भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मत्स्य महापुराण

Matsya Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished1,098 पृष्ठ
* अध्याय २८६ *१०७३

| आयुधं चापि वासश्च भवाद्युद्धर मामतः।<br>इत्यामन्त्र्य च यो दद्याद् विश्वचक्रं विमत्सरः ॥ १८<br>विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके महीयते।<br>वैकुण्ठलोकमासाद्य चतुर्बाहुः सनातनः ॥ १९<br>सेव्यतेऽप्सरसां सङ्घैस्तिष्ठेत् कल्पशतत्रयम्।<br>प्रणमेद् वाथ यः कृत्वा विश्वचक्रं दिने दिने।<br>तस्यायुर्वर्धते नित्यं लक्ष्मीश्च विपुला भवेत् ॥ २०<br>इति सकलजगत्सुराधिवासं<br>वितरति यस्तपनीयषोडशारम्।<br>हरिभवनमुपागतः स सिद्ध-<br>श्चिरमभिगम्य नमस्यते शिरोभिः ॥ २१<br>असुदर्शनतां प्रयाति शत्रो-<br>र्मदनसुदर्शनतां च कामिनीभ्यः।<br>स सुदर्शनकेशवानुरूपः<br>कनकसुदर्शनदानदग्धपापः ॥ २२<br>कृतगुरुदुरितानि षोडशार-<br>प्रवितरणे प्रवराकृतिर्मुरारेः।<br>अभिभवति भवोद्भवन्ति भित्त्वा<br>भवमभितो भवने भयानि भूयः ॥ २३ | भगवान्‌का आयुध तथा उनका निवासस्वरूप भी है, अतः इस भवसे मेरा उद्धार करें।' इस प्रकार आमन्त्रित करके जो मनुष्य मत्सररहित हो इस विश्वचक्रका दान करता है, वह सभी पापोंसे छूटकर विष्णुलोकमें पूजित होता है तथा वैकुण्ठलोकको प्राप्तकर चार भुजाओंसे युक्त और अविनाशी हो जाता है तथा अप्सरासमूहोंद्वारा सेवित होकर तीन सौ कल्पोंतक वहाँ निवास करता है। अथवा जो व्यक्ति इस विश्वचक्रका निर्माण कर इसे प्रतिदिन प्रणाम करता है, उसकी आयु बढ़ती है और नित्य लक्ष्मीकी वृद्धि होती है। इस प्रकार जो व्यक्ति सुवर्णनिर्मित सोलह अरोंसे युक्त तथा समस्त जगत् एवं देवताओंके अधिष्ठानरूप इस चक्रको वितरित करता है, वह विष्णु-भवनको प्राप्त होता है तथा उसे सिद्धगण सिर झुकाकर नमस्कार करते हैं। वह पुरुष स्वर्णनिर्मित सुदर्शनके दानसे निष्पाप होकर शत्रुओंको विकराल रूपमें तथा कामिनियोंको मदनकी भाँति सुन्दर कमनीयरूपमें दिखायी पड़ता है और शुभदर्शन केशवकी भाँति मनोरम स्वरूप धारण करता है। इस सोलह अरोंवाले सुवर्णनिर्मित चक्रके दान करनेसे किये गये महापाप शीघ्र ही नष्ट हो जाते हैं और कर्ता मुरारिकी श्रेष्ठ आकृति प्राप्त करता है तथा भव-भयका भेदन कर बार-बार जन्म-मरणके भयसे भी छूट जाता है ॥ १२—२३ ॥ |

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे महादानानुकीर्तने विश्वचक्रप्रदानविधिर्नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २८५ ॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें महादान-वर्णन-प्रसंगमें विश्वचक्रप्रदान-विधि नामक दो सौ पचासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ ॥ २८५ ॥


दो सौ छियासीवाँ अध्याय

कनककल्पलतादानकी विधि

मत्स्य उवाच
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम्।<br>महाकल्पलता नाम महापातकनाशनम् ॥ १<br><br>पुण्यां तिथिंमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्।<br>ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ॥ २<br><br>तुलापुरुषवत् कुर्याल्लोकेशावाहनं बुधः।<br>चामीकरमयीः कुर्याद् दश कल्पलताः समाः ॥ ३मत्स्यभगवान्‌ने कहा— इसके बाद मैं महापापोंको नष्ट करनेवाले परमोत्तम महाकल्पलता नामक महादानकी विधि बतला रहा हूँ। बुद्धिमान् यजमान किसी पुण्यतिथिके दिन पुण्याहवाचन करके पूर्वकथित तुलापुरुष-दानके समान ऋत्विज्, मण्डप, पूजन-सामग्री, आभूषण और आच्छादन आदिका प्रबन्ध करे तथा उसी प्रकार लोकपालोंका आवाहन करे। कल्पलता-दानके लिये सुवर्णनिर्मित समान परिमाणकी दस कल्पलताएँ बनवाये,

१०७४ * मत्स्यपुराण *


नानापुष्पफलोपेता नानांशुकविभूषिताः ।<br>विद्याधरसुपर्णानां मिथुनैरुपशोभिताः ॥ ४<br><br>पुष्पाण्यादित्सुभिः सिद्धैः फलानि च विहङ्गमैः ।<br>लोकपालानुकारिण्यः कर्तव्यास्तासु देवताः ॥ ५<br><br>ब्राह्मीमनन्तशक्तिं च लवणस्योपरि न्यसेत् ।<br>अधस्ताल्लतयोर्मध्ये पद्मशङ्खकरे शुभे ॥ ६<br><br>इमासनस्था तु गुडे पूर्वतः कुलिशायुधा ।<br>रजन्यजस्थिताग्नायी स्रुवपाणिरथानले ॥ ७<br><br>याम्ये च महिषारूढा गदिनी तण्डुलोपरि ।<br>नैर्ऋते नैर्ऋती स्थाप्या सखड्गा दक्षिणापरे ॥ ८<br><br>वारुणे वारुणी क्षीरे झषस्था नागपाशिनी ।<br>पताकिनी च वायव्ये मृगस्था शर्करोपरि ॥ ९<br><br>सौम्या तिलेषु संस्थाप्या शङ्खिनी निधिसंस्थिता ।<br>माहेश्वरी वृषारूढा नवनीते त्रिशूलिनी ॥ १०<br><br>मौलिन्यो वरदास्तद्वत् कर्तव्या बालकान्विताः ।<br>शक्त्या पञ्चपलादूर्ध्वमासहस्रात् प्रकल्पयेत् ॥ ११<br><br>सर्वासामुपरि स्थाप्यं पञ्चवर्णं वितानकम् ।<br>धेनवो दश कुम्भाश्च वस्त्रयुग्मानि चैव हि ॥ १२<br><br>मध्यमे द्वे तु गुरवे ऋत्विग्भ्योऽन्यास्तथैव च ।<br><br>ततो मङ्गलशब्देन स्नातः शुक्लाम्बरो बुधः ।<br>त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ १३<br><br>नमो नमः पापविनाशिनीभ्यो<br>ब्रह्माण्डलोकेश्वरपालिनीभ्यः ।<br>आशंसिताधिक्यफलप्रदाभ्यो<br>दिग्भ्यस्तथा कल्पलतावधूभ्यः ॥ १४<br><br>इति सकलदिगङ्गनाप्रदानं<br>भवभयसूदनकारि यः करोति ।<br>अभिमतफलदे स नागलोके<br>वसति पितामहवत्सराणि त्रिंशत् ॥ १५<br><br>पितृशतमथ तारयेद् भवाब्धे-<br>र्भवदुरितौघविघातशुद्धदेहः ।जो विविध प्रकारके पुष्पों और फलोंसे युक्त तथा विविध रेशमी वस्त्रोंसे विभूषित तथा विद्याधरों एवं पक्षियोंके जोड़ोंसे सुशोभित हों। उन्हें पुष्प चुननेका प्रयत्न करते हुए सिद्धों, फल खानेके लिये उत्सुक पक्षियों तथा लोकपालोंके समान आकृतिवाली देवियोंसे युक्त बनाना चाहिये। फिर लवणराशिके ऊपर अनन्त एवं ब्राह्मी शक्तिको स्थापित करना चाहिये। दो लताओंके निम्नभागमें पद्म और शङ्खसे सुशोभित हाथोंवाली उन दोनों मङ्गलमयी देवियोंको चित्रित करे॥ १—६॥<br><br>पूर्व दिशामें गुड़के ऊपर कुलिशका अस्त्र धारण किये हुए हाथीपर विराजमान इन्द्राणीको, अग्निकोणमें हल्दी-चूर्णपर स्रुवा हाथमें लिये हुए बकरेपर सवार अग्नायीको, दक्षिण दिशामें तण्डुलपर महिषारूढ़ गदा धारण किये हुए यमीको, नैर्ऋत्यकोणमें घृतके ऊपर खड्गसहित नैर्ऋतीको, पश्चिम दिशामें दुग्धपर नागपाश धारण किये हुए मत्स्यपर आरूढ़ वारुणीको, वायव्यकोणमें शर्कराके ऊपर मृगारूढ़ पताका लिये हुए पताकिनी (वायवी)-को, उत्तर दिशामें तिलोंपर निधिसहित शङ्ख लिये हुए (कौबेरी)-को तथा ईशानकोणमें मक्खनकी राशिपर नन्दीपर आरूढ़ त्रिशूलधारण किये हुए माहेश्वरी शक्ति ऐशानीको स्थापित करना चाहिये। उसी प्रकार वहाँ केश-मुकुट धारण करनेवाली वरदायिनी देवियोंको भी बालकोंके साथ स्थापित करना चाहिये। उन्हें अपनी शक्तिके अनुसार पाँच पल सोनेसे ऊपर एक हजार पलतकका बनवाना चाहिये। इन सभीके ऊपर पाँचरंगा वितान तानना चाहिये। फिर दस गौ, दस कलश तथा दो वस्त्रोंका दान देना चाहिये। इनमेंसे दो मध्यम लताओंको गुरुको तथा अन्य ऋत्विजोंको देना चाहिये। तत्पश्चात् बुद्धिमान् यजमानको माङ्गलिक शब्दोंके साथ स्नान करनेके बाद श्वेत वस्त्र धारणकर इन कल्पलताओंकी तीन प्रदक्षिणा कर इस भावके मन्त्रका उच्चारण करना चाहिये—‘जो पापविनाशिनी, ब्रह्माण्ड एवं लोकेश्वरोंका पालन करनेवाली तथा याचकोंको अभिलाषासे भी अधिक फल प्रदान करनेवाली हैं, उन कल्पलता-वधुओं तथा दिग्वधुओंको बारम्बार नमस्कार है।' इस प्रकार जो पुरुष भवभयको हरण करनेवाले सम्पूर्ण दिगङ्गनाओंके दानको करता है, वह अभीष्ट फलदायी नागलोकमें ब्रह्माके तीस वर्षोतक निवास करता है तथा सैकड़ों पितरोंको भवसागरसे तार देता है। वह सांसारिक पापसमूहके नष्ट हो जानेसे
* अध्याय २८७ *१०७५

| सुरपतिवनितासहस्रसंख्यैः<br>परिवृतमम्बुजसंसदाभिवन्द्यः ॥ १६<br>इति विधानमिदं दिगङ्गनानां<br>कनककल्पलताविनिवेदकम् ।<br>पठति यः स्मरतीह तथैक्षते<br>स पदमेति पुरंदरसेवितम्॥ १७ | विशुद्धशरीर होकर हजारों देवाङ्गनाओंसे सुशोभित ब्रह्माके लोकमें अभिवन्दनीय होता है। इस प्रकार दिगङ्गनाओंके तथा कनककल्पलताके दानकी विधिको जो पढ़ता, स्मरण करता या देखता है, वह इन्द्रद्वारा सेवित पदको प्राप्त करता है॥ ७—१७॥ |

