भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मत्स्य महापुराण

Matsya Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished1,098 पृष्ठ

१७३- दैत्यों और दानवोंकी युद्धार्थ तैयारी

* अध्याय १७१ *७०३
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम्।<br>परावरविशेषज्ञौ पूजितौ च महर्षिभिः॥ ५<br><br>ब्रह्मात्मदृढबन्धश्च विशालो जगदास्थितः।<br>ग्रामणीः सर्वभूतानां ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः॥ ६<br><br>तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्माभ्याहतयोगवित्।<br>त्रीनिमान् कृतवाँल्लोकान् यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः॥ ७<br><br>पुत्रं च शम्भवे चैकं समुत्पादितवान् ऋषिः।<br>तस्याग्रे वाग्यतस्तस्थौ ब्रह्माणमजमव्ययम्॥ ८<br><br>सोत्पन्नमात्रो ब्रह्माणमुक्तवान् मानसः सुतः।<br>किं कुर्मस्तव साहाय्यं ब्रवीतु भगवान् ऋषिः॥ ९कपिलजी भी उपस्थित हुए। वे दोनों महात्मा परावरके विशेषज्ञ, महर्षियोंद्वारा पूजित और अपने-अपने मार्गमें तत्पर रहनेवाले थे। वे वहाँ पहुँचकर अमित तेजस्वी ब्रह्माकी प्रशंसा करते हुए बोले—'सर्वश्रेष्ठ', जगत्के रचयिता, त्रिलोकीद्वारा पूजित, सभी प्राणियोंके नायक ब्रह्मा अपने सुदृढ़ आसनपर विराजमान हैं।' उन दोनोंकी वह बात सुनकर पूर्वकथित योगके ज्ञाता ब्रह्माने इन तीन लोकोंकी रचना की, ब्रह्माके विषयमें यह श्रुति प्रसिद्ध है। उस समय ऋषिश्रेष्ठ ब्रह्माने जगत्के कल्याणके लिये एक पुत्र उत्पन्न किया। ब्रह्माका वह मानस पुत्र उत्पन्न होते ही उनके समक्ष चुपचाप खड़ा हो गया और फिर उन अजन्मा अविनाशी ब्रह्मासे इस प्रकार बोला—'आप ऐश्वर्यशाली ऋषि बतलावें कि मैं आपकी कौन-सी सहायता करूँ?'॥ १—९॥
ब्रह्मोवाच<br><br>य एष कपिलो ब्रह्म नारायणमयस्तथा।<br>वदते भवतस्तत्त्वं तत्कुरुष्व महामते॥ १०<br><br>ब्रह्मणस्तु तदर्थं तु तदा भूयः समुत्थितः।<br>शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं करोमि कृताञ्जलिः॥ ११ब्रह्माने कहा—महामते! ये जो महर्षि कपिल और नारायणस्वरूप ब्रह्म सामने उपस्थित हैं, ये दोनों तुमसे जिस तत्त्वका वर्णन करें, तुम वैसा ही करो। ब्रह्माके उस अभिप्रायको जानकर वह पुनः उठ खड़ा हुआ और उनके समक्ष जाकर हाथ जोड़कर बोला—'मैं आपलोगोंका आदेश सुनना चाहता हूँ, कहिये क्या करूँ?'॥ १०-११॥
श्रीभगवानुवाच<br><br>यत्सत्यमक्षरं ब्रह्म ह्यष्टादशविधं तु तत्।<br>यत्सत्यं यदृतं तत्तु परं पदमनुस्मर॥ १२<br><br>एतद्वचो निशम्यैव ययौ स दिशमुत्तराम्।<br>गत्वा च तत्र ब्रह्मत्वमगमज्ज्ञानतेजसा॥ १३<br><br>ततो ब्रह्मा भुवं नाम द्वितीयमसृजत् प्रभुः।<br>संकल्पयित्वा मनसा तमेव च महामनाः॥ १४<br><br>ततः सोऽथाब्रवीद् वाक्यं किं करोमि पितामह।<br>पितामहसमाज्ञातो ब्रह्माणं समुपस्थितः॥ १५<br><br>ब्रह्माभ्यासं तु कृतवान् भुवश्च पृथिवीं गतः।<br>प्राप्तं च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वमागतः॥ १६<br><br>तस्मिन्नपि गते पुत्रे तृतीयमसृजत् प्रभुः।<br>सांख्यप्रवृत्तिकुशलं भूर्भुवं नामतो विभुम्॥ १७<br><br>गोपतित्वं समासाद्य तयोरेवागमद् गतिम्।<br>एवं पुत्रास्त्रयोऽप्येत उक्ताः शम्भोर्महात्मनः॥ १८श्रीभगवान् बोले—ब्रह्मन्! जो सत्य और अविनाशी ब्रह्म है, वह अठारह प्रकारका है। जो सत्य है, जो ऋत है, वही परम पद है। तुम उसका अनुस्मरण करो। ऐसी बात सुनते ही वह उत्तर दिशाकी ओर चला गया और वहाँ जाकर उसने अपने ज्ञानके तेजसे ब्रह्मत्वको प्राप्त कर लिया। तत्पश्चात् महामना एवं सामर्थ्यशाली ब्रह्माने मानसिक संकल्पद्वारा 'भुव' नामक दूसरे पुत्रकी सृष्टि की। तब उसने भी ब्रह्माके समक्ष खड़ा होकर इस प्रकार कहा—'पितामह! मैं कौन-सा कार्य करूँ?' फिर ब्रह्माकी आज्ञासे वह ब्रह्मके निकट गया। तदुपरान्त 'भुव' ने भूतलपर आकर ब्रह्मका अभ्यास किया और ब्रह्म एवं महर्षि कपिलके पास आकर परम पदको प्राप्त कर लिया। उस पुत्रके भी चले जानेपर भगवान् ब्रह्माने 'भूर्भुव' नामक तीसरे पुत्रको प्रकट किया, जो सर्वव्यापी और सांख्यशास्त्रमें परम प्रवीण था। यह भी इन्द्रियजयी होकर उन दोनों भाइयोंकी गतिको प्राप्त हो गया। इस प्रकार कल्याणकारी महात्मा ब्रह्माके ये तीनों पुत्र कहे गये हैं।

