मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

७४ मालतीमाधवे गमनसमये कण्ठे लग्ना निरुध्य निरुध्य मां सपदि शपथैः प्रत्यावृत्तिं प्रणम्य च याचते ॥ २ ॥ इदं च तत्र साधीयः प्रत्याशानिबन्धनम् । शाकुन्तलादीनितिहासवादा- न्प्रस्तावितानन्यपरैर्वचोभिः । श्रुत्वा मदुत्सङ्गनिवेशिताङ्गी चिराय चिन्तास्तिमितत्वमेति ॥ ३ ॥ तदद्य माधवसमक्षमुत्तरमुपक्रमिष्यामः । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) वत्से, इत इतः । (ततः प्रविशति मालती लवङ्गिका च ।) मालती—(स्वगतम् ।) कहं उवहारीकिदम्हि राह्णो तादेण । राआराहणं क्खु तादस्स गुरुअं, ण उण मालदी । (सास्रम् ।) हा

१. कथमुपहारीकृतास्मि राज्ञस्तातेन । राजाराधनं खलु तातस्य गुरुकम्, ‘देयं ददाति’ इति पाठे देयं कर्पूरादिकं प्रीतिदानं ददातीत्यर्थः । तथानु- वर्तेत आनुकूल्येनाभ्युत्थानासनप्रदानादिनोपचरति । तथा स्वसमीपान्मठं प्रति गमनावसरे मदीयकण्ठासङ्गिवलयीकृतबाहुपाशा मां बहुशो निरुध्य सर्वथा गन्तव्यमिति मया निर्बध्यमाना सपदि प्रत्यावृत्तिं तस्मिन्नेव च क्षणे पुनरागमनं शपथैरिदानीमेव यदि नागच्छसि तर्हि गुरुं ते स्वहस्तेन मारि- तवत्यसि ममान्यथाभावमाचरितवत्यसीत्येवमादिभिरनेकरनतिक्रमणीयैः प्रमाण- वचनैः प्रणम्य मामेवं याचते । प्रार्थयत इत्यर्थः ॥ २ ॥ इदं चेति वक्ष्य- माणं च साधीयो दृढतरं प्रत्याशायाः सर्वथा मदुक्तमसौ करिष्यत्येवंरूपाया निबन्धनं निमित्तम् । किं तदित्यत आह—शाकुन्तलादीनिति । अन्य- परैरन्यः स्वव्यतिरिक्तो जनः परस्तात्पर्यगोचरो येषां तैर्मुखतोऽन्योद्देशेन प्रवृ- त्तवदवभासमानैर्वस्तुतस्तु खोपदेशायैव प्रवृत्तैर्वचोभिः प्रस्तावितान्मया मत्प्रेरितेन वा सखीजनेन प्रसङ्गिताञ्शकुन्तलावृत्तान्तप्रमुखानितिहासवादाञ्श्रुत्वा मदुत्स- ङ्गनिवेशिताङ्गी यथेष्टविनियोगार्हस्त्वैष जनस्तदस्य मरणं जीवितं वा त्वदेकाय- त्तमित्यात्मानं निवेदयन्तीव मदङ्कविनिपातितशरीरा चिरकालं चिन्तया कथं मया शकुन्तलादिवत्कर्तव्यं को वात्राभ्युपाय इति विचारेण स्तिमितत्वं निश्चेष्टतामेति प्राप्नोति । इत्येतत्साधीयः प्रत्याशानिबन्धनमित्यर्थः । स एष श्लोकद्वयार्थो रति- रहस्ये दूतीवशीभूतनायिकारूपवर्णनसमये कथितः । यथा—‘एवं प्रयुज्यमाने लक्षयितव्यस्तदीय आकारः । दृष्ट्वा ब्रवीति सस्मितमन्तिक एवोपविशतीति ॥ पृच्छति भोजनशयने चाह्वानं दिशति रहसि वा मिलती । निःश्वसति जृम्भयति च स्ववित्तमस्यै ददाति किंचिद्वा ॥ यान्तीमेष्यसि पुनरिति वदति तथा साम- वादिनी भवति ॥’ इत्यादि ॥ ३ ॥ तदिति । माधवस्य समीप एवोत्तरमुपरितनं

तृतीयोऽङ्कः । ७५ ताद, तुमं वि मह णाम एवं ति सबहा जिदं भोअतिण्हाए । (सान- न्दम् ।) कहं महाउलप्पसूदो सो महाभाओ । सुहु भणिदं पिअस- हीए कुदो वा महोअहिं वज्जिअ पारिजादस्स उग्गमो त्ति । अवि णाम तं उणो वि पेक्खिस्सं । लवङ्गिका—सैहि, एसो क्खु महुरमहुरसाइमञ्जरिकवल- णकेलिकलकोइलउलकोलाहलाउलिदसहआरसिहरुड्डीणचडुलचञ्चरी- अणिअरवइअरुद्दलिददलकरालचम्पआहिवासमणोहरो मरालजहणप- रिणाहुद्वहणमन्थरोरुभरविसंठुलक्खलिदचलनसंचलणोवणीअसेअसी- अरसुहाबिन्दुज्जलमुद्धमुहचन्दचन्दणाअमाणसीअलफंसो तुमं परिस्स- अदि कुसुमाअरुज्जाणमारुदो । ता पिअसहि, इदो परिक्कमावो । (परिक्रम्य प्रविशतः ।) न पुनर्मालती । हा तात, त्वमपि मम नामैवमिति सर्वथा जितं भोगतृष्णया । कथं महाकुलप्रसूतः स महाभागः । सुष्ठु भणितं प्रियसख्या कुतो वा महो- दधिं वर्जयित्वा पारिजातस्योद्गम इति । अपि नाम तं पुनरपि प्रेक्षिष्ये । १. सखि, एष खलु मधुरमधुरसार्द्रमञ्जरीकवलनकेलिकलकोकिलकुलकोला- हलाकुलितसहकारशिखरोड्डीनचटुलचञ्चरीकनिकरव्यतिकरोद्दलितदलकराल- चम्पकाधिवासमनोहरो मरालजघनपरिणाहोद्वहनमन्थरोरुभरविसंस्थुलस्खलि- तचरणसंचरणोपनीतस्वेदशीकरसुधाबिन्दूज्ज्वलमुग्धमुखचन्द्रचन्दनायमानशी- तलस्पर्शस्त्वां परिष्वजति कुसुमाकरोद्यानमारुतः । तत्प्रियसखि, इतः परिक्रमावः । कार्यजातमद्योपक्रमिष्यामः ॥ 'नेपथ्य—' इत्यादि 'पुनः प्रेक्षिष्ये' इत्यन्तं गतार्थः ॥ लवङ्गिका । सखि, एष खलु मधुरेण मधुरसेनाद्रीणां भृशं क्लिन्नानां मञ्जरीणां कवलनमेव केलिस्तया कलोऽत्यन्तमधुरो यः कोकिल- कुलकोलाहलस्तेनाकुलितात्सहकारशिखरादुत्त्रासेनोड्डीनानां चतुलानां चञ्चरीक- निकराणां व्यतिकरेण विमर्देनोद्दलितदलानांमूर्ध्वं विकसितपत्राणां करालानां दन्तुराणाम् । 'करालो दन्तुरे तुङ्गे विशाले विकचेऽपि च' इति वचनात् । चम्पकानां चाम्पेयकुसुमानामधिवासेन मनोहरः । मरालस्य समवृत्तस्य । 'मरालं समवृत्तं स्यात्' इति वचनात् । जघनपरिणाहस्य नितम्बप्राग्भागविस्तारस्योद्व- हनभारेण मन्थरं मन्दं तथोरुभरेण विसंस्थुलं विषमं स्खलितं यच्चरणसंचरणं पादगमनं तेनोपनीतैः खेदशीकरैरेव सुधाबिन्दुभिरुज्ज्वलस्य मुग्धमुखचन्द्रस्य स्वकीयस्य चन्दनायमानः शीतलस्पर्शो यस्य स त्वां परिष्वजति कुसुमा- करोद्यानमारुतः । तदितः परिक्रमावः ॥ 'गतश्च तत्र माधवः' इति सूचितो ८ मालतीमा०

