मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

षष्ठोऽङ्कः। १५७ पुरश्चक्षूरागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद्यत्र च तव। युवा सोऽयं प्रेयानिह सुवदने मुञ्च जडतां विधातुर्वैदग्ध्यं विलसतु सकामोऽस्तु मदनः ॥ १५ ॥ लवङ्गिका—भअवदि, किसणचउद्दसीरअणिमसाणसंचारणिव्वू- ढविसमववसाअनिठ्ठाविदपचण्डपाखण्डदोद्दण्डसाहसो साहसिओ क्खु एसो। अदो पिअसही उक्कम्पिदा। कामन्दकी—लवङ्गिके, स्थाने खल्वनुरागोपकारयोर्गरीयसो- रुपन्यासः। मालती—हा ताद, हा अम्ब। १. भगवति, कृष्णचतुर्दशीरजनीश्मशानसंचारनिर्व्यूढविषमव्यवसाय- निष्ठापितप्रचण्डपाषण्डदोर्दण्डसाहसः साहसिकः खल्वेषः। अतः प्रियसख्यु- त्कम्पिता।

१५८ मालतीमाधवे कामन्दकी—वत्स माधव। माधवः—आज्ञापय। कामन्दकी—इयमशेषसामन्तमस्तकोत्तंसपरागराजितचरणाङ्गु- लेरमात्यभूरिवसोरेकापत्यरत्नं मालती भगवता सदृशसंयोगरसिकेन वेधसा मन्मथेन मया च तुभ्यं दीयते। (इति बाष्पं विसृजति।) मकरन्दः—फलितं हि तर्हि भगवतीपादप्रसादेन। माधवः—तत्किमित्यतिबाष्पायितमाननं भगवत्याः। कामन्दकी—(चीराञ्चलेन नेत्रे परिमृज्य।) वत्स, किमपि कल्याणं वक्तुकामास्मि। माधवः—तत्किम्। कामन्दकी—विज्ञापयामि। माधवः—आज्ञापय। कामन्दकी— परिणतिरमणीयाः प्रीतयस्त्वद्विधाना- महमपि तव मान्या हेतुभिस्तैश्च तैश्च। खं विलोकयेयमिति शेषः ॥ कामन्दकी—इयमिति । अशेषेत्यनेन निरति- शयैश्वर्यसंपन्नस्यापत्यं न दरिद्रस्येति, तस्याप्येकत्वेनातीव प्रेमभाजनं तदपि रत्नमिव रत्नं सौन्दर्याद्यनेकगुणशाल्यपत्यमियं मालतीत्यनेनास्यामनादरस्त्वया न कथंचिद- पि कर्तव्य इति सूचयति। सेयं प्रथमं सदृशयोरन्योन्यानुरूपयोर्युवयोः संयोगरसि- केन वेधसा स खलूत्पादयन्नेवेयमस्या अयं चास्या इति निर्णयं भालतले लिखितवान् तदनन्तरं मन्मथेना कस्मादेव द्वयोर्मनोधटकेन मया च तदुचितमानुषप्रयत्नविधा- यिन्या तुभ्यं दीयते ॥ रोदनं च कन्याप्रदानान्तरं मातृत्वाद्वात्सल्याच्च ॥ बाष्पायितं बाष्पोद्गमनं कृतम् । 'बाष्पोष्मभ्यामुद्गमने' इति णिजन्ताद्भावे क्तः ॥ विज्ञापयामी- त्युक्तिः कामन्दक्याः कन्याप्रदानमेव तत्कैङ्कर्यमिति नीत्या विनयद्योतनार्थम् ॥ माधवस्तु गुरुजनौचित्येनाह—आज्ञापयेति ॥ कामन्दकी—परिणतीति । त्वद्विधानां महाकुलीनत्वादिगुणशालिनां महानायकानां प्रीतयः स्नेहाः परिणतिरम- णीयाः परिपाकेन मनोहराः न तु क्षुद्रजनस्नेहवत्परिणतिविरसाः । अतो न मया किंचिदपि वक्तव्यम् । तथाहमपि तैस्तैर्हेतुभिर्निमित्तैः पितृस्नेहवात्सल्यादिभिर्मान्या- नुलङ्घ्यवचना । तत्तस्मादिहास्यां सुवदनायाम् । हे तात । वात्सल्यातिशयादपत्येऽपि तातशब्दः प्रयोज्यः । स तादृशः परिचयो गाढस्नेह एव करुणा कृपा तस्याः स- काशान्मा विरंसीद्विरतो मा भूः। अस्यां स्नेहानुबन्धेनैव मयि त्वया कृपा कृते-

षष्ठोऽङ्कः । १५९ तदिह सुवदनायां तात मत्तः परस्मा- त्युरुचितकरुणायाः सर्वथा मा विरंसीः ॥ १६ ॥ (इति पादयोः पतितुमिच्छति ।) माधवः—अहो, वात्सल्यादतिक्रामति प्रसङ्गः । मकरन्दः—भगवती, श्लाघ्यान्वयेति नयनोत्सवकारिणीति निर्व्यूढसौहृदरसेति गुणोज्ज्वलेति । एकैकमेव हि वशीकरणं गरीयो युष्माकमेवमियमित्यथ किं ब्रवीमि ॥ १७ ॥ कामन्दकी—वत्स माधव । माधवः—आज्ञापय । कामन्दकी—स्वीक्रियतामियम् । माधवः—स्वीकरोमि । कामन्दकी—वत्स माधव, वत्से मालति । माधवः—आज्ञापय । मालती—आंणवेदु भअवदी । १. आज्ञापयतु भगवती । स्थ्यर्थः विरंसीरिति 'व्याङ्परिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । रश्मिश्च श्यनि पञ्च्यते मनिरित्यनिज् कम्(?)। माङ्योगान्नडागमप्रतिषेधः । विनाव्यवधानादडागमप्रति- षेधो नास्तीत्यशाब्दिकोक्तं हेयम् । 'मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः। प्रक्षा- लुका तु कौन्तेय पिबस्व च हरस्व च॥' इत्यादौ बहुव्यवधानेऽपि प्रतिषेधदर्शनात् ॥१६॥इति पादयोः पतितुमिच्छति॥माधवः।वात्सल्यादपत्यप्रेम्णः प्रसङ्गः प्रस्ता- वोऽतिक्रामत्यौचित्यमुल्लङ्घ्यते । यत्सकललोकवन्द्या भगवती स्वयं मत्प्रणामं कर्तुमि- च्छति । अनुचितकर्मणि प्रवर्तत इति भावः॥ मकरन्दः—भगवतीति । श्ला- ध्येति । श्लाघ्यान्वया महाकुलप्रसूतेति हेतोः । तथा नयनोत्सवकारिणीति निरति- शयसौन्दर्यशालिनीति । तथा निर्व्यूढो निर्वाहं गमितः सौहृदरसः सौहार्दसारभूता रतिर्यया सा तादृशीति । तथा गुणैरन्यैः सौशील्यादिभिरपरिगणनीयैरुज्ज्वला निर्म- लेति।एतेष्वेकैकमेवान्यनिरपेक्षं गरीयोऽनतिक्रमणीयं वशीकरणमेतदायत्तीभावसा- धनम् । तदुपरि युष्माकं निरुपाधिकहिताचरणप्रवृत्तानां सर्वलोकमान्यानामपीयमे- वंविधा दृश्यते । वात्सल्यातिशयाच्छिशोर्माधवस्य प्रणामश्चिकीर्षित इत्युक्तेऽथ कि- महं ब्रवीमि । इतः परमस्यामादरातिशायानुबन्धने किं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ १७॥अ- मा० १५