७०४ * मत्स्यपुराण *


तान् गृहीत्वा सुतांस्तस्य प्रयातः स्वार्जितां गतिम्।<br>नारायणश्च भगवान् कपिलश्च यतीश्वरः॥ १९तदनन्तर भगवान् नारायण और यतीश्वर कपिल ब्रह्माके उन तीनों पुत्रोंको साथ लेकर अपने तपद्वारा उपार्जित गतिको प्राप्त हो गये॥ १२-१९॥
यं कालं तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तं कालमेव हि।<br>ततो घोरतमं भूयः संश्रितः परमं व्रतम्॥ २०<br>न रेमेऽथ ततो ब्रह्मा प्रभुरेकस्तपश्चरन्।<br>शरीरात्तां ततो भार्यां समुत्पादितवाञ्छुभाम्॥ २१<br>तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च।<br>सदृशीमात्मनो देवीं समर्थां लोकसर्जने॥ २२<br>तया समाहितस्तत्र रेमे ब्रह्मा तपश्चरन्।<br>ततो जगाद त्रिपदां गायत्रीं वेदपूजिताम्॥ २३<br>सृजन् प्रजानां पतयः सागरांश्चासृजद् विभुः।<br>अपरांश्चैव चतुरो वेदान् गायत्रिसम्भवान्॥ २४<br>आत्मनः सदृशान् पुत्रानसृजद् वै पितामहः।<br>विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः॥ २५<br>विश्वेशं प्रथमं तावन्महातापसमात्मजम्।<br>सर्वमन्त्रहितं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्॥ २६<br>दक्षं मरीचिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्।<br>वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुमङ्गिरसं मनुम्॥ २७<br>अथैवाद्भुतमित्येते ज्ञेयाः पैतामहर्षयः।<br>त्रयोदशगुणं धर्ममालभन्त महर्षयः॥ २८इधर जिस समय वे दोनों मुक्त पुरुष चले गये, उसी समयसे ब्रह्मा पुनः अत्यन्त कठोर परम व्रतके पालनमें संलग्न हो गये। जब सामर्थ्यशाली ब्रह्माको अकेले तपस्या करते हुए आनन्दका अनुभव नहीं हुआ, तब उन्होंने अपने शरीरसे एक ऐसी सुन्दरी भार्याको उत्पन्न किया, जो तपस्या, तेज, ओजस्विता और नियमपालनमें उन्हींके समान थी। वह देवी लोककी सृष्टि करनेमें भी समर्थ थी। उससे युक्त होकर वहाँ तपस्या करते हुए ब्रह्माको संतोषका अनुभव हुआ, तब उन्होंने वेदपूजित त्रिपदा गायत्रीका उच्चारण किया। तत्पश्चात् सर्वव्यापी ब्रह्माने प्रजापतियोंकी सृष्टि करते हुए सागरोंकी तथा गायत्रीसे उत्पन्न होनेवाले अन्य चारों वेदोंकी रचना की। फिर ब्रह्माने अपने ही सदृश पुत्रोंको उत्पन्न किया, जो विश्वमें प्रजापतिके नामसे विख्यात हुए और जिनसे सारी प्रजाएँ उत्पन्न हुईं। सर्वप्रथम उन्होंने अपने धर्म नामक पुत्रको प्रकट किया, जो विश्वके ईश्वर, महान् तपस्वी, सम्पूर्ण मन्त्रोंद्वारा अभिरक्षित और परम पावन थे। तदुपरान्त उन्होंने दक्ष, मरीचि, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ, गौतम, भृगु, अङ्गिरा और मनुको उत्पन्न किया।* ब्रह्माके पुत्रभूत इन महर्षियोंको अत्यन्त अद्भुत जानना चाहिये। इन्हीं महर्षियोंने तेरह प्रकारके गुणोंसे युक्त धर्मका प्रतिपादन एवं अनुसरण किया॥ २०-२८॥
अदितिर्दितिर्दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः।<br>ताम्रा क्रोधाथ सुरसा विनता कद्रूरेव च॥ २९<br>दक्षस्यापत्यमेता वै कन्या द्वादश पार्थिव।<br>मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तपसा निर्मितः किल॥ ३०<br>तस्मै कन्या द्वादशान्या दक्षस्ताः प्रददौ तदा।<br>नक्षत्राणि च सोमाय तदा वै दत्तवान् ऋषिः॥ ३१<br>रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि रविनन्दन।<br>लक्ष्मीर्मरुत्वती साध्या विश्वेशा च मता शुभा॥ ३२<br>देवी सरस्वती चैव ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा।<br>एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय पार्थिव॥ ३३राजन्! अदिति, दिति, दनु, काला, अनायु, सिंहिका, मुनि, ताम्रा, क्रोधा, सुरसा, विनता और कद्रू—ये बारह कन्याएँ दक्ष प्रजापतिकी संतान हैं। कश्यप महर्षि मरीचिके पुत्र थे, जो पिताकी तपस्याके प्रभावसे उत्पन्न हुए थे। उस समय दक्षने कश्यपको अपनी उन बारह कन्याओंको पत्नीरूपमें प्रदान किया था। रविनन्दन! उसी समय ऋषिवर ब्रह्माने नक्षत्रसंज्ञक रोहिणी आदि सभी पुण्यमयी कन्याओंको चन्द्रमाके हाथोंमें सौंप दिया। लक्ष्मी, मरुत्वती, साध्या, शुभा, विश्वेशा और सरस्वती देवी—ये पूर्वकालमें ब्रह्माद्वारा निर्मित हुई थीं। राजन्! कर्मपर दृष्टि रखनेवाले ब्रह्माने इन पाँचों सर्वश्रेष्ठ कन्याओंको मङ्गलकारक सुरश्रेष्ठ धर्मको समर्पित कर दिया।

* यह विषय प्रजापतिसर्गनिरूपण नामक पहलेके अध्यायोंमें भी वर्णित हुआ है।

१७४- देवताओंका युद्धार्थ अभियान

* अध्याय १७१ *७०५

| दत्ता भद्राय धर्माय ब्रह्मणा दृष्टकर्मणा।<br>या तु रूपवती पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी॥ ३४<br>सुरभिः सा हिता भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता।<br>ततस्तामगमद् ब्रह्मा मैथुनं लोकपूजितः॥ ३५<br>लोकसर्जनहेतुज्ञो गवामर्थाय सत्तमः।<br>जज्ञिरे च सुतास्तस्यां विपुला धूमसन्निभाः॥ ३६<br>नक्तंसन्ध्याभ्रसङ्काशा प्रादहंस्तिग्मतेजसः।<br>ते रुदन्तो द्रवन्तश्च गर्हयन्तः पितामहम्॥ ३७<br>रोदनाद् द्रवणाच्चैव रुद्रा इति ततः स्मृताः।<br>निर्ऋतिश्चैव शम्भुवैं तृतीयश्चापराजितः॥ ३८<br>मृगव्याधः कपर्दी च दहनोऽथेश्वरश्च वै।<br>अहिर्बुध्न्यश्च भगवान् कपाली चापि पिङ्गलः॥ ३९<br>सेनानीश्च महातेजा रुद्रास्त्वेकादश स्मृताः।<br>तस्यामेव सुरभ्यां च गावो यज्ञेश्वराश्च वै॥ ४०<br>प्रकृष्टाश्च तथा मायाः सुरभ्याः पशवोऽक्षराः।<br>अजाश्चैव तु हंसाश्च तथैवामृतमुत्तमम्॥ ४१<br>ओषध्यः प्रवरायाश्च सुरभ्यास्ताः समुत्थिताः।<br>धर्माल्लक्ष्मीस्तथा कामं साध्या साध्यान् व्यजायत॥ ४२<br>भवं च प्रभवं चैव हीशं चासुरहं तथा।<br>अरुणं चारुणिं चैव विश्वावसुबलध्रुवान्॥ ४३<br>हविष्यं च वितानं च विधानशमितावपि।<br>वत्सरं चैव भूतिं च सर्वासुरनिषूदनम्॥ ४४<br>सुपर्वाणं बृहत्कान्तिः साध्या लोकनमस्कृता।<br>तमेवानुगता देवी जनयामास वै सुरान्॥ ४५<br>वरं वै प्रथमं दैवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम्।<br>विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोममीश्वरम्॥ ४६<br>ततोऽनुरूपमायं च यमस्तस्मादनन्तरम्।<br>सप्तमं च तथा वायुमष्टमं निर्ऋतं वसुम्॥ ४७<br>धर्मस्यापत्यमेतद् वै सुदेव्यां समजायत।<br>विश्वे देवाश्च विश्वायां धर्माज्जाता इति श्रुतिः॥ ४८<br>दक्षश्चैव महाबाहुः पुष्करस्वन एव च।<br>चाक्षुषस्तु मनुश्चैव तथा मधुमहोरगौ॥ ४९<br>विश्रान्तकवपुर्बालो विष्कम्भश्च महायशाः।<br>गरुडश्चातिसत्त्वौजा भास्करप्रतिमद्युतिः॥ ५०<br>विश्वान् देवान् देवमाता विश्वेशाजनयत् सुतान्। | इसी बीच ब्रह्माकी स्वेच्छानुसार रूप धारण करनेवाली एवं हितकारिणी सुन्दरी पत्नी सुरभिका रूप धारण कर ब्रह्माके निकट उपस्थित हुई। तब लोक-सृष्टिके कारणोंके ज्ञाता लोकपूजित देवश्रेष्ठ ब्रह्माने गौओंकी उत्पत्तिके निमित्त उसके साथ मानसिक समागम किया। उससे धूमकी-सी कान्तिवाले विशालकाय पुत्र उत्पन्न हुए। उनका वर्ण रात्रि और संध्याके संयोगकालमें छाये हुए बादलोंके समान था। वे अपने प्रचण्ड तेजसे सबको जला रहे थे और ब्रह्माकी निन्दा करते हुए रोते-से वे इधर-उधर दौड़ रहे थे। इस प्रकार रोने और दौड़नेके कारण वे 'रुद्र' कहे जाते हैं। निर्ऋति, शम्भु, तीसरे अपराजित, मृगव्याध, कपर्दी, दहन, ईश्वर, अहिर्बुध्न्य, भगवान् कपाली, पिंगल और महातेजस्वी सेनानी—ये ग्यारह रुद्र कहलाते हैं॥ २९-३९ १/२॥<br><br>तदनन्तर उसी श्रेष्ठ सुरभिसे यज्ञकी साधनभूता गौएँ, प्रकृष्ट माया, अविनाशी पशुगण, बकरियाँ, हंस, उत्तम अमृत और ओषधियाँ उत्पन्न हुईं। धर्मके संयोगसे लक्ष्मीने कामको और साध्याने साध्यगणोंको जन्म दिया। भव, प्रभव, ईश, असुरहन्ता, अरुण, आरुणि, विश्वावसु, बल, ध्रुव, हविष्य, वितान, विधान, शमित, वत्सर, सम्पूर्ण असुरोंके विनाशक भूति और सुपर्वा—इन देवताओंको लोकनमस्कृता परम सुन्दरी साध्यादेवीने धर्मके संयोगसे जन्म दिया। इसी प्रकार प्रथम वर, दूसरे अविनाशी ध्रुव, तीसरे विश्वावसु, चौथे ऐश्वर्यशाली सोम, पाँचवें अनुरूपमाय, तदनन्तर छठे यम, सातवें वायु और आठवें वसु निर्ऋति—ये सभी धर्मके पुत्र सुदेवीके गर्भसे उत्पन्न हुए थे। धर्मके संयोगसे विश्वाके गर्भसे विश्वेदेवोंकी उत्पत्ति हुई है—ऐसा सुना जाता है। महाबाहु दक्ष, पुष्करस्वन, चाक्षुष मनु, मधु, महोरग, विश्रान्तकवपु, बाल, महायशस्वी विष्कम्भ और सूर्यकी-सी कान्तिवाले अत्यन्त पराक्रमी एवं तेजस्वी गरुड—इन विश्वेदेवोंको देवमाता विश्वेशाने पुत्ररूपमें जन्म दिया॥ ४०—५० १/२॥ |