५६ मालतीमाधवे ( ततः प्रविशति माधवः । ) माधवः—हन्त, परागता भगवती । इयं हि मम आविर्भवन्ती प्रथमं प्रियायाः सोच्छ्वासमन्तःकरणं करोति । निदाघसंतप्तशिखण्डियूनो वृष्टेः पुरस्तादचिरप्रभेव ॥ ४ ॥ दिष्ट्या लवङ्गिकाद्वितीया मालत्यपि । आश्चर्यमुत्पलदृशो वदनामलेन्दु- सांनिध्यतो मम मुहुर्जडिमानमेत्य । जात्येन चन्द्रमणिनेव महीधरस्य संधार्यते द्रवमयो मनसा विकारः ॥ ५ ॥ माधवः प्रविशति । माधवः । हन्तेति हर्षे । परागताभिमुखमागता । परेत्यु- पसर्गोऽत्राभिमुख्यद्योतकः । आविर्भवन्तीति । प्रियायाः प्रथममाविर्भवन्ती प्रकटीभवन्ती भगवती प्रियतमायाः पुनर्दर्शननैराश्यान्मृतप्रायं ममान्तःकरणं दयितागमनसूचकतया सोच्छ्वासं सजीवं करोति । कथमिव निदाघसंतप्तस्य मयूरस्य वृष्टेः पुरस्तादाविर्भवन्ती संनिहितां वृष्टिं सूचयन्ती । अचिरप्रभा विद्यु- दिवेत्युपमा । तत्र माधवस्य मालतीदर्शनाभिलाषो द्वितीयाङ्कगतमालतीवृत्तान्त- नन्दनवृत्तान्तविच्छेदे प्राप्ते पुनर्दर्शनहेतुत्वेनाच्छेदकारणत्वाद्बिन्दुः । यथा— ‘अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्’ इति । अत्र च तृतीयचतुर्थाङ्काभ्यां पुनरन्योन्यसंदर्शनात्मकावान्तरप्रयोजनसंघटितैकभावकथांशनिरूपकाभ्यां नि- र्दिष्टस्य बिन्दोश्चतुर्थाङ्के ‘तत्सर्वथा संगमनाय यत्नः प्राणव्ययेनापि मया विधेयः’ इति वक्ष्यमाणस्य यत्नस्य समन्वयादुपजातम् ‘तदास्यताम् । किंचिदा

सो विलसनं" -> "विलास इव विलासो विलसनं"

Line 24: "कान्तिप्रकर्षस्तेन लुलितैराविलैः । भग्नैरिति यावत् । अलसैः क्रियास्वनुन्मु-" Wait, let's re-verify: "लुलितैराविलैः" - wait, in the text: Is it "लुलितैराविलैः" or "लुलितैरविलैः"? Look at the vowel: There is an आ-कार on त? "तैर" then "ा"? No, "लुलितैरावि्लैः" - look between र and व: There is an आ-कार: 'रा'! So "लुलितैरावि..." then 'लैः': "लुलितैराविलैः". Wait, what is after that? "भग्नैरिति यावत् ।" Wait, let's look at "भग्नैरिति": भ (bha) ग्न (gna) with ै (ai) then what is that stroke? Is it "भग्नप्रायैरिति"? No, it's "भग्नैरिति" - there's just a duplicate matra or broken type. Let's transcribe भग्नैरिति यावत् ।.

Line 25: "खैरङ्गैर्मनोभवाग्निं ज्वलयति दीपयति । हृदयं मदयति हर्षपरवश

७८ मालतीमाधवे मालती—सैहि, देण इदो वि अवरस्सि अवचिणुह्म । कामन्दकी—(मालतीं परिष्वज्य ।) अयि, विरम विरम । निःसहा जातासि । स्खलयति वचनं ते संश्रयत्यङ्गमङ्गं जनयति मुखचन्द्रोद्भासिनः स्वेदबिन्दून् । १. सखि तेनेतोऽप्यपरस्मिन्नवचिनुवः । अपरिमेयान्यपरिच्छेद्यान्याश्चर्याणि यत्र तदाचार्यकं कामतन्त्रोपदेशकौशलं भग- वत्याः। यत्प्रसादादिदानीमिहैकाकिनीं कुसुमावचयसंभ्रमसंस्रमानांशुकतया स्फुटं विभाव्यमानसर्वावयवसौन्दर्यशालिनीं प्रियतमां योऽहमन्तर्हित एव निःशङ्कम- वलोकयन्नमृतसरसि निमग्न इव भवामीत्यर्थः । अनेन पूर्वं दृष्टायाः पश्चादन्तरित- दर्शनाया मालत्याः पुनरनुसरणात्परिसर्पो नामाङ्गमुक्तम् । यथा-'परिसर्पस्तु बीजस्य दृष्टनष्टानुसर्पणम्' इति ॥ मालती । सखि, तेनेतोऽप्यपरस्मिन्नवचिनुवः । अन्यस्मिन्प्रदेशे॥अथ कामन्दकी प्रच्छन्नस्थापितमाधवसमीपं मालतीमुपायेनानीय ततोऽन्यत्र जिगमिषन्तीं तां निरुध्य तत्रैव स्थापयितुमाह—कामन्दकी— अयीति । निःसहा पर्यटनासमर्था जाता । कुत इत्यत आह—स्खलय- तीति । हे सुभ्र । सुभ्रूशब्दस्योवङ्स्थानत्वेन नदीसंज्ञाप्रतिषेधादपि 'अम्बार्थन- द्योर्ह्रस्वः' इति ह्रस्वाप्राप्तावपि 'विमानना सुभ्रु कुतः पितुर्गृहे' इत्यादि महाकवि- प्रयोगदर्शनात्साधुत्वं सुभ्रुशब्दस्य ज्ञेयम् । खेदः पुष्पावचयजनितश्रमः । 'मनः- शरीरयोः खेदः क्रियातिशयतः श्रमः' इति वचनात् । त्वयि वल्लभालोक- नेन वल्लभकर्मकेण गाढाभिलाषायाः कामिन्या अवलोकनेन सर्वथा सर्वेणापि प्रकारेण तुल्यं यथा स्यात्तथा विलसति । वल्लभमवलोकयन्त्या येऽनुभावास्ते श्रम- वशात्त्वय्यपि दृश्यन्त इति नर्मगर्भोक्तिः । अथ च लतान्तरितवल्लभकर्तृकालो- कनेन त्वद्गोचरेण तुल्यमेककालतयैकालम्बनतया च सह वर्तत इत्यपि प्रतीतिः । किंच वल्लभकर्तृकावलोकनजनिता एवैतेऽनुभावा न श्रमप्रभावाः, तेन विलोक- यन्तं वल्लभमजानानाया अपि ते तत्कटाक्षसंस्पर्शमात्रेण चन्द्रकान्तस्येव चन्द्रक- रसंपर्कमात्रेणैवंविधो विकार इत्यहो ते गाढानुरागित्वमिति प्रतिपाद्यां मालतीं प्रत्यपह्नवातिशयोक्तिध्वनिः । एवमियं रक्षिजनसहस्ररक्षिताप्युपायेन मयैव पुनर्ब- ल्भालोकनगोचरतां नीता, न तु भवत्येति लवङ्गिकां प्रति ध्वनिः । तदालो- कनमार्गमियमानीता । तद्विश्रम्भमवलोकयेति तटस्थं माधवं प्रत्यस्यास्त्वदनुरागेण त्वया विलोक्यमानायास्तामत्र संनिहितमजानानाया अप्येते विकारा इत्यहो ते युवतिजनहृदयाकर्षणप्रावीण्यमिति तमेव प्रतिव्यज्यत इति बहुधा व्यङ्ग्यस्योद्भा- वयितुं प्रतिश्लोकं प्रतिपदं च शक्यत्वेऽपि विस्तरभयादस्माभिरुपेक्षितम् । कथं तुल्यतेत्यपेक्षायां श्रमप्रियदर्शनयोः कार्यसाम्यमाह—ते वचनं स्खलयति गद्गदं