१६० मालतीमाधवे कामन्दकी— प्रेयो मित्रं बन्धुता वा समग्रा सर्वे कामाः शेवधिर्जीवितं वा । स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसा- मित्यन्योन्यं वत्सयोर्ज्ञातमस्तु ॥ १८ ॥ मकरन्दः—अथ किम् । लवङ्गिका—जंह तुम्हे आणवेथ । कामन्दकी—वत्स मकरन्द, अनेनैव वैवाहिकेन मालतीनेपथ्ये- नापवारितः प्रवर्तस्व परिणायात्मनः । (इति पटलकमर्पयति ।) मकरन्दः—यदाज्ञापयसि, यावदितश्चित्रजवनिकामन्तर्धाय नेपथ्यं धारयामि । (तथा करोति ।) माधवः—भगवति, सुलभमपि बहनर्थकमतिसंकटमेतद्वयस्यस्य । कामन्दकी—कस्त्वमस्यां चिन्तायाम् । माधवः—एवं भगवत्येव जानाति । १. यथा यूयमाज्ञापयथ । थोरुभयोः साधारणं धर्म्यमुपदेशमाह—प्रेय इति । प्रेयः प्रियतमः । मित्रं सखा । तथा समग्रा सकला बन्धुता बन्धुसमूहः सर्वेऽखिलाः काम्यन्त इति कामा विष- यास्तथा । शेवधिर्निधिः । किं बहुना जीवितं वा स्त्रीणां भर्तैव, पुंसां च धर्म- दाराः । एवं स्निग्धमित्राणीत्येतद्गर्मरहस्यं लोकशास्त्रसिद्धं वत्सयोर्ज्ञातं मनोगतं स- र्वथास्तु । एतावत्सर्वदानुसंधेयमित्यर्थः । वत्सयोरित्यत्र 'पुमान्स्त्रिया' इत्येकशेषः । उभयोर्वात्सल्यस्य तुल्यत्वाद्वत्सशब्दप्रयोगः॥१८॥मकरन्दः। अथ किम् । एवमे- वैतदित्यर्थः ॥ लवङ्गिका । यथा यूयमाज्ञापयथ॥कामन्दकी । एवमत्र विवाह- मङ्गलं निर्वर्त्येतः परं नन्दनवञ्चनार्थं कृतकमालतीवेषं मकरन्दं मदयन्तिकालाभलो- भादभ्युपगतस्त्रीभावं सजीकुर्वन्त्याह—वत्सेति । इत आरभ्य मकरन्दवृत्तान्तः पताकेति पूर्वमेवोक्तम् । मालत्यर्थं राज्ञा प्रेषितेन नेपथ्येन मङ्गलालंकारेण । परि- णयाय नन्दनपरिणयाय मदयन्तिकापरिणयाय चेत्यर्थः । चित्रयवनिकां चित्रपट- निर्मितां तिरस्करिणीम् । अन्तर्धानं स्त्रीसंनिधौ वस्त्रादिपरिधाने स्त्रीजनोचितेऽपाट- वात्परिधानचलनशङ्कया॥ माधवः। सुलभमपि बहनर्थकमनेकप्रत्यवायमतिसंकटं सुदुष्करं कर्म नन्दनवञ्चनात्मकं वयस्यस्य।'शुभमपि' इत्यपि पाठः॥कामन्दकी कस्त्वमिति । अस्यां चिन्तायाम् । प्रभूतार्थंकं सुदुष्करं चेदं कर्म, कथमस्य रक्षिसहस्राकुले नंदनभवने प्रवेशनिर्गमौ, यदि राजा दैवाद्विजानीयात्तदानर्थः, किं

षष्ठोऽङ्कः । १६१ मकरन्दः—(प्रविश्य विहसन् ।) (सर्वे सविस्मयं सकौतुकं पश्यन्ति ।) माधवः—(गाढं मकरन्दं परिष्वज्य ।) भगवति, कृतपुण्य एव नन्दनः । यतः प्रियवयस्यमीदृशं मनसा मुहूर्तमपि कामयिष्यति । कामन्दकी—वत्सौ मालतीमाधवौ, इतो निर्गत्य वृक्षगहनेन गम्यतामुद्वाहमङ्गलार्थम् । अस्ति तत्र दीर्घिकायाः पश्चादुद्यानवाटः । सुविहितं तत्रैव वैवाहिकद्रव्यजातमवलोकितया भूयश्च । गाढोत्कण्ठकठोरकेरलवधूगण्डाच्छपाण्डुच्छदै- स्ताम्बूलीपटलैः पिनद्धफलितव्यानम्रपूगद्रुमाः । कङ्कोलीफलजग्धमुग्धविकिरव्याहारिणस्तद्भुवो भागाः प्रेङ्खितमातुलुङ्गवृतयः प्रेयो विधास्यन्ति वाम् ॥१९॥ अतस्तत्रैव मदयन्तिकामकरन्दयोर्यावदागमनं स्थातव्यम् । माधवः—(महर्षम् ।) कल्याणान्तरावतं सा कल्याणसंपदुपतिष्ठा- द्भवतु । कलहंसः—दिट्ठिआ इदं वि पिअं णो भविस्सदि । १. दिष्ट्या इदमपि प्रियं नो भविष्यति । वा तव भवेदित्येवंरूपायाम् । कस्त्वं को वा तव भारो मयि वर्तमानायामिति भावः । गाढोत्कण्ठेति । गाढया प्रवृद्धयोत्कण्ठया प्रियानवाप्तिजनितेन स्मरदशानि- मितेनौत्सुक्येन व्यभिचारिणा कठोरः प्रौढो यः केरलवधूनां कपोलस्तद्वदच्छाः पाण्डुवर्णाश्छदाः पर्णानि येषां तैस्ताम्बूलीनां नागवल्लीनां पटलैः समूहैः पिनद्धाः संबद्धाः फलिता अत एव व्यानम्राः फलभारावनताः पूगद्रुमाः क्रमुकवृक्षा येषु तथा । कङ्कोलीफलानां जग्धेन भक्षणेन । भावे क्तः । मुग्धा मनोहरा ये विकि- राणां पक्षिणां व्याहारा रुतानि तद्वन्तस्तथा । प्रेङ्खिताश्चलिताः फलापादनार्थं मातुलुङ्गवृत्तयो बीजपूरसमूहा येषु तादृशास्तद्भूवोऽस्मद्विहारिकाया भुवो भागा अवकाशा वां युवयोः प्रेयः प्रीतिं विधास्यन्तीति । अत्र नागवल्लीलतापूगद्रुम- संश्लेषणं मिथुनान्तरदर्शनमुद्दीपनं चायत्नसिद्धसंभोगसाधनताम्बूललाभश्च पक्षिणां कोलाहलेन नान्यैर्भवद्वचनाकर्णनं बीजपूरकुञ्जसंकटत्वादन्येषामप्रवेशयोग्यत्वम- दृश्यत्वेन तेनावस्थानं च भवतीत्यादि व्यज्यते ॥ १९ ॥ मदयन्तिकागमनं याव- दिति । तत्र युवयोर्मदयन्तिकामकरन्दयोश्च युगपदेव विवाहो निर्वर्तयिष्यत इत्याशयः ॥ माधवः । कल्याणान्तरावतं सा कल्याणान्तरालंकारा कल्याणसंप- न्मालतीप्राप्तिलक्षणमङ्गलसमृद्धिः ॥ कलहंसः । दिष्ट्या इदमपि प्रियं नो भवि-

