her, who was observing a vow. विलासचेष्टितं—विलासेन चेष्टितं or विलासरूपं चेष्टितं इति विला- सचेष्टितं sportive movements ; coquetry. विलास may be explained as—a form of feminine gesture considered as indicative of amorous sentiments. Cf ‘यानस्थाना- सनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणाम् । विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसंदर्श- नादिना ।’ साहित्यदर्पणम् । In idiomatic Hindi it is known as नखरा or हावभाव । विलोलदृष्टं—विलोळं ( चञ्चल ) दृष्टं ( दृष्टिः ) विलोलदृष्टं ( कर्मधारयः ) unsteady glances Here दृष्टं ( $\sqrt{दृश्}+$क्तः ) is a noun and not a Past Part. द्वयं— द्वौ अवयवौ यस्य तत् द्वय ( द्वि+अयच् ) the two things ; having two parts ; a pair अयच् is added by ‘द्वित्रिभ्यां तयस्य अयज्वा’ पा० ५।२।४३ । The alternative form is द्वितयं । Similarly we have त्रितयं or त्रयं ( having three parts ) from त्रि । तन्वीषु—कृशासु slender. तन्वी is fem. from तनु । हरिणाङ्गनासु—हरिणानां अङ्गनाः, तासु ( मृगीषु ) female deer. द्वये—with the two. It is Locative Singular. निक्षेपः—न्यासः a deposit. अर्पितं—दत्तं was given ; was kept. The poet imagines that Parvati who was leading the life of ascetism could not use graceful movements and unsteady glances, hence she had deposited them with creepers and female deer respectively, who used them freely. CHANGE OF VOICE :—नियमस्था सा विलासचेष्टितं तन्वीषु

( ३६ ) लतासु विलोलदृष्टं च हरिणाङ्गनासु इति द्वयं द्वयेऽपि पुनः ग्रहीतुं निक्षेपं इव अर्पितवती ॥ १३ ॥ HINDI TRANSLATION :—( तपस्या के ) नियम के पालन करने वाली उसने ( अपने ) हावभाव और चञ्चल दृष्टि इन दोनों को ( क्रम से ) पतली लताओं और हरिणियों दोनों के पास फिर लेने के लिये धरोहर की तरह रख दिया ॥ १३ ॥ ENGLISH TRANSLATION :—By her, who was observing a vow, had been kept as a deposit to be taken back, the two things with the two, viz., her sportive gesture with the slender creepers and her unsteady glances with the female deer. 13. PURPORT IN SANSKRIT :—तपश्चरन्त्या पार्वत्या स्त्रीजन- सुलभो विलासश्चञ्चलादृष्टिश्च परित्यक्तौ, परं न तत्सर्वदैवापि तु व्रतसमाप्तिपर्यन्तम् । कथं तर्हि सा तौ पुनः प्राप्तुं शक्नुयात् क्व च तौ गताविति विषये कविरुत्प्रेक्षते—यत् सा विलासादिकं सूक्ष्मासु वल्लीषु चपलां दृष्टिश्च मृगीषु निक्षेपरूपेणास्थापयत् ॥ १३ ॥ अतन्द्रिता सा स्वयमेव वृक्षकान् घटस्तनप्रस्रवणैर्व्यवर्धयत् । गुहोऽपि येषां प्रथमाप्तजन्मनां न पुत्रवात्सल्यमपाकरिष्यति ॥ १४ ॥ अतन्द्रितेति । सा देवी स्वयमेव अतन्द्रिता असंजाततन्द्रा- सती । तारकादित्वादच्प्रत्ययः । वृक्षकान् स्वल्पवृक्षान् ‘अल्पे’ इत्यल्पार्थे कः प्रत्ययः । घटस्तनप्रस्रवणै घटावेव स्तनौ तयोः प्रस्र- वणैः प्रस्रुतपयोभिः व्यवर्धयत् । गुहः कुमारोऽपि प्रथमाप्तजन्मनां प्रथमलब्धजन्मनाम् । अग्रजातानामित्यर्थः । येषां वृक्षकाणां सम्बन्धि

( ३७ ) पुत्रवात्सल्यं सुतप्रेम न अपाकरिष्यति । उत्तरत्र कुमारोदयेऽपि न तेषु पुत्रवात्सल्यं निवर्तिष्यत इत्यर्थः ॥ १४ ॥ PROSE ORDER:—अतन्द्रिता सा स्वयमेव वृक्षकान् घटस्तन- प्रस्रवणैः व्यवर्धयत्, गुहोऽपि प्रथमाप्तजन्मनां येषां पुत्रवात्सल्यं न अपाकरिष्यति ॥ १४ ॥ NOTES :—अतन्द्रिता—तन्द्रा सजाता अस्याः इति तन्द्रिता, न तन्द्रिता अतन्द्रिता अनलसा without being slack In (तन्द्रा —इतच् ) इतच् is added by ‘तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्’ पा० ५.२ ३६ । वृक्षकान्—ह्रस्वो वृक्षः वृक्षकः, तान्, स्वल्पपादपान्, little trees. The suffix कन् is added by ‘ह्रस्वे’ पा० ५.३.८६ । घटस्तनप्रस्रवणैः—घटौ एव स्तनौ, तयोः प्रस्रवणैः प्रसृतैः पयोभिः with outpourings from breast-like jars प्रस्रवण —( प्र + √स्रु + ल्युः ) प्रस्रवन्ती कर्त्तरि ल्युः—यु of ल्यु is changed to अन । For a similar idea see ‘यो हेमकुम्भस्तन- निःसृतानां स्कन्दस्य मातु पयसां रसज्ञः ’ रघु० २ ३६ व्यवर्धयत् —( वि + √वृध् + लङ् ) अपोषयत् reared up गुहः Name of a son of Shiva and Parvati, ( popularly regarded as god of war, because he leads the hosts of Shiva against the demon hosts ). He is also known as Kumara, Skanda or Karttikeya. The name Guha may be derived as गूहति देवसेनां इति or ‘स्कन्दत्वात्स्कन्दतां प्राप्तो गुहावासाद्गुहोऽभवत् ’ i e , he is called Guha because he was reared in a cave प्रथमाप्तजन्मनाम्—प्रथमं आप्तं (प्राप्तं) जन्म यैस्ते तेषां who were born before ; being first-born. Parvati being still unmarried Guha was not born as yet and all her affection for her children was devoted