७०६ * मत्स्यपुराण *


श्लोकअर्थ
मरुत्वती मरुत्वतो देवानजनयत् सुतान्॥ ५१<br>अग्निं चक्षुं रविर्ज्योतिः सावित्रं मित्रमेव च।<br>अमरं शरवृष्टिं च सुकर्षं च महाभुजम्॥ ५२<br>विराजं चैव वाचं च विश्वावसुमतिं तथा।<br>अश्वमित्रं चित्ररश्मिं तथा निषधनं नृप॥ ५३<br>ह्वन्तं वाडवं चैव चारित्रं मन्दपन्नगम्।<br>बृहन्तं वै बृहद्रूपं तथा वै पूतनानुगम्॥ ५४<br>मरुत्वती पुरा जज्ञे एतान् वै मरुतां गणान्।<br>अदितिः कश्यपाज्जज्ञ आदित्यान् द्वादशैव हि॥ ५५<br>इन्द्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणो हार्यमा रविः।<br>पूषा मित्रश्च धनदो धाता पर्जन्य एव च॥ ५६<br>इत्येते द्वादशादित्या वरिष्ठास्त्रिदिवौकसः।<br>आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञाते द्वौ सुतौ वरौ॥ ५७<br>तपःश्रेष्ठौ गुणिश्रेष्ठौ त्रिदिवस्यापि सम्मतौ।<br>दनुस्तु दानवाञ्जज्ञे दितिर्दैत्यान् व्यजायत॥ ५८<br>काला तु वै कालकेयानसुरान् राक्षसांस्तु वै।<br>अनायुषायास्तनया व्याधयः सुमहाबलाः॥ ५९<br>सिंहिका ग्रहमाता वै गन्धर्वजननी मुनिः।<br>ताम्रा त्वप्सरसां माता पुण्यानां भारर्तोद्भव॥ ६०<br>क्रोधायाः सर्वभूतानि पिशाचांश्चैव पार्थिव।<br>जज्ञे यक्षगणांश्चैव राक्षसांश्च विशाम्पते॥ ६१इसी प्रकार मरुत्वतीने मरुत् देवताओंको पुत्ररूपमें उत्पन्न किया। अग्नि, चक्षु, रवि, ज्योति, सावित्र, मित्र, अमर, शरवृष्टि, महाभुज सुकर्ष, विराज, वाच, विश्वावसु, मति, अश्वमित्र, चित्ररश्मि, निषधन, ह्वन्त, वाडव, चारित्र, मन्दपन्नग, बृहन्त, बृहद्रूप तथा पूतनानुग—इन मरुद्गणोंको पूर्वकालमें मरुत्वतीने जन्म दिया था। अदितिने कश्यपके संयोगसे बारह आदित्योंको उत्पन्न किया। उनके नाम हैं—इन्द्र, विष्णु, भग, त्वष्टा, वरुण, अर्यमा, रवि, पूषा, मित्र, धनद, धाता और पर्जन्य। ये बारह आदित्य देवताओंमें सर्वश्रेष्ठ माने जाते हैं। आदित्यके सरस्वतीके गर्भसे दो श्रेष्ठ पुत्र उत्पन्न हुए, जो तपस्वियोंमें श्रेष्ठ, गुणवानोंमें प्रधान और देवताओंके लिये भी पूजनीय कहे जाते हैं। दनुने दानवोंको और दितिने दैत्योंको उत्पन्न किया। कालाने कालकेय नामक असुरों और राक्षसोंको जन्म दिया। अत्यन्त बलवती व्याधियाँ अनायुषाकी संतान हैं। सिंहिका राहुग्रहकी माता है और मुनि गन्धर्वोंकी जननी कही जाती है। भरतकुलोत्पन्न राजन्! ताम्रा पवित्रात्मा अप्सराओंकी माता है। क्रोधासे सभी भूत और पिशाच पैदा हुए। विशाम्पते! क्रोधाने यक्षगणों और राक्षसोंको भी जन्म दिया था॥ ५१—६१॥
चतुष्पदानि सत्त्वानि तथा गावस्तु सौरभाः।<br>सुपर्णान् पक्षिणश्चैव विनता चाप्यजायत॥ ६२<br>महीधरान् सर्वनागान् देवी कद्रूर्व्यजायत।<br>एवं वृद्धिं समगमन् विश्वे लोकाः परंतप॥ ६३<br>तदा वै पौष्करो राजन् प्रादुर्भावो महात्मनः।<br>प्रादुर्भावो पौष्करस्ते मया द्वैपायनेरितः॥ ६४<br>पुराणः पुरुषश्चैव मया विष्णुर्हरिः प्रभुः।<br>कथितस्तेऽनुपूर्व्येण संस्तुतः परमर्षिभिः॥ ६५<br>यश्चेदमग्र्यं शृणुयात् पुराणं<br>सदा नरः पर्वसु गौरवेण।<br>अवाप्य लोकान् स हि वीतरागः<br>परत्र च स्वर्गफलानि भुङ्क्ते॥ ६६<br>चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्।<br>प्रसादयति यः कृष्णं तं कृष्णोऽनुप्रसीदति॥ ६७राजन्! सभी चौपाये जीव तथा गौएँ सुरभीकी संतान हैं। विनताने सुन्दर पंखधारी पक्षियोंको पैदा किया। कद्रूदेवीने पृथ्वीको धारण करनेवाले सभी प्रकारके नागोंको उत्पन्न किया। परंतप! इसी प्रकार विश्वमें लोकसृष्टि वृद्धिको प्राप्त हुई है। राजन्! यही महात्मा विष्णुका पुष्करसम्बन्धी प्रादुर्भाव है। व्यासद्वारा कहे गये इस पौष्कर प्रादुर्भावका तथा जो पुराणपुरुष, सर्वव्यापी और महर्षियोंद्वारा संस्तुत हैं, उन भगवान् श्रीहरिका वर्णन मैंने तुम्हें आनुपूर्वी सुना दिया। जो मनुष्य सदा पर्वोंके समय गौरवपूर्वक इस श्रेष्ठ पुराणको श्रवण करता है, वह वीतराग होकर लौकिक सुखोंका उपभोग करके परलोकमें स्वर्गफलोंका भोग करता है। जो मनुष्य श्रीकृष्णको नेत्र, मन, वचन और कर्म—इन चारों प्रकारोंसे प्रसन्न करता है तो श्रीकृष्ण भी उसे उसी प्रकार आनन्दित करते हैं।
* अध्याय १७२ *७०७

| राजा च लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम्।<br>क्षीणायुर्लभते चायुः पुत्रकामः सुतं तथा॥ ६८<br>यज्ञा वेदास्तथा कामास्तपांसि विविधानि च।<br>प्राप्नोति विविधं पुण्यं विष्णुभक्तो धनानि च॥ ६९<br>यद्यत्कामयते किञ्चित् तत्तल्लोकेश्वराद् भवेत्।<br>सर्वं विहाय य इमं पठेत् पौष्करकं हरेः॥ ७०<br>प्रादुर्भावं नृपश्रेष्ठ न तस्य ह्यशुभं भवेत्।<br>एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः।<br>कीर्तितस्ते महाभाग व्यासश्रुतिनिदर्शनात्॥ ७१ | राजाको राज्यकी, निर्धनको उत्तम धनकी, क्षीणायुको दीर्घायुकी तथा पुत्रार्थीको पुत्रकी प्राप्ति होती है। विष्णुभक्त मनुष्य यज्ञ, वेद, कामनापूर्ति, अनेकविध तप, विविध पुण्य और धनको प्राप्त करता है। नृपश्रेष्ठ! जो मनुष्य सबका परित्याग करके श्रीहरिके इस पौष्कर-प्रादुर्भावका पाठ करता है, वह जो-जो कामनाएँ करता है, वह सब कुछ उस लोकेश्वरभगवान्‌से प्राप्त हो जाता है और उसका कभी अमङ्गल नहीं होता। महाभाग! इस प्रकार मैंने तुमसे महात्मा विष्णुके पुष्कर या कमलके प्रादुर्भावका वर्णन कर चुका। यह व्यासके वचनों तथा श्रुतियोंका निदर्शन है॥ ६२—७१॥ |