तृतीयोऽङ्कः । मुकुलयति च नेत्रे सर्वथा सुभ्रु खेद- स्त्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन ॥ ८ ॥ (मालती लज्जां नाटयति ।) लवङ्गिका—सोहणं भअवदीए आणत्तं । माधवः—हृदयंगमः परिहासः । कामन्दकी—तदास्यताम् । किंचिदाख्येयमाख्यातुकामास्मि । (सर्वा उपविशन्ति ।) कामन्दकी—(मालत्याश्चुबुकमुन्नमय्य ।) शृणु चित्रमिदं सुभगे । १. शोभनं भगवत्याज्ञप्तम् । करोति । श्रमादपि स्खलितवाग्भवति । प्रियतमदर्शनादपि गद्गदाख्यः सात्त्विक- भावो भवति । यथा—'मदप्रमोदव्रीडादेर्वाक्स्तम्भो गद्गदं विदुः' इति ॥ अङ्गमङ्गं प्रत्यवयवं संश्रयति । सर्वेष्ववयवेष्वभिव्याप्तो वर्तत इत्यर्थः । वल्लभालोकनपक्षे तु अङ्गं कर्तृ । अङ्गमवयवान्तरं कर्मभूतं श्रमवशात्संश्रयतीति श्रमाख्यः सात्त्वि- कभाव उक्तः । तल्लक्षणं तूक्तम् । अस्मिन्पाठे वल्लभालोकनेन तुल्यमिति सहो- क्तिनिर्वाहकं वल्लभालोकनस्य कर्तृत्वेन प्रक्रान्तस्य परित्यागेन कर्त्रन्तरस्वीकारात् । न च व्यङ्ग्यत्वादस्यार्थस्यायमदोष इति वाच्यम् । तुल्यमिति सहार्थतुल्यशब्दबला- दुभयोरपि वाच्यत्वेन व्यङ्ग्यत्वाभावात् । वल्लभालोकनजनितानुभावाभिव्यक्तो हि शृङ्गारो व्यङ्ग्यः । न तु वल्लभालोकनव्यापारः । तस्मात् 'संशयति' इति पाठः श्रेयान् । अङ्गमङ्गं संशयति स्रस्तं करोति । अङ्गसादोऽनेनोक्तः । स चोभयत्र साधारण एव । मुखचन्द्र उद्भासनशीलान्स्वेदकणान्जनयति । अनेन स्वेदो द्वयो- रपि साधारणो दर्शितः । यथाह—'वपुर्जलोद्गमः स्वेदो रतिधर्मश्रमादिभिः' इति । नेत्रे च मुकुलयति । यदाह—'निःश्वासस्वेदसीत्काराः संकोचो मुखनेत्रयोः । एते श्रमस्यानुभावाः' इति । पक्षान्तरे च सुखपारवश्यान्नेत्रसंमीलनं स्तम्भाख्यं सात्त्वि- कभावं व्यनक्ति । सहोक्तिदीपकयोः संकरः ॥ ८ ॥ लवङ्गिका । शोभनं भगव- त्याज्ञप्तम् । माधवः । परिहासो नर्मवचनम् । अनेन नर्माङ्गमङ्गमुक्तम् । यथा— 'परिहासवचो नर्म' इति । कामन्दकी—तदास्यतामित्यादि । किंचिदाख्येय- मल्पमेव वक्तव्यम् ॥ चुबुकं वदनाधोभागं लज्जावनतमुन्नमय्य । आहेति शेषः । शृण्वित्यादि । रतिरहस्यवचनप्रतीकोपादानं कामन्दक्या वक्ष्यमाणस्य नायक- विरहातिशयस्य दूतीव्यापारतया शास्त्रसिद्धतां सूचयितुम् । यदाह—'उत्पाद्य सौम- नस्यं ब्रूयात्सुभगे शृणुष्व यच्चित्रम् । चित्रं किमयं व्यतिकरमसौ युवा कुसुमसुकु- मारः ॥ दृष्टिभुजङ्गीदष्टस्तव सखि संदेहमारूढः । श्वसिति स्विद्यति मुह्यति संतापोऽप्यस्य कोऽपि दुर्वारः ॥ त्वन्मुखचन्द्रसुधारसमप्राप्य प्राणिता नासौ । स्वप्नेऽपि तस्य नेह कदापि सुभगे विकारोऽभूत् ॥' इति । सुभगे इति संबोधन॑ त्वदीयसौभाग्यमीदृशं येनैकाकी पित्रोरेकपुत्रो माधवः कुलालम्बनं श्रवण-

८० मालतीमाधवे मालती—१अवहिदम्हि । कामन्दकी—अस्ति तावदेकदा प्रसङ्गतः कथैंन्न एव मया मा- धवाभिधानः कुमारः, यस्त्वमिव मामकीयस्य मनसो द्वितीयं बन्धनम् । लवङ्गिका—२सुमरामो । कामन्दकी—स खलु मदनोद्यानयात्रादिवसात्प्रभृति दुर्मनाय- मानः परवानिव शरीरोपतापेन । तथाहि । यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते व्यनक्त्यन्तस्तापं तदयमतिधीरोऽपि विषमम् । प्रियङ्गुश्यामाङ्गप्रकृतिरपि चापाण्डु मधुरं वपुः क्षामं क्षामं वहति रमणीयश्च भवति ॥ ९ ॥ लवङ्गिका—३ऐंदं वि तस्सिं अवसरे भअवदिं तुवराअन्तीए अवलोइदाए उदीरिअं आसि । जह अस्सद्धसरीरो माहवो त्ति । १. अवहितास्मि । २. स्मरामः । ३. एतदपि तस्मिन्नवसरे भगवतीं त्वरयन्त्यावलोकितयोदीरितमासीत् । यथाऽस्वस्थशरीरो माधव इति । मात्रादेवात्रागत्य वर्तत इत्यादि स्फुटम् ॥ मालती । अवहितास्मि ॥ कामन्दकी । प्रसङ्गतोऽस्वस्थशरीरो माधव इत्यवलोकितोक्तिप्रसङ्गात् । मनसो बन्धनम् । बध्नात्यन्यत्र गमनं निरुध्य स्वैकायत्तं करोतीति ॥ बन्धनं विश्रान्तिस्थानम् । प्रेमभाजनमित्यर्थः । लवङ्गिका । स्मरामः ॥ कामन्दकी—स इति । दुर्मनायमानो दुःखितमनस्क इवाचरन् । परवा- निति परवशः । मदनोद्यानयात्रेत्यनेन प्राथमिकान्योन्यदर्शनप्रतीतेश्चक्षुःप्रीति- रुक्ता । दुर्मनायमान इति चित्तासङ्गः । तामुद्दिश्यासौ मदनेन तास्ता दशाः प्रापित इति निवेदयितुमवस्थान्तराण्याह—यदिन्दाविति । इन्दावमृतमय- शरीरे सकललोकाह्लादके प्रणयिनि निरतिशयप्रेमभाजने जने वा यदयमानन्दं निर्वृतिविशेषं न भजते ततोऽयमतिधीरोऽपि धैर्यवानपि विषममतिदुःसहमन्त- स्तापं व्यनक्ति द्योतयति । अरतिसंतापाख्यमवस्थाद्वयमनेनोक्तम् । तथा प्रियङ्गुः फलिनीलता तद्वच्छ्यामाङ्गप्रकृतिः स्वाभाविकी देहकान्तिर्यस्य स तादृशोऽपि चापाण्डु विरहजनितपाण्डिमवत्तथापि मधुरं माधुर्यगुणवत् । 'सर्वावस्थासु चेष्टानां माधुर्यं मृदुकारिता' इति माधुर्यलक्षणम् । क्षामं क्षाममत्यन्तकृशीभूतं वपुर्वहति । न चायं व्याधिनिमित्तः कार्श्यपाण्डुतादिरित्याह—रमणीयः कान्ति- मात्रावशेषेण मनोहराकारश्च भवति । कार्श्य नामावस्थोक्ता । अनुमानविरोधयोः संसृष्टिः ॥ ९ ॥ लवङ्गिका । एतदपि तस्मिन्नवसरे भगवतीं त्वरयन्त्यावलोकि-