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे महादानानुकीर्तने कनककल्पलताप्रदानविधिर्नाम षडशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २८६ ॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें महादानवर्णन-प्रसंगमें कनककल्पलताप्रदानविधि नामक दो सौ छियासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ ॥ २८६ ॥


दो सौ सतासीवाँ अध्याय

सप्तसागर-दानकी विधि

मत्स्य उवाच
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम्।<br>सप्तसागरकं नाम सर्वपापप्रणाशनम्॥ १<br>पुण्यं दिनमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्।<br>तुलापुरुषवत् कुर्याल्लोकेशावाहनं बुधः॥ २<br>ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ।<br>कारयेत् सप्त कुण्डानि काञ्चनानि विचक्षणः॥ ३<br>प्रादेशमात्राणि तथारत्निमात्राणि वै पुनः।<br>कुर्यात् सप्तपलादूर्ध्वमासहस्राच्च शक्तितः॥ ४<br>संस्थाप्यानि च सर्वाणि कृष्णाजिनतिलोपरि।<br>प्रथमं पूरयेत् कुण्डं लवणेन विचक्षणः॥ ५<br>द्वितीयं पयसा तद्वत् तृतीयं सर्पिषा पुनः।<br>चतुर्थं तु गुडेनैव दध्ना पञ्चममेव च॥ ६<br>षष्ठं शर्करया तद्वत् सप्तमं तीर्थवारिणा।<br>स्थापयेल्लवणस्थं तु ब्रह्माणं काञ्चनं शुभम्॥ ७<br>केशवं क्षीरमध्ये तु घृतमध्ये महेश्वरम्।<br>भास्करं गुडमध्ये तु दधिमध्ये निशाधिपम्॥ ८<br>शर्करायां न्यसेल्लक्ष्मीं जलमध्ये तु पार्वतीम्।<br>सर्वेषु सर्वरत्नानि धान्यानि च समन्ततः॥ ९**मत्स्यभगवान्ने कहा—**अब मैं सम्पूर्ण पापोंके विनाशक परमोत्तम सप्तसागर नामक महादानकी विधि बतला रहा हूँ। बुद्धिमान् पुरुष तुलापुरुष-दानकी तरह किसी पवित्र दिनके आनेपर पुण्याहवाचन करके लोकपालोंका आवाहन करे। तथा ऋत्विज्, मण्डप, पूजन-सामग्री, भूषण, आच्छादन आदिका प्रबन्ध भी उसी तरह करे। विचक्षण पुरुष स्वर्णनिर्मित सात स्वतन्त्र कुण्डोंका निर्माण करे। ये कुण्ड एक बित्ता चौड़े तथा एक अरत्नि अर्थात् बँधी हुई मुट्ठीवाले हाथ-जितने लम्बे होने चाहिये। इन्हें अपनी आर्थिक शक्तिके अनुसार सात पल सोनेसे ऊपर एक हजार पलतकका बनवाना चाहिये। इन सभी कुण्डोंको कृष्णमृगके चर्मपर रखे गये तिलोंके ऊपर स्थापित करना चाहिये। विद्वान् पुरुषको प्रथम कुण्डको लवणसे, द्वितीय कुण्डको दुग्धसे, तृतीयको घृतसे, चतुर्थको गुड़से, पञ्चमको दहीसे, छठेको चीनीसे तथा सातवेंको तीर्थोंके पवित्र जलसे पूर्ण करना चाहिये। फिर लवण कुण्डमें सुवर्ण-निर्मित ब्रह्माकी, दुग्धकुण्डके मध्यमें भगवान् विष्णुकी, घृतकुण्डमें भगवान् शिवकी, गुड़कुण्डमें भगवान् भास्करकी, दधिकुण्डमें चन्द्रमाकी, शर्कराकुण्डमें लक्ष्मीकी और जलकुण्डमें पार्वतीकी स्थापना करनी चाहिये। सभी कुण्डोंको सभी ओरसे रत्नों तथा अन्नोंद्वारा अलंकृत करना

१०७६ * मत्स्यपुराण *


| तुलापुरुषवच्छेषमत्रापि परिकल्पयेत्।<br>ततो वारुणहोमान्ते स्नापितो वेदपुङ्गवैः॥१०<br>त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य मन्त्रानेतानुदीरयेत्।<br>नमो वः सर्वसिन्धूनामाधारेभ्यः सनातनाः।<br>जन्तूनां प्राणदेभ्यश्च समुद्रेभ्यो नमो नमः॥११<br>क्षीरोदकाज्यदधिमाधुरलावणेषु-<br>सारामृतेन भुवनत्रयजीवसंघान्।<br>आनन्दयन्ति वसुभिश्च यतो भवन्त-<br>स्तस्मान्ममाप्यघविघातमलं विशन्तु॥१२<br>यस्मात् समस्तभुवनेषु भवन्त एव<br>तीर्थामरासुरसुबद्धमणिप्रदानम् ।<br>पापक्षयामृतविलेपनभूषणाय<br>लोकस्य बिभ्रति तदस्तु ममापि लक्ष्मीः॥१३<br>इति ददाति रसामृतसंयुता-<br>ञ्छुचिरविस्मयवानिह सागरान्।<br>अमलकाञ्चनवर्णमयानसौ<br>पदमुपैति हरेरमराचितः ॥१४<br>सकलपापविधौतविराजितः<br>पितृपितामहपुत्रकलत्रकम् ।<br>नरकलोकसमाकुलमप्ययं<br>झटिति सोऽपि नयेच्छिवमन्दिरम्॥१५ | चाहिये। शेष कार्य तुलापुरुषदानकी भाँति सम्पन्न करना चाहिये। तत्पश्चात् महावारुणी आहुतियाँ प्रदानकर वेदज्ञ ब्राह्मणोंद्वारा अभिषिक्त यजमान इन कुण्डोंकी तीन बार प्रदक्षिणा कर इन मन्त्रोंका उच्चारण करे॥१—१० १/२॥<br>'सनातन सागरगण! आपलोग समस्त जीवोंके प्राणदाता तथा सम्पूर्ण नदियोंके आधार हो, आपको बारंबार नमस्कार है। चूँकि आपलोग दुग्ध, जल, घृत, दही, मधु, लवण, शक्कररूप अमृत तथा रत्नादि सम्पत्तियोंद्वारा त्रिभुवनके जीवसमूहोंको आनन्दित करते हैं, अतः मेरे भी पापपुञ्जोंका विनाश करें। चूँकि आपलोग ही समस्त भुवनोंमें लोकके पापक्षय, अमृतविलेपन और भूषणके निमित्त तीर्थों, देवताओं, असुरों और सुन्दर मणिके प्रदान-कार्यको धारणवाले हैं, अतः वह लक्ष्मी मुझे भी प्राप्त हो।' इस प्रकार जो मनुष्य पवित्र एवं विस्मयरहित होकर इस लोकमें रस एवं अमृतसे युक्त निर्मल सोनेके बने हुए सागरोंका दान करता है, वह देवताओंद्वारा पूजित होकर भगवान् विष्णुके पदको प्राप्त करता है। सम्पूर्ण पापोंके धुल जानेसे विशुद्ध हुआ यह पुरुष नरकलोकमें व्याकुल हुए पिता, पितामह, पुत्र और पत्नी आदिको भी शीघ्र ही शिवलोकमें ले जाता है॥११—१५॥ |

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे महादानानुकीर्तने सप्तसागरप्रदानविधिर्नाम सप्ताशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः॥२८७॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें महादानवर्णन-प्रसङ्गमें सप्तसागरदान-विधि नामक दो सौ सत्तासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥२८७॥