इति श्रीमात्स्ये महापुराणे पद्मोद्भवप्रादुर्भावो नामैकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७१॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके पद्मोद्भवप्रादुर्भाव-प्रसङ्गमें एक सौ एकहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ १७१॥


एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय

तारकामय-संग्रामकी भूमिका एवं भगवान् विष्णुका महासमुद्रके रूपमें वर्णन, तारकादि असुरोंके अत्याचारसे दुःखी होकर देवताओंकी भगवान् विष्णुसे प्रार्थना और भगवान्‌का उन्हें आश्वासन

| मत्स्य उवाच<br>विष्णुत्वं शृणु विष्णोश्च हरित्वं च कृते युगे।<br>वैकुण्ठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च॥ १<br>ईश्वरस्य हि तस्यैषा कर्मणां गहना गतिः।<br>सम्प्रात्यतीतान् भव्यांश्च शृणु राजन् यथातथम्॥ २<br>अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान् प्रभुः।<br>नारायणो ह्यनन्तात्मा प्रभवोऽव्यय एव च॥ ३<br>एष नारायणो भूत्वा हरिरासीत् सनातनः।<br>ब्रह्मा वायुश्च सोमश्च धर्मः शक्रो बृहस्पतिः॥ ४<br>अदितेरपि पुत्रत्वं समेत्य रविनन्दन।<br>एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजो विभुः॥ ५<br>प्रसादजं ह्यस्य विभोरदित्याः पुत्रकारणम्।<br>वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम्॥ ६<br>प्रधानात्मा पुरा ह्येष ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः।<br>सोऽसृजत् पूर्वपुरुषः पुराकल्पे प्रजापतीन्॥ ७ | मत्स्यभगवान्‌ने कहा— राजन्! अब मैं कृतयुगमें घटित हुए भगवान् विष्णुके विष्णुत्व एवं हरित्व, देवताओंमें वैकुण्ठत्व और मनुष्योंमें कृष्णत्वका वर्णन कर रहा हूँ, सुनो। उस ईश्वरके कर्मोंकी यह गति बड़ी गहन है। इस समय तुम विष्णुके भूत एवं भावी अवतारोंके विषयमें यथार्थरूपसे श्रवण करो। जो ये ऐश्वर्यशाली अव्यक्तस्वरूप भगवान् हैं, वे ही व्यक्तरूपमें भी प्रकट होते हैं। वे ही नारायण अनन्तात्मा, सबके उत्पत्तिस्थान और अविनाशी भी कहे जाते हैं। ये सनातन नारायण श्रीहरि ब्रह्मा, वायु, सोम, धर्म, इन्द्र और वृहस्पति के रूपमें भी प्रकट होते हैं। रविनन्दन! ये सर्वव्यापी विष्णु अदितिके पुत्ररूपमें उत्पन्न होकर इन्द्रके अनुज 'उपेन्द्र' के नामसे विख्यात होते हैं। इन सर्वव्यापीका अदितिके पुत्ररूपमें उत्पन्न होनेके दो कारण हैं—एक तो अदितिपर कृपा करना और दूसरा देवशत्रु दैत्यों, दानवों और राक्षसोंका वध करना। इन प्रधानात्मा प्रभुने सर्वप्रथम ब्रह्माको उत्पन्न किया। उन पूर्वपुरुषने पूर्व कल्पमें प्रजापतियोंकी सृष्टि की। |

७०८* मत्स्यपुराण *
संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
असृजन्मानवांस्तत्र ब्रह्मवंशाननुत्तमान्।<br>तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम्॥ ८<br><br>एतदाश्चर्यभूतस्य विष्णोः कर्मानुकीर्तनम्।<br>कीर्तनीयस्य लोकेषु कीर्त्यमानं निबोध मे॥ ९तत्पश्चात् ब्रह्माके वंशमें उत्पन्न होनेवाले सर्वश्रेष्ठ मानवोंको उत्पन्न किया। उन महात्माओंके सम्पर्कसे एक ही शाश्वत ब्रह्म अनेक रूपोंमें विभक्त हो गया। लोकोंमें वर्णन करनेयोग्य भगवान् विष्णुके कर्मोंका यह अनुकीर्तन परम आश्चर्यजनक है। मैं उसका वर्णन कर रहा हूँ, सुनो॥ १—९॥
वृत्ते वृत्रवधे तत्र वर्तमाने कृते युगे।<br>आसीत् त्रैलोक्यविख्यातः संग्रामस्तारकामयः॥ १०<br><br>यत्र ते दानवा घोराः सर्वे संग्रामदुर्ज्जयाः।<br>घ्नन्ति देवगणान् सर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्॥ ११<br><br>ते वध्यमाना विमुखाः क्षीणप्रहरणा रणे।<br>त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायणं प्रभुम्॥ १२<br><br>एतस्मिन्नन्तरे मेघा निर्वाणाङ्गारवर्चसः।<br>सार्कचन्द्रग्रहगणं छादयन्तो नभस्तलम्॥ १३<br><br>चण्डविद्युद्गणोपेता घोरनिर्ह्रादकारिणः।<br>अन्योन्यवेगाभिहताः प्रववुः सप्त मारुताः॥ १४<br><br>दीप्ततोयाशनिघनैर्वज्रवेगानलानिलैः।<br>रवैः सुघोरैरुत्पातैर्दह्यमानमिवाम्बरम्॥ १५<br><br>तत उल्कासहस्राणि निपेतुः खगतान्यपि।<br>दिव्यानि च विमानानि प्रपतन्त्युत्पतन्ति च॥ १६<br><br>चतुर्युगान्ते पर्याये लोकानां यद्भयं भवेत्।<br>अरूपवन्ति रूपाणि तस्मिन्नुत्पातलक्षणे॥ १७<br><br>जातं च निष्प्रभं सर्वं न प्राज्ञायत किञ्चन।<br>तिमिरौघपरिक्षिप्ता न रेजुश्च दिशो दश॥ १८<br><br>विवेश रूपिणी काली कालमेघावगुण्ठिता।<br>द्यौर्नभात्यभिभूतार्का घोरेण तमसावृता॥ १९राजन्! कृतयुगकी स्थितिके समय वृत्रासुरका वध हो जानेके पश्चात् त्रिलोकीमें विख्यात तारकामय संग्राम हुआ था। जिसमें संग्राममें कठिनतासे जीते जानेवाले सभी भयंकर दानव यक्ष, नाग और राक्षसोंसहित सभी देवगणोंका संहार कर रहे थे। इस प्रकार मारे जाते हुए वे देवगण शस्त्ररहित हो युद्धसे विमुख हो गये और मनसे अपने रक्षक सामर्थ्यशाली भगवान् नारायणकी शरणमें गये। इसी बीच बुझते हुए अंगारकी-सी कान्तिवाले मेघोंने सूर्य, चन्द्रमा और ग्रहगणोंसमेत आकाशमण्डलको आच्छादित कर लिया। वे प्रचण्ड बिजलियोंसे युक्त थे तथा भयंकर गर्जना कर रहे थे। पुनः एक-दूसरेके वेगसे आहत हो सातों प्रकारकी वायु बहने लगी। उस समय कौंधती हुई बिजली और जलसे युक्त बादलों, वज्रके समान वेगशाली अग्नि और वायुके झकोरोंने तथा अत्यन्त भयंकर शब्दोंसे युक्त उत्पातोंद्वारा आकाश जलता हुआ-सा दीख रहा था। आकाशमें उड़ती हुई हजारों उल्काएँ भूतलपर गिरने लगीं। दिव्य विमान लड़खड़ाते हुए गिरने लगे। चारों युगोंकी समाप्तिके समय लोकोंके लिये जैसा भयकारी विनाश उपस्थित होता है, वैसा ही उत्पात उस समय भी घटित हुआ। सभी रूपवती वस्तुएँ विकृत हो गयीं। सारा जगत् प्रकाशहीन हो गया, जिससे कुछ भी जाना नहीं जा सकता था। घने अन्धकारसे ढकी हुई दसों दिशाएँ शोभाहीन हो गयीं। उस समय काले मेघोंके अवगुण्ठनसे युक्त काला रूप धारण करनेवाली देवी आकाशमें प्रविष्ट हुई। घोर अन्धकारसे आवृत होनेके कारण सूर्यके छिप जानेसे आकाशमण्डलकी शोभा जाती रही॥ १०—१९॥
तान् घनौघान् सतिमिरान् दोर्भ्यामाक्षिप्य स प्रभुः।<br>वपुः सन्दर्शयामास दिव्यं कृष्णवपुर्हरिः॥ २०<br><br>बलाहकाञ्जननिभं बलाहकतनूरुहम्।<br>तेजसा वपुषा चैव कृष्णां कृष्णमिवाचलम्॥ २१<br><br>दीप्तपीताम्बरधरं तप्तकाञ्चनभूषणम्।<br>धूमान्धकारवपुषं युगान्ताग्निमिवोत्थितम्॥ २२उसी समय सामर्थ्यशाली भगवान्ने अपने दोनों हाथोंसे अन्धकारसहित घन-समूहोंको दूर हटाकर कृष्णवर्णका दिव्य शरीर प्रकट किया। उसकी कान्ति काले मेघ और कज्जलके समान थी, उसके रोएँ भी काले मेघ-जैसे थे, वह तेज और शरीर-दोनोंसे कज्जलगिरिकी भाँति कृष्ण था, उसपर उद्दीप्त पीताम्बर शोभा पा रहा था, वह तपाये हुए स्वर्णमय आभूषणोंसे विभूषित, धुएँके अन्धकारकी-सी कान्तिसे युक्त तथा