तृतीयोऽङ्कः । ८१ कामन्दकी—यावदहमश्रृणवं मालत्येवास्य मन्मथोन्मादहेतु- रिति । ममापि स एव निश्चयः । कुतः । अनुभवं वदनेन्दुरुपागम- न्नियतमेष यदस्य महात्मनः । क्षुभितमुत्कलिकातरलं मनः पय इव स्तिमितस्य महोदधेः ॥ १० ॥ माधवः—अहो उपन्यासशुद्धिः । अहो मम च महत्त्वारोपणे यत्नः । अथवा । शास्त्रे प्रतिष्ठा सहजश्च बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी । कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्व- मेते गुणाः कामदुघाः क्रियासु ॥ ११ ॥ तया निवेदितमासीत् । यथास्वस्थशरीरो माधव इति । कामन्दकी—याव- दिति । मन्मथकृतोन्माद उन्मथनं कर्णाकर्णिकया श्रुत्वाहम्प्येतदेवं निर- णैषम् । अन्यथा तद्धैर्यचलनायोगादिति भावः । अनुभवमिति । एष इति मालतीमुखं चुबुकदेशे गृहीत्वा निर्दिशति । वदनेन्दुरस्य प्रकृतत्वेन बुद्धि- स्थस्य लतान्तरिततया च पुरोवर्तिनो माधवस्यानुभवं समुपागमद्दर्शनविषयतां प्राप्तः । नियतं निश्चितं सर्वथास्यैवंविधविषमदशाविपाकहेतुभूतं तदाननेन्दुदर्शनं जातमिति साध्यते । यतो महात्मनोऽतिगम्भीराशयस्य स्तिमितस्य निस्तरङ्गस्य महोदधेः पय इवोत्कलिकातरलमुत्कण्ठया कल्लोलैश्च तरलं सत्क्षुभितमपहतधैर्य- मुद्वेलं च संजातम् । यथा पयोनिधेः पूर इन्दुदर्शनादेव क्षुभ्यति न तूष्णीमेवं माध- वमनःक्षोभेऽपि त्वन्मुखेन्दुदर्शनमेव निमित्तमिति कार्यकारणमनुमीयत इत्यर्थः । रूपकोपमाभ्यामङ्गाङ्गिभावेन संकीर्णमनुमानमलंकारः ॥ १० ॥ माधवः—अहो इति । उपन्यासस्य प्रतिपादनप्रकारस्य शुद्धिः पूर्वापरविरोधादिदोषराहित्यम् । महत्त्वस्यारोपणे मय्यविद्यमानस्यापि समुद्रसाम्यसंपादनाध्यारोपे यत्नो निबन्धनम्। अथवा नैतादृशानामिदमाश्चर्यम् । कुत इत्यत आह—शास्त्र इति । शास्त्रे प्रतिष्ठा शङ्काकलङ्करहितसम्यग्ज्ञानरूपा परिनिष्ठितिः । सहजः स्वाभाविको बोधोऽनभ्यस्ते- ष्वपि सूक्ष्मप्रमेयरहस्येषु स्वारसिकप्रसरणशालिनी प्रज्ञा । प्रागल्भ्यं प्रौढोक्तिवैचक्ष- ण्यम् । 'निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं प्रयोगेष्वपि सर्वतः' इत्युक्तरूपं वा । तथाभ्यस्ताः- प्रयत्नसंपाद्या गुणाः प्रसादमाधुर्यादयो यस्याः सा वाणी । कालानुरोधो वचनावसर- निरीक्षणम् । प्रतिभानवत्त्वं तादात्मिकनवनवोल्लेखशालिप्रतिभावत्त्वमित्येते गुणाः क्रियासु साधयितुमिष्टासु कामदुघा मनोरथपूरकाः । तेनैतद्गुणगरिष्ठतया भगवत्या

८२ मालतीमाधवे कामन्दकी — यतस्तेन जीवितादुद्विजमानेन दुष्करमपि न किं- चिन्न क्रियते । तथा हि । धत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणत्कोकिले बालचूते मार्गे गात्रं क्षिपति बकुलामोदगर्भेस्य वायोः । दावप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रोत्तरीय- स्ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ॥१२॥ मालती — (स्वगतम् ।) ऐवं दुक्करं करेदि सो । कामन्दकी — तदेवं प्रकृत्या सुकुमारः कुमारः कदाचिदप्य- न्यत्रापरिक्लिष्टपूर्वस्तपस्वी । यतः शक्यमनेन मरणमप्यनुभवितुम् । १. एवं दुष्करं करोति सः उपन्यासशुद्ध्यादिकं किमाश्चर्यमित्यर्थः ॥ ११ ॥ कामन्दकी — यत इति । जीवितादुद्विजमानेन लया विना जीवनमशक्यमिति तत्रोद्वेगवता विरहिजनस्य दुष्करमपि न किंचिन्न क्रियत इति । किंतु सर्वमपि जीवितद्वेषिणा तेन क्रियत एवेत्यर्थः । तदेवाह — तथा हि । धत्त इति । मुकुलिनी कोरकिते कोरकाणा- मेव तीक्ष्णाग्रसरसायकत्वेन मन्मथशरधीभूते । रणत्कोकिल इत्यनेन कंदर्पसैन्य- कलकलायमानपिककुलालापवाचालतया यावच्छब्दः श्रूयते तावत्संनिहितप्रदेश- गमनमप्यशक्यं किमुत दर्शनमित्युक्तम् । तस्मिन्बालतया मनोहरे सहकारे वृक्ष- विशेषे दृष्टिविषसर्प इव चक्षुर्धत्ते । भवितव्यं भवत्विति दृष्टिं निपातयतीत्यर्थः । किं च केसरकुसुमपरिमलमिलितस्य वायोश्चन्दनाचलमन्दसमीररणस्य मार्गे समरसमय- समापतन्नाराचधारासंपातसंनिहितशत्राववस्थितप्रदेश इव गात्रं क्षिपति । किम- नेन दुःखानुभवनिर्देयशरीरेणेति सङ्कृतंपरामृश्यत इति । तथा तापप्रशमनार्थं परिजनस्थापितार्द्रकमलिनीपत्रमात्राप्रावरणः । ताम्यन्ती ग्लानिमुपयान्ती मूर्तिर्य- स्यासौ । केनापि शिशिरोपचारेणानिर्वापणीयोऽयं तापस्तदद्य दवदहनज्वालासं- क्लेश एव निर्वापणौषधम् 'उष्णमुष्णेन शाम्यति' इति न्यायादित्येवं झटिति शरीर- त्यागसाधकतमत्वेन तत्कालापेक्षिते दावे प्रेम्णा पक्षपातेन विरहिजनदावानल- ज्वालायामानांश्चन्द्रपादान्मृत्यवे तत्क्षणप्राणनिर्गमनाय श्रयति । तदेवमनपेक्षितजी- वनोऽयमतिदुष्करं कुर्वन्नपि साहसं त्वामेव सकलविषानलादिसंस्तम्भनौषधीमन- वरतमन्तःकरणे धारयन्नमङ्गलशङ्काभाजनं भवतीत्यर्थः । अत्रैक