दो सौ अठासीवाँ अध्याय

रत्नधेनुदानकी विधि

मत्स्य उवाचमत्स्यभगवान्ने कहा—
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम्।<br>रत्नधेन्विति विख्यातं गोलोकफलदं नृणाम्॥ १अब मैं मनुष्योंको गोलोक प्रदान करनेवाले अत्युत्तम 'रत्नधेनु' नामक महादानकी विधिको वर्णन कर रहा हूँ।
पुण्यं दिनमथासाद्य तुलापुरुषदानवत्।<br>लोकेशावाहनं कृत्वा ततो धेनुं प्रकल्पयेत्॥ २किसी पुण्य दिनके आनेपर यजमान तुलापुरुषदानकी तरह लोकपालोंका आवाहन करनेके पश्चात् धेनुकी कल्पना करे।
* अध्याय २८८ *१०७७
संस्कृतहिन्दी
भूमौ कृष्णाजिनं कृत्वा लवणद्रोणसंयुतम्।<br>धेनुं रत्नमयीं कुर्यात् सङ्कल्प्य विधिपूर्वकम्॥ ३<br>स्थापयेत् पद्मरागाणामेकाशीतिं मुखे बुधः।<br>पुष्परागशतं तद्वद् घोणायां परिकल्पयेत्॥ ४<br>ललाटे हेमतिलकं मुक्ताफलशतं दृशोः।<br>भ्रूयुगे विद्रुमशतं शुक्ती कर्णद्वये स्मृते॥ ५<br>काञ्चनानि च शृङ्गाणि शिरो वज्रशतात्मकम्।<br>ग्रीवायां नेत्रपटलं गोमेदकशतान्वितम्॥ ६<br>इन्द्रनीलशतं पृष्ठे वैदूर्यशतपार्श्वके।<br>स्फाटिकैरुदरं तद्वत् सौगन्धिकशतैः कटिम्॥ ७<br>खुरा हेममयाः कार्याः पुच्छं मुक्तावलीमयम्।<br>सूर्यकान्तेन्दुकान्तौ च घ्राणे कर्पूरचन्दने॥ ८<br>कुङ्कुमानि च रोमाणि रौप्यनाभिं च कारयेत्।<br>गारुत्मतशतं तद्वदपाने परिकल्पयेत्॥ ९<br>तथान्यानि च रत्नानि स्थापयेत् सर्वसन्धिषु।<br>कुर्याच्छर्करया जिह्वां गोमयं च गुडात्मकम्॥ १०<br>गोमूत्रमाज्येन तथा दधिदुग्धे स्वरूपतः।<br>पुच्छाग्रे चामरं दद्यात् समीपे ताम्रदोहनम्॥ ११पृथ्वीपर कृष्णमृगचर्म बिछाकर उसपर एक द्रोण लवण रखकर उसके उपर विधिपूर्वक संकल्पसहित रत्नमयी धेनुको स्थापित करे। बुद्धिमान् पुरुष उसके मुखमें इक्यासी पद्मराग मणि तथा थूथुनमें इक्यासी पुष्पराग (पुखराज) स्थापित करे। उस गौके ललाटपर सोनेका तिलक लगावे। उसकी दोनों आँखोंमें सौ मुक्ता (मोती), दोनों भौंहोंपर सौ प्रवाल (मूँगा) और दोनों कानोंकी जगह दो शुक्तियाँ (सीपें) लगानी चाहिये। उसके सींग सोनेके होने चाहिये। सिरकी जगह सौ हीरोंको स्थापित करना चाहिये। कण्ठ और नेत्र-पलकोंमें सौ गोमेदक, पृष्ठभागमें सौ इन्द्रनील (नीलम), दोनों पार्श्वस्थानोंमें सौ वैदू (डू)-र्य (बिलौर), उदरपर स्फटिक तथा कटिदेशपर सौ सौगन्धिक (माणिक-लाल) मणि रखना चाहिये। खुरोंको स्वर्णमय, पूँछको मुक्ता (मोतियों)-की लड़ियोंसे युक्त और दोनों नाकोंको सूर्यकान्त तथा चन्द्रकान्त मणियोंसे बनाकर कर्पूर और चन्दनसे अर्चित करना चाहिये। रोमोंको केसर और नाभिको चाँदीसे बनवाये। गुदामें सौ लाल मणियोंको लगाना चाहिये। अन्य रत्नोंको संधिभागोंपर लगाना चाहिये। जीभको शक्करसे, गोबरको गुड़से और गोमूत्रको घीसे बनवाना चाहिये। दही-दूध प्रत्यक्ष ही रखे। पूँछके अग्रभागपर चमर तथा समीपमें ताँबेकी दोहनी रखनी चाहिये॥ १—११॥
कुण्डलानि च हैमानि भूषणानि च शक्तितः।<br>कारयेदेवमेवं तु चतुर्थांशेन वत्सकम्॥ १२<br>तथा धान्यानि सर्वाणि पादांश्चेक्षुमयाः स्मृताः।<br>नानाफलानि सर्वाणि पञ्चवर्णं वितानकम्॥ १३<br>एवं विरचनं कृत्वा तद्वद्धौमाधिवासनम्।<br>ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्याद् धेनुमामन्त्रयेत् ततः।<br>गुडधेनुवदावाह्य इह चोदाहरेत् ततः॥ १४<br>त्वां सर्वदेवगणाधाम यतः पठन्ति<br>रुद्रेन्द्रसूर्यकमलासनवासुदेवाः।<br>तस्मात् समस्तभुवनत्रयदेहयुक्ता<br>मां पाहि देवि भवसागरपीड्यमानम्॥ १५अपनी आर्थिक शक्तिके अनुसार उसे सोनेसे निर्मित आभूषण और कुण्डल पहनाने चाहिये, उसके ईखके पैर होने चाहिये। इसी प्रकार गौके चतुर्थांशसे बछड़ा बनवाना चाहिये। उस गौके समीप सभी प्रकारके अन्न, विविध फल, पँचरंगा वितान भी यथास्थान रखना चाहिये। इस प्रकार गौकी रचना, हवन और अधिवासन करनेके बाद ऋत्विजोंको दक्षिणा देनी चाहिये। इसके बाद धेनुको आमन्त्रित करे। उस समय गुड़धेनुकी तरह आवाहन कर यह कहना चाहिये—'देवि! चूँकि रुद्र, इन्द्र, सूर्य, ब्रह्मा, विष्णु—ये सभी तुम्हें सम्पूर्ण देवताओंका निवासस्थान मानते हैं तथा समस्त त्रिभुवन तुम्हारे ही शरीरमें व्याप्त हैं, अतः तुम भवसागरसे पीड़ित मेरा उद्धार करो।'

१०७८ * मत्स्यपुराण *


आमन्त्र्य चेत्थमभितः परिवृत्य भक्त्या<br>दद्याद् द्विजाय गुरवे जलपूर्विकां ताम्।<br>यः पुण्यमाप्य दिनमत्र कृतोपवासः<br>पापैर्विमुक्ततनुरेति पदं मुरारेः॥ १६<br><br>इति सकलविधिज्ञो रत्नधेनुप्रदानं<br>वितरति स विमानं प्राप्य देदीप्यमानम्।<br>सकलकलुषमुक्तो बन्धुभिः पुत्रपौत्रैः<br>स हि मदनस्वरूपः स्थानमभ्येति शम्भोः॥ १७इस प्रकार आमन्त्रित करनेके बाद गौकी परिक्रमा कर भक्तिपूर्वक हाथमें जल लेकर उस गौको ब्राह्मण गुरुको दान करना चाहिये। जो व्यक्ति इस प्रकार पुण्य दिन आनेपर उपवासकर यह दान करता है, उसका शरीर पापोंसे मुक्त हो जाता है और वह भगवान् मुरारिके परमपदको प्राप्त करता है। इस प्रकार सम्पूर्ण विधियोंको जाननेवाला जो पुरुष इस रत्नधेनुका दान करता है, वह सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त होकर कामदेव-सदृश सौन्दर्यशाली हो जाता है तथा अपने बन्धुओं, पुत्रों और पौत्रोंके साथ देदीप्यमान विमानपर सवार हो, शिवके लोक (कैलास या सुमेरुस्थित दिव्य शिवधाम)-को प्राप्त करता है॥ १२ - १७॥

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे महादानानुकीर्तने रत्नधेनुप्रदानविधिर्नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २८८॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके महादानवर्णन-प्रसङ्गमें रत्नधेनुदान नामक दो सौ अठासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ २८८॥


दो सौ नवासीवाँ अध्याय

महाभूतघट-दानकी विधि

मत्स्य उवाच<br>अथातः सम्प्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम्।<br>महाभूतघटं नाम महापातकनाशनम्॥ १<br>पुण्यां तिथिंमथासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्।<br>ऋत्विङ्मण्डपसम्भारभूषणाच्छादनादिकम् ॥ २<br>तुलापुरुषवत् कुर्याल्लोकेशावाहनादिकम्।<br>कारयेत् काञ्चनं कुम्भं महारत्नाचितं बुधः॥ ३<br>प्रादेशादङ्गलशतं यावत् कुर्यात् प्रमाणतः।<br>क्षीराज्यपूरितं तद्वत् कल्पवृक्षसमन्वितम्॥ ४<br>पद्मासनगतांस्तत्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्।<br>लोकपालान् महेन्द्रांश्च स्वस्ववाहनमास्थितान्।<br>वराहेणोद्धृतां तद्वत् कुर्यात् पृथ्वीं सपङ्कजाम्॥ ५<br>वरुणं चासनगतं काञ्चनं मकरोपरि।<br>हुताशनं मेषगतं वायुं कृष्णमृगासनम्॥ ६<br>तथा कोषाधिपं कुर्यान्मूषकस्थं विनायकम्।<br>विन्यस्य घटमध्ये तान् वेदपञ्चकसंयुतान्॥ ७<br>ऋग्वेदस्याक्षसूत्रं स्याद् यजुर्वेदस्य पङ्कजम्।<br>सामवेदस्य वीणा स्याद् वेणुं दक्षिणतो न्यसेत्॥ ८मत्स्यभगवान्ने कहा—अब इसके बाद मैं महापातकोंको नष्ट करनेवाले अत्युत्तम 'महाभूतघट-दान' नामक महादानकी विधि बतला रहा हूँ। किसी पवित्र तिथिके आनेपर तुलापुरुष-दानकी तरह पुण्याहवाचन कर ऋत्विज्, मण्डप, पूजन-सामग्री, आभूषण और आच्छादन आदिके प्रबन्धके साथ लोकपालोंका आवाहन आदि कार्य सम्पन्न करे। फिर बुद्धिमान् पुरुष रत्नोंसे जटित सोनेका एक कलश बनवाये, जो एक वित्तेसे लेकर सौ अंगुलतकके विस्तारवाला हो। उसे दुग्ध और घृतसे पूर्ण करके उसके पास कल्पवृक्ष रख दे। वहीं पद्मासनपर स्थित ब्रह्मा तथा अपने-अपने वाहनोंपर आरूढ़ विष्णु, शिव, लोकपालगण, देवराज इन्द्रादि देवगणोंको भी बनाये। उसी प्रकार वराहद्वारा ऊपर उठायी गयी कमलसमेत पृथ्वीकी रचना करनी चाहिये। फिर मकरके वाहनपर आसन लगाये हुए स्वर्णनिर्मित वरुण, मेषवाहनपर आरूढ़ अग्नि, कृष्णमृगपर सवार वायु, पालकीपर बैठे हुए कुबेर तथा मूषकपर स्थित गणपति—इन सब देवताओंको पाँचों वेदोंके साथ उक्त घटमें स्थापित करना चाहिये। उनमें ऋग्वेदको रुद्राक्षमाला लिये, यजुर्वेदको कमल लिये, सामवेद-को बायें हाथमें वीणा और दाहिने हाथमें वेणु लिये
* अध्याय २९० *१०७९
अथर्ववेदस्य पुनः स्रुक्स्रुवौ कमलं करे।<br>पुराणवेदो वरदः साक्षसूत्रकमण्डलुः॥ ९<br>परितः सर्वधान्यानि चामरासनदर्पणम्।<br>पादुकोपानहच्छत्रं दीपिकाभूषणानि च॥ १०<br>शय्यां च जलकुम्भांश्च पञ्चवर्णं वितानकम्।<br>स्नात्वाधिवासनान्ते तु मन्त्रमेतमुदीरयेत्॥ ११<br>नमो वः सर्वदेवानामाधारेभ्यश्चराचरे।<br>महाभूताधिदेवेभ्यः शान्तिरस्तु शिवं मम॥ १२<br>यस्मान्न किंचिदप्यस्ति महाभूतैर्विना कृतम्।<br>ब्रह्माण्डे सर्वभूतेषु तस्माच्छ्रीरक्षयास्तु मे॥ १३<br>इत्युच्चार्य महाभूतघटं यो विनिवेदयेत्।<br>सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्॥ १४<br>विमानेनार्कवर्णेन पितृबन्धुसमन्वितः।<br>स्तूयमानो वरस्त्रीभिः पदमभ्येति वैष्णवम्॥ १५<br>षोडशैतानि यः कुर्यान्महादानानि मानवः।<br>न तस्य पुनरावृत्तिरिह लोकेऽभिजायते॥ १६<br>इह पठति य इत्थं वासुदेवस्य पार्श्वे<br>ससुतपितृकलत्रः संशृणोतीह सम्यक्।<br>मुररिपुभवने वै मन्दिरे वार्कलक्ष्म्या<br>त्वमरपुरवधूभिर्मोदते सोऽपि कल्पम्॥ १७तथा अथर्ववेदको हाथोंमें स्रुक्, स्रुवा और कमल लिये हुए बनाना चाहिये। पञ्चमवेद पुराणके आयुध अक्षसूत्र, कमण्डलु और अभय तथा वरद मुद्राएँ हैं॥ १–९॥<br>उस कलशके चारों ओर सभी (अठारह) प्रकारके अन्न, चामर, आसन, दर्पण, पादुका, जूता, छत्र, दीपक, आभूषण, शय्या, जलपूर्ण कलश और पँचरंगा वितान रखना चाहिये। फिर यजमान अधिवासनके अन्तमें स्नान करके इस मन्त्रका उच्चारण करे—'इस चराचर जगत्‌में आपलोग सम्पूर्ण देवताओंके आधार तथा पञ्चमहाभूतोंके अधिदेवता हैं, आपलोगोंको प्रणाम है। आप मुझे शान्ति एवं कल्याण प्रदान कीजिये। चूँकि इस ब्रह्माण्डके सभी जीवोंमें इन पञ्च महाभूतोंके अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है, अतः इनकी कृपासे मुझे अक्षय लक्ष्मी प्राप्त हो।' इस प्रकार उच्चारण करनेके बाद जो व्यक्ति महाभूतघटका दान करता है, वह सभी पापोंसे मुक्त होकर परम गतिको प्राप्त होता है तथा पितरों एवं बन्धुगणोंके साथ सूर्यके समान तेजस्वी विमानपर आरूढ़ हो अप्सराओंद्वारा प्रशंसित होता हुआ विष्णुके लोकको जाता है। जो मानव इन उपर्युक्त सोलहों महादानोंका अनुष्ठान करता है, उसे इस लोकमें पुनः नहीं आना पड़ता। इस पृथ्वीपर जो मनुष्य वासुदेवके समीप इसे इस विधिसे पढ़ता है तथा पुत्र, पिता एवं स्त्रीके साथ भलीभाँति श्रवण करता है, वह सूर्यके समान तेजस्वी होकर देवाङ्गनाओंके साथ विष्णुलोकमें कल्पपर्यन्त आनन्दका अनुभव करता है॥ १०–१७॥