१६२ मालतीमाधवे कामन्दकी—कथं संदेहो भवतः । लवङ्गिका—सुदं पिअसहीए । कामन्दकी—वत्स मकरन्द, भद्रे लवङ्गिके, इतः प्रतिष्ठामहे । मालती—सेंहि, तुए वि गन्दव्वं । लवङ्गिका—(विहस्य ।) संपदं क्खु अम्हे एत्थ ओसरम्ह । (इति निष्क्रान्ताः कामन्दकीलवङ्गिकामकरन्दाः ।) माधवः—अयमिदानीमहम् । आमूलकण्टकितकोमलबाहूनाल- मार्द्राङ्गुलीदलमनङ्गजर्निदाघतः । अस्याः करेण करमाकलयामि कान्त- मारक्तपङ्कजमिव द्विरदः सरस्याः ॥ २० ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे षष्ठोऽङ्कः । १. श्रुतं प्रियसख्या । २. सखि, त्वयापि गन्तव्यम् । ३. सांप्रतं खलु वयमत्रापसरामः । ष्यति । यन्निस्तीर्णविपन्मदयन्तिकासहितो मकरन्दोऽस्माभिर्द्रष्टव्यः ॥ लवङ्गिका । श्रुतं प्रियसख्या । भगवत्या विहारिकागमनाय मकरन्दागमनप्रतीक्षणाय च यदुक्तं तच्छ्रुतं किम् । तदेतत्कुर्वित्यर्थः ॥ मालती । सखि, त्वयापि गन्तव्यम् । मां विसृज्येति शेषः ॥ लवङ्गिका । सांप्रतं खलु वयमेव शिष्टा बाह्याः । त्वं भर्त्रा सह सुखमास्स्वेति भावः ॥ माधवः । आमूलेति । अनङ्ग एव निदाघो घर्मस- मयः संतापकारित्वात् । तेन तप्तोऽयमहमिदानीं निदाघतप्तो द्विरद इवामूलं कण्ट- कितो रोमाञ्चकञ्चुकितः संजातकण्टकश्च कोमलो बाहुनालो नालसदृशो बाहुर्यस्य तम् । तथार्द्राः स्वेदाख्यसात्त्विकभाववशात्सलिलसंबन्धवशाच्चाङ्गुल्यो दलानीव दलसदृशोऽङ्गुल्यो यस्य तम् । अस्या मालत्याः सरस्या इव कान्तं करमारक्तप- ङ्कजं कोकनदमिव करेण हस्तेन शुण्डादण्डेन चाकलयामि गृह्णामीति । उप- मालङ्कारः ॥ २० ॥ भवभूतिकवेर्वाचः खदन्ते रसरञ्जिताः । सुमनोभ्यः सुधास्यन्दबन्धमाधुर्यबन्धुराः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रि- पुरारिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां षष्ठाङ्कविवरणम् ॥

has a top horizontal, small vertical, 'S' curve, and a loop with a tail going down. 'ह' has a top horizontal, small vertical, 'S' curve, and then a hook going down-right from the middle. Look at this character: It has a small vertical, 'S' curve, a loop at the bottom, and a tail going down-left! THAT IS AN 'इ'! Wait, why did I think 'ह'? Because at a quick glance 'इ' and 'ह' look similar. But in Prakrit, the future 3rd person singular is -इस्सइ (-issati -> -issai)! "अणुऊलइस्सइ" (अनुकूलयिष्यति)! Of course! Prakrit future 3rd sing. of अनु-कूल is अनुकूलिस्सइ / अणुऊलइस्सइ! It is definitely 'इ'! अणुऊलइस्सइ!

Wait, what about व्यवसिदं vs व्ववसिदं? Let's look at व्ववसिदं: Is it व्य or व्व? Look at the first letter of that word: It has a 'व' with another 'व' attached underneath/beside it: व्व! In Prakrit, 'व्यवसितम्' becomes 'ववसिदं' or 'व्ववसिदं' (vy -> vv). Yes, 'व्ववसि

or विष्कम्भकत्वेनाप्युपपत्तेश्चेति? Let's check line 32 carefully: अस्य विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति? Wait! Look at: अस्य विष्कम्भ then what? वदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति? Let's look at the letters after विष्कम्भ: व दे के ना प्यु प प त्ते श्चे ति! विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति! Wait: वि ष्क म्भ व दे के ना प्यु प प त्ते श्चे ति Yes! विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति "अस्य विष्कम्भवद् एकेनाप्युपपत्तेश्चेति" Because a Vishkambhaka can be performed by a single character (ekapatraprayoga)! "न चैकपात्रप्रयोगानुपपत्तिः तल्लक्षणेऽनेकपात्रत्वनियमाप्रतीतेः। अस्य विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति।" Brilliant! That is exactly what is printed: विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति!

Everything is confirmed.कामे

सप्तमोऽङ्कः । १६५ लवङ्गिका—को संदेहो महाभाअस्स । किं बहुणा । जह एसो मञ्जीरसद्दो तह जाणामि देण ववदेसेण आणीदा बुद्धरक्खि- दाए मदअन्तिएत्ति । ता उत्तरीआववारिदो सुत्तलक्खणो चिट्ठ । (मकरन्दस्तथा करोति ।) (ततः प्रविशति मदयन्तिका बुद्धरक्षिता च ।) मदयन्तिका—सँहि, सच्चं एव्वं परिकोविदो मे भादा मालदीए । बुद्धरक्षिता—अँह इं । मदयन्तिका—अँहो अच्छाहिदं । ता एहि, वामसीलं मालदीं णिब्भच्छेह्म । (इति परिक्रामतः ।) बुद्धरक्षिता—इँदं वासभवणं । १. कः संदेहो महाभागस्य । किं बहुना यथैष मञ्जीरशब्दस्तथा जानामि तेन व्यपदेशेनानीता बुद्धरक्षितया मदयन्तिकेति । तदुत्तरीया- पवारितः सुप्तलक्षणस्तिष्ठ । २. सखि, सत्यमेव परिकोपितो मम भ्राता मालत्या । ३. अथ किम् । ४. अहो अत्याहितम् । तदेहि, वामशीलां मालतीं निर्भर्त्सयावः । ५. इदं वासभवनम् । नामेति संभावनायाम् । बुद्धरक्षितासंक्रान्ता भगवत्यैव निवेशिता भगवतीनीतिः कृत्यं मदयन्तिकां प्रति न बुद्धरक्षिताबुद्धिदोषेण प्रतिहता फलतीति संभाव्यते । 'न विपर्यैष्यति' इति पाठे बुद्धरक्षितया स्वप्रज्ञाबलेनाप्रमत्तेन दोषेण वैपरीत्यं न संभा- व्यते।अपि तु भगवत्यैव प्रवर्तितत्वात्फलपर्यवसायिनी नीतिर्भविष्यतीत्यर्थः॥ लव- ङ्गिका। कः संदेहो महाभागस्य । संभावनाया उल्बणैककोटिसंदेहरूपत्वादपिनाम शब्दसूचिता संभावनैव संदेहशब्देनोक्ता। कथं तर्हि संदेहलेशस्याप्यवकाश इत्यर्थः। किंबहुना। यथैष मञ्जीरशब्दः श्रूयते, तथा तेनैव नूपुरध्वनिश्रवणप्रकारेण हेतुना तर्क- यामि तेन व्यपदेशेनालीकभ्रातृभार्यायास्तत्वानुनयव्याजेनानीता बुद्धरक्षितया मद- यन्तिकेति । तदुत्तरीयापवारितः सुप्तलक्षणः सुप्त इव वक्ष्यमाणस्तिष्ठ ॥ मदयन्ति- का। सखि, सत्यमेव परिकोपितः परिकुपितः कृतो मे भ्राता मालत्या ॥ बुद्धरक्षि- ता । अथ किम् । सत्यमेवेत्यर्थः ॥ मदयन्तिका । अहो, अत्याहितं महाभीतिः। कुपिता भ्रातुर्मालती समीपमुपनीतैवेत्यर्थः । तदेहि । वामशीलां वक्रस्वभावां मालतीं

