मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

नैः" -> wait, "तरुणकदम्बादि-वनैः"! By writing "कदम्बादि-वनैः", he explains "कदम्ब-जम्बू-वन" as "कदम्बादि-वन"! Because "कदम्ब" and "जम्बू" are two trees, so he glosses them as "कदम्बादि" (Kadamba etc.), and "वन" as "वनैः"! Then "अवबद्ध" is glossed as "दृढीकृता" (or दृढीकृतः)! "अवबद्धो दृढीकृतः" (bound / made dense)! That is so brilliant and totally clarifies the Sanskrit grammar! It is 100% "तरुणकदम्बादि-वनैरवबद्धो" (i.e. तरुणकदम्बादि-वनैः + अवबद्धः = तरुणकदम्बादिचनैरवबद्धो... wait, व, NOT च)! Yes! In Devanagari: "तरुणकदम्बादिचनै" would make no sense, it is "तरुणकदम्बादिचनै"? No, the letter is clearly व! "तरुणकदम्बादिचनै" was just an optical illusion for someone expecting 'च', but it's a 'व'! Wait, look at the end of line 34: "दृढीकृता" or "दृढीकृतो"? Look at the last letter: It is 'त' (ta) with an '

नवमोऽङ्कः । २०५ गिरिनिकुञ्जगुञ्जद्गम्भीरगद्गदोद्गारघोरघोषणगोदावरीमुखरितविशालमे- खलाभुवो दक्षिणारण्यभूधरान् । अयं च मधुमतीसिन्धुसंभेदपावनो भग- वान्भवानीपतिरपौरुषेयप्रतिष्ठः सुवर्णबिन्दुरित्याख्यायते । (प्रणम्य ।) जयदेव भुवनभावन जय भगवन्नखिलवरद निगमनिधे । जय रुचिरचन्द्रशेखर जय मदनान्तक जयादिगुरो ॥ ४ ॥ (गमनमभनीय ।) अयमभिनवमेघश्यामलोत्तुङ्गसानु- र्मदमुखरमयूरीमुक्तसंसक्तकेकः । शकुनिशबलनीडानोकहस्निग्धवर्ष्मा वितरति बृहदश्मा पर्वतः प्रीतिमक्ष्णोः ॥ ५ ॥ दधति कुहरभाजामत्र भल्लूकयूना- मनुरसितगुरूणि स्त्यानमम्बूकृतानि । शिशिरकटुकषायः स्त्यायते सल्लकीना- मिभदलितविकीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥ ६ ॥ (ऊर्ध्वमवलोक्य ।) अये, कथं मध्याह्नः । तथा हि संप्रति योऽन्धकारस्तेन गुरवो ये निकुञ्जा लतादिपिहिताः कंदरीविशेषास्तेषु गुञ्जन्ती शब्दायमाना गद्गदध्वनिप्रधानप्रवाहनिःसरणा या गोदावरी तया मुखरितविपुल- मेखलाभुव इत्यन्वयः । अयमिति । मधुमती नदीविशेषः । संभेदः संगमस्तस्य पावनः पवित्रतोत्पादकः । अपौरुषेयप्रतिष्ठः पुरुषप्रयत्नाजन्यस्थापनः श्रुतिप्रति- पाद्यमाहात्म्यो वा स्वर्णबिन्दुरिति नाम तस्य भगवतः । जयेति । भुवनभावन चतुर्दशभुवनोत्पादक, अखिलवरद समस्तानतकामप्रद, निगमनिधे समस्तवाङ्म- यनिधे । आदिगुरुत्वं च सर्गादौ ब्रह्मणोऽप्युपदेशकत्वात् ॥ ४ ॥ अयमिति । अयं पर्वतो दृश्यमानो नेत्रयोः सुखं जनयतीत्यन्वयः । तस्य विशेषणानि । नवजलदैः श्यामीकृतोच्चसानुः । अत एव हृष्टमयूरीमुक्ताविच्छिन्नकेकः । तथा शकुनिभिः पक्षिभिः शबलाः कर्बुरा ये नीडानोकहास्तैः स्निग्धं वपुरस्य स तादृक् । शकुनयश्च बलाकाः केकिनश्च ग्राह्याः । तेषामेव तदानीं नीडारम्भः । तैरेव श्वेतश्यामैः कर्बुरता नीडानां स्यात् ॥ ५ ॥ दधतीति । अत्र ये तरु- णाश्च भल्लूकास्तेषामम्बूकृतानि सनिष्ठीवनानि भुक्तानि कुहरभाक्त्वेन प्रतिशब्द- गुणोरुकृतानि कर्तॄणि स्त्यानं स्थानस्थं दधति बिभ्रति । यथा सल्लकीनां वृक्षवि- शेषाणामिभैः पूर्वं दलिताः पश्चाद्विकीर्णा विक्षिप्ता ये ग्रन्थयस्तेषां यो निष्पन्दो द्रवः क्षरणं तद्गन्धः स्त्यायते सर्वतः संहतो भवति । प्रसरतीत्यर्थः ॥ ६ ॥