इति श्रीमात्स्ये महापुराणे महादानानुकीर्तनं नामैकोननवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २८९॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें महादान-वर्णन नामक दो सौ नवासीवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ २८९॥


दो सौ नब्बेवाँ अध्याय

कल्पनुकीर्तन

मनुरुवाच<br><br>कल्पमानं त्वया प्रोक्तं मन्वन्तरयुगेषु च।<br>इदानीं कल्पनामानि समासात् कथयाच्युत॥ १मनुने पूछा—अच्युत! मन्वन्तर एवं युगोंका वर्णन करते समय आपने कल्पका प्रमाण तो बता दिया है, अब मुझे (सभी तीस) कल्पोंके नाम संक्षेपसे बतलाइये॥ १॥

१०८० * मत्स्यपुराण *


मत्स्य उवाचमत्स्यभगवान्ने कहा—
कल्पानां कीर्तनं वक्ष्ये महापातकनाशनम्।<br>यस्यानुकीर्तनादेव वेदपुण्येन युज्यते॥ २<br>प्रथमः श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः।<br>वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथन्तरोऽपरः॥ ३<br>रौरवः पञ्चमः प्रोक्तः षष्ठो देव इति स्मृतः।<br>सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते॥ ४<br>सद्योऽथ नवमः प्रोक्त ईशानो दशमः स्मृतः।<br>तम एकादशः प्रोक्तस्तथा सारस्वतः परः॥ ५<br>त्रयोदश उदानस्तु गारुडोऽथ चतुर्दशः।<br>कौर्मः पञ्चदशः प्रोक्तः पौर्णमास्यामजायत॥ ६<br>षोडशो नारसिंहस्तु समानस्तु ततोऽपरः।<br>आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्तथा परः॥ ७<br>मानवो विंशतिः प्रोक्तस्तत्पुमानिति चापरः।<br>वैकुण्ठश्चापरस्तद्वल्लक्ष्मीकल्पस्तथा परः॥ ८<br>चतुर्विंशतिमः प्रोक्तः सावित्रीकल्पसंज्ञकः।<br>पञ्चविंशस्ततो घोरो वाराहस्तु ततोऽपरः॥ ९<br>सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरीकल्पस्तथापरः।<br>माहेश्वरस्तु स प्रोक्तस्त्रिपुरं यत्र घातितम्॥ १०<br>पितृकल्पस्तथान्ते तु या कुहूर्ब्रह्मणः पुरा।<br>इत्येवं ब्रह्मणो मासः सर्वपातकनाशनः॥ ११अब मैं कल्पोंका वर्णन कर रहा हूँ, जो महान् पातकोंको नष्ट करनेवाला है और जिसका अनुकीर्तन करनेसे वेदाध्ययनका पुण्य प्राप्त होता है। उनमें प्रथम श्वेतकल्प, दूसरा नीललोहित, तीसरा वामदेव, चौथा रथन्तरकल्प, पाँचवाँ रौरवकल्प, छठा देवकल्प, सातवाँ बृहत्कल्प, आठवाँ कंदर्पकल्प, नवाँ सद्यःकल्प, दसवाँ ईशानकल्प, ग्यारहवाँ तमःकल्प, बारहवाँ सारस्वतकल्प, तेरहवाँ उदानकल्प, चौदहवाँ गारुडकल्प तथा पंद्रहवाँ कौर्मकल्प कहा गया है। इस दिन ब्रह्माजीकी पूर्णिमातिथि थी। सोलहवाँ नारसिंहकल्प, सत्रहवाँ समानकल्प, अठारहवाँ आग्नेयकल्प, उन्नीसवाँ सोमकल्प, बीसवाँ मानवकल्प, इक्कीसवाँ तत्पुमान्कल्प, बाईसवाँ वैकुण्ठकल्प, तेईसवाँ लक्ष्मीकल्प, चौबीसवाँ सावित्रीकल्प, पचीसवाँ घोरकल्प, छब्बीसवाँ वाराहकल्प, सत्ताईसवाँ वैराजकल्प, अट्ठाईसवाँ गौरीकल्प, उन्तीसवाँ माहेश्वरकल्प कहा गया है, जिसमें त्रिपुरका विनाश हुआ था। तीसवाँ पितृकल्प है, जो प्राचीन कालमें ब्रह्माकी अमावस्या थी। इस प्रकार ये सभी तीसों कल्प ब्रह्माके एक मास हैं, जो सभी पातकोंका नाश करनेवाले हैं॥ २—११॥
आदावेव हि माहात्म्यं यस्मिन् यस्य विधीयते।<br>तस्य कल्पस्य तन्नाम विहितं ब्रह्मणा पुरा॥ १२<br>संकीर्णास्तामसाश्चैव राजसाः सात्त्विकास्तथा।<br>रजस्तमोमयास्तद्वदेते त्रिंशदुदाहृताः॥ १३<br>संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां व्युष्टिरुच्यते।<br>अग्नेः शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु दिवाकरे।<br>राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणः स्मृतम्॥ १४<br>यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा।<br>तस्य तस्य तु माहात्म्यं तत्स्वरूपेण वर्ण्यते॥ १५<br>सात्त्विकेष्वधिकं तद्वद् विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्।<br>तथैव योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम्॥ १६प्रारम्भमें ही जिस कल्पमें जिसका माहात्म्य वर्णन किया गया है, उसी आधारपर ब्रह्माने उस कल्पका वह नाम रखा है। ये तीसों कल्प संकीर्ण, तामस, राजस, सात्त्विक तथा रजस्तमोमय—इन भेदोंसे युक्त कहे गये हैं। संकीर्ण कल्पोंमें सरस्वती तथा पितरोंका, तामसमें अग्नि, सूर्य तथा शिवका और राजसमें ब्रह्माका अधिक माहात्म्य कहा गया है। प्राचीन कालमें ब्रह्माने जिस कल्पमें जिस पुराणको कहा है, उसी कल्पका माहात्म्य उस पुराणमें वर्णन किया गया है। सात्त्विक कल्पोंमें उत्तम रूपसे विष्णु भगवान्का माहात्म्य वर्णित है। योगसे सिद्धि प्राप्त करनेवाले लोग उनके पाठसे
  • अध्याय २९० * १०८१
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
ब्राह्मं पाद्ममिमं यस्तु पठेत् पर्वणि पर्वणि।<br>तस्य धर्मे मतिर्ब्रह्मा करोति विपुलां श्रियम्॥ १७<br><br>यस्तु दद्यादिमान् कृत्वा हैमान् पर्वणि पर्वणि।<br>ब्रह्मविष्णुपुरे वासं मुनिभिः पूज्यते दिवि॥ १८<br><br>सर्वपापक्षयकरं कल्पदानं यतो भवेत्।<br>मुनिरूपांस्ततः कृत्वा दद्यात् कल्पान् विचक्षणः॥ १९<br><br>पुराणसंहिता चेयं तव भूप मयोदिता।<br>सर्वपापहरा नित्यमारोग्यश्रीफलप्रदा॥ २०<br><br>ब्रह्मसंवत्सरशतादेकाहं शैवमुच्यते।<br>शिववर्षशतादेकं निमेषं वैष्णवं विदुः॥ २१<br><br>यदा स विष्णुर्जागर्ति तदेदं चेष्टते जगत्।<br>यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलति॥ २२परमगतिको प्राप्त होते हैं। जो व्यक्ति प्रत्येक पर्वमें इन ब्रह्म तथा पद्म नामक पुराणोंका पाठ करता है, उसकी बुद्धिको ब्रह्मा धर्ममें लगाते हैं तथा उसे प्रचुर सम्पत्ति प्रदान करते हैं। जो व्यक्ति पर्व आनेपर इन्हें सोनेका बनवाकर दान करता है, वह ब्रह्मा तथा विष्णुके पुरमें निवास करते हुए स्वर्गमें मुनियोंद्वारा पूजित होता है; क्योंकि कल्पदान सम्पूर्ण पापोंको नष्ट करनेवाला होता है। विचक्षण पुरुषको इन कल्पोंको मुनिके समान स्वरूपवाला बनाकर दान करना चाहिये। राजन्! यह पुराण-संहिता, जो मैंने तुम्हें बताया है, सभी पापोंको नष्ट करनेवाली तथा नित्य आरोग्य एवं श्रीरूप फल प्रदान करनेवाली है। ब्रह्माका सौ वर्ष शिवका एक दिन तथा शिवका सौ वर्ष विष्णुका एक निमेष कहा जाता है। जब वे विष्णु जागते रहते हैं, तब यह जगत् भी चेष्टावान् रहता है और जब वे शान्त होकर शयन करते हैं, तब सारा जगत् शान्त हो जाता है॥ १२—२२॥
सूत उवाच<br>इत्युक्त्वा देवदेवेशो मत्स्यरूपी जनार्दनः।<br>पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवान्तरधीयत॥ २३<br><br>वैवस्वतो हि भगवान् विसृज्य विविधाः प्रजाः।<br>स्वान्तरं पालयामास मार्तण्डकुलवर्धनः॥ २४<br><br>यस्य मन्वन्तरं चैतदधुना चानुवर्तते।<br>पुण्यं पवित्रमेतद् वः कथितं मत्स्यभाषितम्।<br>पुराणं सर्वशास्त्राणां यदेतन्मूर्ध्नि संस्थितम्॥ २५**सूतजी कहते हैं—**ऋषियो! ऐसा कहकर मत्स्यरूपी देवदेवेश्वर जनार्दन सभी प्राणियोंके सामने वहीं अन्तर्हित हो गये। विवस्वान्‌के पुत्र मार्तण्ड-कुलवर्धन भगवान् मनु विविध प्रजाओंकी सृष्टि कर अपनी अवधितक उनका पालन करते रहे। उन्हींका यह मन्वन्तर अभीतक चला आ रहा है। इस प्रकार मैंने आपलोगोंसे मत्स्यभगवान्‌द्वारा कहे गये पुण्यप्रद पवित्र पुराणका वर्णन कर दिया। यह मत्स्यपुराण सभी शास्त्रोंमें शिरोभूषण-रूपसे अवस्थित है॥ २३—२५॥