१७५- देवताओं और दानवोंका घमासान युद्ध, मयकी तामसी माया, और्वाग्निकी उत्पत्ति और महर्षि ऊर्वद्वारा हिरण्यकशिपुको उसकी प्राप्ति

* अध्याय १७२ * | ७०९

संस्कृतहिन्दी अनुवाद
चतुर्द्विगुणपीनांसं किरीटच्छन्नमूर्धजम्।<br>बभौ चामीकरप्रख्यैरायुधैरुपशोभितम्॥ २३<br><br>चन्द्रार्ककिरणोद्द्योतं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम्।<br>नन्दकानन्दितकरं शराशीविषधारिणम्॥ २४<br><br>शक्तिचित्रफलोदग्रशङ्खचक्रगदाधरम् ।<br>विष्णुशैलं क्षमामूलं श्रीवृक्षं शार्ङ्गधन्विनम्॥ २५<br><br>त्रिदशोदारफलदं स्वर्गस्त्रीचारुपल्लवम्।<br>सर्वलोकमनःकान्तं सर्वसत्त्वमनोहरम्॥ २६<br><br>नानाविमानविटपं तोयदाम्बुमधुस्रवम्।<br>विद्याहंकारसाराढ्यं महाभूतप्ररोहणम्॥ २७<br><br>विशेषपत्रैर्निचितं ग्रहनक्षत्रपुष्पितम्।<br>दैत्यलोकमहास्कन्धं मर्त्यलोके प्रकाशितम्॥ २८प्रलयकालमें प्रकट हुई अग्निके समान उद्भासित हो रहा था, उसके कंधे दुगुने एवं चौगुने मोटे थे, उसके बाल किरीटसे ढके होनेके कारण शोभा पा रहे थे, वह स्वर्ण-सदृश चमकीले आयुधोंसे सुशोभित था, उससे चन्द्रमा और सूर्यकी किरणों-जैसी प्रभा निकल रही थी, वह पर्वत-शिखरकी तरह ऊँचा था, उसके हाथ नन्दक नामक खड्ग और विषैले सर्पों-जैसे बाणोंसे युक्त थे, वह चित्तल मछलीके समान विशाल शक्ति, शङ्ख, चक्र और गदा धारण किये हुए था, क्षमा जिसका मूल था, जो श्रीवृक्षसे सम्पन्न, शार्ङ्गधनुषसे युक्त, देवताओंको उत्तम फल देनेवाला, देवाङ्गणारूपी रुचिर पल्लवोंसे सुशोभित, सभी लोगोंके मनको प्रिय लगनेवाला, सम्पूर्ण जीवोंसे युक्त होनेके कारण मनोहर, नाना प्रकारके विमानरूपी वृक्षोंसे युक्त और बादलोंके मीठे जलको टपकानेवाला, विद्या और अहंकारके सारसे सम्पन्न तथा महाभूतरूपी वृक्षोंको उगानेवाला था, वह घने पत्तोंसे आच्छादित था, उसपर ग्रह-नक्षत्ररूप पुष्प खिले हुए थे, दैत्योंके लोक उसकी विशाल शाखाके रूपमें थे, ऐसा वह विष्णुशैल मृत्युलोकमें प्रकाशित हो रहा था॥ २०—२८॥
सागराकारनिर्ह्रादं रसातलमहाश्रयम्।<br>मृगेन्द्रपाशैर्विततं पक्षजन्तुनिषेवितम्॥ २९<br><br>शीलार्थचारुगन्धाढ्यं सर्वलोकमहाद्रुमम्।<br>अव्यक्तानन्तसलिलं व्यक्ताहङ्कारफेनिलम्॥ ३०<br><br>महाभूततरङ्गौघं ग्रहनक्षत्रबुद्बुदम्।<br>विमानगरुतव्यासं तोयदाडम्बराकुलम्॥ ३१<br><br>जन्तुमत्स्यगणाकीर्णं शैलशङ्खकुलैर्युतम्।<br>त्रैगुण्यविषयावर्तं सर्वलोकतिमिङ्गिलम्॥ ३२<br><br>वीरवृक्षलतागुल्मं भुजगोत्कृष्टशैवलम्।<br>द्वादशार्कमहाद्वीपं रुद्रैकादशपत्तनम्॥ ३३<br><br>वस्वष्टपर्वतोपेतं त्रैलोक्याम्भोमहोदधिम्।<br>संध्यासंख्योर्मिसलिलं सुपर्णानिलसेवितम्॥ ३४<br><br>दैत्यरक्षोगणग्राहं यक्षोरगझषाकुलम्।<br>पितामहमहावीर्यं सर्वस्त्रीरत्नशोभितम्॥ ३५रसातलतक व्याप्त रहनेवाला वह नारायणरूप महासागर सागरकी भाँति शब्द कर रहा था, वह मृगेन्द्ररूपी पाशोंसे व्याप्त, पंखधारी जन्तुओंसे सेवित, शील और अर्थकी सुन्दर गन्धसे युक्त तथा सम्पूर्ण लोकरूपी महान् वृक्षसे सम्पन्न था, नारायणका अव्यक्त स्वरूप उसका अगाध जल था, वह व्यक्त अहंकाररूप फेनसे युक्त था, उसमें महाभूतगण लहरोंके समूह थे, ग्रह और नक्षत्र बुद्बुदकी तरह शोभा पा रहे थे, वह विमानोंके चलनेसे होनेवाले शब्दोंसे व्याप्त था, वह बादलोंके आडम्बरसे सम्पन्न, जलजन्तुओं और मत्स्यसमूहोंसे परिपूर्ण और समुद्रस्थ पर्वतों एवं शङ्खसमूहसे युक्त था। उसमें त्रिगुणयुक्त विषयोंकी भँवरें उठ रही थीं और सारा लोक तिमिंगिल (बहुत बड़ी मछली)-के समान था, वीरगण वृक्षों और लताओंके झुरमुट थे, बड़े-बड़े नाग सेवारके समान थे, बारहों आदित्य महाद्वीप और ग्यारहों रुद्र नगर थे, वह महासागर आठों वसुओंरूप पर्वतसे युक्त और त्रिलोकीरूप जलसे भरा हुआ था, उसके जलमें असंख्य संध्यरूप लहरें उठ रही थीं, वह सुपर्णरूप वायुसे सेवित, दैत्य और राक्षसगणरूप ग्राह तथा यक्ष एवं नागरूप मीनसे व्याप्त था, पितामह ब्रह्मा ही उसमें महान् पराक्रमी व्यक्ति थे,