२०६ मालतीमाधवे काश्मर्याः कृतमालमुद्गतदलं कोयष्टिकष्टीकते तीराश्मन्तकशिम्बचुम्बितमुखा धावन्त्यपः पूर्णिकाः । दात्यूहैस्तिनिशस्य कोटरवति स्कन्धे निलीय स्थितं वीरुन्नीडकपोतकूजितमनुक्रन्दन्त्यधः कुकुभाः ॥ ७ ॥ तद्भवतु । माधवमकरन्दावन्विष्य यथाप्रस्तुतं साधयामि । (इति निष्क्रान्तः ।) शुद्धविष्कम्भः । (ततः प्रविशति माधवो मकरन्दश्च ।) मकरन्दः—(सकरुणं निःश्वस्य ।) न यत्र प्रत्याशामनुपतति नो वा रहयति प्रतिक्षिप्तं चेतः प्रविशति च मोहान्धतमसम् । अकिंचित्कुर्वाणाः पशव इव तस्यां वयमहो विधातुर्वामत्वाद्विपदि परिवर्तामह इमे ॥ ८ ॥ माधवः—हा प्रिये, मालति, कासि । कथमविज्ञाततत्त्वमद्भुत- तमं झटिति पर्यवसितासि । नन्वकरुणे, प्रसीद । संभावय माम् । काश्मर्या इति । काश्मर्याः मधुपर्णीतरोस्तस्मिन्काले निष्पत्रात् । उद्गतदलं तरुणनवपत्रम् । कृतमालच्छायम् । कोयष्टिकः पक्षिविशेषः । तस्य वने संभवात् । टीकते धावति । सरित्तीरे येऽश्मन्तकाख्या अतसीपर्यायास्तच्छिम्बिचुम्बितमु- खास्तदग्रस्पृष्टमात्रमुखाः । न तु पिपासया ते खादितवन्त इति चुम्बितपदस्या- शयः । पूर्णिका अशोकापरनामानः पक्षिविशेषाः । जलं गच्छन्ति । दात्यूहैस्तिनि- शस्य स्यन्दनापरनाम्नो मूले स्कन्धे जातिस्वभावात्रिलीय स्थितम् । तथा लतास्थि- तकुलायवर्तिपारावतकूजितमनुकूल्याधोदेशे कुकुभाः कूजन्ति । कुकुभो ग्रामचट- काकृतिः पक्षिविशेषः । यदाह—'शरच्चन्द्रिकाकारसितपुच्छो नीलगलः स्याद्ग्राम- चटकाकृतिः । कुकुभः कुकुटारावः स्थलजो रक्तवर्णकः ॥' इति ॥ ७ ॥ इति शुद्धविष्कम्भः । मकरन्दः । सकरुणं निःश्वस्यात्मगतमेव । न यत्रेति । इमे वयं सर्वे बुद्धिपौरुषोत्साहयुक्ता अपि तस्यां विपदि वर्तामहे तिष्ठामः । यत्र विपदि मनः कर्तृ । तामपि तत्प्राप्तिहेतुं कामन्दक्याश्वासनरूपां प्रत्याशां नानु- पतति नावलम्बते । तदाश्वासनस्याविषयत्वेनैवाभावात् । न वा प्रतिक्षिप्तं नि- राशं तत्प्राप्तिप्रत्याशां रहयति त्याजयति । बहुशोऽघोरघण्टादिव्यतिकरेऽपि पुनः- पुनस्तल्लाभदर्शनात् । मोहान्धकारमेव केवलं प्रविशति । मोहश्चात्राकर्तव्यतापरि- च्छेदः । अकिंचित्कुर्वाणा विपत्प्रतीकारानुरूपं किमपि कर्माकुर्वन्त आहारमात्र- व्यापाराः पशव इव । अत्र च प्रतिकूलदैवविलसितमेव हेतुर्नास्माकं पुरुषकार- दैगुण्यमित्याशयः ॥ ८ ॥ माधवः । अविज्ञाततत्त्वमविलक्षितविनाशकारणं

नवमोऽङ्कः । २०७ प्रियमाधवे किमसि मय्यवत्सला ननु सोऽहमेव यमनन्दयत्पुरा । स्वयमागृहीतकसनीयकङ्कण- स्तव मूर्तिमानिव महोत्सवः करः ॥ ९ ॥ वयस्य मकरन्द, दुर्लभः खलु जगति तावतः स्नेहस्य संभवः । सरसकुसुमक्षामैरङ्गैरनङ्गमहाज्वर- श्चिरमविरतोन्माथी सोढः प्रतिक्षणदारुणः । तृणमिव ततः प्राणान्मोक्तुं मनो विधृतं तया किमपरमतो निर्व्यूढं यत्करार्पणसाहसम् ॥ १० ॥ अपि च । मयि विगलितप्रत्याशत्वाद्विवाहविधेः पुरा विकलकरणैर्मर्मच्छेदव्यथाविधुरैरिव । सरसि रुदितैः स्नेहाकूतं तथाप्यतनोदसा- वहमपि यथाभूवं पीडातरङ्गितमानसः ॥ ११ ॥ यथा स्यादेवं पर्यवसितासि विनाशं गतासि । अत एवाद्भ

(सावेगम् ।) अहो नु खलु भोः, दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते वहति विकलः कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् । ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसा- प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥ १२ ॥ मकरन्दः—निरवग्रहो दहति दैवमिव दारुणो विवस्वान् । इयं च ते शरीरावस्था । तदस्य पद्मसरसः परिसरे मुहूर्तमास्यताम् । अत्र हि उन्नालबालकमलाकरमाकरन्द- निष्यन्दसंवलितमांसलगन्धबन्धुः । त्वां प्राणयिष्यति पुनः परिवर्तमान- कल्लोलशीकरतुषारजडः समीरः ॥ १३ ॥ प्रस्तावात्पूर्वं मत्प्राप्तौ विगलितप्रत्याशत्वाद्विकलाङ्गैस्तथा मर्मच्छेदे या व्यथा तया विधुरैरिवोद्वेगदायिभी रुदितैस्तथापि तस्यामपि दशायां मयि स्नेहाकूतं स्नेहप्रधा- नमाशयमतनोद्विस्तारितवती । असावहमपि यथाभूतं यादृशासं पीडातरङ्गितचे- तास्तथा त्वमेव स्मरसीत्यन्वयः ॥११॥ सावेगं ससंभ्रमम् । अहोशब्द आश्चर्ये । नु वितर्के । भोः संबोधौ । दलतीति । कर्मकर्तरि । स्वयमेव विधाय मदीयं हृदयं दारणप्रयत्नमतिक्रम्यापि गाढोत्कण्ठं यतो विदीर्णं किमिति नोपलभ्यत इत्यत्र द्विधेत्युत्तरम् । अन्तरैव हि दलने यादृशी व्यथा स्यात्तादृशी व्यथा हृदि वर्तत इति मकरन्दे प्रकाशयति । यथा कायः शरीरं हृदयेतरद्विकलो विह्वलो मोहं वैचित्यं वहति । यदि मोहः कथमेवं जानासीत्यत्रोत्तरम् । चेतनां मालती- वियोगवेदनाज्ञानं तु न मुञ्चत्येवेत्याशयः । तथान्तर्दाहः स्मरपवनसंधुक्षितशोका- नलरूपस्तनुं दहति । तर्हि 'दह भस्मीकरणे' इति धात्वर्थात्किमिति भस्मरूपता न दृश्यत इत्यत्र भस्मसान्न करोतीत्युत्तरम् । देहदाहे यादृशी रुजा तादृशी वर्तत इति व्यनक्ति । तथा विधिरननुकूलमाचरन्मर्मच्छेदनशीलः प्रहरतीव । तर्हि कथं जीवसीति चेदत्र न कृन्ततीत्युत्तरम् । चिरमयमनुभवतु यातनामिति जीविताकृ- न्तने हेतुः ॥१२॥ मकरन्दः । निरवग्रहो निरङ्कुशो निर्मोहो वा । निरवग्रहमिति क्रियाविशेषणं वा । दैवं प्राक्तनमसत्कर्मेव रविरपि प्रचण्डकरो मध्याह्ने त्वां दहति । इयमीदृशी दुरतिक्रमदशान्तरावतरणलिङ्गभूता । पद्मसरः पद्मप्रधानं सरः । उन्ना- लेति । अत्र सरसि त्वामीदृग्दशापन्नं पवनः प्राणयिष्यति । मरुद्विशेषणान्याह— उन्नालेति उद्गतनालानि यानि बालकमलानि प्रत्यग्रविकचानि तेषामाकर उत्पत्तिस्थानं तत्र यो माकरन्दो निष्यन्दः स्रुतिः । क्षरणमिति यावत् । तेन संव-