इति श्रीमात्स्ये महापुराणे कल्पानुकीर्त्तनं नाम नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २९०॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें कल्पानुकीर्तन नामक दो सौ नब्बेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ २९०॥

१०८२ * मत्स्यपुराण *


दो सौ इक्यानबेवाँ अध्याय

मत्स्यपुराणकी अनुक्रमणिका

सूत उवाचसूतजी कहते हैं—ऋषियो! विश्वस्वरूप मत्स्यभगवान्‌ने धर्म, अर्थ और कामके साधनभूत जिस सम्पूर्ण मत्स्यपुराणका वर्णन किया था, वह सब मैंने आपलोगोंको बतला दिया। उसमें आदिमें मनुका संवाद, ब्रह्माण्डका वर्णन तथा चतुर्मुख ब्रह्माके मुखसे उद्भूत शारीरिक सांख्यका वर्णन है। तत्पश्चात् देवताओं और असुरोंकी उत्पत्ति, मरुद्गणोंकी उत्पत्ति, मदनद्वादशी, लोकपालोंका पूजन, मन्वन्तरोंका उद्देश्य, राजा पृथुका वर्णन, सूर्य और वैवस्वत मनुकी उत्पत्ति, बुधका इलासे संयोग, पितृवंशका वर्णन, श्राद्धके कालका निर्णय, पितृतीर्थोंमें प्रवास, सोमकी उत्पत्ति, सोमवंशका वर्णन, ययातिका चरित्र, कार्तवीर्य अर्जुनका माहात्म्य, वृष्णिवंशका वर्णन, भृगुशाप, विष्णुका दैत्योंको शाप, पुरुषेशका कीर्तन, अग्नि-वंशका वर्णन, पुराणोंका वर्णन, क्रियायोगका विवेचन, नक्षत्रसंज्ञकव्रत, मार्तण्डशयन, कृष्णाष्टमीव्रत, रोहिणीचन्द्रव्रत, तडागविधिका माहात्म्य, पादोत्सर्ग-विधि, सौभाग्यशयनव्रत, अगस्त्यव्रत, अनन्ततृतीयाव्रत, रसकल्याणीव्रत, आर्द्रानन्दकरीव्रत, सारस्वतव्रत, उपरागाभिषेकव्रत, सप्तमीस्नपनव्रत, भीमद्वादशीव्रत, अनङ्गशयनव्रत, अशून्यशयनव्रत, अङ्गारकव्रत, सप्तमीसप्तकव्रत, विशोकद्वादशीव्रत, दस प्रकारके मेरुओंके दानकी विधि, ग्रहशान्ति, ग्रहोंके स्वरूपका कथन, शिवचतुर्दशीव्रत, सर्वफलत्यागव्रत तथा सूर्यवार-व्रतका निरूपण हुआ है॥ १—१४॥
एतद्वः कथितं सर्वं यदुक्तं विश्वरूपिणा।<br>मात्स्यं पुराणमखिलं धर्मकामार्थसाधनम्॥ १<br>यत्रादौ मनुसंवादो ब्रह्माण्डकथनं तथा।<br>सांख्यं शारीरकं प्रोक्तं चतुर्मुखमुखोद्भवम्॥ २<br>देवासुराणामुत्पत्तिर्मारुतोत्पत्तिरेव च।<br>मदनद्वादशी तद्वल्लोकपालाभिपूजनम्॥ ३<br>मन्वन्तराणामुद्देशो वैन्यराजाभिवर्णनम्।<br>सूर्यवैवस्वतोत्पत्तिर्बुधसङ्गमनं तथा॥ ४<br>पितृवंशानुकथनं श्राद्धकालस्तथैव च।<br>पितृतीर्थप्रवासश्च सोमोत्पत्तिस्तथैव च॥ ५<br>कीर्तनं सोमवंशस्य ययातिचरितं तथा।<br>कार्तवीर्यस्य माहात्म्यं वृष्णिवंशानुकीर्तनम्॥ ६<br>भृगुशापस्तथा विष्णोर्दैत्यशापस्तथैव च।<br>कीर्तनं पुरुषेशस्य वंशो हौताशनस्तथा॥ ७<br>पुराणकीर्तनं तद्वत् क्रियायोगस्तथैव च।<br>व्रतं नक्षत्रसंख्याकं मार्तण्डशयनं तथा॥ ८<br>कृष्णाष्टमीव्रतं तद्वद् रोहिणीचन्द्रसंज्ञितम्।<br>तडागविधिमाहात्म्यं पादपोत्सर्ग एव च॥ ९<br>सौभाग्यशयनं तद्वदगस्त्यव्रतमेव च।<br>तथानन्ततृतीया तु रसकल्याणिनी तथा॥ १०<br>आर्द्रानन्दकरी तद्वद् व्रतं सारस्वतं पुनः।<br>उपरागाभिषेकश्च सप्तमीस्नपनं पुनः॥ ११<br>भीमाख्या द्वादशी तद्वदनङ्गशयनं तथा।<br>अशून्यशयनं तद्वत् तथैवाङ्गारकव्रतम्॥ १२<br>सप्तमीसप्तकं तद्वद् विशोकद्वादशी तथा।<br>मेरुप्रदानं दशधा ग्रहशान्तिस्तथैव च॥ १३<br>ग्रहस्वरूपकथनं तथा शिवचतुर्दशी।<br>तथा सर्वफलत्यागः सूर्यवारव्रतं तथा॥ १४

* अध्याय २९१ *

१०८३


| संक्रान्तिस्नपनं तद्वद् विभूतिद्वादशीव्रतम्।<br>षष्टिव्रतानां माहात्म्यं तथा स्नानविधिक्रमः॥ १५<br>प्रयागस्य तु माहात्म्यं सर्वतीर्थानुकीर्तनम्।<br>ऐलाश्रमव्रतं तद्वद् द्वीपलोकानुकीर्तनम्॥ १६<br>सूर्यचन्द्रगतिस्तद्वदादित्यरथवर्णनम् ।<br>तथान्तरिक्षचारश्च ध्रुवमाहात्म्यमेव च॥ १७<br>भुवनानि सुरेन्द्राणां त्रिपुराघोषणं तथा।<br>पितृपिण्डदमाहात्म्यं मन्वन्तरविनिर्णयः॥ १८<br>वज्राङ्गस्य तु सम्भूतिस्तारकोत्पत्तिरेव च।<br>तारकासुरमाहात्म्यं ब्रह्मदेवानुमन्त्रणम्॥ १९<br>पार्वतीसम्भवस्तद्वत् तथा शिवतपोवनम्।<br>अनङ्गदेहदाहस्तु रतिशोकस्तथैव च॥ २०<br>गौरीतपोवनं तद्वद् विश्वनाथप्रसादनम्।<br>पार्वतीऋषिसंवादस्तथैवोद्वाहमङ्गलम् ॥ २१<br>कुमारसम्भवस्तद्वत् कुमारविजयस्तथा।<br>तारकस्य वधो घोरो नरसिंहोपवर्णनम्॥ २२<br>पद्मोद्भवविसर्गस्तु तथैवान्धकघातनम्।<br>वाराणस्यास्तु माहात्म्यं नर्मदायास्तथैव च॥ २३<br>प्रवरानुक्रमस्तद्वत् पितृगाथानुकीर्तनम्।<br>तथोभयमुखीदानं दानं कृष्णाजिनस्य च॥ २४<br>तथा सावित्र्युपाख्यानं राजधर्मास्तथैव च।<br>यात्रानिमित्तकथनं स्वप्नमाङ्गल्यकीर्तनम्॥ २५<br>वामनस्य तु माहात्म्यं तथैवाथ वराहजम्।<br>क्षीरोदमथनं तद्वत् कालकूटाभिशासनम्॥ २६<br>देवासुरविमर्दश्च वास्तुविद्यास्तथैव च।<br>प्रतिमालक्षणं तद्वद् देवताराधनं ततः॥ २७<br>प्रासादलक्षणं तद्वन्मण्डपानां तु लक्षणम्।<br>भविष्यद्राजनिर्देशो महादानानुकीर्तनम्।<br>कल्पानुकीर्तनं तद्वद् ग्रन्थानुक्रमणी तथा॥ २८ | उसी प्रकार संक्रान्तिस्नपनव्रत, विभूतिद्वादशीव्रत, साठ व्रतोंका माहात्म्य, स्नानविधिका क्रम, प्रयागका माहात्म्य, समस्त तीर्थोंका वर्णन, ऐलाश्रमव्रत, द्वीप और लोकोंका कथन, सूर्य और चन्द्रमाकी गतिका वर्णन, आदित्यके रथका वर्णन, उसका अन्तरिक्षमें गमन, ध्रुवका माहात्म्य, सुरेन्द्रोंके भुवन, त्रिपुरके प्रति घोषणा, पितरोंके पिण्डदानका माहात्म्य, मन्वन्तरोंका निर्णय, वज्राङ्गकी उत्पत्ति, तारककी उत्पत्ति, तारकासुरकी प्रशंसा, ब्रह्मा और देवताओंकी मन्त्रणा, पार्वतीकी उत्पत्ति, शिवका तपोवन-गमन, कामदेवके शरीरका दाह, रतिका शोक, पार्वतीका तपोवन-गमन, विश्वनाथकी प्रसन्नता, पार्वती और सप्तर्षियोंका संवाद, पार्वतीका विवाहोत्सव, कुमार स्कन्दकी उत्पत्ति, कुमारकी विजय, तारकासुरका भयंकर वध, नरसिंहावतारका वर्णन, पद्मोद्भवका विसर्ग, अन्धकासुरका वध, वाराणसीका माहात्म्य, नर्मदाका माहात्म्य, प्रवरोंका अनुक्रम, पितृगाथाका वर्णन, उभयमुखी दान तथा कृष्णमृगचर्मके दानका वर्णन, सावित्रीका उपाख्यान, राजधर्मका वर्णन, यात्राके निमित्तका कथन, शुभ-अशुभ स्वप्नों और शकुनोंका निरूपण, वामनका माहात्म्य, वराहका माहात्म्य, क्षीरसागरका मन्थन, कालकूटका दमन, देवों और असुरोंका संग्राम, वास्तुविद्याका कथन, प्रतिमाओंके लक्षण, देवताओंकी आराधना, प्रासादोंका लक्षण, मण्डपोंका लक्षण, भविष्यत्कालीन राजाओंका वर्णन, महादानोंका कथन, कल्पोंका वर्णन तथा ग्रन्थोंकी अनुक्रमणिकाका कथन हुआ है॥ १५–२८॥ | | एतत् पवित्रमायुष्यमेतत् कीर्तिविवर्धनम्।<br>एतत् पवित्रं कल्याणं महापापहरं शुभम्॥ २९ | यह पुराण परम पवित्र, आयु प्रदान करनेवाला, कीर्तिवर्धक, परम पावन, कल्याणकारक, बड़े-बड़े पापोंको नष्ट करनेवाला और मङ्गलमय है। इस पुराणसे मनुष्योंको | | अस्मात् पुराणात् सुकृतं नराणां तीर्थावलीनामवगाहनानाम् ।<br>समस्तधर्माचरणोद्भवानां सदैव लाभश्च महाफलानाम्॥ ३० | सदैव पुण्य तथा समस्त तीर्थोंमें स्नान करने और सम्पूर्ण धर्माचरणसे उत्पन्न हुए महान् फलोंका लाभ प्राप्त होता है। |