७१० मत्स्यपुराण

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
श्रीकीर्तिकान्तिलक्ष्मीभिर्नदीभिरुपशोभितम् ।<br>कालयोगिमहापर्वप्रलयोत्पत्तिवेगिनम् ॥ ३६वह सभी स्त्री-रत्नों तथा श्री, कीर्ति, कान्ति और लक्ष्मीरूपी नदियोंसे सुशोभित था, उसमें समयानुसार महान् पर्व और प्रलयकी उत्पत्ति होती रहती थी, ऐसा वह योगरूप महान् तटवाला नारायण-महासागर था ॥ २९—३६ १/२ ॥
तं तु योगमहापारं नारायणमहार्णवम् ।<br>दैवाधिदेवं वरदं भक्तानां भक्तवत्सलम् ॥ ३७<br><br>अनुग्रहकरं देवं प्रशान्तिकरणं शुभम् ।<br>हर्यश्वरथसंयुक्ते सुपर्णध्वजसेविते ॥ ३८<br><br>ग्रहचन्द्रार्करचिते मन्दराक्षवरावृते ।<br>अनन्तरश्मिभियुक्ते विस्तीर्णे मेरुगह्वरे ॥ ३९<br><br>तारकाचित्रकुसुमे ग्रहनक्षत्रबन्धुरे ।<br>भयेष्वभयदं व्योम्नि देवा दैत्यपराजिताः ॥ ४०<br><br>ददृशुस्ते स्थितं देवं दिव्ये लोकमये रथे ।<br>ते कृताञ्जलयः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ ४१उस समय दैत्योंसे पराजित हुए देवताओंने आकाशमें उन देवाधिदेव भगवान्‌को, जो भक्तोंके वरदायक, भक्तवत्सल, अनुग्रह करनेवाले, प्रशान्तिकारक, शुभमय और भयके अवसरोंपर अभय प्रदान करनेवाले हैं, देखा। वे ऐसे लोकमय दिव्य रथपर विराजमान थे, जो इन्द्रके रथके समान था, जिसपर गरुडध्वज फहरा रहा था, जिसमें सभी ग्रह, चन्द्र और सूर्य उपस्थित थे, जो मन्दराचलकी श्रेष्ठ धुरीपर आधारित था, वह असंख्य किरणोंसे युक्त मेरुकी विस्तृत गुफा-जैसा लग रहा था, उसमें तारकाएँ विचित्र पुष्पोंके सदृश तथा ग्रह और नक्षत्र हंसके समान शोभा पा रहे थे। तब इन्द्र आदि वे सभी देवता हाथ जोड़कर जय-जयकार करते हुए उन शरणागतवत्सलकी शरणमें गये ॥ ३७—४१ १/२ ॥
जयशब्दं पुरस्कृत्य शरण्यं शरणं गताः ।<br>स तेषां तां गिरं श्रुत्वा विष्णुर्दैवतदैवतम् ॥ ४२<br><br>मनश्चक्रे विनाशाय दानवानां महामृधे ।<br>आकाशे तु स्थितो विष्णुरुत्तमं वपुरास्थितः ॥ ४३<br><br>उवाच देवताः सर्वाः सप्रतिज्ञमिदं वचः ।<br>शान्तिं व्रजत भद्रं वो मा भैष्ट मरुतां गणाः ॥ ४४<br><br>जिता मे दानवाः सर्वे त्रैलोक्यं परिगृह्यताम् ।<br>ते तस्य सत्यसंधस्य विष्णोर्वाक्येन तोषिताः ॥ ४५<br><br>देवाः प्रीतिं समाजग्मुः प्राश्यामृतमिवोत्तमम् ।<br>ततस्तमः संहृतं तद्दिनेशश्च बलाहकाः ॥ ४६<br><br>प्रववुश्च शिवा वाता प्रशान्ताश्च दिशो दश ।<br>शुद्धप्रभाणि ज्योतींषि सोमश्चक्रुः प्रदक्षिणाम् ॥ ४७<br><br>न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रशान्ताश्चापि सिन्धवः ।<br>विरजस्काभवन् मार्गा नाकवर्गादयस्त्रयः ॥ ४८<br><br>यथार्थमूहूः सरितो नापि चुक्षुभिरेऽर्णवाः ।<br>आसञ्छुभानीन्द्रियाणि नराणामन्तरात्मसु ॥ ४९इस प्रकार देवताओंकी वह आर्त-वाणी सुनकर देवाधिदेव भगवान् विष्णुने महासमरमें दानवोंका विनाश करनेको सोचा। तब उत्तम शरीर धारण करके आकाशमें स्थित हुए भगवान् विष्णु सभी देवताओंसे प्रतिज्ञापूर्वक ऐसी वाणी बोले—'देवगण! तुम्हारा कल्याण हो। तुमलोग शान्त हो जाओ, भय मत करो, ऐसा समझो कि मैंने सभी दानवोंको जीत लिया है। अब तुमलोग पुनः त्रिलोकीका राज्य ग्रहण करो।' इस प्रकार उन सत्यसंध भगवान् विष्णुके वचनसे वे देवगण परम संतुष्ट हुए और उन्हें ऐसी प्रसन्नता प्राप्त हुई, मानो उत्तम अमृत ही पान करनेको मिल गया हो। तदनन्तर वह निविड़ अन्धकार नष्ट हो गया। बादल विनष्ट हो गये। सुखदायिनी वायु चलने लगी और दसों दिशाएँ शान्त हो गयीं। ज्योतिर्गणोंकी प्रभा निर्मल हो गयी। तब चन्द्रमा और वे सभी ज्योतिर्गण प्रदक्षिणा करने लगे। ग्रहोंमें परस्पर विग्रहका भाव नष्ट हो गया। सागर प्रशान्त हो गये। मार्ग धूलरहित हो गये। स्वर्गादि तीनों लोकोंमें शान्ति स्थापित हो गयी। नदियाँ यथार्थरूपसे प्रवाहित होने लगीं। समुद्रोंका ज्वार-भाटा शान्त हो गया। मनुष्योंकी अन्तरात्माएँ तथा इन्द्रियाँ
* अध्याय १७३ *७११
महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरधीयत।<br>यज्ञेषु च हविः पाकं शिवमप च पावकः॥ ५०<br><br>प्रवृत्तधर्माः संवृत्ता लोका मुदितमानसाः।<br>विष्णोर्दत्तप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधने गिरम्॥ ५१शुभकारिणी हो गयीं। महर्षियोंका शोक नष्ट हो गया, वे उच्च स्वरसे वेदोंका अध्ययन करने लगे। यज्ञोंमें अग्निको पके हुए मङ्गलकारक हविकी प्राप्ति होने लगी। इस प्रकार शत्रुके विनाश करनेके विषयमें दत्तप्रतिज्ञ भगवान् विष्णुकी वाणी सुनकर सभी लोगोंका मन हर्षित हो गया, तब वे अपने-अपने धर्मोंमें संलग्न हो गये।

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे तारकामयसंग्रामे द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७२ ॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके तारकामयसंग्राममें एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ १७२ ॥


एक सौ तिहत्तरवाँ अध्याय

दैत्यों और दानवोंकी युद्धार्थ तैयारी

मत्स्य उवाचमत्स्यभगवान्बोले—
ततोऽभयं विष्णुवचः श्रुत्वा दैत्याश्च दानवाः।<br>उद्योगं विपुलं चक्रुर्यूद्धाय विजयाय च॥ १<br><br>मयस्तु काञ्चनमयं त्रिनल्वायतमक्षयम्।<br>चतुश्चक्रं सुविपुलं सुकम्पितमहायुगम्॥ २<br><br>किङ्किणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम्।<br>रुचिरं रत्नजालैश्च हेमजालैश्च शोभितम्॥ ३<br><br>ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिपङ्क्तिविराजितम्।<br>दिव्यास्त्रतूणीरधरं पयोधरनिनादितम्॥ ४<br><br>स्वक्षं रथवरोदारं सूपस्थं गगनोपमम्।<br>गदापरिघसम्पूर्णं मूर्तिमन्तमिवार्णवम्॥ ५<br><br>हैमकेयूरवलयं स्वर्णमण्डलकूबरम्।<br>सपताकध्वजोपेतं सादित्यमिव मन्दरम्॥ ६<br><br>गजेन्द्राभोगवपुषं क्वचित् केसरिवर्चसम्।<br>युक्तमृक्षसहस्रेण समृद्धाम्बुदनादितम्॥ ७<br><br>दीप्तमाकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम्।<br>अध्यतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी मेरुं दीप्त इवांशुमान्॥ ८रविनन्दन ! तदनन्तर देवताओंके लिये उपयुक्त भगवान् विष्णुके उस अभयदायक वचनको सुनकर दैत्य और दानव युद्ध एवं उसमें विजयप्राप्तिके लिये महान् उद्योग करने लगे। उस समय युद्धाकाङ्क्षी मय एक ऐसे दिव्य रथपर सवार हुआ, जो सोनेका बना हुआ था। वह अविनाशी रथ तीन नल्व* विस्तारवाला अत्यन्त विशाल तथा चार पहियों और परम सुन्दर महान् जुएसे युक्त था। उसमें क्षुद्र घंटिकाओंके रुनझुन शब्द हो रहे थे। वह गैंडेके चमड़ेसे आच्छादित, रत्नों और सुवर्णकी सुन्दर जालियोंसे सुशोभित, भेड़ियों और पङ्क्तिबद्ध पक्षियोंकी पच्चीकारीसे समलंकृत तथा दिव्यास्त्र और तरकससे परिपूर्ण था। उससे मेघकी गड़गड़ाहटके समान शब्द निकल रहा था। वह श्रेष्ठ रथ सुन्दर धुरी और सुदृढ़ मध्यभागसे युक्त, आकाशमण्डल-जैसा विस्तृत तथा गदा और परिघसे परिपूर्ण होनेके कारण मूर्तिमान् सागर-सा लग रहा था। उसके केयूर, वलय और कूबर (युगंधर) सोनेके बने हुए थे तथा उसपर पताकाएँ और ध्वज फहरा रहे थे, जिससे वह सूर्ययुक्त मन्दराचलकी भाँति शोभित हो रहा था। उसका ऊपरी भाग कहीं गजेन्द्र-चर्म तो कहीं सिंह-चर्म-जैसा चमक रहा था। उसमें एक हजार रीछ जुते हुए थे, वह घने बादलकी तरह शब्द कर रहा था, शत्रुओंके रथको रौंदनेवाला वह दीप्तिशाली रथ आकाशगामी था, उसपर बैठा हुआ मय ऐसा लग रहा था मानो दीप्तिमान् सूर्य सुमेरु पर्वतपर विराजमान हों॥ १—८॥