नवमोऽङ्कः । २७९ (परिक्रम्योपविशतः ।) मकरन्दः—(स्वगतम् ।) भवतु । एवं तावदाक्षिपामि । (प्रकाशम् ।) वयस्य माधव, एतस्मिन्मदकलमल्लिकाक्षपक्ष- व्याधूतस्फुरदुरुदण्डपुण्डरीकाः । बाष्पाम्भःपरिपतनोद्गमान्तराले दृश्यन्तामविरहितश्रियो विभागाः ॥ १४ ॥ (माधवः सोद्वेगमुत्तिष्ठति ।) मकरन्दः—कथं निष्प्रतिपत्तिशून्यमुत्थायान्यतः प्रवृत्तः । (निःश्वस्योत्थाय ।) सखे, प्रसीद । पश्य । वानीरप्रसवैर्निकुञ्जसरितामासक्तवासं पयः पर्यन्तेषु च यूथिकाकुसुमसामुज्जृम्भितं जालकैः । उन्मीलत्कुटजप्रहासिषु गिरेरालम्ब्य सानूनितः प्राग्भागेषु शिखण्डिताण्डवविधौ मेघैर्वितानायते ॥ १५॥ अपि च । लितो मिश्रीभूतो यो मांसलः पुष्टो गन्धस्तद्वन्धुस्तत्सहचरः । तथा पुरः परिव- र्तमाना ये कल्लोलास्तेषां शीकरा एव तुषारास्तैर्जडो मन्दगतिः ॥ १३॥ अथ मक- रन्दो मित्रस्य दुरन्ताधिदर्शनेन भ्रान्तचित्ततया विरहविपक्षतामुद्दीपनभावनां विस्मृत्य माधवस्यान्वचित्तताकरणाय तानेवोपन्यस्यति । आक्षिपाम्यन्यमनस्कं करोमि । एतस्मिन्निति । एतस्मिन्सरास भूप्रदेशा दृश्यन्ताम् । प्रदेशानां वि- शेषणान्याह—सहर्षमन्द्रध्वाना ये मल्लिकाक्षा हंसविशेषास्तेषां पक्षव्याधूताः पूर्वं पश्चात्स्फुरन्त उरवो दण्डा येषां पुण्डरीकाणां तानि येषु भूभागेषु ते तादृशाः । बाष्पाम्भःपूरितलोचनत्वात्कथं दृश्यन्तामित्यत आह—एकस्य बाष्पाम्भसः परिप- तनमन्यस्योद्गमनमित्यनयोरन्तराले ॥ १४ ॥ माधवस्य मकरन्दोक्तविनोदनोपदेश एवोद्वेगनिमित्तम् । मकरन्दः । निष्प्रतिपत्त्या मम तावद्वाक्यार्थानवबोधेन शून्यं शून्यहृदयता यथा स्यादेवमुत्थाय मकरन्दोपदिष्टातमविनोदनहेतून्विपरीतानाश- ङ्कावलोकयितुमसमर्थः। उत्थायान्यतोऽस्मात्स्थानात्स्थानान्तरं गन्तुं प्रवृत्त इत्यर्थः । अथ मकरन्दो मित्रस्य दुःसहं दशान्तरमापतत्प्रतिकर्तुमसमर्थो निःश्वस्य वदति— प्रसीद चित्तस्याभिलाषितां मुञ्च । अथवा प्रसन्नो भव । वानीरेति । वयस्य, नि- कुञ्जसहितानां नदीनां वेतसकुसुमैर्हेतुभूतैः प्राप्तसौरभं पयः पश्य । अत्र मनो विनो- दयेत्याशयः । पर्यन्तेषु नदीनां तटेषु । यूथिकाकुसुमानां जालकैर्मुकुलैरुज्जृम्भितं विकसितं तदपि पश्येत्याशयः । इतश्च सानूनालम्ब्य शृङ्गाण्याधारीकृत्य मेघैर्म- यूरोद्धतनृत्तनिमित्तं वितानायते पटमयवृत्तमण्डपंतयावार्यते । केषु देशेष्वित्यत

• -) स (-- -) त (---) त (---) ग (-) Wait! ma = --- sa = -- - ja = - - - sa = -- - ta = -- - ta = -- - ga = - Wait! Look at "मरुल्लोल": मरुत् is the END of pāda 1! Pāda 1: उत् (G) फुल् (G) ला (G) [म] र्जु (L) न (L) सर् (G) [स] ज (L) वा (G) सि (L) [ज] त (L) व (L) हत् (G) [स] पौ (G) रस् (G) त्य (L) [त] झं (G) झा (G) म (L) [त] रुत् (G) [ग] YES! Pāda 1 ENDS AT "मरुत्"! "मरुत्" CANNOT be part of pāda 2! Because "रुत्" is the 19th syllable of pāda 1! So pāda 2 MUST start AFTER "मरुत्"! Wait, but line 7 ends with: "झंझामरु-" with a hyphen! Why is there a hyphen after मरु? Wait! Is it a compound? YES

