मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

९० मालतीमाधवे टकटायन्तरपत्तकठिणदाढाकरालमुहकन्दरो विअडविअम्भणुद्दाम- दारुणछपेडामोडिअपरिमिलिअणरतुरङ्गजाङ्गलोद्गारभरिअगलगुहाग- ब्भगम्भीरगग्गरो रल्लिगल्लूरणसद्दसंदब्भपरिपूरिजणहोअलो णिहदणि- प्पेसिदणट्ठणिठ्ठामिदासेसजणणिवहो कठोरणहरकप्परदलिआकट्ठज- न्तुगत्तावअवपउत्तरत्तकद्दमिअगइपहो दुट्ठसहूलो कअन्तलीलाइदं क- रेदि । ता पडिरक्खह जसत्ति अत्तणो जीविदं ति । खण्डखण्डनटंकारकटकटायमानकरपत्रकठिनदंष्ट्राकरालमुखकन्दरो विकटवि- जृम्भणोद्दामदारुणचपेटामोटितपरिमिलितनरतुरङ्गजाङ्गलोद्गारभरितगलगुहाग- र्भगम्भीरघर्घरो रल्लिगल्लूरणशब्दसंदर्भपरिपूरितनभस्तलो निहतनिष्पेषितनष्ट- निष्ठापिताशेषजननिवहः कठोरनखरकर्परदलिताकृष्टजन्तुगात्रावयवप्रवृत्तरक्त- कर्दमितगतिपथो दुष्टशार्दूलः कृतान्तलीलायितं करोति । तत्परिरक्षत यथा- शक्त्यात्मनो जीवितमिति । बनारम्भेण भरितौ पूर्णौ दुर्विषहौ यावमर्षरोषावक्षमाक्रोधौ । यद्वा स्थिरक्रोधस्ता- त्कालिकक्रोधौ । यदाहुः—'क्रोधः कृतापराधेषु स्थिरोऽमर्षजनश्रुते । रोषस्तात्का- लिकः कोपः' इति । तयोर्व्यतिकरेण संमेलनेन यो बलात्कारस्तेन पूर्वं विघटितं भजितं पश्चादुद्धाटितमपसारितद्वारबन्धनं यल्लोहपञ्जरं तत्रैव प्रतिलग्नः संसक्तः संगलितः खरचर्षादिगलितो निगलः शृङ्खला यस्य सः । निजः स्वकीयः पञ्जरनिग- लबन्धापगमाच्चिरस्य लब्धो यो लीलया साच्छन्द्येन विलाससञ्चक्रमणरूपो विहार- स्तेनोद्वेल ऊर्ध्वप्रसारितो वल्लभः प्रियतममुन्न उत्नतो यो लाङ्गलो बालदण्डः स एव विकटवैजयन्तिका विकृताकारपताका तया विषमो दुर्दर्शो डामरो भीषण उद्दामः प्रा- चण्ड्यमण्डितः शरीरसंनिवेशो यस्य सः । मठादपक्रम्य तत्क्षणेऽपक्रमण एव सत्वरं यथा स्यात्तथा कवलितानामनेकदेहिदेहानामवयवास्तेषां मध्ये ये निष्ठुराः परुषा अस्थिखण्डास्तेषां खण्डनेन दन्तैर्निपीडनेन जनितो यष्टंकारस्तेन कटकटायमानाः कटकटाइन्दं कुर्वाणा करपत्रवत्ककचवत्कठिना या दंष्ट्रा तया कराळो दन्तुरो मुख- कन्दरो वदनकुहरं यस्य सः । तथा विकटं यद्विजृम्भणं विस्फारणं तेनोद्दामदारुणः प्रचण्डभीषणो यश्चपेटो विस्मृताङ्गुलिः करः । 'पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृता- ङ्गुलौ' इत्यमरः । तेनामोटितं मर्दितम् । 'मुट प्रमर्दने' इति धातोरेतद्रूपम् । परितो मिलितं यन्नरतुरङ्गस्य जाङ्गलं सरक्तं मांसं तस्य य उद्गार आधिक्यादुद्वमनं तेन भ- रिता परिपूर्णा गलगुहा तस्या गर्भे गम्भीरो घर्घरो यस्य । रल्लीति देशी पदं दीर्घम- धुरध्वनिवाचि । दीर्घमधुरो गल्लूरणशब्दो मांसभक्षणसमयकुपितशार्दूलजातिप्रयुक्तं कण्ठगर्जितं तस्य संदर्भों विपुलत्वं तेन परिपूरितं नभस्तलं येन सः । तथा केचि- न्निहताः, केचिन्निष्पेषिताश्चूर्णीकृताः, केचिन्मष्ट अधर्शनं गमिताः, केचिन्निष्ठा- पिता निष्ठां निर्भयस्थानपर्यन्तं गमिता येऽशेषजनास्तेषां निवहो यस्य सः । कचित्

तृतीओऽङ्कः । ९९ (प्रविश्य संभ्रान्ता †) बुद्धरक्षिता—परित्ताअध । एसा णो पिअसही अमच्चणन्द- णस्स भइणी मदअन्तिआ एदिणा दुट्ठसद्दूलेण हतविद्वाविअपरि- अणा अभिभविअदि । मालती—सहि लवङ्गिए, अहो महन्तो प्मादो । माधवः—बुद्धरक्षिते, क्वासौ । मालती—(सहर्षसाध्वसम् । स्वगतम् ।) अअहे, एसो वि एत्थ एव्व । माधवः—(स्वगतम् ।) हन्त, पुण्यवानस्मि यदहमतर्कितोपनत- दर्शनोल्लसितयानया । अविरलमिव दाम्ना पौण्डरीकेण नद्धः स्नपित इव च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण । १. परित्रायध्वम् । एषा नः प्रियसख्यमात्यनन्दनस्य भगिनी मदयन्ति- कैतेन दुष्टशार्दूलेन हतविद्रावितपरिजनाभिभूयते । २. सखि लवङ्गिके, अहो महान्प्रमादः । ३. अहो, एषोऽप्यत्रैव । भीषितनष्टनिष्ठापिता' इति पाठः । तत्र पूर्वं भीषिताः, पश्चान्नष्टा दृष्टिविषयमतीताः, पश्चान्निष्ठापिता निर्भयस्थानं प्रापिता इति व्याख्येयम् । तथा कठोरनखरकर्परद- लिताकृष्टजन्तुगात्रावयवप्रवृत्तरक्तकर्दमितगतिपथो दुष्टशार्दूलः कृतान्तलीलायितं करोति । तत्परिरक्षत यथाशक्त्यात्मनो जीवितमिति ॥ बुद्धरक्षिता । परित्रा- यध्वम् । एषा नः प्रियसख्यमात्यनन्दनस्य भगिनी मदयन्तिकैतेन दुष्टशार्दूलेन हतविद्रावितपरिजनाभिभूयते । मालती । सखि लवङ्गिके, अहो महान्प्रमादः । चिरमत्र विजने वनेऽस्माभिरेकाकिनीभिः स्थितमनुचितं कृतम् । इदानीं कः परित्रातेति भावः ॥ माधवः । असौ कुत्र वर्तते । इदानीमेव निहत्य भवत्सखीं मोचयिष्यामीत्यर्थः ॥ मालती । सहर्षसाध्वसमिति । लवङ्गिकानिवेदितस्वकीय- विरहवेदना चित्रफलकबकुलावलीवृत्तान्तः सर्वोऽप्यत्रैव वर्तमानेनाधिगत इति हर्षः, विविक्ते मामेनं च दृष्ट्वा कश्चित्तातस्य निवेदयिष्यतीति साध्वसं च अहाहे अहो प्रमादः । 'चिन्तायां सप्रमादायामहाहे इति कल्पितम् । शब्दरूपं विशे- षेण प्रयोक्तव्यं प्रयोक्तृभिः।' इति वचनात् । एषोऽप्यत्रैव । माधवः । यदित्यादि श्लोकोपस्कारः । अविरलेति । अतर्कितोपनतमशङ्कितमेव हठादुपागतं यद्दर्शनं मद्विषयं तेनोल्लसितयाश्चर्यहर्षपरवशतयानया दृष्ट्या स्फारितेन विस्तारितेन । 'आ- यतं विस्फुरत्तारं विस्फारितमुदाहृतम्' इति लक्षणात् । चक्षुषा करणेन पौण्डरीकेण सिताम्भोजनिर्मितेन दाम्नाविरलं नद्धो बद्ध इव । अहमिति शेषः । दामत्वं च कटा-