* एक फलाँगका एक प्राचीन माप।

७१२ * मत्स्यपुराण *

Sanskrit ShlokaHindi Meaning
तारमुक्तक्रोशविस्तारं सर्वं हेममयं रथम्।<br>शैलाकारमसम्बाधं नीलाञ्जनचयोपमम्॥ ९<br>कार्ष्णायसमयं दिव्यं लोहेषाबद्धकूबरम्।<br>तिमिरोद्गारिकिरणं गर्जन्तमिव तोयदम्॥ १०<br>लोहजालेन महता सगवाक्षेण दंशितम्।<br>आयसैः परिघैः पूर्णं क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः॥ ११<br>प्रासैः पाशैश्च विततैस्संयुक्तश्च कण्टकैः।<br>शोभितं त्रासयानैश्च तोमरैश्च परश्वधैः॥ १२<br>उद्यन्तं द्विषतां हेतोर्द्वितीयमिव मन्दरम्।<br>युक्तं खरसहस्रेण सोऽध्यारोहद्रथोत्तमम्॥ १३<br>विरोचनस्तु संक्रुद्धो गदापाणिरवस्थितः।<br>प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्तशृङ्ग इवाचलः॥ १४<br>युक्तं रथसहस्रेण हयग्रीवस्तु दानवः।<br>स्यन्दनं वाहयामास सपत्नानीकमर्दनः॥ १५<br>व्यायतं किष्कुसाहस्रं धनुर्विस्फारयन् महत्।<br>वाराहः प्रमुखे तस्थौ सप्ररोह इवाचलः॥ १६<br>खरस्तु विक्षरन् दर्पान्नेत्राभ्यां रोषजं जलम्।<br>स्फुरद्दन्तोष्ठनयनं संग्रामं सोऽभ्यकाङ्क्षत॥ १७इसी प्रकार जो अत्यन्त ऊँचा और दूरतक शब्द करनेवाला था, जिसके सभी अङ्ग स्वर्णमय थे, जो आकारमें पर्वतके समान और नीलाञ्जनकी राशि-सा दीख रहा था, काले लोहेका बना हुआ था, जिसके लोहेके हरसेमें कूबर बँधा हुआ था, जिसमें कहीं-कहीं अंधकारको फाड़कर किरणें चमक रही थीं, जो बादलकी तरह गर्जना कर रहा था, लोहेकी विशाल जाली और झरोखोंसे सुशोभित था, लोहनिर्मित परिघ, क्षेपणीय (ढेलवाँस) और मुद्गरोंसे परिपूर्ण था, भाला, पाश, बड़े-बड़े शङ्कु, कण्टक, भयदायक तोमर और कुठारोंसे सुशोभित था, शत्रुओंसे युद्ध करनेके लिये उद्यत दूसरे मन्दराचलकी भाँति दीख रहा था तथा जिसमें एक हजार गधे जुते हुए थे, ऐसे उत्तम दिव्य रथपर तारकासुर सवार हुआ। क्रोधसे भरा हुआ विरोचन हाथमें गदा लिये हुए उस सेनाके मुहानेपर खड़ा हुआ। वह देदीप्यमान शिखरवाले पर्वतके समान लग रहा था। शत्रुसेनाका मर्दन करनेवाले दानवश्रेष्ठ हयग्रीवने एक हजार रथके साथ अपने रथको आगे बढ़ाया। वाराह नामक दानव अपने एक हजार किष्कु* लम्बे विशाल धनुषका टंकार करते हुए सेनाके अग्रभागमें स्थित हुआ, जो वृक्षोंसहित पर्वत-सा दीख रहा था। खर नामक दैत्य अभिमानवश नेत्रोंसे रोषजनित जल गिराता हुआ संग्रामके लिये उद्यत हुआ, उस समय उसके दाँत, होंठ और नेत्र फड़क रहे थे॥ ९-१७॥
त्वष्टा त्वष्टगजं घोरं यानमास्थाय दानवः।<br>व्यूहितुं दानवव्यूहं परिचक्राम वीर्यवान्॥ १८<br>विप्रचित्तिसुतः श्वेतः श्वेतकुण्डलभूषणः।<br>श्वेतशैलप्रतीकाशो युद्धायाभिमुखे स्थितः॥ १९<br>अरिष्टो बलिपुत्रश्च वरिष्ठोऽद्रिशिलायुधः।<br>युद्धायाभिमुखस्तस्थौ धराधरविकम्पनः॥ २०<br>किशोरस्त्वभिसंहर्षात्किशोर इति चोदितः।<br>सबला दानवाश्चैव सन्नह्यन्ते यथाक्रमम्॥ २१<br>अभवद् दैत्यसैन्यस्य मध्ये रविरिवोदितः।<br>लम्बस्तु नवमेघाभः प्रलम्बाम्बरभूषणः॥ २२<br>दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान्।<br>स्वर्भानुरास्ययोधी तु दशनोष्ठेक्षणायुधः॥ २३इसी प्रकार पराक्रमी दानवराज त्वष्टा, जिसमें आठ हाथी जुते हुए थे, ऐसे भयंकर रथपर बैठकर दानवसेनाको व्यूहबद्ध करनेका प्रयत्न करने लगा। विप्रचित्तिका पुत्र श्वेत, जो श्वेत पर्वतके समान विशालकाय और श्वेत कुण्डलोंसे विभूषित था, युद्धके लिये सेनाके अग्रभागमें स्थित हुआ। बलिक पुत्र अरिष्ट, जो महान् बलसम्पन्न और पर्वतको कँपा देनेवाला था तथा पर्वत-शिलाएँ जिसकी आयुधभूता थीं, युद्धकी कामनासे सेनाके सम्मुख खड़ा हुआ। किशोर नामक दैत्य प्रेरित किये गये सिंह-किशोरकी तरह अत्यन्त हर्षके साथ दैत्य-सेनाके मध्यभागमें उपस्थित हुआ, जो उदयकालीन सूर्य-सा प्रतीत हो रहा था। नवीन मेघकी-सी कान्तिवाला लम्ब नामक दानव, जो लम्बे वस्त्रों और आभूषणोंसे विभूषित था, दैत्यसेनामें पहुँचकर कुहासेसे घिरे हुए सूर्यकी तरह शोभा पा रहा था। महान् ग्रह राहु, जो मुख, दाँत, होंठ और नेत्रोंसे युद्ध करनेवाला