नवमोऽङ्कः । २१३ तरुणतमालनीलबहुलोन्नमदम्बुधराः शिशिरसमीरणावधूतनूतनवारिकणाः । कथमवलोकयेयमधुना हरिहेतिमती- र्मदकलनीलकण्ठकलहैर्मुखराः ककुभः ॥ १८ ॥ (निःश्वस्य शोकार्तिं नाटयति ।) मकरन्दः—कोऽप्यतिदारुणो दशाविपाको वयस्यस्य संप्रति वर्तते । (सास्रम्) मया पुनरज्ञानेन वज्रमयेन किल विनोदः प्रारब्धः । (निःश्वस्य ।) एवं च पर्यवसितप्रायेव नो माधवप्रत्याशा । (सभयं विलोक्य ।) कथं प्रमुग्ध एव । हा सखि मालति, किमप- रम् । निरनुक्रोशासि । अपहस्तितबान्धवे त्वया विहितं साहसमस्य तृष्णया । विषादद्योतकमव्ययम् । तरुणेति । हा प्रिये, त्वमपि यदि मद्वियुक्ता जीवन्ती तिष्ठसि तत्कथमधुनेदृशो दिशो द्रष्टुं शक्यास्तत्कथमवलोकयेयम् । कीदृश्यः क- कुभ इत्यत आह—प्रौढतापिञ्छतरुवन्नीलास्तथा बहुला बहवस्तथोन्नमन्तो मेघा यासु ताः । तथा शीतमारुतावधूतप्रत्यग्रशीकराः । तथा हरिहेतिमतीरिन्द्रका- र्मुकयुक्ताः । तथा मदेन हर्षेण कला ये नीलकण्ठकलहास्तैर्मुखराः । अत्रेन्द्रचाप- व्याप्तास्तथा मदान्धबर्हिकलहैर्दुःशब्दान्विताः कथमवलोक्याः संप्रतीदृश्यां दशा- यामिति दुरालोकत्वे हेतुः । शाब्दो ध्वनिः । अर्थस्तूद्दीपनविभावत्वेन ॥ १८ ॥ विर- हिजनात्यन्तानभीष्टा उन्नमदम्बुधरादिभिर्व्याप्ताः कथमवलोक्या मादृशैरिति शो- कश्चित्तवैधुर्यम् । आर्तिः पीडा । नाटयति माधवभूतो नटो न तु माधव एव । यतोऽवस्थानुकृतिर्नाट्यमुच्यते । न च माधवः स्वस्यावस्थामनुकरोतीति युक्तम् ॥ मकरन्दः । कोऽपि वक्तुमप्यशक्यो दशाविपाको मरणावस्थारूपः । वज्रमयेन ॥ सुहृद्विनाशदर्शनदशायामपि जीवतीति वज्रमयत्वहेतुः । विनोदो दुःखनिवारणो- पायः । माधवस्य जीवनोपाय इति निःश्वस्य चिन्तयति-एवं चेति । आशा- सनोपायाभावादवसितप्रायेव समाप्तेव । सख्युः प्रियात्वेन सखीति संबोधनम् । किमपरं भवद्बहुदूषणोक्त्या प्रयोजनम् । निरनुक्रोशासि निर्दयासीत्येतावत्तैव त्वया संवृत्तानि स्वदूषणानि ज्ञेयानि । यथा त्वयानवलोकितः पतिर्यस्तत्प्राप्तिनिमित्तमा- रब्धमहामांसविक्रयप्रसङ्गेन लब्धजीवितं रक्षितवांस्तथा त्वमपि कुतोऽप्यतर्किताग- मया माधवजीवितं न रक्षसीति निरनुक्रोशा । अपहस्तितेति । मालतीसंबो- धनमपेक्षितमातृपित्रादिसंमतिरिति । यया त्वया तदानीमस्य माधवस्य लोभेन

२१२ मालतीमाधवे तदिहानपराधिनि प्रिये सखि कोऽयं करुणोज्झितः क्रमः ॥ १९ ॥ कथमद्यापि नोच्छ्वसिति । हन्त, मुषितोऽस्मि । मातर्मातर्दलति हृदयं ध्वंसते देहबन्धः शून्यं मन्ये जगदविकलज्वालमन्तर्ज्वलामि । सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मज्जतीवान्तरात्मा विष्वङ्मोहः स्थगयति कथं मन्दभाग्यः करोमि ॥ २० ॥ कष्टं भोः, कष्टम् । बन्धुताहृदयकौमुदीमहो मालतीनयनमुग्धचन्द्रमाः । सोऽयमद्य मकरन्दनन्दनो जीवलोकतिलकः प्रलीयते ॥ २१ ॥ हा वयस्य माधव, गात्रेषु चन्दनरसो दृशि शारदेन्दु- रानन्द एव हृदये मम यस्त्वमासीः । तं त्वां निकामकमनीयमकाण्ड एव कालेन जीवित

नवमोऽङ्कः । २१५ अकरुण वितर स्मितोज्ज्वलां दृशमतिदारुण देहि मे गिरम् । सहचरमनुरक्तचेतसं प्रियमकरन्द कथं न मन्यसे ॥ २३ ॥ (माधवः संज्ञां लभते ।) मकरन्दः—(सोच्छ्वासम् ।) अयमचिरधौतराजपट्टरुचिरमांसल- च्छविर्नवजलधरस्तोयशीकरासारेण संजीवयति मे प्रियवयस्यम् । दिष्ट्या समुच्छ्वसितस्तावत् । माधवः—तत्किमिवात्र विपिने प्रियावार्ताहरं करोमि । फलभरपरिणामश्यामजम्बूनिकुञ्ज- स्खलनतनुतरङ्गामुत्तरेण स्रवन्तीम् । उपचितघनमालप्रौढतापिच्छनीलः श्रयति शिखरमद्रेनूतनस्तोयवाहः ॥ २४ ॥ (सरभसमुत्थायोन्मुखः कृताञ्जलिः ।) वरम्यं लामुद्धरता लोकान्तरं नयता । जीवितमिवोद्धरता । एतच्च सर्वं विलापप्रका- रत्वान्न तावद्रसविशेषपोषमावहति ॥२२॥ स्पृशन्माधवशरीरम् । अकरुणेति । स्मितसाहचर्येणोज्ज्वलामकलुषां दृशं वितर । तथातिदारुणगिरं स्मितोज्ज्वलां देहि । प्रियो मकरन्दो यस्य तादृक् तत्संबोधनम् । मां सहचरमनुरक्तचित्तम्, न तु बाह्यानुरागम् । कथं न मन्यसे कथं न जानासि । किमहं कदाप्युपरक्तचेता इति भावः । अत्र विशिष्टदृग्वचनदानमात्रेणैवेदानीं मम जीवनं स्यात्तन्मात्रेऽपि किं ते वैमुख्यमकरुणेति दारुणोक्तौ निमित्तम् ॥ २३ ॥ मकरन्दः । अचिरधौतः सद्योनिर्मलीकृतो राजपट्टः श्यामः पाषाणविशेषस्तद्वदेव रुचिरा रम्या तथा मांसला पुष्टा छविर्यस्य तादृगभिनवमेघसमूहः । आसारो धारासंपातः । अत्र वियोगिनो मा- धवस्योच्छ्वासे विरहिस्वर्गातिदुःसहन्‌वजलधरासारानुकूलत्वे प्रार्थनं मकरन्दस्य प्रि- याविरहितात्मसमानतयान्येष्वपि जलधरादीनां सुखजनकत्या भ्रान्तेर्ज्ञेयम्। दिष्ट्या भाग्येन ममास्मिनथ । उच्छ्वसितो विमुक्तनिरुद्धोच्छ्वासतावदयं धृत इत्याशयः ॥ माधवः—तदिति।'एति जीवन्तमानन्दः' इत्यस्यापि वाल्मीकिवचसः प्रत्याशा- वलम्बनीयेति भावः । चिरेणामुपगम्येति पूरणीयम् । किमिति सामान्यजातौ नपुं- सकलम् । प्रियायै म्रत्कुशलवार्तासमर्पकम् । फलभरेति । अद्रेः शृङ्गं नवो मेघः श्रयति । तदेनमेव वार्त्ताहरं करोमीत्याशयः । कल्पेक्षायामुत्तरेण स्रवन्तीमिति योज्यम् । स्रवन्त्या उत्तरायां दिश्यदूरे फलभरस्य यः परिणामः पाकस्तेन श्यामा या जम्बूलतास्ताभिर्वेष्टितो यो निकुञ्जस्तत्र यत्स्खलनं प्रतिघातस्तेन तनवस्तरङ्गा यस्यास्तथोक्ताम् । तथोपचितघनमाला निरन्तरपङ्क्तयो ये तापिञ्छास्तद्वन्नील इति