मालती—सेहि, अत्तणो कारणादो मच्चलोभालंकारभूदस्स तस्स किं वि आसंकमाणा भूदाविट्ठा विअ ण जाणामि किं पडि- बज्जिदित्ति । माधवः—दिष्ट्या, अनुकम्पितोऽस्मि भगवत्या । लवङ्गिका—भेअवदी एवंवादिणि त्ति आचक्खिअदि । अ- ह्माणं वि भद्दिदारिआ भवणासण्णरज्झामुहमुहुत्तमण्डणस्स तस्स एव्व बहुसो अणुहूद्दंसणा भविअ रविकरासिलिट्ठमुद्धकमलिनीकन्दसु- न्दरावअवसोहाविभाविआणङ्गवेअणावइअररमणिज्जा वि परिअणं दूणेदि । णाहिणन्दइ कलाकीलाओ । केवलं मिलाअन्तक्कन्तहत्थप- ल्लत्थगण्डमण्डला दिअहो गमेइ । अवि अ विअसिदारविन्दमरन्द- १. सखि, आत्मनः कारणान्मर्त्यलोकालंकारभूतस्य तस्य किमप्याशङ्क- माना भूताविष्टेव न जानामि किं प्रतिपत्स्यत इति । २. भगवत्येवंवादिनीत्याख्यायते । अस्माकमपि भर्तृदारिका भवनास- न्नरथ्यामुखमुहूर्तमण्डनस्य तस्यैव बहुशोऽनुभूतदर्शना भूत्वा रविकराश्लि- ष्टमुग्धकमलिनीकन्दसुन्दरावयवशोभाविभावितानङ्गवेदनाव्यतिकररमणीयापि परिजनं दूनयति । नाभिनन्दति कलाक्रीडाः केवलं म्लायमानकान्तहस्तपर्य- स्तगण्डमण्डला दिवसान्नमयति । अपि च विकसितारविन्दमकरन्दविष्यन्द- इति । अनुभूतपूर्वलाद्विकारस्य दुःसहत्वमुक्तं कदाचिदिति । तपस्यनुकम्पनीयः । यद्वा त्वत्समागमायैव महते पुरुषार्थाय त्वद्विरहव्यथानुभवलक्षणं सुदुष्करं तपश्चर- तीति तपस्वी । कुमार इति प्रागकृतदारपरिग्रहत्वं पित्रोः कुशलित्वं च व्यज्यते ॥ मालती । सखि, आत्मनः कारणान्मर्त्यलोकालंकारभूतस्य तस्य किमप्याशङ्कमाना भूताविष्टेव न जानामि किं प्रतिपत्स्यत इति । किमपीति मरणं निर्दिशति । भगवतीव- चनस्य किमुत्तरं देयमित्यहं न जानामि । त्वमेव यथोचितं मदवस्थानिवेदनादिकमु- त्तरं देहीत्याशयः ॥ माधवः—दिष्ट्येति । भाग्यवशादेव मदवस्थां प्रकटयन्त्या भगवत्यानुकम्पितोऽस्मि । यद्वा जनान्तिकमपि लतामात्रान्तरितत्वादन्तिकस्थेन माधवेन श्रुतं वाक्यमिति तद्वचनाकर्णनहर्षवशादियमुक्तिः ॥ लवङ्गिका । भग- वत्येवंवादिनीत्याख्यायते । अस्माकमपि भर्तृदारिका भवनासन्नरथ्यामुखमुहूर्तम- ण्डनस्य तस्यैव बहुशोऽनुभूतदर्शना भूत्वा । चक्षुःप्रीतिरेनेनोक्ता । रविकराश्लिष्ट- मुग्धकमलिनीकन्दसुन्दरावयवशोभाविभावितानङ्गवेदनाव्यतिकररमणीयापि प- रिजनं दूनयति । अङ्गग्लानिः पाण्डिमा च कथितः । नाभिनन्दति कलाक्रीडाः नृत्यगीतादयः कलाः । अरतिरुक्ता । केवलं म्लायमानकान्तहस्तपर्यस्तगण्डम- ण्डला दिवसान्नमयति । चिन्ता सूचिता । अपि च विकसितारविन्दमकरन्दविष्य-

८४ मालतीमाधवे विस्सन्दसुन्दरेण दरदलिअकुन्दमाअन्दमहुबिन्दुसंदोहवाहिणा भ- वणुज्जाणपेरन्तमारुएण उत्तम्मिअदि । अण्णं अ जदो प्पहुदि तस्सिं दिअहे णिअमहूसवब्भुदअदंसणत्थं पडिवण्णरूवस्स कामकाणणालं- कारिणो भअवदो मम्महस्स विअ तस्स माहवस्स विविधविब्भमाणु- राआणुबन्धमहग्घीकिदजोव्वणारम्भं अण्णोण्णदिट्ठिविणिवाअवञ्चणा- वसरजुवरिदचित्ततुवरन्तकोऊहलुल्लसिअसाद्धसत्थम्भमन्थरावअवपडि- लग्गसेदपुल अकम्पाणन्दिअसहीअणं परस्परावलोअणसुहं समासादि- अं । तदो प्पहुदि सविसेसदूसहाआसविअम्भणुद्दामदारुणं दसापरि- णामं अणुहोन्ती मुहुत्तसंपत्तपुण्णचन्दोद्आ विअ बालकमलिणी

तृतीयोऽङ्कः । ८५

दि त्ति जाणामि । जेण पप्फुरिदरदणच्छदुज्ज्वलन्तदन्तमोत्त्तिअपन्ति- कन्तिसविसेससोहिअं णिरन्तरुल्लसिअपुलअपक्खलकपोलघोलन्तसं- तदानन्दबाहत्थवं ईसविस्मणिप्पन्दमन्थरतारउत्तानमसिणमुउला- अन्तणेत्तणीलुप्पलं अविरलुन्भिण्णसेजलबिन्दुसुन्दरणिडालचन्दले- हामणोहरं मुद्धमुहपुण्डरीअं उवहन्ती विअद्धसहअरीचित्तसंसइदको- मारभावा होइ । किं अ, उद्दामससिमऊहणिउरुम्बचुम्बिअपउत्त- णिस्सन्दचन्दमणिहारधारिणी पउरकप्पूरसविसेससिसिरचन्दणरस- च्छडासारणिअरदन्तुरिदबालकदलीपत्तसअणा पादसंवाहणादिवावा- रतुवरन्तसहअरीसत्थविरइदवणीदकमलिणीदलजलहद्धालउन्ता उ- ण्णिद्धा एव रअणीओ गमेइ । कहं वि उवलद्धणिद्धासुहा पक्खालिद्- दिनी शीतलायत इति जानामि । येन प्रस्फुरितरदनच्छदोज्वलद्दन्तभौक्तिक- पङ्क्तिकान्तिविशेषशोभितं निरन्तरोल्लसितपुलकपक्ष्मलकपोलघूर्णमानसंतता- नन्दबाष्पस्तबकमीषद्विषमनिष्पन्दमन्थरतारोत्तानमसृणमुकुलायमानेत्रनीलो- त्पलमविरलोद्भिन्नस्वेदजलबिन्दुसुन्दरनिटिलचन्द्ररेखामनोहरं मुग्धमुखपुण्डरी- कमुद्वहन्ती विदग्धसहचरीचित्तसंशयितकौमारभावा भवति । किं च उ- द्दामशशिमयूखनिकुरुम्बचुम्बितप्रवृत्तनिष्यन्दचन्द्रमणिहारधारिणी प्रचुरकर्पू- रसविशेषशिशिरचन्दनरसच्छटासारनिकरदन्तुरितबालकदलीपत्रशयना पादसं- वाहनादिव्यापारत्वरमाणसहचरीसार्थविरचितोपनीतकलिनीदलजलार्द्रतालवृ- न्तोन्निद्रैव रजनीर्गमयति । कथमप्युपलब्धनिद्रासुखा प्रक्षालितपादपल्लवोद्गम- जानामि । येन प्रस्फुरितरदनच्छदोज्वलद्दन्तभौक्तिकपङ्क्तिकान्तिविशेषशोभितं निरन्तरोल्लसितपुलकपक्ष्मलकपोलघूर्णमानसंततानन्दबाष्पस्तबकम् । 'बाहघेवम्' इति पाठे घेवो (?) बिन्दुः । ईषद्विषमनिष्पन्दमन्थरतारोत्तानमसृणमुकुलायमान- नेत्रनीलोत्पलमविरलोद्भिन्नस्वेदजलबिन्दुसुन्दरनिटिलचन्द्ररेखामनोहरम् । नि- टिलो ललाटः । मुग्धमुखपुण्डरीकमुद्वहन्ती विदग्धसहचरीचित्तसंशयितकौमार- भावा भवति । येन कारणेन दन्तच्छदस्फुरणरोमाञ्चानन्दबाष्पटग्विकारविशेषस्वे- दप्रभृतिभिः संभोगचिह्नैर्विदग्धसखीनां चित्ते संशयविषयीकृतः कुमारीभावो यस्याः सा । कथमियं कुमार्यपि विदग्धनायकोपभुक्तेव संभोगचिह्नालंकृतेत्येवं संदिह्य- माना भवति, तेन कारणेन हृदयनिहितवल्लभनिर्माणसंभोगसौहित्यनिर्वापितेयमिति जानामीति योज्यम् । एतत्सर्वमस्माभिः 'नीवीबन्ध-' इत्यादावेव व्याख्यातमिति नेह प्रतन्यते । किं च, उद्दामशशिमयूखनिकुरुम्बचुम्बितप्रवृत्तनिष्यन्दचन्द्रमणिहा- रधारिणी प्रचुरकर्पूरसविशेषशिशिरचन्दनरसच्छटासारनिकरदन्तुरितबालकदली- पत्रशयना पादसंवाहनादिव्यापारत्वरमाणसहचरीसार्थविरचितोपनीतकमलिनी-