scteति । नखायुधस्य" Wait: "सबीभत्सं सजुगुप्सम् । आहेति शेषः । अहहेत्यद्भुते । संसक्तेति । नखायुधस्य" All clear.

Let's check line 12: "व्याघ्रस्य मार्गः प्राचण्ड्यमतिभयंकरतां वहति धत्ते । कीदृक् । संसक्तानि क्वचिल्लतादौ" All clear.

Let's check line 13: "प्रथमं लग्नानि ततस्त्रुटितानि छिन्नानि ततश्च विवर्तितानि भूमौ तत्र विक्षिप्तानि" All clear.

Let's check line 14: "यान्त्यन्त्रजालानि तैर्व्याकीर्णः संकुलस्तथा स्फुरन्तः प्रकाशमाना अपवृत्ता विप-" Wait, "यान्त्यन्त्रजालानि"? Look at the first word: या (yā) न्त्य (ntya) or न्त्य (ntra)? Wait, verse 17 has: "संसक्तत्रुटितविवर्तितान्त्रजाल-" So the commentary explains "अन्त्रजालानि"! What is before "अन्त्रजालानि"? "यानि अन्त्रजालानि" -> "यान्यन्त्रजालानि"! Look at the letters: या (yā) न्य (nya) न्त्र (nt

तृतीयोऽङ्कः । ९३ सर्वाः—हाँ मदअन्तिए । कामन्दकीमाधवौ—(सहर्षाकूतम् ।) कथं तदवपातितादधिगतायुधः संभ्रमात् । कुतोऽपि मकरन्द एत्य सहसैव मध्ये स्थितः इतराः—सौहु, महाभाअ, साहु । कामन्दकीमाधवौ— दृढं च पशुना हतो व्यसुरसौ कृतश्चामुना ॥ १८ ॥ इतराः—अच्चाहिदं । कामन्दकी—(साकूतम् ।) कथं व्यालनखरप्रहारनिःसृतरक्तनि- वहः क्षितितलविषक्तखड्गलतावष्टम्भनिश्चलः संभ्रान्तमदयन्तिकावल- म्बितस्ताम्यति वत्सो मकरन्दः । इतराः—हँद्धि, गाढप्पहागदाए, किलम्मदि महाभाओ । १. मदयन्तिके । २. साधु महाभाग, साधु । ३. अत्याहितम् । ४. हा धिक्, गाढप्रहारतया क्लाम्यति महाभागः । तु पशोः क्रमगता । एकेनैव पदविन्यासेन लभ्यदेशे वर्तत इत्यर्थः । हाशब्द इष्टजनविपत्तिद्योतकः । माधवस्य सहर्षत्वं व्याघ्रहननाद्दयिताजीवनाच्च । कामन्द- क्याः साकूतत्वं मकरन्देन मदयन्तिकाप्राणरक्षणोपकारस्य तदुभयसंघटनोपयो- गित्वादिति । कथं मकरन्दः सहसैव संभ्रमादेत्य तदवपातितात्तेन शार्दूलेनावपा- तितान्निहतात् । कस्माच्चिदायुधहस्तात्पुरुषादित्यध्याहारः । अधिगतं प्राप्तमायुधं येन सः । तन्निहतभटहस्तगतमाहृत्येत्यर्थः । मध्ये व्याघ्रमदयन्तिकयोरन्तरे स्थितोऽतर्कितोपनतोऽसावस्या आलम्बनं जात इत्यर्थः ॥ इतराः । साधु । पौरुषं महत्कृतमिति शेषः । दृढमिति । दृढं यथा स्यात्तथा मकरन्दः पशुना हतोऽभिहतः । अमुना मकरन्देन चासौ पशुर्व्यसुर्विगतप्राणः कृतश्च । प्रमथितश्च । 'दंष्ट्रायुधः' इति कचित्पाठः । खण्डितः । व्याघ्र इत्यर्थः ॥ १८ ॥ इतराः । अत्या- हितं महाभीतिः । उपस्थितमिति शेषः ॥ कामन्दकी । साकूतत्वे हेतुरुक्तः । व्यालः क्रूरजन्तुः । क्षितितले विषक्तआलम्बनयष्टिरिव संलग्नैककोटिर्या खड्गलता तदवष्टम्भेन तदवलम्बनेन निश्चलो महाशूरतया बलवत्प्रहृतोऽपि स्वायुधमेवाव- ष्टभ्य स्थितः, न तु पतित इत्यर्थः । संभ्रान्तयोद्विग्नया मदयन्तिकयावलम्बितो दत्तहस्तावलम्बः ॥ इतराः । हा धिक् । गाढप्रहारतया क्लाम्यति महाभागः ॥

९४ मालतीमाधवे माधवः — कथं प्रमुग्ध एव । भगवति, परित्रायस्व माम् । कामन्दकी — वत्स, अतिकातरोऽसि । नन्वेहि, पश्यावस्तावत् । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे तृतीयोऽङ्कः । माधवः । कथं मकरन्दः प्रमुग्धो मोहं प्राप्त एव । भगवति, परित्रायस्वेति । मित्रव्यसनात्स्वयमपि प्रमुग्ध इव भवन्नेवं वदतीति ज्ञेयम् ॥ कामन्दकी । अतिकातरोऽसि । किमर्थमेतावत्तैव बिभेषि । नन्वित्यामन्त्रणम् । एहि मकरन्दं पश्यावः । कथं वर्तत इति द्रक्ष्याव इत्यर्थः । इदं चाङ्कावतरणमुत्तराङ्कार्थस्य पूर्वाङ्कान्ते निपातनात् । अङ्कद्वयस्य संगतार्थत्वात् । यथा — 'अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः । पूर्वाङ्कस्यावसानोक्तकथाविच्छेदपूर्वकम् । प्रवेशो भावि- नोऽङ्कस्य सोऽङ्कावतर इष्यते ॥' इति ॥ भवभूतिवचोगुम्फरसास्वादनचातुरी । यदि विद्येत केषांचिद्विरलानां विपश्चिताम् ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रिपुरारि- सूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां तृतीयाङ्कविवरणम् ॥