कश्चित्सौम्य प्रियसहचरी विद्युदालिङ्गति त्वा- माविर्भूतप्रणयसुमुखाश्चातका वा भजन्ते । पौरस्त्यो वा सुखयति मरुत्साधुसंवाहनाभि- र्विष्वग्बिभ्रत्सुरपतिधनुर्लक्ष्मा लक्ष्मीवदेतत् ॥ २५ ॥ (आकर्ण्य ।) अये, अयं प्रतिरवभरितकन्दरानन्दितोत्कण्ठनीलकण्ठ- कलकेकानुबन्धिना मन्द्रहुंकृतेन मामनुमन्यते यावदभ्यर्थये । भग- वन् जीमूत, दैवात्पश्येर्जगति विचरन्मप्रियां मालतीं चे- दाश्वास्यादौ तदनु कथयेर्माधवीयामवस्थाम् । आशातन्तुर्न च कथयतात्यन्तमुच्छेदनीयः प्राणत्राणं कथमपि करोत्यायताक्ष्याः स एकः ॥ २६ ॥ (सहर्षम् ।) अये, प्रचलितः । तदन्यतः संभावयामि । (इति परिक्रामति ।)

तोयवाहविशेषणम् ॥

नवमोऽङ्कः । २१५ मकरन्दः—(सोद्वेगम् ।) कथमिदानीमुन्मादोपराग एव माधवे- न्दुमास्कन्दति । हा तात, हा अम्ब, हा भगवति, परित्रायस्व माम् । पश्य माधवस्यावस्थाम् । माधवः—धिक्प्रमादः । नवेषु लोध्रप्रसवेषु कान्ति- र्दृशः कुरङ्गेषु गतं गजेषु । लतासु नम्रत्वमिति प्रमथ्य व्यक्तं विभक्ता विपिने प्रिया मे ॥ २७ ॥ हा प्रिये मालति । मकरन्दः— सुहृदि गुणनिवासे प्रेयसि प्राणनाथे कथमिव सहपांसुक्रीडनप्रौढसख्ये । प्रियजनविरहाधिव्याधिखेदं दधानं हतहृदय विदीर्य त्वं द्विधा न प्रयासि ॥ २८ ॥ माधवः—सुलभानुकारः खलु जगति वेधसो निर्माणसंनिवेशः । द्वियोगे लङ्घितो न जीविष्यतीत्येवंविधैर्वचनैरित्यर्थः । स एवैक आशातन्तु- स्तस्या आयताक्ष्याः प्राणरक्षां करोति यतः । तथोक्तमन्यत्रापि—'आशाबन्धः कुसुमसदृशः प्रायशो ह्यङ्गनानाम्' इति ॥ २६ ॥ अये, मद्वचसि कृतावधानी मद्बल्लभान्वेषणार्थं प्रचलित इति सहर्षत्वे हेतुः, तदन्यतः संभावयामीत्यन्यत्र संचरणमीदृक्तदन्वेषणार्थम् ॥ मकरन्दः । उन्माद एवोपरागो राहुग्रहो माधव एवेन्दुस्तमास्कन्दत्यभिभवति । हा तातेत्यादिपितृमातृनामोच्चारणं मकरन्दस्य बाल्यात्परं प्रथमयौवनं द्योतयति । भगवतीति कामन्दकीनामग्रहणं विपन्निरा- सार्थम् । माधवः । धिक्प्रमादोऽनवधानमस्मदादीनाम् । नवेष्विति । यतो मे प्रिया क्रूरैरिमैर्लोध्रप्रसवादिभिरस्मिन्वने प्रमथ्य भङ्क्त्वा व्यक्तं स्फुटं वि- भक्ता । तथा हि तत्कान्तिर्नूतनलोध्रप्रसवेषु, तथा हरिणेषु दृशः, तथा गजेषु गमनम्, तथा लतासु नम्रत्वम् । दृश्यत इति सर्वत्राध्याहार्यम् । इतीति प्रकारे ॥ २७ ॥ मकरन्दः—सुहृदीति । सुहृदि मित्रे गुणवति प्रीतिविषये प्राणनाथे येन विना प्राणान्धर्तुं न शक्यते । तथा पांसुक्रीडनादारभ्य प्रौढ- सख्ये । प्रियावियोगजन्यो य आधिर्मनोव्यथा सैव व्याधिस्तद्वेगं बिभ्राणे सति हतहृदय, विशीर्य विशीर्णीभूय कथं द्विधा न भवसीति ॥ २८ ॥ माधवः । किंचित्प्रशान्तोन्मादवेगो लोध्रप्रसवादिषु प्रिया विभक्तेति सादृश्यनिबन्धना भ्रान्तिरिति जानातीत्यर्थः । भवत्वित्येवं तावद्भवतु । जीवतु जीवन्तीतावत्क्वापि