८६ मालतीमाधवे

पादपल्लवमुव्वमन्तपिण्डालत्तरसा थरथरायन्तपीवरोरुमूलपासवि- संवादिअणीविबन्धणा उक्खुब्भन्तहिअअन्तरुत्तरङ्गणिस्सासविखम- उस्ससन्तपुलकपक्खलपओहरोबरिविक्खित्तवेवन्तभुअलदावेट्ठणबन्धणा झत्ति पहिबोधवेलाविसज्जिआपङ्गदिट्ठिविणिवाअविण्णाणसुण्णसअ- णिज्जसंजादमोहमीलन्तलोअणा ससंभमसहीअणपअत्तपडिवण्णमुच्छा- विच्छेदसमअसंगलिअदीहणीसासजणिदजीविदासा किंकादबदामूढं पढमं पत्थिअणिअजीविदावसाणं दुवारदेवदुव्विलसिदोवालम्भमेत्त- वावारं सहीअणं करेइ । ता पेक्खदु भअवदी । इमेसु दाव लाव- ण्णभूइट्ठणिम्माणपरिपेसलेसु अङ्गेसु दारुणविअम्भिअस्स किअचिरं

त्

कुसलावसाणदा मम्महस्स । कहं अ इमाई रमणकेलिकलहकोबरा- अपल्लविदकेरलीकपोलकोमलुद्वेलविमलचन्दिरुद्दामदलिततिमिराव- रणाई विभावरीमुहाईं । इमे अ उल्लसिददुद्धधारापूरधवलुज्ज्वलन्तजो- ण्हापक्खालिअनहोअणा परिमलिअपाडलीमुउलणिम्महणबहुलपरिम- लुप्पीदसंकलणमसिणमंसलमलअमारुदुद्धूमायिददसदिआमुहा अनत्थ- आरिणो होन्ति रअणीपरिणामा अ पिअसहीए । कामन्दकी— यदि तद्विषयोऽनुरागबन्धः स्फुटमेतद्धि फलं गुणज्ञतायाः । इति नन्दितमप्यवस्थमस्या हृदयं दारुणया विदीर्यते मे ॥ १३ ॥ थस्य । कथं चेमानि रमणकेलिकलहोपरागपल्लवितकेरलीकपोलकोमलोद्वे- लविमलचन्द्रिकोद्दामदलिततिमिरावरणानि विभावरीमुखानि । इमे चोल्लसित- दुग्धधारापूरधवलोज्ज्वलज्योत्स्नाप्रक्षालितनभोङ्कणाः परिमलितपाटलीमुकुलनि- मंथनबहुलपरिमलोत्पीडसंकलनमसृणमांसलमलयमारुतोद्धूमायितदशदिङ्मुखा अनर्थकारिणो भवन्ति रजनीपरिणामाश्च प्रियसख्याः । यतः कालस्य कुशलावसानता क्षेमपर्यवसायित्वम् । भविष्यतीति शेषः । इदानीं मालत्यङ्गेषु दारुणकर्मणः स्मरस्येतः परं कदा वा प्रियतमसंघटनेन कुशल- कारित्वं भविष्यतीत्यर्थः । कथं चेमानि रमणेन सह यः केलिकलहः कोपस्ते- नोपनीतो यो रागः कोपरागस्तेन पल्लवितौ संजातपल्लवौ यौ केरलीकपोलौ तद्वत्कोमला उद्वेला विमला च या चन्द्रिका तयोद्दामं प्रगल्भं दलितानि तिमि- रावरणानि येषु तानि विभावरीमुखानि । इमे चोल्लसितदुग्धधारापूरधवलोज्ज्व- लज्योत्स्नाप्रक्षालितनभोङ्कणाः । परिमलितं संजातपरिमलं यत्पाटलीमुकुलं तस्य यन्निर्मथनं तेन यो बहुलपरिमलस्योत्पीड उद्गारस्तेन यत्संकलनं मिश्रीभावस्तेन मसृणः स्निग्धो मांसलः पुष्टो यो मलयमारुतस्तेनोद्धूमायिता दशदिङ्मुखा अनर्थ- कारिणो भवन्ति रजनीपरिणामाः प्रियसख्याः । ईदृशानि रजनीमुखानि ईदृ- शाश्च रजनीपरिणामाः प्रियसख्याः । कथं केन वा प्रकारेणानर्थकारिणो भवन्ती- त्येतदपि भगवती पश्यत्विति संबन्धः । 'न भवन्ति' इति पाठे कथमनर्थकारिणो न भवन्ति । भवन्त्येवेत्यर्थः । रजनीमुखपरिणामयोरनर्थहेतुत्वेनैव कृत्स्नस्य रात्रिंदि- वस्य तादृशत्वं दर्शितम् ॥ कामन्दकी—यदीति । यद्ययमनुरागबन्धो गाढा- नुरागस्तद्विषयो माधवालम्बनस्तर्हि स्फुटं व्यक्तमेतदेव । हिशब्द एवकारार्थे । गुणज्ञतायाः फलमित्येवमनेनानुरागस्थैर्येणानन्दितं प्रारब्धकार्यानुकूल्येन जाता- ९ माल०

(- -) गण 5 (4): रुणया ल (u u - u? रु = 1, ण = 1, या = 2, ल = 1 -> wait: रुणया is u u -, 4 mātrās!) Then गण 6 (4): must have amphibrach (u - u) or 4 short syllables! Then गण 7: Then गण 8: Wait, look at the word: "लहुआए वत्थाए" in Prakrit, Sanskritized as "लघुकया अवस्थया" or "लघीयस्या अवस्थया"? Wait, in Prakrit: "लहुआईए अवस्थाए" or "लहुआईए वत्थाए"? Wait, look at the letters: ल (1) डुक (or ङ्क or हु?) Wait, could it be 'लड्डु...'? Wait, what if the Prakrit word was Sanskritized wrongly as 'लहुकयावस्थया'? Look at the characters: ल char 2: looks like 'हु' or 'डु'? Wait, look at 'ह' with 'ु' in 'बहु': usually written with loop down. Wait, what about 'लहुकयावस्थया'? If the typesetter set 'ल', then 'हु', but 'हु' broke or looks like 'डु'? Wait, look at the letters very closely: Is it 'ल', then 'ड', then 'ु',

तृतीयोऽङ्कः । ८९

माधवः- जितमिह भुवने त्वया यदस्याः सखि बकुलावलि वल्लभासि जाता । परिणतबिसदण्डकाण्डपाण्डु- स्तनपरिणाहविलासवैजयन्ती ॥ १५ ॥ (नेपथ्ये कलकलः । सर्व आकर्णयन्ति ।)

रे रे संकरपुरवासिजाणपदा, एसो खु जोवणारम्भरभरिदुव्वि- सहामरिसरोसबइअरबलामोदीअविघडिदुग्घडिअलोहपञ्जरपडिलग्गसं- गलिअणिअलो निजलीला विलासुब्वेलिवलहतुङ्गलकूलविअडवैजअ- न्तिआ विसमडामरुद्दामसरीरसंणिवेसो मठादो अवक्कमिय तक्खणस- तिण्णकवलिआणेअदेहिदेहावअवमज्झणिठुरत्थिखण्डखण्डणटंकारक-