( ३८ ) towards the small trees she reared up पुत्रवात्सल्यं— वत्सलस्य भावः वात्सल्यं (वत्सल + ष्यञ् ) affection पुत्रस्य वात्सल्यं पुत्रवात्सल्यं motherly affection , affection for one’s child. The compound may also be expounded as पुत्रोचितं वात्सल्यं पुत्रवात्सल्यम् ( मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः ) । न अपाकरिष्यति—न दूरीकरिष्यति will not set aside. The idea is that even after the birth of Guha, Parvati will continue to love them CHANGE OF VOICE . —अतन्द्रितया तया स्वयमेव वृक्षकाः घटस्तनप्रस्रवणैः व्यवर्ध्यन्त, गुहेनापि प्रथमात्मजन्मनां येषां पुत्रवात्सल्यं न अपाकरिष्यते ॥ १४ ॥ HINDI TRANSLATION —आलस्य रहित हुई वह (पार्वती) अपने आप ही छोटे छोटे वृक्षों को घड़े रूपी स्तनों के जल से सींचती थी ; गुह भी पूर्वोत्पन्न उनके लिये ( पार्वती के ) पुत्र प्रेम को दूर न कर सकेगा ॥ १४ ॥ ENGLISH TRANSLATION—Free from lassitude, she herself reared up the small trees with outpourings from breast-like jars her motherly affection for which, being first born, even Guha would not be able to set aside, 14 PURPORT IN SANSKRIT :—व्रतमाचरन्ती पार्वती सर्वकार्येषु निरलसाभूत्, स्वाश्रमस्थान् ह्रस्वपादपांश्च पुत्रानिव मन्यमाना स्वयमानीतैः कलशजलैरसिञ्चत् । यथा हि माता स्तनपयसा स्वसन्ततिं पुष्णाति एवं सा घटजलैर्वृक्षान् पुपोष इति स्पष्टार्थः । तस्यास्तेषु पुत्रप्रेमानुभूय कविरुत्प्रेक्षते—यत्तस्याः भाविपुत्रस्य कार्त्तिकेयस्योत्पत्त्यनन्तरमपि सा तान् न विस्मरिष्यति, अपि तु तेषु पुत्रवत्स्नेहं करिष्यति ॥ १४ ॥

( ३१ ) अरण्यबीजाञ्जलिदानलालिता- स्तथा च तस्यां हरिणा विशश्वसुः । यथा तदीयैर्नयनैः कुतूहलात् पुरः सखीनाममिमीत लोचने ॥ १५ ॥ अरण्येति । अरण्यबीजाञ्जलिदानलालिता अरण्यबीजानां नीवारादीनामञ्जनयस्तेषां दानेन लालिताः हरिणाः च तस्यां देव्यां तथा विशश्वसुः विश्रम्भं जग्मु । 'समौ विश्रम्भविश्वासौ' इत्यमर । यथा कुतूहलात् औत्सुक्यात् तदीयैः हरिणसम्बन्धिभिः नयनैः नेत्रैः करणैः स्वकीये सखीनां पुरः पुरतः । अनेन तेषां सम्बन्धसहत्वमुक्तम् । अमिमीत । अक्षिपरिमाणतारतम्यज्ञानाय मानं चकारेत्यर्थः । केचित्तु सा पार्वती तदीयैर्नेत्रैः कुतूहलात्पुरोऽग्रे वर्तमानानां सखीनां लोचने अमिमीत व्रतस्थत्वान्नात्मन इत्याहुः । 'माङ् माने' इत्यस्माद्धातोर्लङ् । इयमेव खलु विश्वासस्य परा काष्ठा यदक्षिपीडनेऽपि न क्षुभ्यन्तीति भावः ॥ १५ ॥ PROSE ORDER .—(किं) च अरण्यबीजाञ्जलिदानलालिताः हरिणाः तस्यां तथा विशश्वसु यथा (सा) कुतूहलात् तदीयैः नयनैः (स्व) लोचने सखीनां पुरः अमिमीत ॥ १५ ॥ NOTES :—अरण्यबीजाञ्जलिदानलालिताः—अरण्यस्य बीजानां अञ्जलेः दानेन लालिता ( पालिताः ) fondled by being given handfuls of forest-grain अरण्यबीज means wild rice and such other grain as grow in forest of their own accord. Deer were generally reared up in this manner by maidens living in hermitages. Cf ' श्यामा- कमुष्टिपरिवर्धितको० मृगः ' शकुन्तला० ४ १४ तथा—so much. विशश्वसुः—(वि + √श्वस् + लिट् ) विश्वासं चक्रुः trusted.