२१६ मालतीमाधवे भवत्वेवं तावत् । (उच्चैः।) अयमहं भोः (प्रणिपत्य ।) भूधरारण्यवा- सिनः सत्त्वान्विज्ञापयामि । मुहूर्तमवधानदानेन मामनुगृह्णन्तु भवन्तः। भवद्भिः सर्वाङ्गप्रकृतिरमणीया कुलवधू- रिहस्थैर्दृष्टा वा विदितमथवास्याः किमभवत् । वयोऽवस्थां तस्याः शृणुत सुहृदो यत्र मदनः प्रगल्भव्यापारश्चरति हृदि मुग्धश्च वपुषि ॥ २९ ॥ कष्टं भोः । केकाभिर्नीलकण्ठस्तिरयति वचनं ताण्डवादुच्छिखण्डः कान्तामन्तःप्रमोदादभिसरति मदभ्रान्ततारश्चकोरः । गोलाङ्गूलः कपोलं छुरयति रजसा कौसुमेन प्रियायाः कं याचे यत्र तत्र ध्रुवमनवसरस्त एवार्थिभावः ॥ ३० ॥ अयं च दन्तच्छदारुणिमराजितदन्तमाल- मुन्नम्य चुम्बति वलीवदनः प्रियायाः । वर्तत इत्यर्थः । उच्चैरिति । वदतीति शेषः । अयमहं प्रथमं प्रणम्य पर्वतं वनचरान्सत्त्वान्सिंहादीन्प्राणिनो विज्ञापयामि । ते गत्वा मां मुहूर्तमनुगृह्णन्त्वव- धानमात्रेण । न बहु किंचित्प्रार्थयामीत्यर्थः । भवद्भिरिति । इहस्थैरिह वने स्थितिमद्भिः । कुलवधूः काचिद्दृष्टा । कुलवधूशब्देन वाराङ्गनाव्यावृत्तं साध्वी- लिङ्गमसाधारणं सूचितम् । सर्वाङ्गप्रकृतिरमणीयेति । सर्वशरीरावयवेषु स्वभाव- रमणीयत्वं न त्वलंकारादिकृतं रमणीयत्वमसाधारणम् । तल्लक्षणं कथितम् । अथ न दृष्टा त्वियं तदा परं प्रामाण्येन विज्ञायते । किं तस्याः समभवदिति । कीदृशी वयोवस्था तस्या इति ज्ञातुमिच्छास्ति चेत्तदा शृणुत । यस्यामवस्थायां हृदि प्रौढव्यापारो मदनश्चरति वपुषि च रमणीयो मुग्ध इति तेन च प्रथमयौवनद- शापि सूचिता । तल्लक्षणं भरते—'पीनोरुगण्डजघनमधुरं स्तनकर्कशं पतिमनो- ज्ञम् । सुरतं प्रति सोत्साहं प्रथमं तथौवनं कामः ॥' इत्युक्तम् ॥ २९ ॥ कष्टं भो इति प्रियाप्राप्त्युपायाभावेन नैराश्याद्दुःसहदुःखद्योतकम् । केकाभिरिति । कं याचे कं प्रार्थयामि । प्रियाकल्याणवार्तामिति शेषः । यथा मदीयोऽर्थिभावः प्रार्थकत्वमेव निश्चितं सत्त्वानां मयूरादीनामनवसरेनानवकाशेन ग्रस्तो निरा- कृतः । तथाहि नीलकण्ठस्तावत्ताण्डवादुद्धतनृत्तादुच्छिखण्ड उच्चैः कृतबर्हभारो मदीयं वचनं तिरयति नाकणर्यति । चकोरश्च स्वकान्तामन्तःप्रमोदादभिसरति । न मम वचो बहुमन्यते । गोलाङ्गूलश्च कृष्णमुखो वानरविशेषः । परागेण प्रियायाः कपोलं चर्चयति । अतोऽनवसरहेतव उक्ताः ॥ ३० ॥ दन्तेति । अयं वलीवदनो लोहितवक्त्रवानरः प्रियाया वक्त्रमुन्नमय्य चुम्बति । वदनविशेषण-

नवमोऽङ्कः । २१७ काम्पिल्यकप्रसवपाटल गण्डपालि- पाकारुणस्फुटितदाडिमकान्ति वक्त्रम् ॥ ३१ ॥ अयं च रोहिणानोकहस्कन्धविश्रान्तकण्ठः करी । कथमत्राप्य- नवसरः । कण्डुकुञ्चलितेक्षणां सहचरीं दन्तस्य कोट्या लिख- न्पर्यायव्यतिकीर्णकर्णपवनैराह्लादिभिर्वीजयन् । जग्धार्धैर्नवसह्रकीकिसलयैस्तस्याः स्थितिं कल्पय- न्नन्यो वन्यमतङ्गजः परिचयप्रागल्भ्यमभ्यस्यति ॥ ३२ ॥ (अन्यतो विलोक्य ।) अयं तु नान्तर्वर्धयति ध्वनत्सु जलदेष्वामन्द्रमुद्गर्जितं नासन्नात्सरसः करोति कवलानावर्जितैः शैवलैः । दानज्यानिविषादमूकमधुपव्यासङ्गदीनाननो नूनं प्राणसमावियोगविधुरः स्तम्बेरमस्ताम्यति ॥ ३३ ॥ अलमनेनाप्यायासितेन । (सानन्दम् ।) एष सानन्दसहचरीसमाक- माह—अधरारुणिम्ना रक्तीकृता कमनीया दन्तपङ्क्तिर्यत्र वदने तत्तादृक् । तथा रोचनिकाफलवत्पाटला कपोलपालिर्यत्र तत्तथा । पाकेनारुणं बीजोच्छ्वासेन स्फुटितं यद्दाडिमं तस्यैव कान्तिर्यत्र वक्त्रे तत्तादृगित्यर्थः ॥ ३१ ॥ एष करी तिष्ठतीति शेषः । रोहिणतरुमूले विश्रान्तग्रीवः । रोहिणो वटः । अनवसरो मद्वचनस्य । कण्डुकुञ्चलितेति । अन्यः कोऽप्ययं वनगजः कान्तातुष्ट्यतिप- रिचये प्रौढिमभ्यस्यति । किंकुर्वन्नित्यपेक्षायां कण्डूयनेन मुकुलितनयनां प्रियां दन्तस्य कोट्या लिखन् । तथा पर्यायेण क्रमेण व्यतिकीर्णौ विक्षिप्तौ कर्णौ तत्पव- नैराह्लादिभिः सुखजनकैरनुचरीं वीजयन् । तथा भुक्तार्धैः प्रत्यग्रसल्लकीपल्लवैः सह्याः करिण्या वृत्तिं समर्पयन्निति ॥ ३२ ॥ नान्तरिति । अयमन्यः । नूनं शङ्के । प्राणसमा प्रिया तद्वियोगेन विधुरः स्तम्बेरमो गजस्ताम्यति । यतो गर्जत्सु मेघेषु तद्गर्जितं न वर्धयति नाविष्करोति । तथासन्नान्निकटात्सरोवरादावर्जितैः शैवलैः कवलान्न करोति । तथा मदस्य या ज्यानिर्हानिस्तया मदपाताभावेन यो विषादस्तेन निःशब्दा ये मधुपास्तेषां यो व्यासङ्गो विशेषासक्तिर्मदनस्यानास्वा- दनाय निश्चलतया लयरूपस्तेन दीनमप्रहृष्टं वदनं यस्य तादृक् ॥ ३३ ॥ मत्स- मानव्यसनोऽयम्, तदलमनैन संलापद्वारायासितेन । एषोऽपरो यूथनाथः संला- पयोग्यो इत्याशयः । अस्य विशेषणम्—सानन्देति । सानन्दा या प्रियतमा तया समाकर्ण्यमानो विशिष्टध्वनिर्यस्य । सरोवरं कर्मतापन्नमवगाह्य विहरतीत्यन्वयः ।