चतुर्थोऽङ्कः । (ततः प्रविशतो मदयन्तिकामालतीभ्यामवलम्ब्यमानौ मुग्धौ मकरन्दमाधवौ संभ्रान्ता कामन्दकी बुद्धरक्षिता लवङ्गिका च ।) मदयन्तिका—पसीद भअवदि, परित्ताहि मदयन्तिआणि- मित्तं संसइदजीविदं विपण्णणुकम्पिणं महाभाअं । इतराः—हद्धि । किं दाणिं एत्थ पेक्खिदव्वं अम्हेहिं । कामन्दकी—(उभौ कमण्डलूदकेन सिक्त्वा ।) ननु भवत्यः पटाञ्च- लैर्वीजयध्वम् । (मालत्यादयस्तथा कुर्वन्ति ।) मकरन्दः—(समाश्वस्यावलोक्य च ।) वयस्य, अतिकातरोऽसि । किमेतत् । ननु स्वस्थ एवासि । मदयन्तिका—अह्महे, दाणिं पडिबुद्धं मअरन्दपुण्णचन्देण । १. प्रसीद भगवति, परित्रायस्व मदयन्तिकानिमित्तं संशयितजीवितं वि- पन्नानुकम्पिनं महाभागम् । २. हा धिक् । किमिदानीमत्र प्रेक्षितव्यमस्माभिः । ३. अहो, इदानीं प्रतिबुद्धं मकरन्दपूर्णचन्द्रेण । नमामि मदनानन्दविधानविहितादराम् । शंभुवामाङ्गवामाक्षीं कामाक्षीं कामिताप्तये ॥ कविरिदानीमङ्कावतारेणैव पूर्वमङ्कान्ते निवेदितानामदृष्टपात्रप्रवेशकतद्वृत्तान्तस्य सूचितत्वादङ्कमेवारभते—तत इत्यादि । माधवस्यापि मित्रव्यसनेन प्रमुग्ध- त्वान्मालत्या संनिहितयावलम्बनं द्रष्टव्यम् ॥ मदयन्तिका । प्रसीद भगवति, परित्रायस्व मदयन्तिकानिमित्तं संशयितजीवितं विपन्नानुकम्पिनं महाभागम् । मदयन्तिकानिमित्तमित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो ध्वनिः । लोकोत्तरपुरुषधौरेयजी- वितापहारलक्षणापयशसोभाजनकत्वं द्योत्यते ॥ इतराः । हा धिक् । किमिदानी- मत्र प्रेक्षितव्यमस्माभिः ॥ मकरन्दः । वयस्य, अतिकातरोऽसि । किमेतत् धीर- स्यापि तेऽयुक्तमित्यर्थः । नन्वित्यामन्त्रणे । स्वस्थ एवाहमस्मि न प्रमुग्धः ॥ मद- यन्तिका । अहो, प्रतिबुद्धमिदानीं मकरन्दपूर्णचन्द्रेण । पूर्णचन्द्रत्वारोपेण स्व-

९६ मालतीमाधवे मालती—(माधवस्य ललाटे हस्तं दत्वा ।) १महाभाअ, दिठ्ठिआ व- ड्ढसि । णं भणामि पडिवण्णचेअण्णो महाभाओ त्ति । माधवः—(समाश्वस्य ।) वयस्य, साहसिक एहोहि । (इत्यालिङ्गति ।) कामन्दकी—(उभौ शिरस्याघ्राय ।) दिष्ट्या जीवद्वत्सासि । इतराः—२पिअं णो संउत्तं । (सर्वे हर्षं नाटयन्ति ।) बुद्धरक्षिता—(जनान्तिकम् ।) ३सँहि मदअन्तिए, एसो एव्व सो । मदयन्तिका—४सँहि जाणीदं एव्व मए जह एसो माहवो अअं वि सो जणो त्ति । बुद्धरक्षिता—५अवि सच्चवादिणी अहं । मदयन्तिका—६ण क्खु अह्मारिसेसु तुम्हारिसीओ पक्खवा- दिणीओ होन्ति । (माधवमवलोक्य ।) सहि, मालदीए वि रमणिज्जो १. महाभाग, दिष्ट्या वर्धसे । ननु भणामि प्रतिपन्नचेतनो महाभाग इति । २. प्रियं नः संवृत्तम् । ३. सखि मदयन्तिके, एष एव सः । ४. सखि, ज्ञातमेव मया यथैष माधवोऽयमपि स जन इति । ५. अपि सत्यवादिन्यहम् । ६. न खल्वस्मद्विधेषु युष्मादृश्यः पक्षपातिन्यो भवन्ति । सखि, मालत्या अपि रमणीयोऽस्मिन्महानुभावेऽनुरागप्रवादः । चित्ताह्लादकत्वादनुरागप्रकर्षं सूचयति ॥ मालती । माधवस्य ललाटे हस्तं दत्वे- त्यङ्गसंस्पर्शनामृतासेचनकल्पेन झटिति प्रमोहमपसारयितुं ललाटे हस्तनिक्षेपः । न चैतावता मालत्या धार्ष्ट्यमाशङ्कनीयम् । ईदृशे विपत्समये सर्वत्र सर्वेषामुचितो- पचारकरणस्य लोके धार्ष्ट्यरूपतयानुद्भावनातू ॥ कामन्दकी । शिरस्याघ्राणं गुरुजनस्यापत्येषु वात्सल्यद्योतकम् । जीवन्ती वत्सौ वात्सल्यविषयावपत्यकल्पौ यस्याः सा ॥ इतराः । प्रियं नः संवृत्तम् ॥ बुद्धरक्षिता । सखि मदयन्तिके, एष एव सः । यो मया पूर्वं निवेदितस्त्वयि निरतिशयानुरागो मकरन्दः स एष एवे- त्यर्थः ॥ मदयन्तिका । सखि, ज्ञातमेव मया एष एव माधवोऽयमपि स जन इति । भर्तृत्वाध्यवसायान्नामानुपादानम् । त्वदुक्ताकृतिविशेषसंवादेन स्वजीवितनि- रपेक्षतया मत्प्राणत्राणप्रवणतया कामन्दक्यादिव्यवहारेण च मदनुरक्तोऽयं मक- रन्द इति ज्ञात एवेत्यर्थः ॥ बुद्धरक्षिता । अपि सत्यवादिन्यहम् । किं मदुक्तमस्य सौन्दर्यादिगुणोज्ज्वलत्वं प्रत्यक्षतो दृश्यते न वेत्यर्थः ॥ मदयन्तिका । नखल्वस्म-