१. रे रे शंकरपुरवासिजानपदाः, एष खलु यौवनारम्भभरितदुर्विषह्या- मर्षरोषव्यतिकरबलात्कारविघटितोद्घाटितलोहपञ्जरप्रतिलग्नसंगळितनिगळोनि- जलीलाविलासोद्वेलवल्गतुङ्गलाङ्गूलविकटवैजयन्तिकाविषमडामरोद्दामशरीर- संनिवेशो मठादपक्रम्य तत्क्षणसतृष्णकवलितानेकडेहिदेहावयवमध्यनिष्ठुरास्थि-

कथंचित्संघटनोपाय एव झटिति प्रयोज्य इत्याशयः ॥ माधवः-जितमिति । सखि, पूर्वं मत्कण्ठावलम्बिनी भूत्वेदानीं मत्प्रियतमाकण्ठप्रणयिनीत्वेन मत्प्रयोजन- संपादनैकप्रवणतया मम वयस्यभूते बकुलावलि, इह भुवने सर्वस्मिन्नपि प्रपञ्चे त्वयैव जितं सर्वोतिशाय्युत्कर्षो लब्धः । यतोऽस्याः प्रियाया वल्लभा जातासि । मया हि कथमहमस्या मदनुरागसूचकसस्पृहावलोकनगोचरो भवेयम्, कथमेतदीयशरीरसं- स्पर्शसंजातसौहित्यनिर्वृतो भूयासम्, कथं क्षणमप्येतत्कण्ठालिङ्गनमहोत्सवचरिता- र्थजीवनः स्यामिति सततं यदाशास्यते तदेतस्या निरन्तरततकुचमण्डलीमण्डनाय- मानया सततं सस्पृहावलोकननिर्वर्ण्यमानया ममेयं जीवितालम्बनभूता प्रियसखी- त्यनवरतमभिनन्द्यमानया सहस्रगुणमधिगतमित्यहो ते सौभाग्यातिशय इति भावः । इदमेव विशेषणेन दर्शयति-परिणतो यो बिसदण्डस्तस्य काण्डः पर्व- देशस्तद्वत्पाण्डुर्यः स्तनपरिणाहः कुचाभोगस्तस्य यो विलास उज्जृम्भणं तस्य वैजयन्ती पताका उत्कर्षद्योतिका । अनेन माधवस्य स्वहस्तनिर्मितबकुलमालि- कायाः प्रियतमाकण्ठाभरणत्वज्ञानेन हर्षप्रतीतेरत्युपशमाच्छ्रमो नामाङ्गमूक्तम् ॥ यथा-'अत्युपशमः शमः' इति । काव्यलिङ्गमलंकारः ॥ १५ ॥ एवमन्यो- न्यानुरागव्यञ्जकेन परस्परावस्थानिवेदनेन शृङ्गारं परिपोष्य रसान्तरेण तं तिरो- धातुं चूलिकाह्वयमर्थोपक्षेपमाह-नेपथ्य इति । 'अन्तर्यवनिकासंस्थैश्चूलिका- र्थस्य सूचना' इति चूलिकालक्षणम् । रे रे शंकरपुरवासिजानपदाः, एष खलु यौ-

९० मालतीमाधवे टकटायन्तरपत्तकठिणदाढाकरालमुहकन्दरो विअडविअम्भणुद्दाम- दारुणछपेडामोडिअपरिमिलिअणरतुरङ्गजाङ्गलोद्गारभरिअगलगुहाग- ब्भगम्भीरगग्गरो रल्लिगल्लूरणसद्दसंदब्भपरिपूरिजणहोअलो णिहदणि- प्पेसिदणट्ठणिठ्ठामिदासेसजणणिवहो कठोरणहरकप्परदलिआकट्ठज- न्तुगत्तावअवपउत्तरत्तकद्दमिअगइपहो दुट्ठसहूलो कअन्तलीलाइदं क- रेदि । ता पडिरक्खह जसत्ति अत्तणो जीविदं ति । खण्डखण्डनटंकारकटकटायमानकरपत्रकठिनदंष्ट्राकरालमुखकन्दरो विकटवि- जृम्भणोद्दामदारुणचपेटामोटितपरिमिलितनरतुरङ्गजाङ्गलोद्गारभरितगलगुहाग- र्भगम्भीरघर्घरो रल्लिगल्लूरणशब्दसंदर्भपरिपूरितनभस्तलो निहतनिष्पेषितनष्ट- निष्ठापिताशेषजननिवहः कठोरनखरकर्परदलिताकृष्टजन्तुगात्रावयवप्रवृत्तरक्त- कर्दमितगतिपथो दुष्टशार्दूलः कृतान्तलीलायितं करोति । तत्परिरक्षत यथा- शक्त्यात्मनो जीवितमिति । बनारम्भेण भरितौ पूर्णौ दुर्विषहौ यावमर्षरोषावक्षमाक्रोधौ । यद्वा स्थिरक्रोधस्ता- त्कालिकक्रोधौ । यदाहुः—'क्रोधः कृतापराधेषु स्थिरोऽमर्षजनश्रुते । रोषस्तात्का- लिकः कोपः' इति । तयोर्व्यतिकरेण संमेलनेन यो बलात्कारस्तेन पूर्वं विघटितं भजितं पश्चादुद्धाटितमपसारितद्वारबन्धनं यल्लोहपञ्जरं तत्रैव प्रतिलग्नः संसक्तः संगलितः खरचर्षादिगलितो निगलः शृङ्खला यस्य सः । निजः स्वकीयः पञ्जरनिग- लबन्धापगमाच्चिरस्य लब्धो यो लीलया साच्छन्द्येन विलाससञ्चक्रमणरूपो विहार- स्तेनोद्वेल ऊर्ध्वप्रसारितो वल्लभः प्रियतममुन्न उत्नतो यो लाङ्गलो बालदण्डः स एव विकटवैजयन्तिका विकृताकारपताका तया विषमो दुर्दर्शो डामरो भीषण उद्दामः प्रा- चण्ड्यमण्डितः शरीरसंनिवेशो यस्य सः । मठादपक्रम्य तत्क्षणेऽपक्रमण एव सत्वरं यथा स्यात्तथा कवलितानामनेकदेहिदेहानामवयवास्तेषां मध्ये ये निष्ठुराः परुषा अस्थिखण्डास्तेषां खण्डनेन दन्तैर्निपीडनेन जनितो यष्टंकारस्तेन कटकटायमानाः कटकटाइन्दं कुर्वाणा करपत्रवत्ककचवत्कठिना या दंष्ट्रा तया कराळो दन्तुरो मुख- कन्दरो वदनकुहरं यस्य सः । तथा विकटं यद्विजृम्भणं विस्फारणं तेनोद्दामदारुणः प्रचण्डभीषणो यश्चपेटो विस्मृताङ्गुलिः करः । 'पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृता- ङ्गुलौ' इत्यमरः । तेनामोटितं मर्दितम् । 'मुट प्रमर्दने' इति धातोरेतद्रूपम् । परितो मिलितं यन्नरतुरङ्गस्य जाङ्गलं सरक्तं मांसं तस्य य उद्गार आधिक्यादुद्वमनं तेन भ- रिता परिपूर्णा गलगुहा तस्या गर्भे गम्भीरो घर्घरो यस्य । रल्लीति देशी पदं दीर्घम- धुरध्वनिवाचि । दीर्घमधुरो गल्लूरणशब्दो मांसभक्षणसमयकुपितशार्दूलजातिप्रयुक्तं कण्ठगर्जितं तस्य संदर्भों विपुलत्वं तेन परिपूरितं नभस्तलं येन सः । तथा केचि- न्निहताः, केचिन्निष्पेषिताश्चूर्णीकृताः, केचिन्मष्ट अधर्शनं गमिताः, केचिन्निष्ठा- पिता निष्ठां निर्भयस्थानपर्यन्तं गमिता येऽशेषजनास्तेषां निवहो यस्य सः । कचित्