स्य' or 'भुरभितस्य'? Look at the letter: it has a circle at top left, like 'भ'! It literally says "विकसत्पद्मभुरभितस्य"! A typo for सुरभितस्य! Let's look at the letter: yes, it has the little loop of 'भ': 'भुरभितस्य'. Line 26: जलचुबुकसंक्रान्तयः संपादिता दत्ताः । अनेन रतारम्भकं नायककृत्यमुक्तम् । Wait, "जलचुबुकसंक्रान्तयः"? Look at line 26: ज - ल - चु - बु - क - सं - क्रा - न्त - यः Yes, जलचुबुकसंक्रान्तयः! Line 27: गण्डूषपदेन स्वयं पीत्वा जलदानं ध्वनितम् । तथाम्भःकणवता स्थूलहस्तेन Line 28: सेकः कृतः । तदिदं द्वयं कामं युक्तमेव । दोषमाह-विरामे रतिविरामे पुनर- Line 29: कुटिलनालपद्मपत्रच्छत्रं न स्नेहाद्धृतम् । एतदयुक्तमित्यर्थः । अतः कान्तानुवृत्तिं Line 30: न जानासीति भावः ॥ ३४ ॥ अवधीरणा प्रतिवचनादानम् । तेन नीरसं यथा Line 31:

..."? No. Wait, let's search: does Sanskrit have "मदावलिङ्गोत्कण्ठ"? Could it be "मदावलिङ्गोत्कण्ठ"? Wait, look at: "मदावलिङ्गितोत्कण्ठ" vs "मदावलिङ्गोत्कण्ठ". Wait, whatever the letters physically are: म - दा - व - लि - ङ्गो - त्क - ण्ठ ? Wait, is it "तदावलिङ्गोत्कण्ठ"? Why "तदावलिङ्गोत्कण्ठ"? "तदा" (then) + "अवलिङ्गोत्कण्ठ"? Wait, does "अवलिङ्ग" exist? "अवलिङ्गन" - in some regions/texts, "अवलिङ्गनम्" is used as a synonym of "आलिङ्गनम्"! Wait! "अव-लिङ्ग्" or "परि-ष्वञ्ज्"? Yes! "अवलिङ्गन" = embracing! Wait, in Hindi/Bengali/Sanskrit: आलिङ्गन, उपगूहन, परिष्वङ्ग, संश्लेष. Could it be "तदाऽवलिङ्गोत्कण्ठ" -> "तदावलिङ्गोत्कण्ठ"? Wait, look at the root text: "तत्परिष्वङ्गोत्कण्ठ" तत्परिष्वङ्ग = तस्य परिष

-like opening, and it has an i-matra! Wait, is it 'द्धि'? Wait, could it be: "तद्धि रतिज्ञानान्मम"? Wait, what does "तद्धि रतिज्ञानान्मम सर्वशः प्रतिभाति" mean? Or "तद्धि रति..."? Wait, what about "तद्विरति..."? Look at 'द्व': in line 13 'तद्द्वयं' - 'द्' + 'द्व' has two bumps. In line 22, it has a loop: 'द्धि'! Wait, could it be "तद्धि" as one word, then "रतिज्ञानान्मम"? Wait! Could it be "तद्धि रतिज्ञानान्मम" -> "तद्धि रति..."? But why "रतिज्ञान"? Rati? No, Malti-Madhava, love? Wait, is it "तद्धि..." or "तद्विरति..."? Wait! In Sanskrit, विरति (virati) means detachment, cessation, indifference! Context: Line 17-18: "इदानीं वैराग्यप्रभावादाविर्भूतशरीरव्यतिरिक्तात्मसाक्षात्कारो मकरन्द आत्मगतमेव विचारयति" (Now, Makaranda, experiencing the realization of the self distinct from the body due to the power of detachment (वैराग्य)...) Line 19: "भार इति । यथा भाराक्रान्तोऽपि

नवमोऽङ्कः । २९१ तदेतदसितोत्पलद्युति शरीरमस्मिन्नभू- न्ममापि दृढपीडनैरपि न तृप्तिरालिङ्गनैः । यदुल्लसितविभ्रमा बत निपीतवत्यः पुरा नवप्रणयविभ्रमाकुलितमालतीदृष्टयः ॥ ३८ ॥ हन्त भोः, एकस्यां तनावेतावतो गुणसमाहारस्य संनिवेशः कथ- मिवाभूत् । सखे माधव, आपूर्णश्च कलाभिरिन्दुरमलो यातश्च राहोर्मुखं संजातश्च घनाघनो जलधरः शीर्णश्च वायोर्जवात् । निर्वृत्तश्च फलेग्रहिर्द्रुमवरो दग्धश्च दावाग्निना त्वं चूडामणितां गतश्च जगतः प्राप्तश्च मृत्योर्वशम् ॥ ३९ ॥ तत्परिष्वजे तावदेवं गतमपि प्रियवयस्यम् । अर्थितश्चानेन संप्र- त्ययमेवार्थः । (परिष्वज्य ।) हा वयस्य, विमलकलानिधे गुणगुरो, हा मालतीस्वयंग्राह