१६६ मालतीमाधवे (ततः प्रविशतः ।) मदयन्तिका—सँहि लवङ्गिए, जाणीअदि पसुत्ता दे पिअसही त्ति। लवङ्गिका—सैहि, मा णं पडिबोहेहि। एसा चिरं दुम्मणा- अन्दी दाणिं जेव्व ईस मण्णे पसुत्तेत्ति। अदो सणिअं इध एव्व स- अणद्धम्मि उबविस। मदयन्तिका—(तथा कृत्वा ।) दुँम्मणाअदि कहं इअं वामसीला। लवङ्गिका—कँहं णाम णववहूविस्सम्भणोवाअजाणअं लडहं विदद्धं महुरभासिणं अरोसणं दे भादरं भत्तारं आसादिअ ण दुम्म- णाइस्यदि मे पिअसही। १. सखि लवङ्गिके, ज्ञायते प्रसुप्ता ते प्रियसखीति। २. सखि, मैनां प्रतिबोधय। एषा चिरं दुर्मनायमानेदानीमेवेषन्मन्ये प्रसुप्तेति। अतः शनैरिरहैव शयनार्थ उपविश। ३. दुर्मनायते कथमियं वामशीला। ४. कथं नाम नववधूविस्रम्भणोपायाभिज्ञं लडहं विदग्धं मधुरभाषिणम- रोषणं ते भ्रातरं भर्तारमासाद्य न दुर्मनायिष्यते मे प्रियसखी। निर्भर्त्सयावः॥ बुद्धरक्षिता । इदं वासभवनम् ॥ मदयन्तिका। सखि लवङ्गिके, ज्ञायते प्रसुप्ता ते प्रियसखीति ॥ लवङ्गिका । सखि, मैनां प्रतिबोधय । एषा चिरं दुर्मनायमाना दुःखितमनस्का भवन्ती। 'भृशादिभ्यो भुवि-'इत्यादिना क्यङ् । इदा- नीमेवेषन्मन्ये प्रसुप्तेति । अतः शनैरिरहैव शयनार्थ उपविश ॥ मदयन्तिका । दुर्म- नायते कथमियं वामशीला । स्वयमेव भर्तुः प्रतिकूलकारित्वेनापराधं कृत्वा कथ- मात्मनैव दुर्मनस्का भवतीत्यर्थः ॥ लवङ्गिका । कथं नाम नववध्वा विस्रम्भणे वि- स्रम्भजनने य उपायाःकामतन्त्रोक्तास्तच्चित्तवृत्त्यनुरोधस्तन्मनोरञ्जनं तदनिवारिता- ङ्गीकृतानां लज्जया केवलं बहिरलीकमेव किंचिन्निषिद्धानामप्यन्तरनुमोदिताना- मवयवस्पर्शादिसंभोगव्यापाराणां मन्दमन्दमुपक्रमाश्चातिप्रसह्य किंचिदाचरणमि- त्यादयस्तेषामभिज्ञमिति विपरीतलक्षणयोक्तिः । यतोऽसौ ब्रह्मचर्यार्थं शयनादिनि- यमबाह्ये वैवाहिक एव त्रिरात्रे स्वचित्तवृत्त्यनभिज्ञां किंचिदप्यशिथिलीकृतबाहुमरा- मत्यन्तापरिचयाद्भेरिवोद्विजमानां बलादेनां बालां मुञ्चत एव पामरबालिशजनरी- त्या निर्दयं निष्पीडयितुमारब्धवान् । अतो न कामतन्त्रवार्तामप्यसौ जानातीत्यर्थः। लडहो विदग्धो मधुरभाषी । लडहः सुन्दरः । विदग्धः सुरतकलाप्रनिपुणः । अत्रापि सौन्दर्यगन्धविहीनं सुरतकलावार्तानभिज्ञमतिपरुषभाषिणमिति वैपरीत्येनोक्तिः । अरोषणमकोपनमतिमुखेमित्यन्योक्तिः । भ्रातरं ते भर्तारमासाद्य प्रियसखी न

सप्तमोऽङ्कः । १६७ मदयन्तिका — पेक्ख बुद्धरक्खिदे विप्पदीवं उवालद्धा म्ह । बुद्धरक्षिता — विप्पदीवं ण वा विप्पदीवं । मदयन्तिका — कहं विअ । बुद्धरक्षिता — जं दाव चलणपदिदो भत्ता ण बहुमन्णिदो । एत्थ लज्जादोसेण एसो जणो ण उवालम्भणिज्जो । जं वि पिअसहि, अहिनववहूविरुद्धरहसोपक्कमक्खलणवेल्लक्खविच्छद्दिअमहाणुहावत्त- णस्स भादुणो दे वाआगअं किं अप्पइट्ठाणं । तेण जाणीअदि किआवराहा उवालम्भणिज्जा अम्हेत्ति (संस्कृतमाश्रित्य ।) किंच । १. पश्य बुद्धरक्षिते, विप्रतीपमुपालब्धाः स्मः । २. विप्रतीपं न वा विप्रतीपम् । ३. कथमिव । ४. यत्तावच्चरणपतितो भर्ता न बहुमानितः । अत्र लज्जा