इमस्सिं महाणुहावे अणुराअप्पवादो । (इति मकरन्दमेव सस्पृहमवलो- कयति ।) कामन्दकी—(स्वगतम् ।) रमणीयोर्जितं हि मदयन्तिकामक- रन्दयोर्दैवादद्य दर्शनम् । (प्रकाशम् ।) वत्स मकरन्द, कथं पुनरायु- ष्मानस्मिनवसरे मदयन्तिकाजीवितपरित्राणहेतोर्भगवता दैवेन संनिधापितः । मकरन्दः—अद्याहमन्तर्नगरमेव कांचिद्वार्तामुपश्रुत्य माधव- चित्तोद्वेगमधिकमाशङ्कमानस्त्वरितमवलोकितानिवेदितकुसुमाकरोद्या- नवृत्तवृत्तान्तः परापतन्नेव शार्दूलावस्कन्दगोचरामिमामभिजातकन्यका- मभ्युपपन्नवानस्मि । (मालतीमाधवौ विमृशतः ।) कामन्दकी—(स्वगतम् ।) वृत्तान्तेन खलु मालतीप्रदानेन भ- वितव्यम् । (प्रकाशम् ।) वत्स माधव, दिष्ट्या वर्धितोऽसि मालत्या । सोऽयमवसरः प्रीतिदानस्य । माधवः—भगवति, इयं मालती यद्व्यालव्रणितसुहृत्प्रमोहमुग्धं कारुण्याद्विहितवती गतव्यथं माम् ।

दृशीषु युष्मादृश्यः पक्षपातिन्यो भवन्ति । सखि, मालत्या अपि रमणीयोऽस्मिन्महा- नुभावेऽनुरागप्रवादः । तन्मदीयभ्रातृमनोरथसंपत्तिर्दुर्लभेति हृदयम्॥ कामन्दकी। रमणीयं संभ्रमस्रस्तांशुकं सम्यग्विभाव्य परस्परावयवसौष्ठवग्राहित्वेन साध्वसव्या- जादृढालिङ्गनमहोत्सवानुबन्धित्वेन च मनोहरम् । तथोर्जितं बलवद्दुस्तरविपन्निस्तर- णोपकारमूलत्वेन दैवेन, नलस्रग्दादिप्रयत्नात्, ईदृक्संपादनस्य दुःसाधकत्वात् । संनिधापितः संनिहितीकृतः ॥ मकरन्दः । परापतन्नेव त्वरितमागच्छन्नेव । अवस्कन्दोऽभिभवः । अभिजातकन्यकामाकृतिविशेषाद्यनुमितमहाकुलप्रभवकुमा- रीभावामभ्युपपन्नवानभ्युपगतवानस्मि ॥ मालतीमाधवौ विमृशतः । चित्तोद्वेगहेतु- रुभयोः साधारणत्वात्सुखदुःखयोरभावपि विमृशत इत्यर्थः ॥ कामन्दकी माधव- चित्तोद्वेगातिशयकरीं वार्तां निरूपयति—कामन्दकी । वृत्तान्तेनेति । राज्ञा- नन्दनाय मालतीप्रदानं निष्पन्नप्रायं भवितुमर्हतीत्यर्थः । अथ निश्चित्य वार्तां शीघ्र- मन्तःपुरमाकारयितुमत्रागमिष्यन्ति, ततः प्रागेव मालतीमनःप्रत्ययजननाथं माध- वेन स्वमभिप्रायं स्वत एव वाचयिष्यामीत्यभिप्रायेणाह—वत्स माधव, मालत्या वर्धितोऽसि प्रत्याहृतचैतन्योसि । सोऽयमवसरः प्रीतिदानस्य पारितोषिकस्य । तद्दीयतामित्यर्थः । माधवः । यदिति । इयं मालती यतो व्यालेन क्रूरसत्त्वेन

९८ मालतीमाधवे तत्कामं प्रभवति पूर्णपात्रवृत्त्या स्वीकर्तुं मम हृदयं च जीवितं च ॥ १ ॥ लवङ्गिका—पडिच्छिदो क्खु णो पिअसहीए अअं पसादो। मदयन्तिका—(स्वगतम् ।) जाणादि महाणुहावो अअं जणो रमणिज्जं मन्तेदुं । मालती—(स्वगतम् ।) किं णाम मअरन्देण उव्वेअकारणं सुदं भविस्सदि । (प्रविश्य ।) पुरुषः—वत्से मदयन्तिके, भ्राता ते ज्यायानमात्यनन्दनः समादिशति । अद्य परमेश्वरेणास्मद्भवनमागत्य भूरिवसोरुपरि परं विश्वासमस्मासु च प्रसादमाविष्कुर्वता स्वयमेव मालती प्रतिपादिता तदेहि । संभावयावः प्रसादमिति । मकरन्दः—वयस्य, इयं सा वार्ता । १. प्रतीच्छितः खलु नः प्रियसख्यायं प्रसादः । २. जानाति महानुभावोऽयं जनो रमणीयं मन्त्रयितुम् । ३. किं नाम मकरन्देनोद्वेगकारणं श्रुतं भविष्यति । व्रणितस्य विक्षतगात्रस्य सुहृदः प्रमोहेन मूर्छया प्रमुग्धं मां कारुण्यादृतव्यथं कृत- वती। तस्मात्कामं स्वेच्छया विनैव ममानुमतिं पूर्णपात्रवृत्त्या पूर्णपात्रप्रकारेण मम हृदयं च जीवितं च स्वीकर्तुं प्रभवति यथेष्टविनियोगार्हं कर्तुमीष्टे । पूर्णपात्रं नाम प्रियनिवेदकेन बलादाकृष्य गृह्यमाणमलंकारवस्त्रादिकं कथ्यते । प्रागेव हृदयं जीवितं च तदधीनमेव वर्तत इति तन्मया देयम् । ततोऽधिकं नास्ति किमिदानीं दातव्यमित्याशयः । एतद्युक्तोत्तरप्रदानात्प्रगमनं नामाङ्गमुक्तम् । यथा—‘युक्तोत्तरं प्रगमनम्’ इति ॥१॥ लवङ्गिका । प्रतीच्छितः खलु नः प्रियसख्यायं प्रसादः । अयमेव महान्प्रसादो यत्प्रियसख्यधीने तन्मनोजीविते इति किमतः परं श्लाघनीय- मित्यर्थः ॥ मदयन्तिका । जानाति महानुभावोऽयं जनो रमणीयं मन्त्रयितुम् । रमणीयं मनोगताभिप्रायप्रकटनं बाह्योपचारनैपुण्यप्रदर्शनं यथा भवति तथा मनो- हरम् ॥ मालती । किं नाम मकरन्देनोद्वेगकारणं श्रुतं भविष्यति । माधवस्येति शेषः ॥ प्रविश्येत्यादि । ज्यायाञ्ज्येष्ठः । परमेश्वरेनानतिक्रमणीयशासनेन राज्ञा परं विश्वासमस्मदीयं सर्वस्वम् । तस्य यथेष्टविनियोगार्हं तदीयमास्माकमित्यन्योन्यस्य निरतिशयं मनःसंमेलनं प्रकटयतेत्यर्थः । प्रतिपादिता दत्ता । संभावयावः । प्रमोदेन बहुमन्यावह इत्यर्थः । इदं च प्रस्तुतप्राप्तिविरोधान्निरोधो नामाङ्गम् । यथा— 'हितरोधो निरोधः स्याद्' इति ॥ मकरन्दः ॥ इयं सेति । या त्वयोद्वेगका-