१०८४ * मत्स्यपुराण *


एतत् पुराणं परमं सर्वदोषविघातकम्।<br>मत्स्यरूपेण हरिणा कथितं मनवेऽर्णवे॥ ३१<br>अस्मात् पुराणादपि पादमेकं<br>पठेत् तु यः सोऽपि विमुक्तपापः।<br>नारायणस्यास्पदमैति नून-<br>मनङ्गवद् दिव्यवपुः सुखी स्यात्॥ ३२<br>पुराणमेतत् सकलं रहस्यं<br>श्रद्धान्वितः पुण्यमिदं शृणोति।<br>स चाश्वमेधावभृथप्रभावं<br>फलं समाप्नोति हरप्रसादात्॥ ३३<br>शिवं विष्णुं समभ्यर्च्य ब्रह्माणं सदिवाकरम्।<br>श्लोकं श्लोकार्धपादं वा श्रद्धया यः शृणोति वा।<br>श्रावयेद् वापि धर्मज्ञस्तत्फलं शृणुत द्विजाः॥ ३४<br>ब्राह्मणो लभते विद्यां क्षत्रियो लभते महीम्।<br>वैश्यो धनमवाप्नोति सुखं शूद्रस्तु विन्दति॥ ३५<br>आयुष्मान् पुत्रवांश्चैव लक्ष्मीवान् पापवर्जितः।<br>श्रुत्वा पुराणमखिलं शत्रुभिश्चापराजितः॥ ३६यह परमोत्तम पुराण सम्पूर्ण दोषोंका नाशक है। इसे मत्स्यरूपधारी श्रीहरिने प्रलयकालमें एकार्णवके जलमें मनुके प्रति कहा था। जो मनुष्य इस पुराणके एक श्लोकके एक चरणका भी पाठ करता है, वह भी पापोंसे मुक्त होकर सुखी हो जाता है तथा कामदेवकी भाँति दिव्य शरीर धारणकर निश्चय ही नारायणके निवासस्थान वैकुण्ठमें चला जाता है। जो मनुष्य श्रद्धापूर्वक इस पुण्यप्रद एवं रहस्यमय सम्पूर्ण पुराणको सुनता है, वह शंकरजीकी कृपासे अश्वमेध-यज्ञके अन्तमें होनेवाले अवभृथ-स्नानके सदृश प्रभावशाली फलको प्राप्त करता है। द्विजवरो! जो धर्मज्ञ मनुष्य शिव, विष्णु, ब्रह्मा और सूर्यकी अर्चना करके श्रद्धापूर्वक इस पुराणके एक श्लोक, आधे श्लोक अथवा एक चरणको सुनता है अथवा दूसरेको सुनाता है, उसे जो फल प्राप्त होता है, उसे सुनिये। वह ब्राह्मण हो तो विद्या, क्षत्रिय हो तो पृथ्वी, वैश्य हो तो धन और शूद्र हो तो सुख प्राप्त करता है। सम्पूर्ण पुराण सुननेवाला पापरहित होकर आयुष्मान्, पुत्रवान् और लक्ष्मीवान् हो जाता है तथा उसे शत्रु पराजित नहीं कर सकते॥ २९—३६॥

इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽनुक्रमणिका नामैकनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ २९१॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें अनुक्रमणिका नामक दो सौ इक्यानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ २९१॥


पुराण-श्रवण-कालमें पालनीय धर्म

श्रद्धाभक्तिसमायुक्ता नान्यकार्येषु लालसाः।<br>वाग्यताः शुचयोऽव्यग्राः श्रोतारः पुण्यभागिनः॥ १<br><br>अभक्त्या ये कथां पुण्यां शृण्वन्ति मनुजाधमाः।<br>तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं स्याज्जन्मजन्मनि॥ २<br><br>पुराणं ये च सम्पूज्य ताम्बूलाद्यैरुपायनैः।<br>शृण्वन्ति च कथां भक्त्याऽदरिद्राः स्युर्न संशयः॥ ३<br><br>कथायां कीर्त्यमानायां ये गच्छन्त्यन्यतो नराः।<br>भोगान्तरे प्रणश्यन्ति तेषां दाराश्च सम्पदः॥ ४जो लोग श्रद्धा और भक्तिसे सम्पन्न, अन्य कार्योंकी लालसासे रहित, मौन, पवित्र और शान्तचित्तसे (पुराणकी कथाको) श्रवण करते हैं, वे ही पुण्यके भागी होते हैं। जो अधम मनुष्य भक्तिरहित होकर पुण्यकथाको सुनते हैं, उन्हें पुण्यफल तो मिलता नहीं, उलटे प्रत्येक जन्ममें दुःख भोगना पड़ता है। जो लोग ताम्बूल, पुष्प, चन्दन आदि पूजन-सामग्रियोंद्वारा पुराणकी भलीभाँति पूजा करके भक्तिपूर्वक कथा सुनते हैं, वे निःसंदेह दरिद्रतारहित अर्थात् धनवान् होते हैं। जो मनुष्य कथा होते समय अन्य कार्यके लिये वहाँसे उठकर अन्यत्र चले जाते हैं, उनकी पत्नी और
* पुराण-श्रवण-कालमें पालनीय धर्म *१०८५