तृतीओऽङ्कः । ९९ (प्रविश्य संभ्रान्ता †) बुद्धरक्षिता—परित्ताअध । एसा णो पिअसही अमच्चणन्द- णस्स भइणी मदअन्तिआ एदिणा दुट्ठसद्दूलेण हतविद्वाविअपरि- अणा अभिभविअदि । मालती—सहि लवङ्गिए, अहो महन्तो प्मादो । माधवः—बुद्धरक्षिते, क्वासौ । मालती—(सहर्षसाध्वसम् । स्वगतम् ।) अअहे, एसो वि एत्थ एव्व । माधवः—(स्वगतम् ।) हन्त, पुण्यवानस्मि यदहमतर्कितोपनत- दर्शनोल्लसितयानया । अविरलमिव दाम्ना पौण्डरीकेण नद्धः स्नपित इव च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण । १. परित्रायध्वम् । एषा नः प्रियसख्यमात्यनन्दनस्य भगिनी मदयन्ति- कैतेन दुष्टशार्दूलेन हतविद्रावितपरिजनाभिभूयते । २. सखि लवङ्गिके, अहो महान्प्रमादः । ३. अहो, एषोऽप्यत्रैव । भीषितनष्टनिष्ठापिता' इति पाठः । तत्र पूर्वं भीषिताः, पश्चान्नष्टा दृष्टिविषयमतीताः, पश्चान्निष्ठापिता निर्भयस्थानं प्रापिता इति व्याख्येयम् । तथा कठोरनखरकर्परद- लिताकृष्टजन्तुगात्रावयवप्रवृत्तरक्तकर्दमितगतिपथो दुष्टशार्दूलः कृतान्तलीलायितं करोति । तत्परिरक्षत यथाशक्त्यात्मनो जीवितमिति ॥ बुद्धरक्षिता । परित्रा- यध्वम् । एषा नः प्रियसख्यमात्यनन्दनस्य भगिनी मदयन्तिकैतेन दुष्टशार्दूलेन हतविद्रावितपरिजनाभिभूयते । मालती । सखि लवङ्गिके, अहो महान्प्रमादः । चिरमत्र विजने वनेऽस्माभिरेकाकिनीभिः स्थितमनुचितं कृतम् । इदानीं कः परित्रातेति भावः ॥ माधवः । असौ कुत्र वर्तते । इदानीमेव निहत्य भवत्सखीं मोचयिष्यामीत्यर्थः ॥ मालती । सहर्षसाध्वसमिति । लवङ्गिकानिवेदितस्वकीय- विरहवेदना चित्रफलकबकुलावलीवृत्तान्तः सर्वोऽप्यत्रैव वर्तमानेनाधिगत इति हर्षः, विविक्ते मामेनं च दृष्ट्वा कश्चित्तातस्य निवेदयिष्यतीति साध्वसं च अहाहे अहो प्रमादः । 'चिन्तायां सप्रमादायामहाहे इति कल्पितम् । शब्दरूपं विशे- षेण प्रयोक्तव्यं प्रयोक्तृभिः।' इति वचनात् । एषोऽप्यत्रैव । माधवः । यदित्यादि श्लोकोपस्कारः । अविरलेति । अतर्कितोपनतमशङ्कितमेव हठादुपागतं यद्दर्शनं मद्विषयं तेनोल्लसितयाश्चर्यहर्षपरवशतयानया दृष्ट्या स्फारितेन विस्तारितेन । 'आ- यतं विस्फुरत्तारं विस्फारितमुदाहृतम्' इति लक्षणात् । चक्षुषा करणेन पौण्डरीकेण सिताम्भोजनिर्मितेन दाम्नाविरलं नद्धो बद्ध इव । अहमिति शेषः । दामत्वं च कटा-

scteति । नखायुधस्य" Wait: "सबीभत्सं सजुगुप्सम् । आहेति शेषः । अहहेत्यद्भुते । संसक्तेति । नखायुधस्य" All clear.

Let's check line 12: "व्याघ्रस्य मार्गः प्राचण्ड्यमतिभयंकरतां वहति धत्ते । कीदृक् । संसक्तानि क्वचिल्लतादौ" All clear.

Let's check line 13: "प्रथमं लग्नानि ततस्त्रुटितानि छिन्नानि ततश्च विवर्तितानि भूमौ तत्र विक्षिप्तानि" All clear.

Let's check line 14: "यान्त्यन्त्रजालानि तैर्व्याकीर्णः संकुलस्तथा स्फुरन्तः प्रकाशमाना अपवृत्ता विप-" Wait, "यान्त्यन्त्रजालानि"? Look at the first word: या (yā) न्त्य (ntya) or न्त्य (ntra)? Wait, verse 17 has: "संसक्तत्रुटितविवर्तितान्त्रजाल-" So the commentary explains "अन्त्रजालानि"! What is before "अन्त्रजालानि"? "यानि अन्त्रजालानि" -> "यान्यन्त्रजालानि"! Look at the letters: या (yā) न्य (nya) न्त्र (nt

तृतीयोऽङ्कः । ९३ सर्वाः—हाँ मदअन्तिए । कामन्दकीमाधवौ—(सहर्षाकूतम् ।) कथं तदवपातितादधिगतायुधः संभ्रमात् । कुतोऽपि मकरन्द एत्य सहसैव मध्ये स्थितः इतराः—सौहु, महाभाअ, साहु । कामन्दकीमाधवौ— दृढं च पशुना हतो व्यसुरसौ कृतश्चामुना ॥ १८ ॥ इतराः—अच्चाहिदं । कामन्दकी—(साकूतम् ।) कथं व्यालनखरप्रहारनिःसृतरक्तनि- वहः क्षितितलविषक्तखड्गलतावष्टम्भनिश्चलः संभ्रान्तमदयन्तिकावल- म्बितस्ताम्यति वत्सो मकरन्दः । इतराः—हँद्धि, गाढप्पहागदाए, किलम्मदि महाभाओ । १. मदयन्तिके । २. साधु महाभाग, साधु । ३. अत्याहितम् । ४. हा धिक्, गाढप्रहारतया क्लाम्यति महाभागः । तु पशोः क्रमगता । एकेनैव पदविन्यासेन लभ्यदेशे वर्तत इत्यर्थः । हाशब्द इष्टजनविपत्तिद्योतकः । माधवस्य सहर्षत्वं व्याघ्रहननाद्दयिताजीवनाच्च । कामन्द- क्याः साकूतत्वं मकरन्देन मदयन्तिकाप्राणरक्षणोपकारस्य तदुभयसंघटनोपयो- गित्वादिति । कथं मकरन्दः सहसैव संभ्रमादेत्य तदवपातितात्तेन शार्दूलेनावपा- तितान्निहतात् । कस्माच्चिदायुधहस्तात्पुरुषादित्यध्याहारः । अधिगतं प्राप्तमायुधं येन सः । तन्निहतभटहस्तगतमाहृत्येत्यर्थः । मध्ये व्याघ्रमदयन्तिकयोरन्तरे स्थितोऽतर्कितोपनतोऽसावस्या आलम्बनं जात इत्यर्थः ॥ इतराः । साधु । पौरुषं महत्कृतमिति शेषः । दृढमिति । दृढं यथा स्यात्तथा मकरन्दः पशुना हतोऽभिहतः । अमुना मकरन्देन चासौ पशुर्व्यसुर्विगतप्राणः कृतश्च । प्रमथितश्च । 'दंष्ट्रायुधः' इति कचित्पाठः । खण्डितः । व्याघ्र इत्यर्थः ॥ १८ ॥ इतराः । अत्या- हितं महाभीतिः । उपस्थितमिति शेषः ॥ कामन्दकी । साकूतत्वे हेतुरुक्तः । व्यालः क्रूरजन्तुः । क्षितितले विषक्तआलम्बनयष्टिरिव संलग्नैककोटिर्या खड्गलता तदवष्टम्भेन तदवलम्बनेन निश्चलो महाशूरतया बलवत्प्रहृतोऽपि स्वायुधमेवाव- ष्टभ्य स्थितः, न तु पतित इत्यर्थः । संभ्रान्तयोद्विग्नया मदयन्तिकयावलम्बितो दत्तहस्तावलम्बः ॥ इतराः । हा धिक् । गाढप्रहारतया क्लाम्यति महाभागः ॥