चतुर्थोऽङ्कः । ९९ (मालतीमाधवौ वैवर्ण्यं नाटयतः ।) मदयन्तिका—(सहर्षं मालतीमाश्लिष्य ।) सैहि मालदि, तुमं खु एक्कणअरणिवासेण पंसुकीळणादो पहुदि पिअसही भइणी अ संपदं उण अह्माणं घरस्स मण्डनं जादासि । कामन्दकी—वत्से मदयन्तिके, वर्धसे भ्रातुर्माालतीलाभेन । मदयन्तिका—तुह्माणं आसिसाणं पसादेण । सहि लवङ्गिए, भरिआ णो मणोरहा तुह्माणं लाहेण । लवङ्गिका—सैहि, अह्माणं वि एदं मन्तिदव्वम् । मदयन्तिका—सैहि, बुद्धरक्खिदे, एहि दाव । महोसवं संभा- वेह्म । (इत्युत्तिष्ठतः ।) लवङ्गिका—(जनान्तिकम् ।) भैअवदि, जह हिअअभरिउव- १. सखि मालति, त्वं खल्वेकनगरनिवासेन पांसुक्रीडनात्प्रभृति प्रियसखी भगिनी च सांप्रतं पुनरस्माकं गृहस्य मण्डनं जातासि । २. युष्माकमाशिषां प्रसादेन । सखि लवङ्गिके भरिता नो मनोरथा युष्माकं लाभेन । ३. सखि, अस्माकमप्येतन्मन्त्रयितव्यम् । ४. सखि बुद्धरक्षिते, एहि तावत् । महोत्सवं संभावयावः । ५. भगवति, यथा हृदयभरितोद्गमद्विस्रंस्यानन्दसुन्दरघूर्णितधीरपर्यन्त- रिणी वार्ता श्रुता सेवेयमित्यर्थः । वैवर्ण्यं विवर्णभावमप्रतिसमाधेयविपत्प्राप्तिज- निततापहेतुकं सात्त्विकभावरूपम् । यदाह—'वैवर्ण्यं वर्णभेदः स्यात्तापशङ्काभया- दिभिः' इति ॥ मदयन्तिका । सखि मालति, स्वं खल्वेकनगरनिवासेन पांसु- क्रीडनात्प्रभृति प्रियसखी भगिनी च सांप्रतं पुनर्भ्रातृभार्यात्वेनास्माकं गृहस्य मण्डनं जातासि ॥ कामन्दकी । वर्धस इति सोपहासेयमुक्तिः ॥ मदयन्तिका । युष्माकमाशिषां प्रसादेन । केवलं भवदाशीर्वादान्मालतीलाभो न तु दंपत्योरन्यो- न्यानुरागातिशयादित्याशयः । सखि लवङ्गिके, भरिताः संपूर्णा मनोरथाः । युष्माकं लाभेन सपरिजनाया एव मालत्या लाभाद्युष्माकमिति बहुलम् ॥ लव- ङ्गिका। सखि, अस्माकमप्येतन्मन्त्रयितव्यम् । पूर्णा नो मनोरथा युष्माकं सदृश- श्लाघ्यसंबन्धानां लाभेनैवेत्यस्माभिरपि वक्तव्यमित्यर्थः । अथ च युष्माकं सपरि- जनाया भवत्या मकरन्दप्राप्तिरूपेण भाविना लाभेनास्माकं पूर्णा मनोरथा भवितार इत्यस्माभिरेवैतन्मन्त्रयितव्यम्, न तु त्वया सपरिजनमालतीलाभस्य; भवत्संक- ल्पमात्रस्य निश्चितत्वादित्यपि प्रतीतिः ॥ मदयन्तिका । सखि बुद्धरक्षिते एहि तावत् । महोत्सवं संभावयावः ॥ लवङ्गिका । यथा हृदये भरितौ पूर्णावत १० मालतीमा०

त् प्रेमोद्भेदस्तिमितललितं किञ्चिदाकुञ्चितभ्रूः । अन्तर्मोदानुभवमसृणं स्रस्तनिष्कम्पपक्ष्म व्यक्तं शंसत्यचिरमनयोर्दृष्टमाकेकराक्षम् ॥" The text has स्रस्तनिष्कम्पपक्ष्म. In this scan, it looks like स्रस्तनिष्कम्पपक्ष्म.

Line 10: व्यक्तं शंसत्यचिरमनयोर्दृष्टमाकेकराक्षम् ॥ २ ॥

Line 11: मनोहराः पर्यस्यन्ते मदयन्तिकामकरन्दयोर्दलितनीलोत्पलमांसलच्छवयो दृष्टि-

Line 12: संभेदाः, तथा मन्ये मनोरथनिर्वृत्तसमागमावेताविति ।

Line 13: एवोद्गमन्तौ यौ विस्मयानन्दौ ताभ्यां सुन्दरं यथा स्यात्तथा घूर्णिता आमिता धीरा

Line 14: आकारगोपनार्थमवलम्बितधैर्याः पर्यन्तेऽपाङ्गदेशे मनोहराश्च पर्यस्यन्ते परितः क्षि-

Line 15: प्यन्तेऽलसवलितादिप्रकारवैचित्र्येण प्रवर्तन्ते । मदयन्तिकामकरन्दयोर्दलितनीलो- Wait, does it have space before

चतुर्थोऽङ्कः । १०१ पुरुषः—वत्से मदयन्तिके, इत इतः । मदयन्तिका—(अपवार्य।) सहि बुद्धरक्खिदे, अवि पुणो दीसइ एसो जीविदप्पदाई पुण्डरीअलोअणो । बुद्धरक्षिता—जइ देवं अणुऊलइस्यदि । ( इति निष्क्रान्ता ) माधवः—(अपवार्य ।) चिरादाशातन्तुस्त्रुटतु बिसिनीसूत्रभिदुरो महानाधिर्व्याधिर्निरवधिरिदानीं प्रसरतु । प्रतिष्ठामव्याजं व्रजतु मयि पारिप्लवधुरा विधिः स्थैर्यं धत्तां भवतु कृतकृत्यश्च मदनः ॥ ३ ॥ अथवा । समानप्रेमाणं जनमसुलभं प्रार्थितवतो विधौ वामारम्भे मम समुचितैषा परिणतिः । १. सखि बुद्धरक्षिते, अपि पुनर्द्रक्ष्यत एष जीवितप्रदायी पुण्डरीक- लोचनः । २. यदि दैवमनुकूलयिष्यति । इति व्याचक्षते । अचिरमिति दर्शनक्रियाविशेषणम् ॥२॥ मदयन्तिका। सखि बुद्धरक्षिते, अपि पुनर्द्रक्ष्यत एष जीवितप्रदायी पुण्डरीकलोचनः । अपि पुनरित्यु- त्सुक्यातिशयो द्योत्यते ॥ बुद्धरक्षिता । यदि दैवमनुकूलयिष्यति । अथ माधवः समधिगतमालतीप्रदाननिश्चयो नैराश्यसंजातमुद्वेगातिशयं विवृण्वन्नाह—चिरा- दिति । चिरादनुवृत्तो बिसिनीसूत्रवन्मृणालतन्तुवद्भिदुरः स्वयमेव भिद्यमान आ- शातन्तुस्तत्प्राप्त्याशैव तन्तुरिदानीं त्रुटतु छिन्नो भवतु । प्रियतमासमागमाशा दुर्बलैवैयन्तं कालमनुवृत्ता सेदानीं छिद्येत्यर्थः । तथेदानीं महानाधिर्मानसी व्यथा स एव व्याधिर्निरवधिनिरवसरः प्रसरतु । मालतीप्राप्तिलक्षणमवधिं प्रतीक्ष्य क- थंचिदाधिः सोढ इदानीं तस्यावघेरभावनिश्चयान्निर्मर्यादो विजृम्भतामित्यर्थः । तथा पारिप्लवस्य चित्तचाञ्चल्यस्यारतिरूपस्य धुरोत्कर्षो मय्यव्याजं निष्कपटम् । विश्रम्भे- णेति यावत् । प्रतिष्ठां स्थितिं व्रजतु । मालतीप्राप्त्याशया आलम्बनभूताया अप- गमाद्वात्याक्षिप्ततूलवदप्रतिष्ठां प्राप्नोत्वित्यर्थः । तथा विधिः स्थैर्यं धत्ताम् । मदनश्च कृतकृत्यो भवतु । उभाभ्यामपि कर्तव्यस्य महतः प्रयोजनस्य महता प्रयत्नेन निर्वर्तितत्वादित्यर्थः । जीवनमितःपरं क्षणमात्रमपि दुर्लभमिति भावः । एकस्मि- न्कार्येऽनेककारणसमुच्चयात्समुच्चयालंकारः ॥ ३ ॥ अथवेति । स्वयमेव स्वा- त्मानं समाश्वासयति—समानेति । समानप्रेमाणं तुल्यानुरागमसुलभं पराधीन- त्वेन दुष्प्रापं जनं प्रार्थितवतो मम विधौ वामारम्भे वक्रोद्योग एषा परिणतिरिदं