| सोष्णीषमस्तका ये च कथां शृण्वन्ति पावनीम्।<br>ते बलाकाः प्रजायन्ते पापिनो मनुजाधमाः॥ ५<br><br>ताम्बूलं भक्षयन्तो ये कथां शृण्वन्ति पावनीम्।<br>श्वविष्ठां खादयन्त्येताननयन्ति यमकिङ्कराः॥ ६<br><br>ये च तुङ्गासनारूढाः कथां शृण्वन्ति दाम्भिकाः।<br>अक्षय्यनरकान् भुक्त्वा ते भवन्त्येव वायसाः॥ ७<br><br>ये वै वरासनारूढा ये च मध्यासनस्थिताः।<br>शृण्वन्ति सत्कथां ते वै भवन्त्यर्जुनपादपाः॥ ८<br><br>असम्प्रणम्य शृण्वन्ति विषभक्षा भवन्ति ते।<br>तथा शयानाः शृण्वन्ति भवन्त्यजगरा नराः॥ ९ | सम्पत्ति नष्ट हो जाती है। जो पापी अधम मनुष्य मस्तकपर पगड़ी बाँधकर (या टोपी लगाकर) पवित्र कथाको सुनते हैं, वे (दूसरे जन्ममें) बगुला होकर उत्पन्न होते हैं। जो लोग पान चबाते हुए पवित्र कथाको सुनते हैं, उन्हें कुत्तेका मल खाना पड़ता है और यमदूत उन्हें यमपुरीमें ले जाते हैं। जो ढोंगी मनुष्य (व्यासासनसे) ऊँचे आसनपर बैठकर कथा सुनते हैं, वे ही अक्षय नरकोंका भोग करके कौआ होते हैं। जो लोग (व्यासासनसे) श्रेष्ठ आसनपर अथवा मध्यम आसनपर बैठकर उत्तम कथाको श्रवण करते हैं, वे अर्जुन नामक वृक्ष होते हैं। जो मनुष्य (पुराणकी पुस्तक और व्यासको) बिना प्रणाम किये ही कथा सुनते हैं, वे विषभक्षी होते हैं तथा जो लोग सोते हुए कथा सुनते हैं, वे अजगर साँप होते हैं॥ १—९॥ | | यः शृणोति कथां वक्तुः समानासनसंस्थितः।<br>गुरुतल्पसमं पापं सम्प्राप्य नरकं व्रजेत्॥ १०<br><br>ये निन्दन्ति पुराणज्ञान् कथां वै पापहारिणीम्।<br>ते वै जन्मशतं मर्त्याः सूकराः सम्भवन्ति हि॥ ११<br><br>कथायां कीर्त्यमानायां ये वदन्ति दुरुत्तरम्।<br>ते गर्दभाः प्रजायन्ते कृकलासास्तथैव च॥ १२<br><br>कदाचिदपि ये पुण्यां न शृण्वन्ति कथां नराः।<br>ते भुक्त्वा नरकान् घोरान् भवन्ति वनसूकराः॥ १३<br><br>ये कथामनुमोदन्ते कीर्त्यमानां नरोत्तमाः।<br>अशृण्वन्तोऽपि ते यान्ति शाश्वतं परमं पदम्॥ १४<br><br>कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वन्ति ये शठाः।<br>कोट्यब्दं नरकान् भुक्त्वा भवन्ति ग्रामसूकराः॥ १५<br><br>ये श्रावयन्ति मनुजान् पुण्यां पौराणिकीं कथाम्।<br>कल्पकोटिशतं सांग्रं तिष्ठन्ति ब्रह्मणः पदे॥ १६<br><br>आसनार्थं प्रयच्छन्ति पुराणज्ञस्य ये नराः।<br>कम्बलाजिनवासांसि मञ्चं फलकमेव च॥ १७<br><br>स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान्।<br>स्थित्वा ब्रह्मादिलोकेषु पदं यान्ति निरामयम्॥ १८ | इसी प्रकार जो वक्ताके समान आसनपर बैठकर कथा सुनता है, वह गुरु-शय्या-गमनके समान पापका भागी होकर नरकगामी होता है। जो मनुष्य पुराणोंके ज्ञाता (व्यास) और पापोंको हरण करनेवाली कथाकी निन्दा करते हैं, वे सौ जन्मोंतक सूकर-योनिमें उत्पन्न होते हैं। कथा होते समय जो लोग वक्ताको बुरा उत्तर देते हैं, वे गदहा तथा गिरगिटकी योनिमें पैदा होते हैं। जो मनुष्य इस पुण्य कथाको कभी भी नहीं सुनते, वे घोर नरकोंका भोग करके बनैले सूअर होते हैं। जो नरश्रेष्ठ कही जाती हुई कथाका अनुमोदन करते हैं, वे कथा न सुननेपर भी अविनाशी परम पदको प्राप्त होते हैं। जो दुष्ट कही जाती हुई कथामें विघ्न पैदा करते हैं, वे करोड़ों वर्षोतक नरकोंका भोग करके अन्तमें ग्रामीण सूअर होते हैं। जो लोग साधारण मनुष्योंको पुराणसम्बन्धिनी पुण्य कथा सुनाते हैं, वे सौ करोड़ कल्पोंसे भी अधिक समयतक ब्रह्मलोकमें निवास करते हैं। जो मनुष्य पुराणके ज्ञाता वक्ताको आसनके लिये कम्बल, मृगचर्म, वस्त्र, सिंहासन और चौकी प्रदान करते हैं, वे स्वर्गलोकमें जाकर अभीष्ट भोगोंका उपभोग करनेके बाद ब्रह्मा आदिके लोकोंमें निवास कर अन्तमें निरामय पदको प्राप्त होते हैं॥ १०—१८॥ | | पुराणस्य प्रयच्छन्ति ये वरासनमुत्तमम्।<br>भोगिनो ज्ञानसम्पन्ना भवन्ति च भवे भवे॥ १९ | इसी तरह जो लोग पुराणकी पुस्तकके लिये उत्तम श्रेष्ठ आसन प्रदान करते हैं, वे प्रत्येक जन्ममें भोगोंका उपभोग करनेवाले एवं ज्ञानी होते हैं। |

१०८६ * मत्स्यपुराण *


ये महापातकैर्युक्ता उपपातकिनश्च ये।<br>पुराणश्रवणादेव ते प्रयान्ति परं पदम्॥ २०<br>एवंविधविधानेन पुराणं शृणुयान्नरः।<br>भुक्त्वा भोगान् यथाकामं विष्णुलोकं प्रयाति सः॥ २१<br>पुस्तकं पूजयेत् पश्चाद् वस्त्रालङ्करणादिभिः।<br>वाचकं विप्रसंयुक्तं पूजयीत प्रयत्नवान्॥ २२<br>गोभूमिहेमवस्त्राणि वाचकाय निवेदयेत्।<br>ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चान्मण्डलड्डुकपायसैः॥ २३<br>त्वं व्यासरूपी भगवन् बुद्ध्या चाङ्गिरसोपमः।<br>पुण्यवाञ्शीलसम्पन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः॥ २४<br>प्रसन्नमानसं कुर्याद् दानमानोपचारतः।<br>त्वत्प्रसादादिमान् धर्मान् सम्पूर्णाञ्श्रुतवानहम्॥ २५<br>एवं प्रार्थनकं कृत्वा व्यासस्य परमात्मनः।<br>यशस्वी च भवेन्नित्यं यः कुर्याद्देवमादरात्॥ २६<br>नारदोक्तानिमान् धर्मान् यः कुर्यान्नियतेन्द्रियः।<br>कृत्स्नं फलमवाप्नोति पुराणश्रवणस्य वै॥ २७जो महापातकोंसे युक्त होते हैं अथवा जो उपपातकी होते हैं, वे सभी पुराणकी कथा सुननेसे ही परम पदको प्राप्त हो जाते हैं। जो मनुष्य इस प्रकारके नियम-विधानसे पुराणकी कथा सुनता है, वह स्वेच्छानुसार भोगोंको भोगकर विष्णुलोकको चला जाता है। कथा समाप्त होनेपर श्रोता पुरुष प्रयत्नपूर्वक वस्त्र और अलंकार आदिद्वारा पुस्तककी पूजा करे। तत्पश्चात् सहायक ब्राह्मणसहित वाचककी पूजा करे। उस समय वाचकको गौ, पृथ्वी, सोना और वस्त्र देना चाहिये। तदुपरान्त ब्राह्मणोंको मलाई, लड्डू और खीरका भोजन कराना चाहिये। तदनन्तर परमात्मा व्याससे प्रार्थना करे—'आप व्यासरूपी भगवान्! बुद्धिमें बृहस्पतिके समान, पुण्यवान्, शीलसम्पन्न, सत्यवादी और जितेन्द्रिय हैं, आपकी कृपासे मैंने इन सम्पूर्ण धर्मोंको सुना है।' इस प्रकार प्रार्थना कर दान, मान और सेवासे उनके मनको प्रसन्न करना चाहिये। जो मनुष्य इस प्रकार आदरपूर्वक करता है, वह सदा यशस्वी होता है। जो जितेन्द्रिय मनुष्य देवर्षि नारदद्वारा कहे गये इन धर्मोंका पालन करता है, वह पुराण-श्रवणका सम्पूर्ण फल पाता है॥ १९—२७॥
सूत उवाच<br>मत्स्यरूपी स भगवान् मनवे बुद्धिशालिने।<br>अवापोद्घातसहितमुक्त्वा ह्यन्तर्दधौ तदा॥ २८॥**सूतजी कहते हैं—**ऋषियो! उस समय मत्स्यरूपी भगवान् बुद्धिशाली मनुसे आदि-अन्त-सहित इस पुराणको कहकर अन्तर्हित हो गये॥ २८॥

इति पुराणश्रवणकालीनधर्माः।

इति श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीतं मत्स्यपुराणं समाप्तम्।
इस प्रकार श्रीमद्द्वैपायनमुनिप्रणीत मत्स्यपुराण समाप्त हुआ॥

गीताप्रेस, गोरखपुरसे प्रकाशित पुराण-साहित्य

श्रीमद्भागवतमहापुराण, व्याख्यासहित ( कोड 26, 27 ) ग्रन्थाकार—श्रीमद्भागवत भारतीय वाङ्मयका मुकुटमणि है। भगवान् शुकदेवद्वारा महाराज परीक्षित्को सुनाया गया भक्तिमार्गका तो मानो सोपान ही है। इसके प्रत्येक श्लोकमें श्रीकृष्ण-प्रेमकी सुगन्धि है। यह सम्पूर्ण ग्रन्थरत्न मूलके साथ हिन्दी-अनुवाद, पूजन-विधि, भागवत-माहात्म्य, आरती, पाठके विभिन्न प्रयोगोंके साथ दो खण्डोंमें उपलब्ध है। पत्राकारकी तरह बेड़िया ( कोड 1951, 1552 ) सचित्र, सजिल्द, ( कोड 1552, 1553 ) गुजराती, ( कोड 1678, 1735 ) सानुवाद, मराठी, ( कोड 1739, 1740 ), कन्नड़, ( कोड 1577, 1744 ) बँगला, ( कोड 1966, 1967, 1968 ) तमिल, ( कोड 1831, 1832 ) ओड़िआ, ( कोड 1975, 1976 ) तेलुगु, ( कोड 564, 565 ) अंग्रेजी-अनुवाद, ( कोड 25 ) केवल हिन्दी बृहदाकार, बड़े टाइपमें, ( कोड 1945 ) ( वि० सं०) केवल हिन्दी ( कोड 1930 ) केवल हिन्दी, ( कोड 1608 ) केवल गुजराती, ( कोड 29 ) मूल, मोटा टाइप, संस्कृत, ग्रन्थाकार ( कोड 1573 ) मूल, मोटा टाइप, तेलुगु, ग्रन्थाकार ( कोड 124 ) मूल मझला आकार, ( कोड 1855 ) विशिष्ट सं० मूल, मझला संस्कृतमें भी।

संक्षिप्त शिवपुराण, मोटा टाइप ( कोड 789 ) ग्रन्थाकार—इस पुराणमें परात्पर ब्रह्म शिवके कल्याणकारी स्वरूपका तात्त्विक विवेचन, रहस्य, महिमा और उपासनाका विस्तृत वर्णन है। सचित्र, सजिल्द, विशिष्ट संस्करण ( कोड 1468 ) हिन्दी एवं ( कोड 1286 ) गुजरातीमें भी उपलब्ध।

संक्षिप्त पद्मपुराण ( कोड 44 ) ग्रन्थाकार—इस पुराणमें भगवान् विष्णुकी विस्तृत महिमाके साथ, भगवान् श्रीराम तथा श्रीकृष्णके चरित्र, विभिन्न तीर्थोंका माहात्म्य, शालग्रामका स्वरूप, तुलसी-महिमा, गीता माहात्म्य, विष्णुसहस्रनाम, उपासना-विधि तथा विभिन्न व्रतोंका सुन्दर वर्णन है। सचित्र, सजिल्द।

संक्षिप्त मार्कण्डेयपुराण ( कोड 539 ) ग्रन्थाकार—भगवतीकी विस्तृत महिमाका परिचय देनेवाले इस पुराणमें दुर्गासप्तशतीकी कथा एवं माहात्म्य, हरिश्चन्द्रकी कथा, मदालसा-चरित्र, अत्रि-अनसूयाकी कथा, दत्तात्रेय-चरित्र आदि अनेक सुन्दर कथाओंका विस्तृत वर्णन है। सचित्र, सजिल्द।