१६८ मालतीमाधवे 'कुसुमधर्माणो हि योषितः सुकुमारोपक्रमाः । तास्त्वनधिगतविश्वा- सैः प्रसभमुपक्रम्यमाणाः संप्रयोगविद्वेषिण्यो भवन्ति ।' एवं किल कामसुत्तचारा मन्तेन्ति । लवङ्गिका—घैरे घरे पुरिसा कुलकण्णकाओ उव्वहन्दि । ण अ को वि लज्जापसाहणं अणवरद्धमुद्धसहावं कुलकुमारीजणं पहवामि त्ति वाआणलेण पज्जालेदि । एदे क्खु दे आमलणसंभरिज्जतदुस्सह- परघरणिवासवेरगकारिणो हिअअसलणिक्खेवा महापरिहवा । जाणं किदे इत्थिआजम्मलाहं जुउच्छन्ति बान्धवा । मदयन्तिका—बुद्धरक्खिदे, अदिदूमिया पिअसही लवङ्गि- आ । अतिमहान्तो को वि मे भादुणा वाअवराहो किदो । कृतापराधा उपालम्भनीया वयमिति । एवं किल कामसूत्रकारा मन्यन्ते । १. गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यका उद्वहन्ति । न च कोऽपि लज्जाप्रसाधन- मनपराधमुग्धस्वभावं कुलकुमारीजनं प्रभवामीति वागनलेन प्रज्वलयति । एते खलु न आमरणसंश्रियमाणदुःसहपरगृहनिवासवैराग्यकारिणो हृदयशल्य- निक्षेपा महापरिभवाः । येषां कृते स्त्रीजन्मलाभं जुगुप्सन्ते बान्धवाः । २. बुद्धरक्षिते, अतिम्लाना प्रियसखी लवङ्गिका । अतिमहान्कोऽपि मे भ्रात्रा वागपराधः कृतः । यैस्ते तथा। यद्वानधिगतो नवोढया परिचयाभावादप्राप्तो विश्वासो विश्रम्भो येषु ते तथोक्ताः। तैरप्येतन्मनोऽवेदिभिरपरिचितैश्च प्रसभं बलादेवात्युद्वेगकारिभिर्व्यापारै- रुपक्रम्यमाणाः प्रयोगस्य संप्रयोगस्यैव विद्वेषिण्यो भवन्ति । न केवलं तादृशपुरुषे- णानुरज्यन्ते । अपि तु रिपुसमागमवद्विषीदन्तीत्यर्थः । एवं किल कामसूत्रकारा म- न्यन्ते । यदाहुः—'रभसेन ह्युपक्रान्ता कन्याभावमविन्दता । भयं चिन्तासमु- द्वेगं सद्यो द्वेषं च गच्छति ॥' इति ॥ लवङ्गिका । गृहे गृहे पुरुषाः कुलकन्यका उद्वहन्ति । न च कोऽपि लज्जाप्रसाधनमनपराधमुग्धस्वभावं कुलकुमारीजनं प्रभ- वामीति समर्थोऽहमित्येतावता वागनलेनावाच्यवचनरूपेणानलेन प्रज्वलयति । एते खलु ते हृदयशल्यनिक्षेपा आमरणं संश्रियमाणा विस्मर्तुमशक्यत्वेन मनसि सततं धार्यमाणा अत एव दुःसहाः परगृहनिवासवैराग्यकारिणो महापरिभवाः । येषां कृते स्त्रीजन्मलाभं जुगुप्सन्ते बान्धवाः ॥ मदयन्तिका । बुद्धरक्षिते, अति- म्लाना प्रियसखी लवङ्गिका । अतिमहान्कोऽपि मे भ्रात्रा वागपराधः कृतः ॥

सप्तमोऽङ्कः । १६९ बुद्धरक्षिता—अंह इं । सुदं एव्व अह्मेहिं ण मे संपदं इमाए कोमारवड्ढईए पओअणं ति ससपहं पइण्णं काऊण वासभवणादो णिग्गदो । मदयन्तिका—(कर्णौ पिधाय।) अंहहे अदिकमो । अहो पमादो । सहि लवङ्गिए, असमत्थह्मि दे मुहं संपदं दट्ठुं । तह वि पहवामि त्ति किं वि मन्तइस्सं । लवङ्गिका—साँहीणो दे अअं जणो । मदयन्तिका—चिट्ठदु दाव मह भादुणो दुःसीलदा अप्प- दिट्ठाणं अ । तुह्मेहिं वि ईदिसो वि एसो संपदं जहचित्तं अणुव- ट्ठणीओ जेण भत्ता एसो त्ति । तुह्मे इमस्स अणहिआअअक्खराहि- क्खेवोवालम्भस्स जं मूलं तं ण जाणह । १. अथ किम् । श्रुतमेवास्माभिर्न मे सांप्रतमनया कौमारवर्धक्या प्रयो- जनमिति सशपथं प्रतिज्ञां कृत्वा वासभवनान्निर्गतः । २. अहो अतिक्रमः । अहो प्रमादः । सखि लवङ्गिके, असमर्थास्मि ते मुखं सांप्रतं द्रष्टुम् । तथापि प्रभवामीति किंचिन्मन्त्रयिष्ये । ३. स्वाधीनस्तेऽयं जनः । ४. तिष्ठतु तावन्मम भ्रातुर्दुःशीलताप्रतिष्ठानं च । युष्माभिरपीदृशोऽप्येष सांप्रतं यथाचित्तमनुवर्तनीयो येन भर्तैष इति । यूयमस्या नभिजाताक्षराधि- क्षेपोपालम्भस्य यन्मूलं तन्न जानीथ । बुद्धरक्षिता । अथ किम् । कृत एवेत्यर्थः । तदेवाह—श्रुतमेवास्माभिर्यथा न मे सांप्रतमनया कौमारवर्धक्या प्रयोजनमिति सशपथं प्रतिज्ञां कृत्वा वासभवना- न्निर्गतः ॥ मदयन्तिका । अहो अतिक्रमो मर्यादोल्लङ्घनम् । अहो प्रमादोऽनव- धानता । सखि लवङ्गिके, असमर्थास्मि ते मुखं सांप्रतं द्रष्टुम् । तथापि प्रभवामीति मय्यतिस्निग्धायां त्वयि प्रभुत्वमस्तीति किमपि सखित्वमेवावलम्ब्य तदनुरूपं किं- चिन्मन्त्रयिष्ये ॥ लवङ्गिका । स्वाधीनस्तेऽयं जनः । तद्विस्रब्धं मन्त्रयस्वेति भावः ॥ मदयन्तिका । तिष्ठतु तावन्मम भ्रातुर्दुःशीलताप्रतिष्ठानं च युष्मा- भिर्मोल्याप्तकोटिभिरपीदृशोऽप्येष सांप्रतं यथाचित्तमनुवर्तनीयः । चित्तशब्देनात्र तत्साधारणो व्यापारः संकल्पारूढ्यो लक्ष्यते । तेन तदिच्छाप्रतिकूलं नाचवरणीयमि- त्याशयः । येन भर्तैष इति । निर्गुणो दोषवानपि भर्ता भर्तृत्वेन स्त्रीभिरनुवर्तनीयः । न तु तस्य प्रातिकूल्यं कुलवधूनामुचितमिति भावः । न च यूयमस्या भिजाताक्ष- राधिक्षेपोपालम्भस्यानभिजातानि कितवजनयोग्यान्यक्षराणि यत्र स तादृशो-