१२२ मालतीमाधवे आ जन्मनः सह निवासितया मयैव मातुः पयोधरपयोऽपि समं निपीय । त्वं पुण्डरीकमुखबन्धुतया निरस्त- मेको निवापसलिलं पिवसीत्ययुक्तम् ॥ ४० ॥ (सकरुणं विमुच्य । परिक्रम्य ।) इयमघस्तात्पाटलावती । भगवत्यापगे, प्रियस्य सुहृदो यत्र मम तत्रैव संभवः । भूयादमुष्य भूयोऽपि भूयासमनुसंचरः ॥ ४१ ॥ (इति पतितुमिच्छति ।) सौदामिनी—(प्रविश्य सहसा वारयित्वा ।) वत्स, कृतं साहसेन । मकरन्दः—(विलोक्य ।) अम्ब, कासि । किमर्थं त्वयाहं प्रतिषिद्धः । सौदामिनी—आयुष्मन्, किं त्वं मकरन्दः । मकरन्दः—मुञ्च । स एवास्मि मन्दभाग्यः । सौदामिनी—वत्स, योगिन्यस्मि । मालतीप्रत्यभिज्ञानं च धारयामि । (बकुलमालां दर्शयति ।) मकरन्दः—(सोच्छ्वासं सकरुणम् ।) अपि जीवति मालती । सौदामिनी—अथ किम् । वत्स, किमत्याहितं माधवस्य । यदनिष्ठं व्यवसितोऽसीत्याकम्पितास्मि । मकरन्दः—आर्ये, तमहं प्रमुग्धमेव वैराग्यात्परित्यज्यागतः । विप्रप्रतीकारः कृतः क्रियते वेति प्राप्याकिंचित्कारित्वाद्विधेय इत्याशयः । अपश्चिम आद्यः । पुनर्मालिङ्गनाभावाद्यमेवापश्चिमो दुर्लभः । पश्चिमावस्थान्त्यावस्था । आ जन्मन इति । जन्मप्रभृति सहचरतयाभिन्नजननीस्तन्यमपि पीत्वा संप्रति बन्धुतया बन्धुसमूहेन निरस्तं दत्तं निवापमेक एव पिबसि मकरन्दं विहायेल्य- युक्तम् । निवापः पितृतर्पणम् ॥ ४० ॥ प्रियस्येति । यत्र स्थाने प्रियस्य म- त्प्रीतिस्थानस्य सुहृदो यत्र देशे संभवो जन्म स्यात्, तत्रैव ममापि संभवो भू- यात् । तथामुत्र परलोके तस्यैवानुचरो भूयासमिति प्रार्थनाद्वयम् ॥ ४१ ॥ मक- रन्दः । कामन्दकीसदृशवेशसौहार्दवयोदर्शनादम्बेत्युक्तिः । प्रतिषिद्धो निवारितः । तस्यैवानुसंचरो भूयासमिति प्रार्थनावचो दूरादाकर्ण्य सौदामिनी पृच्छति । किं मक- रन्द इति ॥ सौदामिनी। अथ किम्। जीवतीत्यर्थः । अत्याहितं महाभीतिः। किं विनाशो जातो माधवस्येत्याशयः । अनिष्ठं खशरीरत्यागरूपं व्यवसितोऽसि ॥मक-

तदेहि । तूर्णं संभावयावः । (त्वरितं परिक्रामतः ।) मकरन्दः—(विलोक्य ।) दिष्ट्या प्रत्यापन्नचेतनो वयस्यः । सौदामिनी—संवदत्युभयोर्मालतीनिवेदितः शरीराकारः । माधवः—(आश्वस्य ।) अये, प्रतिबोधितवानसि केनापि । (विचिन्त्य ।) नूनमस्यायं नवजलधरप्रभञ्जनस्यानवेक्षितासदवस्थो व्या- पारः । भगवन् पौरस्त्य वायो, भ्रमय जलदानम्भोगर्भान्प्रमोदय चातका- न्कलय शिखिनः केकोत्कण्ठान्कठोरय केतकान् । विरहिणि जने मूर्च्छां लब्ध्वा विनोदयति व्यथा- मकरुण पुनः संज्ञाव्याधिं विधाय किमीहसे ॥ ४२ ॥ मकरन्दः—सुविहितमनेनाखिलजन्तुजीवनेन मातरिश्वना । अपि च । एते केतकसूनसौरभजुषः पौरप्रगल्भाङ्गना- व्यालोलालकवल्लरीविलुठनव्याजोपभुक्ताननाः । किंचोन्निद्रकदम्बकुड्मलपुटीधूलीलुठत्षट्पद- व्यूहव्याहृतिहारिणो विरहिणः कर्षन्ति वर्षानिलाः ॥ ४३ ॥ रन्दः । प्रमुग्धं प्रकृष्टमोहग्रस्तम् । प्रलयावस्थागतमिति यावत् । मकरन्दः । प्रत्यापन्नचेतनः प्रादुर्भूतसंज्ञः॥ सौदामिनी पूर्वमदृष्टमाधवमकरन्दशरीराकारा संप्रति द्वावपि विलोक्याह-संवदतीति । मालत्या यादृश्याकृतिः कथिता तादृश्येव द्वयो- रपीत्यर्थः ॥ माधवः। नूनं शङ्के निश्चितं वा । व्यापारो मन्मोहच्छेदनानुगुणं कर्म । प्रभञ्जनस्य महतोऽस्यामवस्थायां मोह एव चरमदशानुभवप्रतिपक्ष इत्याशयः । स्वमोहविच्छेदनहेतुं प्रभञ्जनमवधार्य तमेवोपालम्भवचोभिर्वाक्यैराह-भ्रमयेति । इतस्ततो मेघान्भ्रमय । जलदानां भ्रमणेन संतापशान्तिर्भविष्यति । अम्भोगर्भ- त्वेन च संपूर्णकामाञ्जरामरणरहितवारिपिपासादितांश्चातकान्प्रमोदय । तथा मयूरा- नेतेनैव हेतुना केकाविषये सामिलाषान्कुरु । तथा केतकान्कठोरय जलसेकव्यतिक- रेण प्रौढान्कुरु । मादृशविरहिणि जने पुनर्दैवान्मूर्च्छां लब्ध्वा तद्वाराप्यात्मव्यथां विनोदयति निराकुर्वाणे । संज्ञारूपं चैतन्यरूपं व्याधिं