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page in Unicode Devanagari:

१०२ · मालतीमाधवे तथाप्यस्मिन्दानश्रवणसमयेऽस्याः प्रविगल- त्प्रभं प्रातश्चन्द्रद्युति वदनमन्तर्दहति माम् ॥ ४ ॥ कामन्दकी—(स्वगतम् ।) एवं दुर्मनायमानः पीडयति मां वत्सो माधवो वत्सा मालती च । दुष्करं निराशा प्राणितीति । (प्रकाशम् ।) वत्स माधव, पृच्छामि तावदायुष्मन्, त्वाम् । अथ किं भवानमंस्त यथा भूरिवसुरेव मालतीमस्मभ्यं दास्यतीति । माधवः—(सलज्जम् ।) नहि नहि । कामन्दकी—न तर्हि प्रागवस्थाया भूरिवसुः परिहीयते । मकरन्दः—दत्तपूर्वेत्याशङ्क्यते । विपत्तिरूपा दशा समुचितैव । ततो न मया वैक्लव्यमङ्गीकार्यमित्येव यद्यपि हृदयं व्यवस्थापयामि तथाप्यस्मिन्दानश्रवणसमये नन्दनाय राज्ञा

कामन्दकी—जानामि तां वार्ताम् । इदं तावत्प्रसिद्धमेव यथा नन्दनाय मालतीं प्रार्थयमानं भूरिवसुर्नृपतिमुक्तवान् 'प्रभवति निज- कन्यकाजनस्य महाराजः' इति । मकरन्दः—अस्त्येतत् । कामन्दकी—अद्य च राज्ञा स्वयमेव मालती दत्तेति संप्रत्येव पुरुषेणावेदितम् । तद्वत्स, वाक्प्रतिष्ठानि देहिनां व्यवहारतन्त्राणि वाचि पुण्यापुण्यहेतवो व्यवस्थाः सर्वथा जनानामायतन्ते । सा च भूरिवसोर्वागनृतात्मिकैव । न खलु महाराजस्य निजकन्यका मा- लती । कन्यकाप्रदाने च नृपतयः प्रमाणमिति नैवंविधो धर्माचारस- मयः । तस्मादवस्थितमेवैतत् । कथं च । मामनवधानां मन्यसे पश्य । मित्यर्थः ॥ कामन्दकी—जानामीति । अस्त्येवैषा वार्ता । तथापि मालतीं दत्तवतो राज्ञः परस्वप्रतिपादनेऽधिकाराभावादधिकारवता च पित्रा मनःपूर्वक- मदत्तत्वादिदानीमपि पूर्ववदाशास्त्येवेति नैतावता भेतव्यमित्यर्थः । कथं पित्रा निश्चितं न दत्तेत्याशङ्क्य तद्वचनपर्यालोचनयापि वरीतुं तावदस्त्येषा प्रसिद्धिरि- त्याह—इदं तावदिति ॥ मकरन्दः । अस्त्येतत् । मयापि श्रुतमित्यर्थः । अद्यतनोऽपि वृत्तान्तो राज्ञा स्वयमेव मालती दत्ता न तु पित्रा तत्प्रदानाधि- कारिणेत्येवंरूपः श्रुत एवेत्याह ॥ कामन्दकी—अद्य चेति । ननु यद्यपि स्वयमेवाद्य राज्ञा दत्ता न भूरिवसुना तथापि पूर्वमेव प्रभवतीत्यादिवाक्येन तस्या- प्यनुमतिः प्रतीयत इत्याशङ्क्य तद्वचनस्य चलात्मकतया वञ्चनार्थं प्रयुक्तत्वान्न तेन व्यवहारशुद्धिरिति वक्तुं प्रथमं लोकव्यवहारस्य प्रमाणत्वं दर्शयति—तद्व- त्सेति । देहिनां व्यवहाररूपाणि तन्त्राणि कुटुम्बकृत्यानि । 'तन्त्रं कुटुम्बकृत्ये स्यात्' इति हलायुधः । वाचि प्रतिष्ठा स्थितिर्येषां तानि । वचनमात्रनिबन्धना- नीत्यर्थः । पुण्यापुण्यहेतवो व्यवस्थाः 'सत्यं वदेन्नानृतं वदेत्' इत्यादयः शास्त्रीया मर्यादा वाच्येवायतन्ते वागायता एव भवन्ति । वाङ्मूल एव सर्वोऽपि शुभाशुभहे- तुर्व्यवहार इत्यर्थः । इयं तु भूरिवसोर्वाक्छलात्मिका न तु शुद्धेत्याह—सा चेति । अनृतात्मिकैवोपचारोक्तिचातुर्येणापाततः सत्यवत्प्रतिभासेऽपि विचार्यमाणे पर- मार्थदृष्ट्या मिथ्याभूतैव । कुत इत्यत आह—न खल्विति । ईश्वरत्वात्तस्य परकीय- कन्यकास्वपि स्वातन्त्र्यमस्तीत्यत आह—कन्यकेति । नृपतयः प्रमाणं परिच्छे- त्तारः । स्वतन्त्रकर्तार इति यावत् । इत्येवंविधो धर्माचारो धार्मिकाणामाचारस्तस्य समयस्तत्प्रवर्तकं शास्त्रम् । क्वचिदपि न दृष्टमिति शेषः । तस्मात्पित्रा चाप्रदानाद्रा- ज्ञानधिकाराद्राजकर्तृकप्रदानं लोकशास्त्रविरुद्धमित्येतदवस्थितमित्याह—तस्मा- दिति । तदस्या वार्तायाः पसशप्रायकत्वेन नैतावता नैराश्यं भावनीयमित्या- शयः । किंच मयि जीवन्त्यामपि कथं भवद्व्यतिरिक्तगामिनी स्यादिति विश्वा- सजननार्थं साहंकारमाह—कथं चेति । अप्रमत्तैवाहं भवत्संघटने वर्ते ।