लवङ्गिका—कहं अम्हे असन्तं जाणामो । मदयन्तिका—$^२$जं दाणिं तस्सिं महाणुभावे माहवे किं वि किल मालदीए वाआमेत्तं आसी सो एसो सव्वलोअस्स अदि- भूमिं गओ पवादो । तं क्खु एदं विअम्भइ । ता पिअसहि, जह एसो भत्तुणो उवेक्खाहिणिवेसो णिरवसेसो हिअआदो उद्धरिअदि तह करेहि । अण्णहा महान्तो पमादो त्ति जाणीदं होदु । णिकम्पदा- रुणासु कुलकण्णआसु दूमावेति हिअअं माणुसाणं ईरिसादो दुरहि- संगादो त्ति जाणह । मा भण मदअन्तिआए कहिदं ति । लवङ्गिका—$^३$अइ असंबद्धलोअपवादमोहिदे, अवेहि । णतुए सह मन्तइस्सं । १. कथं वयमसन्तं जानीमः । २. यदिदानीं तस्मिन्महानुभावे माध

सप्तमोऽङ्कः । १७१ मदयन्तिका—सहि, पसीद । अथवा ण तुम्हे फुडं भणिदावो चिट्ठह । किंअ अम्हे सच्चं एव्व माहवेकमअजीविदं मालदिं जा- णामो । केण वा कठोरकेअईगब्भविब्भमावअवदोव्वलणिव्वट्टिद- सुन्दरत्तणविसेसं माहवसहत्यणिम्माविदबउलावलीविरइअकण्ठावल- म्बणमेत्तसंजीवर्ण मालदीए माहवस्स अ पहादचन्दमण्डलापाण्डुर- परिक्खामरमणिज्जदंसणं ण विभावितं सरीरं । किंअ तस्सिं दिअ- से कुसुमाउरुज्जाणपेरन्तरच्छासुहसमागमे सविब्भमुल्लसिअकोऊह- लुप्फुल्लपरिसरुब्वेल्लमाणसविलासमसिणसिणिद्धसंचरणचारुतारआवि- अब्भमाणअङ्गासङ्गाराआरिसव्वआमोपदेसणिम्माविदविअद्धमुद्ध- मणहारा मए ण णिरूविदा इमाणं दिट्ठिसंभेदा । किंअ मह भा- दुणो दाणउत्तन्दं सुणिअ तक्खणुव्वत्तगम्भीरुब्बेअवइअरन्धआरिअ-

१. सखि, प्रसीद । अथवा न यूयं स्फुटं भणितास्तिष्ठथ । किंच वयं सत्यमेव माधवैक मयजीवितां मालतीं जानीमः। केन वा कठोरकेतकीग- र्भविभ्रमावयवदौर्बल्यनिर्वर्तितसुन्दरत्वविशेषं माधवस्वहस्तनिर्मितबकुलाव- लीविरचितकण्ठावलम्बनमात्रसंजीवनं मालत्या माधवस्य च प्रभातचन्द्रम- ण्डलापाण्डुरपरिक्षामरमणीयदर्शनं न विभावितं शरीरम् । किंच तस्मिन्दि- वसे कुसुमाकरोद्यानपर्यन्तरथ्यामुखसमागमे सविभ्रमोल्लसितकौतूहलोत्फुल्ल- परिसरोग्वेल्लमानस विलासमसृणस्निग्धसंचरण चारुतारकाविजृम्भमाणानङ्गशृङ्गा- राचार्यसर्वागमोपदेशनिर्मित वैदग्ध्यमुग्धमनोहरा मया न निरूपिता एतयोर्दृष्टि- संभेदाः । किंच मम भ्रातुर्दानवृत्तान्तं श्रुत्वा तत्क्षणोद्वृत्तगम्भीरोद्वेगव्यतिक- रान्धकारितम्लायमानदेहशोभयोरुद्धर्तमानमूलबन्धनमिव न लक्षितं हृदयम् । किंच मयैतदपरं विस्मृतम् ।

मन्त्रयिष्ये ॥ मदयन्तिका । सखि, प्रसीद । अथवा न यूयं स्फुटं भणितास्ति- ष्ठथ । किंच वयं सत्यमेव माधवैक मयजीवितां मालतीं जानीमः । केन वा कठो- रकेतकीगर्भविभ्रमावयवदौर्बल्यनिर्वर्तितसुन्दरत्वविशेषं माधवस्वहस्तनिर्मितबकु- लावलीविरचितकण्ठावलम्बनमात्रसंजीवनं मालत्या माधवस्य च प्रभातचन्द्रमण्ड- लापाण्डुरपरिक्षामरमणीयदर्शनं न विभावितं शरीरम् । किंच तस्मिन्दिवसे कुसुमा- करोद्यानपर्यन्तरथ्यामुखसमागमे सविभ्रमोल्लसितकौतूहलोत्फुल्लपरिसरोद्वेल्लमानस- विलासमसृणस्निग्धसंचरणचारुतारकाविजृम्भमाणानङ्गशृङ्गाराचार्यसर्वागमोपदेश- निर्मितवैदग्ध्यमुग्धमनोहरा मया न निरूपिता एतयोर्दृष्टिसंभेदाः । किंच मम भ्रातुर्दानवृत्तान्तं श्रुत्वा तत्क्षणोद्वृत्तगम्भीरोद्वेगव्यतिकरान्धकारितम्लायमानदेह- शोभयोरुद्धर्तमानमूलबन्धनमिव न लक्षितं हृदयम् । किंच मयैतदपरं विस्मृतम् ॥ १६ मालतीमा०

१७२ मालतीमाधवे मिलाअन्तदेहसोहाणं उक्खण्डिअमाणमूलबन्धणं विअ ण लक्खिअं हिअअं । किं अ मए एदं अवरं विसुमरिदं । लवङ्गिका—१किं दाणिं अवरं । मदयन्तिका—२जं खु मह जीविदप्पदाइणो महाणुहावस्स चेदणापडिलम्भपिअणिवेदिए मालदीए भववदीविअद्धवअणोव- ण्णासचोदिदेण हिअअं जीविदं अ माहवेण पारिदोसिअत्तणेण स- अंगाहे णिउत्तं । अह लवङ्गिए, तुए खु एवं भणिदं पडिच्छिदो क्खु णो पिअसहीए अअं पसादो त्ति । लवङ्गिका—३सहि, कदमो उण सो महाणुहावो त्ति विसुमरिदं विअ मए । मदयन्तिका—४सँहि, सुमर । जेण तस्सिं दिअहे विअडदुट्ठ- सावदविणिवादगोअरं गदा असरणा सुलग्गसंणिहिदेण पीअरभु- १. किमिदानीमपरम् । २. यत्खलु मम जीवितप्रदायिनो महानुभावस्य चेतनाप्रतिलम्भप्रियनिवे- दिकाया मालत्या भगवतीविदग्धवचनोपन्यासचोदितेन हृदयं जीवितं च माधवेन पारितोषिकत्वेन स्वयंग्राहे नियुक्तम् । अथ लवङ्गिके, त्वया खल्वेवं भणितं ‘प्रतीष्टः खलु नः प्रियसख्या अयं प्रसाद’ इति । ३. सखि, कतमः पुनः स महानुभाव इति विस्मृतमिव मया । ४. सखि, स्मर । येन तस्मिन्दिवसे विकटदुष्टश्वापदविनिपातगोचरं गता- ऽशरणा सुलभसंनिहितेन पीवरभुजस्तम्भेन संभाविता निष्कारणबान्धवेन सक- लवङ्गिका । किमिदानीमपरम् ॥ मदयन्तिका । यत्खलु मम जीवितप्रदायिनो म- हानुभावस्य चेतनाप्रतिलम्भप्रियनिवेदिकाया मालत्या भगवतीविदग्धवचनोपन्या- सचोदितेन हृदयं जीवितं च माधवेन पारितोषिकत्वेन स्वयंग्राहे नियुक्तम् । अथ लवङ्गिके, त्वया खल्वेवं भणितं प्रतीष्टः खलु नः प्रियसख्या अयं प्रसाद इति । अत्र महानुभावस्येति मकरन्दस्याभिधानं तस्य भर्तृत्वेन मदयन्तिकया स्वमनसैव निश्चितत्वादद्भर्तुर्नामग्रहणस्य कुलस्त्रीणामनुचितत्वादिति ग्राह्यम् । अथ लवङ्गिका प्रच्छन्नो मकरन्दः स्वस्यानुरागस्य व्यञ्जकानि स्वप्रियतमावचनानि स्वयमेव शृणो- त्विति जानानाप्यजानानेव पृच्छति । लवङ्गिका । सखि, कतमः पुनः स महा- नुभाव इति विस्मृतमिव मया ॥ मदयन्तिका । सखि, स्मर । येन तस्मिन्दिवसे विकटदुष्टश्वापदविनिपातगोचरं गताऽशरणा सुलभसंनिहितेन पीवरभुजस्तम्भेन संभाविता निष्कारणबान्धवेन सकलभुवनैकसारनिजदेहोपहारसाहसं कृत्वा परि-