श्रीविष्णुपुराण, अनुवादसहित ( कोड 48 ) ग्रन्थाकार—इसके प्रतिपाद्य भगवान् विष्णु हैं, जो सृष्टिके आदिकारण, नित्य, अक्षय, अव्यय तथा एकरस हैं। इसमें आकाश आदि भूतोंका परिमाण, समुद्र, सूर्य आदिका परिमाण, पर्वत, देवतादिकी उत्पत्ति, मन्वन्तर, कल्प-विभाग, सम्पूर्ण धर्म एवं देवर्षि तथा राजर्षियोंके चरित्रका विशद वर्णन है। सचित्र, सजिल्द ( कोड 1364 ) केवल हिन्दी अनुवादमें भी उपलब्ध।

संक्षिप्त नारदपुराण ( कोड 1183 ) ग्रन्थाकार—इसमें सदाचार-महिमा, वर्णाश्रम धर्म, भक्ति तथा भक्तके लक्षण, देवपूजन, तीर्थ-माहात्म्य, दान-धर्मके माहात्म्य और भगवान् विष्णुकी महिमाके साथ अनेक भक्तिपरक उपाख्यानोंका विस्तृत वर्णन किया गया है। सचित्र, सजिल्द।

संक्षिप्त स्कन्दपुराण ( कोड 279 ) ग्रन्थाकार—यह पुराण कलेवरकी दृष्टिसे सबसे बड़ा है तथा इसमें लौकिक और पारलौकिक ज्ञानके अनन्त उपदेश भरे हैं। इसमें भगवान् शिवकी महिमा, सती-चरित्र, शिव-पार्वती-विवाह, कार्तिकेय-जन्म, तारकासुर-वध एवं धर्म, सदाचार, योग, ज्ञान तथा भक्तिके सुन्दर विवेचनके साथ-साथ अनेक साधु-महात्माओंके सुन्दर चरित्र पिरोये गये हैं। सचित्र, सजिल्द।

संक्षिप्त ब्रह्मपुराण ( कोड 1111 ) ग्रन्थाकार—इस पुराणमें सृष्टिकी उत्पत्ति, पृथुका पावन चरित्र, सूर्य एवं चन्द्रवंशका वर्णन, श्रीकृष्णचरित्र, कल्पान्तजीवी मार्कण्डेय मुनिका चरित्र, तीर्थोंका माहात्म्य एवं अनेक भक्तिपरक आख्यानोंकी सुन्दर चर्चा की गयी है। सचित्र, सजिल्द।

संक्षिप्त गरुडपुराण—( कोड 1189 ) ग्रन्थाकार—इस पुराणके अधिष्ठातृ देव भगवान् विष्णु हैं। इसमें ज्ञान, भक्ति, वैराग्य, सदाचार, निष्काम कर्मकी महिमाके साथ यज्ञ, दान, तप, तीर्थ आदि शुभ कर्मोंमें सर्व-साधारणको प्रवृत्त करनेके लिये अनेक लौकिक एवं पारलौकिक फलोंका वर्णन किया गया है। सचित्र, सजिल्द।

संक्षिप्त भविष्यपुराण—( कोड 584 ) ग्रन्थाकार—यह पुराण विषय-वस्तु एवं वर्णन-शैलीकी दृष्टिसे अत्यन्त उच्च कोटिका है। इसमें धर्म, सदाचार, नीति, उपदेश, अनेक आख्यान, व्रत, तीर्थ, दान, ज्योतिष एवं आयुर्वेदशास्त्रके विषयोंका अद्भुत संग्रह है। वेताल-विक्रम-संवादके रूपमें कथा-प्रबन्ध इसमें अत्यन्त रमणीय है। इसके अतिरिक्त इसमें नित्यकर्म, सामुद्रिक शास्त्र, शान्ति तथा पौष्टिक कर्मका भी वर्णन है। सचित्र, सजिल्द।

संक्षिप्त श्रीवराहपुराण (कोड 1361) ग्रन्थाकार— इस पुराणमें भगवान् श्रीहरिके वराह-अवतारकी मुख्य कथाके साथ-साथ अनेक तीर्थ, व्रत, यज्ञ, दान आदिका विस्तृत वर्णन किया गया है। सचित्र, सजिल्द।

संक्षिप्त ब्रह्मवैवर्तपुराण (कोड 631) ग्रन्थाकार— इस पुराणमें चार खण्ड हैं—ब्रह्मखण्ड, प्रकृतिखण्ड, श्रीकृष्णजन्मखण्ड और गणेशखण्ड। इसमें भगवान् श्रीकृष्णकी लीलाओंका विस्तृत वर्णन, अनेक रोचक एवं रहस्यमयी कथाएँ, श्रीराधाकी गोलोक-लीला तथा अवतार-लीलाका सुन्दर विवेचन किया गया है। सचित्र, सजिल्द।

वामनपुराण, अनुवादसहित (कोड 1432) ग्रन्थाकार— यह पुराण मुख्यरूपसे त्रिविक्रम भगवान् विष्णुके दिव्य माहात्म्यका व्याख्याता है। इसमें भगवान् वामन, नर-नारायण, भगवती दुर्गाके उत्तम चरित्रके साथ-साथ भक्त प्रह्लाद तथा श्रीदामा आदि भक्तोंके बड़े रम्य आख्यान हैं। सचित्र, सजिल्द।

अग्निपुराण, केवल हिन्दी-अनुवाद (कोड 1362) ग्रन्थाकार— इसमें परा-अपरा विद्याओंका वर्णन, महाभारतके सभी पर्वोंकी संक्षिप्त कथा, रामायणकी संक्षिप्त कथा, मत्स्य, कूर्म आदि अवतारोंकी कथाएँ, वास्तु-पूजा, विभिन्न देवताओंके मन्त्र आदि अनेक उपयोगी विषयोंका अत्यन्त सुन्दर प्रतिपादन किया गया है। सचित्र, सजिल्द।

मत्स्यमहापुराण, अनुवादसहित (कोड 557)— यह पुराण मत्स्यावतारके रूपमें भगवान् विष्णुकी लीलाओंका सुन्दर परिचायक है। इसमें मत्स्यावतारकी कथा, सृष्टि-वर्णन, मन्वन्तर तथा पितृवंश-वर्णन, ययाति-चरित्र, राजनीति, यात्राकाल, स्वप्नशास्त्र, शकुन-शास्त्र आदि अनेक विषयोंका सरल वर्णन किया गया है। सचित्र, सजिल्द।

कूर्मपुराण, अनुवादसहित (कोड 1131)— इस पुराणमें भगवान्‌के कूर्मावतारकी कथाके साथ-साथ सृष्टि वर्णन, वर्ण, आश्रम और उनके कर्तव्यका वर्णन, युगधर्म, मोक्षके साधन, तीर्थ-माहात्म्य, २८ व्यासोंकी कथाएँ, ईश्वर-गीता, व्यास-गीता आदि विविध विषयोंका अत्यन्त सुन्दर प्रतिपादन किया गया है। विभिन्न दृष्टियोंसे इस पुराणका पठन-पाठन सबके लिये कल्याणकारी है। सचित्र, सजिल्द।

संक्षिप्त श्रीमद्देवीभागवत-मोटा टाइप (कोड 1133) ग्रन्थाकार— यह पुराण परम पवित्र वेदकी प्रसिद्ध श्रुतियोंके अर्थसे अनुमोदित, अखिल शास्त्रोंके रहस्यका स्रोत तथा आगमोंमें अपना प्रसिद्ध स्थान रखता है। यह सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, वंशानुकीर्ति, मन्वन्तर आदि पाँचों लक्षणोंसे पूर्ण है। पराम्बा भगवतीके पवित्र आख्यानोंसे युक्त इस पुराणका पठन-पाठन तथा अनुष्ठान भक्तोंके त्रितापोंका शमन करनेवाला तथा सिद्धियोंका प्रदाता है। सचित्र, सजिल्द (कोड 1897, 1898) अनुवादसहित (कोड 1326) गुजराती।

नरसिंहपुराण, अनुवादसहित (कोड 1113) ग्रन्थाकार— इस पुराणमें दशावतारकी कथाएँ एवं सात काण्डोंमें भगवान् श्रीरामके पावन चरित्रके साथ-साथ सदाचार, राजनीति, वर्णधर्म, आश्रम-धर्म, योग-साधना आदिका सुन्दर विवेचन किया गया है। इसके अतिरिक्त इसमें भगवान् नरसिंहकी विस्तृत महिमा, अनेक कल्याणप्रद उपाख्यानोंका वर्णन, भौगोलिक वर्णन, सूर्य-चन्द्रादिसे उत्पन्न राजवंशोंका वर्णन तथा अनेक स्तुतियोंका उल्लेख है। सचित्र, सजिल्द।

महाभारत-खिलभाग हरिवंशपुराण, अनुवादसहित (कोड 38) ग्रन्थाकार— हरिवंशपुराण वेदार्थ-प्रकाशक महाभारत ग्रन्थका अन्तिम पर्व है। पुत्र-प्राप्तिकी कामनासे हरिवंशपुराणके श्रवणकी परम्परा भारतवर्षमें चिरकालसे प्रचलित है। भगवान् श्रीकृष्णसे सम्बन्धित अगणित कथाएँ इसमें ऐसी हैं, जो अन्यत्र दुर्लभ हैं। धार्मिक जन-सामान्यके कल्याणार्थ इसके अन्तमें सन्तानगोपाल-मन्त्र, अनुष्ठान-विधि, सन्तान-गोपाल-यन्त्र तथा संतान-गोपालस्तोत्र भी संगृहीत हैं। सचित्र, सजिल्द। (कोड 1589) केवल हिन्दीमें भी।

महाभागवत [देवीपुराण], अनुवादसहित (कोड 1610) ग्रन्थाकार— इस पुराणमें मुख्य रूपसे भगवती महाशक्तिके माहात्म्य एवं उनके विभिन्न चरित्रोंका विस्तृत वर्णन है। इसमें मूल प्रकृति भगवतीके गङ्गा, पार्वती, लक्ष्मी, सरस्वती, तुलसी आदि रूपोंमें विवर्तित होनेके मनोरम आख्यान हैं। सचित्र, सजिल्द।

लिङ्गमहापुराण, अनुवादसहित (कोड 1985) संस्कृत श्लोक एवं हिन्दी टीका— यह पुराण भगवान् शिवकी उपासना एवं महिमाका विस्तृत परिचायक है। इसमें शैवदर्शन, पाशुपतयोग, लिङ्ग-स्वरूप, लिङ्ग-माहात्म्य, लिङ्गार्चन एवं योगाचार्यों तथा शिव भक्तोंकी कथाओंका सरस वर्णन है। सचित्र, सजिल्द।