१०४ मालतीमाधवे मा वा सपत्नेष्वपि नाम तद्भू- त्पापं यदस्या त्वयि वा विशङ्क्यम् । तत्सर्वथा संगमनाय यत्नः प्राणव्ययेनापि मया विधेयः ॥ ५ ॥ मकरन्दः—सर्वं सुष्ठु युज्यमानमादिश्यते युष्माभिः । अपि च । दया वा स्नेहो वा भगवति निजेऽस्मिञ्छिशुजने भवत्याः संसाराद्विरतमपि चित्तं द्रवयति । ततश्च प्रव्रज्यासमयसुलभाचारविमुखः प्रसक्तस्ते यत्नः प्रभवति पुनर्देवमपरम् ॥ ६ ॥ (नेपथ्ये ।) भअवइ, कामन्दइ, एसा भट्टिणी विण्णावेदि जहा मालदिं घेत्तूण तुरिअं आअच्छेत्ति । कामन्दकी—वत्से, उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । (सर्वा उत्थाय परिक्रामन्ति ।) १. भगवति कामन्दकि, एषा भर्त्री विज्ञापयति यथा मालतीं गृहीत्वा त्वरितमागच्छेति । तन्नानिष्टमाशङ्कनीयमित्यर्थः । तदेवाह—मा वामिति । अस्यां मयि च यत्पाप- मनिष्टं विशङ्क्यं युवाभ्यामन्योन्यमस्मदादिभिश्च ‘प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि’ इति नीत्या प्रेमवशादस्थानेऽप्यनिष्टशङ्किभिराशङ्कनीयं तद्द्वां युवयोः सपत्नेष्वपि माभूत् अनिष्टं हि शत्रुगामित्वेनेष्यते । इदं तु तेष्वपि नापेक्षितुं युक्तमित्यवस्था- दौस्थ्यातिशयोक्तिः । तस्मात्सर्वथान्ततो गत्वा प्राणव्ययेनापि भवत्सङ्गमनाय यत्नो मया विधेयः । कार्य इत्यर्थः । इयं च यत्नाख्या द्वितीयावस्था । यथा— ‘अपश्यतः फलप्राप्तिं यो व्यापारः फलं प्रति । परं त्वौत्सुक्यगमनं स यत्न इति कथ्यते ॥’ इति ॥ ५ ॥ मकरन्दः । अपि चेत्यादि । संसाराद्विरतं राग- द्वेषवासनाविवर्जितमपि चित्तं द्रवयति कृपार्द्रं करोति । दयेति । दयाऽनुकम्पा, स्नेहः प्रेमाख्यो भावः । अतो दयास्नेहपरवशत्वात्तवदन्तःकरणस्य प्रव्रज्यासमये संन्याससंप्रदाये सुलभो योऽष्टाङ्गयोगाभ्यासादिराचारस्तस्य विमुखो विरोधी । अयं यत्नः प्रसक्तो बलादापतितः । अपरं पुनरितःपरं तु दैवमनयोर्भागधेयं प्रभ- वति । त्वया तु यावत्कर्तव्यं तावत्क्रियत इत्यर्थः । इदं चानुनयरूपं पर्युपासनं नामाङ्गम् । यथा—‘अनुनीतिः पर्युपास्तिः’ इति ॥ ६ ॥ नेपथ्ये । भगवति कामन्दकि, एषा देवी विज्ञापयति यथा मालतीं गृहीत्वा त्वरितमागच्छेति ॥

चतुर्थोऽङ्कः । १०५ (मालतीमाधवौ सकरुणानुरागमवलोकयतः ।) माधवः—कष्टम्, एतावती हि माधवस्य मालत्या समं लोक- यात्रा । अहो नु खलु भोः, सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदां प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारुणः प्रविशिनष्टि विधिर्मनसो रुजम् ॥ ७ ॥ मालती—(अपवार्य १) महाणुहाव, लोअणानन्दअर, एत्तिअ दिट्ठोसि । लवङ्गिका—२हेद्धि । सरीरसंसअं एव णो पिअसहीए आरो- विदा अमच्चेण । मालती—३परिणदं दाणिं जीवतिण्हाए फलम् । णिव्वूढं अ णिकरुणदाए तादस्स कावालिअत्तणं । परिणिट्ठिदो देवहदअस्स- १. महानुभाव लोचनानन्दकर, एतावद्दृष्टोऽसि । २. हा धिक् । शरीरसंशयमेव नः प्रियसख्यारोपितामात्येन । ३. परिणतमिदानीं जीविततृष्णायाः फलम् । निर्व्यूढं च निष्करुणतया मालतीमाधवौ सकरुणं परस्परानिष्टशङ्कया सानुरागमन्योन्यभावाधिगमेना- वलोकयतः ॥ माधवः । माधवस्य दुःखैकभाजनस्य ममेत्यर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यता । मालत्या समं लोकयात्रा दर्शनसंलापादिरूपोऽनुरक्तजनव्यवहार एता- वतीयत्त्वेन परिसमाप्ता । तदेतत्कष्टमित्यर्थः । अहो आश्चर्ये । नु वितर्के । खलु प्रसिद्धौ । भोः संबोधने । हे हृदय, आश्चर्यं खलु विधेर्दुर्विलसितमिति वितर्क- यामीत्यर्थः । तदेव दुर्विलसितमाह—सुहृदिति । असौ विधिः प्रथमं सुहृ- न्मित्रमिवैकरसां तदेकस्वभावां प्रकारान्तरशून्यामनुकूलतां प्रस्तुतकार्यानुगुण्यं प्रकटीकृत्य पुनः स एवाकाण्डेऽनवसरं यद्विवर्तनं विरुद्धप्रवृत्तिः प्रातिकूल्येन व्यवहारणं तेन दारुणो विधिः । मनोरुजं चित्तरोगं प्रविशिनष्टि । प्रयोजनं विघ- टय्याधिमात्रमवशेषयतीत्यर्थः । विधिनिन्दया विषादो व्यज्यते ॥ ७ ॥ मालती । महानुभाव लोचनानन्दकर, एतावद्दृष्टोऽसि । न पुनर्दृश्यसे मम जीवनाभावा- दित्याशयः । लोचनयोरेवानन्दकरस्त्वया कृतः । मनसस्तु महती व्यथैव संपादिते- त्यस्य ध्वनिः । इदं च प्रत्यक्षनिष्ठुरत्वाद्बज्रं नामाङ्गम् । यथा—'प्रत्यक्षनिष्ठुरं वज्रम्' इति । लवङ्गिका । हा धिक् । शरीरसंशयमेव नः प्रियसखी समारोपि- तामात्येन । तदिदानीं भगवति,त्वमेव गुरुजनस्पृहां विहाय मालतीप्राणत्राणे त्वरितं

[Page Header] १०६ मालतीमाधवे

दाळुणसमारम्भपरिणामो । ता कं वा उवालभामि मन्दभाइणी । कं वा असरणा सरणं पडिवज्जामि । लवङ्गिका—सहि इदो इदो । (परिक्रामति ।) माधवः—(स्वगतम् ।) नूनमाश्वासनमात्रमेतन्माधवस्य सहजस्ने- हमात्रकातरा भगवती करोति । (सोद्वेगम् ।) हन्त, सर्वथा संशयित- जन्मसाफल्यः संवृत्तोऽस्मि । तत्किं कर्तव्यम् । (विचिन्त्य ।) न खलु महामांसविक्रयादन्यदुपायन्तरं पश्यामि । (प्रकाशम् ।) वयस्य मकरन्द, अपि भवानुत्कण्ठते मदयन्तिकायाम् । मकरन्दः—अथ किम् । तन्मे मनः क्षिपति यत्सरसप्रहार- मालोक्य मामगणितस्खलदुत्तरीया ।