सप्तमोऽङ्कः । १७३ अत्थम्भेण संभाविदा णिकारणबन्धवेण सअलभुवणेकसारणिअदेहो- बहारसाहसं कदुअ पडिरक्खिदह्मि । जेण अ दिढविभडमंसुलुत्ता- णपरिणाहिवच्छत्थललञ्छणजज्झरिदजवापीडधारिणा करुणाधणेण मम किदे वि णिमज्जन्तसअलणहणिआमवज्जपञ्जरप्पहारो मारिदो अ सो दुट्ठसावदमहारक्खसो त्ति । लवङ्गिका—१हुं, मअरन्दो । मदयन्तिका—(सानन्दम् ।) सेहि, किं भणासि । लवङ्गिका—३णं भणामि मअरन्दो त्ति । (सस्मितं शरीरमस्याः स्पृशन्ती संस्कृतमाश्रित्य ।) वयं तथा नाम यदात्थ किं वदा- म्ययं तु कस्माद्विकलः कथान्तरे । लभुवनैकसारनिजदेहोपहारसाहसं कृत्वा परिरक्षितास्मि । येन च दृढ- विकटमांसलोत्तानपरिणाहिवक्षःस्थललाञ्छनजर्जरितजवापीडधारिणा करुणाध- नेन मत्कृतेऽपि निमज्जत्सकलनखनिकायवज्रपञ्जरप्रहारो मारितश्च स दुष्टश्वा- पदमहाराक्षस इति । १. हुं, मकरन्दः । २. सखि, किं भणसि । ३. ननु भणामि मकरन्द इति । रक्षितास्मि । येन च दृढविकटमांसलोत्तानपरिणाहिवक्षःस्थललाञ्छनजर्जरित- जपापीडधारिणा । रुधिरार्द्रतया वक्षःस्थलनिहितहारलतैव जपाकुसुमवर्णलाञ्छ- पापीडत्वेनोक्ता । तद्धारिणा करुणाधनेन मत्कृतेऽपि निमज्जत्सकलनखनिका- यवज्रपञ्जरहारो मारितश्च स दुष्टश्वापदमहाराक्षस इति ॥ लवङ्गिका । हुं, मकरन्दः । हुमित्यङ्गीकारद्योतकमव्ययं मालतीमदयन्तिकयोः समानाधिकार- विषयानुरागं व्यनक्ति । यथा किल त्वं श्वापदापस्कन्दिता विनिहतशार्दूले प्राण- दायिनि तस्मिन्गाढमनुरक्ता, एवं मालत्यपि खलाभनिमित्तमेव जीवितस्पृहानिर- पेक्षं निर्व्यूढमहामांसविक्रयसाहसे कापालिकमारितकल्पात्मप्राणरक्षके माधवे निरुपाधिकशब्दगाढानुरागेति कथं तां लघूपालभस इति भावः॥ मदयन्तिका । सानन्दं सखि, किं भणसि । प्रियतमनामधेयशुश्रूषातिशयादादरेण प्रश्नः लवङ्गिका । ननु भणामि मकरन्द इति । एवं मकरन्दनामग्रहणादेवाविर्भूतरो- माञ्चस्वेदादिसात्विकभावां मदयन्तिकां दृष्ट्वा सस्मितमस्याः शरीरं स्पृशन्ती संस्कृतमाश्रित्य । वदतीति शेषः । वयमिति । कुमार्यैव सती मालती माधवे-

१७४ मालतीमाधवे कदम्बगोलाकृतिमाश्रितः कथं विशुद्धमुग्धः कुलकन्यकाजनः ॥ १ ॥ मदयन्तिका—(सलज्जम् १) सहि, किं मं उवहससि । णं भ- णामि । णिव्वावेदि तारिसस्स अप्पणिरवेक्खव्यवसाइणो किअन्तकव- लिज्जन्तजीविअबलामोडअपच्चाणअणगुरुओवआरिणो जणस्स संक- हामेत्तस्स णामगहणं सुमरणं अ । तह अ तुए वि गाढगुरुणहप्पहा- रवेअणारम्भविह्वलाविअसरीरसंगलिअसेअसलिलुग्गमो मोहमउलाअ- न्तेणेत्रकन्दोट्टजुअलो भूमिविगलिदासिअट्टिविट्ठम्भधीरपडिधारिअस- रीरभारो पच्चक्खीकिदो एष मदअन्तिआमेत्तविच्छद्दिअमहग्घजीविदो महाणुहावो त्ति । (खेदादीन्विकारान्नाटयति ।) १. सखि, किं मामुपहससि । ननु भणामि । निर्वापयति तादृशस्यात्मनि- रपेक्षव्यवसायिनः कृतान्तकवलीक्रियमाणजीवितबलात्कारप्रत्यानयनगुरूपका- रिणो जनस्य संकथामात्रस्य नामग्रहणं स्मरणं च । तथा च त्वयापि गाढगुरुन- खप्रहारवेदनारम्भविह्वलितशरीरसंगलितस्वेदसलिलोद्गमो मोहमुकुलीक्रियमाण- नेत्रनीलोत्पलयुगलो भूमिविगलितासियष्टिविष्टम्भधैर्यप्रतिधारितशरीरभारः प्रत्य- क्षीकृत एव मदयन्तिकामात्रविच्छर्दितमहार्घजीवितो महानुभाव इति । ऽनुरक्तेति यत्त्वमात्थ तत्तथा नाम तादृश्य एव वयं भवामः । वयमिति कुलशी- लादिसूचनया मालत्या सममात्मनोऽभिन्नाया बहुवचननिर्देशः । अत्र किं भणामि लामात्मपरदोषानभिज्ञां त्वाम् । एकाकिनीमिति शेषः । अयं त्विति मदयन्तिकां स्पृशन्ती तामेव निर्दिशति । विशुद्धः परपुरुषानुरागकलङ्करहितो मुग्धो मदन- व्यापारवार्तानभिज्ञः कुलकन्यकाजनः । साभिप्रायैर्वचनैर्वैपरीत्यं द्योत्यते । कथा- न्तरे गोष्ठीमध्य एव, न तु तद्दर्शनादौ । विकलः स्वव्यापाराक्षमः सन्कदम्बगोलकस्य नीपतरुसंस्थानस्याकृतिमुद्यन्मुकुलालंकृतमाकारं कथमाश्रितः । रोमाञ्चकञ्चुकं कथं जातमित्यर्थः । त्वमेव तन्नामग्रहणमात्राविर्भूत मन्मथविकारा प्रसिद्धकौमारवर्धकी भूत्वा कथमितरोपरालम्भे प्रवर्तस इति भावः ॥ १ ॥ मदयन्तिका । सलज्जम् । सखि, किं मामुपहससि । ननु भणामि । निर्वापयति । 'सुखयति' इति पाठः । तादृशस्यात्मनिरपेक्षव्यवसायिनः कृतान्तकवलीक्रियमाणजीवितबलात्कारप्रत्यान- यनगुरूपकारिणो जनस्य संकथामात्रस्य नामग्रहणं स्मरणं च । तथा च त्वयापि गाढगुरुनखप्रहारवेदनारम्भविह्वलितशरीरसंगलितस्वेदसलिलोद्गमो मोहमुकुलीकि- यमाणनेत्रनीलोत्पलयुगलो भूमिविगलितासियष्टिविष्टम्भधैर्यप्रतिधारितशरीरभारः प्रत्यक्षीकृत एव मदयन्तिकामात्रविच्छर्दितमहार्घजीवितो महानुभाव इति ॥

? In northern Devanagari printing, it was printed as standard ेplusॅ(crescent) on top:धेॅor simplyधेwith a crescent, or U+0946. Wait, let's look at how people usually transcribe NSP's short e and candrabindu: Often people just writeसँहिorसहि, and विधेअह्मिorविधेॅअह्मि. Wait, let's look at both: If it's सँहि: Line 4: मदयन्तिका—(सलज्जम् ।) सँहि, अवेहि अवेहि । उब्भिण्णह्मिLine 6:लवङ्गिका—सँहि मदअन्ति, अह्मे वि जाणीदव्वं जाणामो ।Line 9:बुद्धरक्षिता—सँहि सोहणं लवङ्गिआए भणिदं ।Line 10:मदयन्तिका—विधेॅअह्मि संपदं सहीणं ।(orविधेअह्मि`)

Wait, let's re-examine lines 4, 6, 9: Could it be सॅहि? Wait, if you look at Unicode, सँहि is स + ँ (U+0901 candrabindu) + हि. Wait, look at the shape

१७६ मालतीमाधवे लवङ्गिका—जइ एवं ता कहेहि कहं णु दे कालो ग- च्छदि त्ति। मदयन्तिका—णिसामेहि पिअसहि, मम बुद्धरक्खिदापक्खवा- दप्पच्चएण पुढमं एव तस्सिं जणे अविरलकओहलुकण्ठामणहरं हिअअं आसी। तदो विहिणिओइअचिरणिउत्तदंसणा भविअ दुबारदारुणा- आसदुक्खसंदावडज्झन्तचित्तविहडन्तजीविदासा दूरविजम्भिआपूव्व- सव्वङ्गप्पज्वलनमणहुदवहद्दुद्दामदाहदूहसआआसदुम्मणाअन्तपरिअणा पच्चासाविमुक्खमेत्तसुलहमित्तुणिबाणपडिऊलबुद्धरक्खिदावअणविव- ड्ढिआवेअवइअरविसंठुला इमं जीवलोअपरिवत्तं अणुहोमि। संकप्प- चिन्ताए सिविणन्तरेसु अ मणोरहुम्मादमोहिदा पेक्खामि तं जणं। तह १. यद्येवं तत्कथय कथं नु ते कालो गच्छतीति। २. निशामय प्रियसखि, मम बुद्धरक्षितापक्षपातप्रत्ययेन प्रथममेव तस्मिञ्ज- नेऽविरलकौतूहलोत्कण्ठामनोहरं हृदयमासीत्। ततो विधिनियोजितचिरनिर्वृ- त्तदर्शना भूत्वा दुर्वारदारुणायासदुःखसंतापद्ह्यमानचित्तविघटमानजीविताशा दूरविजृम्भितापूर्वसर्वाङ्गप्रज्वलनमदनहुतवहोद्दामदाहदुःसहायासदुर्मनायमान- परिजना प्रत्याशाविमोक्षमात्रसुलभमृत्युनिर्वाणप्रतिकूलबुद्धरक्षितावचनविवर्धि- तावेगव्यतिकरविसंस्थुलेमं जीवलोकपरिवर्तमनुभवामि। संकल्पचिन्तायां स्वप्नान्तरेषु च मनोरथोन्मादमोहिता पश्यामि तं जनम्। तथा च प्रियसखि, मुहूर्तमुद्गूढविस्मयविसंस्थुलोद्वेलविस्तारिप्रान्तनालरक्तनेत्रपुण्डरीकखण्डचोद्भट- सखीनाम् ॥ लवङ्गिका । यद्येवमसद्विधेयासि तत्कथय कथं नु ते कालो गच्छ- तीति। तादृशकाङ्क्षाप्राप्तानुरागविषयं दयितमलभमाना कथं दिवसानतिवाहयसीति भावः ॥ मदयन्तिका । निशामय शृणु प्रियसखि, मम बुद्धरक्षितापक्षपातप्र- त्ययेन प्रथममेव तस्मिञ्जनेऽविरलकौतूहलोत्कण्ठामनोहरं हृदयमासीत्। नास्थाने बुद्धरक्षितापक्षपातं करोतीति तत्स्नेहादेव संभावितसकलनायकगणगरीयानिति प्र- लयो विश्वासोऽस्त्वेवेति भावः। ततो विधिनियोजितचिरनिर्वृत्तदर्शना भूत्वा दुर्वा- रदारुणायासदुःखसंतापद्ह्यमानचित्तविघटमानजीविताशा दूरविजृम्भितापूर्वसर्वा- ङ्गप्रज्वलनमदनहुतवहोद्दामदाहदुःसहायासदुर्मनायमानपरिजना प्रत्याशाविमो- क्षमात्रसुलभमृत्युनिर्वाणप्रतिकूलबुद्धरक्षितावचनविवर्धितावेगव्यतिकरविसंस्थुलेमं जीवलोकपरिवर्तमनुभवामि। मकरन्दप्रत्याशानिवृत्तमात्रेण सुलभो मृत्युरेव निर्वा- णं निर्वृतिस्तत्प्रतिकूलं बुद्धरक्षितावचनं संनिहितमकरन्दप्राप्तिप्रतिपादकं तेन संव- र्धितो य आवेग उद्वेगस्तेन विह्वलेत्यर्थः। संकल्पचिन्तायां स्वप्नान्तरेषु च मनोर-