तातस्य कापालिकत्वम् । परिनिष्ठितो दैवहतकस्य दारुणसमारम्भपरिणामः । तत्कं वोपालभे मन्दभागिनी । कं वाशरणा शरणं प्रतिपद्ये । १. सखि, इत इतः ।

यतस्वेत्याशयः ॥ मालती । परिणतमिदानीं जीविततृष्णायाः फलम् । निर्व्यूढं च निष्करुणतया तातस्य कापालिकत्वम् । कापालिक एव परं स्त्रीबालादिवधे निष्क- रुणः । तेन पञ्चमाङ्ककृत्यं च किंचित्सूचितम् । परिनिष्ठितः परिसमाप्तिं गमितो दैवहतकस्य दारुणसमारम्भपरिणामः । कमुपालभे मन्दभाग्या । कं वाशरणा श- रणं प्रतिपद्ये । अनेन माधवं कामन्दकीं च प्रति कथं युवयोः सतोरप्यहमीदृशीं दशामनुभवामीति तदुपक्रम्यतां यथोचितं प्रयत्न इति सूच्यते । एतत्सूचनार्थ- मेवाचीरयापि मालत्या माधवसंनिधानेऽपि निष्कृपीभूयाक्रन्दितमिति मन्तव्यम् ॥ लवङ्गिका । सखि, इत इतः । आगम्यतामिति शेषः ॥ माधवः । नून- मिति । कथं वा राजनि प्रतिपक्षे तद्विरोधेन भगवती कार्यं निष्पादयेत् । तदस्या वचनमाश्वासनार्थमेवेत्यर्थः । संशयितं जन्मसाफल्यं मालतीप्राप्तिलक्षणं यस्य तादृशः संवृत्तोऽस्मि । अत्र मालतीप्राप्तिरेव जीवितसाफल्यमित्यनेन तदनु- रागतद्गुणातिशयप्रख्यापनात्सातिशयवचनरूपं पुष्पं नामाङ्गमुक्तम् । यथा—'पुष्पं सातिशयं वचः' इति । इदानीं जात्यनुचितेनापि क्षिप्रफलप्रदेन बाह्यागमप्रसिद्धेन साहसिकजनकृत्येन महामांसविक्रयेणापि प्रयोजनं साधनीयमिति विचिन्त्य नि- र्धारयति—न खल्विति । महामांसं पुरुषमांसम् । इयमपि द्वितीयावस्था द्रष्टव्या । वयस्येति । अपि प्रश्ने । उत्कण्ठत उत्सुको भवति ॥ मकरन्दः । अथ किम् । बाढमुत्कण्ठितोऽहमित्यर्थः । तदेवाह—तदिति । सरसप्रहारं सशो- णितशार्दूलकरजक्षतं मामालोक्याविचारितविगलत्कुचावरणांशुका । अनेन तात्का-

चतुर्थोऽङ्कः । १०४

त्रस्तैकहायनकुरङ्गविलोलोलदृष्टि- आश्लिष्टवत्यमृतसंवलितैरिवाङ्गैः ॥ ८ ॥ माधवः—न दुर्लभा बुद्धरक्षितायाः प्रियसखी । अपि च । प्रमथ्य क्रव्यादं मरणसमये रक्षितवतः परिष्वङ्गं लब्ध्वा तव कथमिवान्यत्र रमताम् । तथा च व्यापारः कमलनयनाया नयनयो- स्त्वयि व्यक्तस्नेहः स्तिमितरमणीयश्चिरमभूत् ॥ ९ ॥ तदुत्तिष्ठ । वरदासिन्धुसंभेदमवगाह्य नगरीमेव प्रविशावः । (उत्थाय परिक्रामतः ।) मकरन्दः—अयमसौ महानद्योर्व्यतिकरः । य एषः जलनिबिडितवस्त्रव्यक्तनिम्नोन्नताभिः परिगततटभूमिः स्नातमात्रोत्थिताभिः ।

लिकी तस्याः कान्तिरुक्ता । त्रस्तो य एकहायनकुरङ्गस्तस्येव विलोला दृष्टिर्यस्याः सा

१०८ · मालतीमाधवे रुचिरकनककुम्भश्रीमदाभोगतुङ्ग स्तनविनिहितहस्तस्वस्तिकाभिर्वधूभिः ॥ १० ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे चतुर्थोऽङ्कः । तमत्यन्तसंश्लिष्टं यद्वस्त्रं तेन व्यक्ताः सम्यग्विभाव्यमाना निम्नोन्नतप्रदेशा नाभि- मध्यकुचमण्डलनितम्बजघनाद्यवयवसंनिवेशा यासां ताः तथा रमणीयकाञ्चन- कलशकान्तिमन्त आभोगेन परिपूर्णतया तुङ्गाश्च ये स्तनास्तत्र विनिहितानि न्यस्तानि हस्तस्वस्तिकानि व्यस्तसंकुचितस्वस्तिकाकारहस्तयुगलानि यासां ताभिरिति तत्क्षणस्नातोत्थितवधूस्वभावोक्तिः । अथ च ज्ञानार्थमागताभिर्वधूभि- रित्यनेन नानाजातिनगराङ्गनाप्रतीतेर्वर्णसंहारो नाम प्रतिमुखसंधेरङ्गमिति द्रष्ट- व्यम् । यथा 'वर्णसंहार इत्युक्तो नानाजातिसमागमः' इति ॥ १० ॥ विचित्रव्यञ्जनाप्राणा श्लाघ्यशब्दार्थबन्धुराः । जयन्त्यभिनवोल्लासा भवभूतिकवेर्गिरः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रि- पुरारिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां चतुर्थाङ्कविवरणम् ॥

पञ्चमोऽङ्कः । (ततः प्रविशत्याकाशयानेन भीषणोज्ज्वलवेषा कपालकुण्डला ।) कपालकुण्डला— षडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा हृदि विनिहितरूपः सिद्धिदस्तद्विदां यः । अविचलितमनोभिः साधकैर्मृग्यमाणः स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः ॥ १ ॥ पञ्चबाणसुहृद्वैरिवामवामेतराङ्गकम् । वीरशृङ्गारयोरैक्यं हृदि स्फुरतु तन्महः ॥ अथ पूर्वाङ्कसूचितमहामांसविक्रयोपयोगिवृत्तान्तं सूचयितुमेकपात्रप्रयोज्यं शुद्ध- विष्कम्भमारभते—तत इति । एकेनापि मध्यपात्रेण शुद्धविष्कम्भो भवेदेव । यथाह—'शुद्धोऽनेकेन वैकेन मध्यपात्रेण योजितः' इति । आकाशयानेनेति योगि- नीत्वेन खेचरगमनादिसिद्धिसंपत्तेः । भीषणो भयंकर उज्ज्वलो दीप्तश्च वेष