* बीस अंगुल या मतान्तरसे एक हाथका प्राचीन माप।

* अध्याय १७४ * ७१३


संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
हसंस्तिष्ठति दैत्यानां प्रमुखे स महाग्रहः।<br>अन्ये हयगतास्तत्र गजस्कन्धगताः परे॥ २४<br><br>सिंहव्याघ्रगताश्चान्ये वराहर्क्षेषु चापरे।<br>केचित्खरोष्ट्रयातारः केचिच्छ्वापदवाहनाः॥ २५<br><br>पत्तिनस्त्वपरे दैत्या भीषणा विकृताननाः।<br>एकपादार्धपादाश्च ननृत्युर्युद्धकाङ्क्षिणः॥ २६<br><br>आस्फोटयन्तो बहवः क्ष्वेडन्तश्च तथापरे।<br>हृष्टशार्दूलनिर्घोषा नेदुर्दानवपुङ्गवाः॥ २७<br><br>ते गदापरिघैरुग्रैः शिलामुसलपाणयः।<br>बाहुभिः परिघाकारैस्तर्जयन्ति स्म देवताः॥ २८<br><br>पाशैः प्रासैश्च परिघैस्तोमेराङ्कुशपट्टिशैः।<br>चिक्रीडुस्ते शतघ्नीभिः शतधारैश्च मुद्गरैः॥ २९<br><br>गण्डशैलैश्च शैलैश्च परिघैश्चोत्तमायसैः।<br>चक्रैश्च दैत्यप्रवराश्चक्रुरानन्दितं बलम्॥ ३०<br><br>एतद्दानवसैन्यं तत् सर्वं युद्धमदोत्कटम्।<br>देवानभिमुखे तस्थौ मेघानीकमिवोद्धतम्॥ ३१<br><br>तदद्भुतं दैत्यसहस्रगाढं<br>वाय्वग्निशैलाम्बुदतोयकल्पम्।<br>बलं रणौघाभ्युदयेऽभ्युदीर्णं<br>युयुत्सयोन्मत्तमिवावभासे ॥ ३२था, हँसते हुए दैत्योंके आगे खड़ा हुआ। इस प्रकार अन्यान्य दानव भी क्रमशः सेनासहित कवच धारण करके युद्धके लिये प्रस्थित हुए। उनमें कुछ लोग घोड़ोंपर सवार थे तो कुछ लोग गजराजोंके कंधोंपर बैठे थे। दूसरे कुछ लोग सिंह, व्याघ्र, वराह और रीछोंपर सवार थे। कुछ गधे और ऊँटोंपर चढ़कर चल रहे थे तो किन्हींके वाहन चीते थे॥ १८—२५॥<br><br>दूसरे भीषण दैत्य, जिनमें कुछके मुख टेढ़े थे, किन्हींके एक पैर तथा किन्हींके आधा पैर ही था, युद्धकी अभिलाषासे पैदल ही नाचते हुए चल रहे थे। उन दानवश्रेष्ठोंमें कुछ ताल ठोंक रहे थे, बहुतेरे उछल-कूद रहे थे और कुछ हर्षित होकर सिंहनाद कर रहे थे। इस प्रकार वे दानवगण हाथोंमें भयंकर गदा, परिघ, शिला और मुसल धारण करके अपनी परिघाकार भुजाओंसे देवताओंको धमका रहे थे। उस समय श्रेष्ठ दैत्यगण पाश, भाला, परिघ, तोमर (लकड़ीका बना गोलाकार अस्त्र), अङ्कुश, पट्टिश, शतघ्नी (तोप), शतधार, मुद्गर, गण्डशैल, शैल, उत्तम लोहेके बने हुए परिघ और चक्रोंसे क्रीडा करते हुए दैत्यसेनाको आनन्दित करने लगे। इस प्रकार दानवोंकी वह सारी सेना युद्धके मदसे उन्मत्त हो देवताओंके सम्मुख खड़ी हुई, जो उमड़े हुए मेघोंकी सेना-सी प्रतीत हो रही थी। दानवोंकी वह अद्भुत एवं प्रचण्ड सेना, जो हजारों प्रधान दैत्योंसे भरी हुई तथा वायु, अग्नि, पर्वत और मेघके समान भीषण दीख रही थी, युद्धकी तैयारीके समय युद्धकी इच्छासे उन्मत्त हुई-सी शोभा पा रही थी॥ २६—३२॥

इति श्रीमात्स्ये महापुराणे तारकामयसंग्रामे त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७३॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके तारकामय-संग्राममें एक सौ तिहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ १७३॥


एक सौ चौहत्तरवाँ अध्याय

देवताओंका युद्धार्थ अभियान

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
मत्स्य उवाच<br><br>श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तारो रविनन्दन।<br>सुराणामपि सैन्यस्य विस्तारं वैष्णवं शृणु॥ १<br><br>आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ।<br>सबलाः सानुगाश्चैव सन्नह्यान्त यथाक्रमम्॥ २मत्स्यभगवान्ने कहा— रविनन्दन! तुम दैत्योंकी सेनाका विस्तार तो सुन ही चुके, अब देवताओंकी—विशेषकर विष्णुकी सेनाका विस्तार श्रवण करो। उस समय आदित्यगण, वसुगण, रुद्रगण और दोनों महाबली अश्विनीकुमार—इन सभीने क्रमशः अपनी-अपनी सेना और अनुयायियोंसहित कवच धारण कर लिया।

७१४ * मत्स्यपुराण *

संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
पुरुहूतस्तु पुरतो लोकपालः सहस्रदृक्।<br>ग्रामणीः सर्वदेवानामारुरोह सुरद्विपम्॥ ३<br><br>मध्ये चास्य रथः सर्वपक्षिप्रवररंहसः।<br>सुचारुचक्रचरणो हेमवज्रपरिष्कृतः॥ ४<br><br>देवगन्धर्वयक्षौघैरनुयातः सहस्रशः।<br>दीप्तिमद्भिः सदस्यैश्च ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः॥ ५<br><br>वज्रविस्फूर्जितोद्भूतैर्विद्युदिन्द्रायुधोदितैः।<br>युक्तो बलाहकगणैः पर्वतैरिव कामगैः॥ ६<br><br>यमारूढः स भगवान् पर्यति सकलं जगत्।<br>हविर्धानेषु गायन्ति विप्रा मखमुखे स्थिताः॥ ७<br><br>स्वर्गे शक़्रानुयातेषु देवतूर्यनिनादिषु।<br>सुन्दर्यः परिनृत्यन्ति शतशोऽप्सरसां गणाः॥ ८<br><br>केतुना नागराजेन राजमानो यथा रविः।<br>युक्तो हयसहस्रेण मनोमारुतरंहसा॥ ९<br><br>स स्यन्दनवरो भाति गुप्तो मातलिना तदा।<br>कृत्स्नः परिवृतो मेरुर्भास्करस्येव तेजसा॥ १०सहस्र नेत्रधारी लोकपाल इन्द्र जो समस्त देवताओंके नायक हैं, सर्वप्रथम सुरगजेन्द्र ऐरावतपर आरूढ़ हुए। सेनाके मध्यभागमें इन्द्रका वह रथ भी खड़ा किया गया, जो समस्त पक्षियोंमें श्रेष्ठ गरुडके समान वेगशाली था। उसमें सुन्दर पहिये लगे हुए थे तथा वह स्वर्ण और वज्रसे विभूषित था। सहस्रोंकी संख्यामें देवताओं, गन्धर्वों और यक्षोंके समूह उसके पीछे-पीछे चल रहे थे। दीप्तिशाली सदस्य और महर्षि उसकी स्तुति कर रहे थे तथा वह वज्रकी गड़गड़ाहटके सदृश शब्द करनेवाले, बिजली और इन्द्रधनुषसे सुशोभित तथा स्वेच्छाचारी पर्वतकी तरह दीखनेवाले मेघसमूहोंसे घिरा हुआ था। उसपर सवार होकर ऐश्वर्यशाली इन्द्र समस्त जगत्में भ्रमण करते हैं, यज्ञोंमें स्थित ब्राह्मणलोग यज्ञके प्रारम्भमें उसकी प्रशंसा करते हैं, स्वर्गलोकमें उसपर बैठकर इन्द्रके प्रस्थित होनेपर उनके पीछे देवताओंकी तुरहियाँ बजने लगती हैं और सैकड़ों सुन्दरी अप्सराएँ संगठित होकर नृत्य करती हैं। वह रथ शेषनागसे अङ्कित ध्वजसे युक्त होकर सूर्यकी भाँति शोभा पाता है तथा उसमें मन और वायुके समान वेगशाली एक हजार घोड़े जोते जाते हैं। उस समय मातलिद्वारा सुरक्षित वह श्रेष्ठ रथ उसी प्रकार सुशोभित हो रहा था, जैसे सूर्यके तेजसे पूर्णतया घिरा हुआ सुमेरुपर्वत हो॥ १-१०॥
यमस्तु दण्डमुद्यम्य कालयुक्तश्च मुद्गरम्।<br>तस्थौ सुरगणानीके दैत्यान् नादेन भीषयन्॥ ११इसी प्रकार कालसहित यमराज भी दण्ड और मुद्गरको हाथमें लेकर अपने सिंहनादसे दैत्योंको भयभीत करते हुए देवसेनामें खड़े हुए।
चतुर्भिः सागरैर्युक्तो लेलिहानैश्च पन्नगैः।<br>शङ्खमुक्ताङ्गदधरो बिभ्रत् तोयमयं वपुः॥ १२<br><br>कालपाशान् समाविध्यन् हयैः शशिकरोपमैः।<br>वाय्वीरितैर्जलाकारैः कुर्वँल्लीलाः सहस्रशः॥ १३<br><br>पाण्डुरोद्भूतवसनः प्रवालरुचिराङ्गदः।<br>मणिश्यामोत्तमवपुर्हरिभारार्पितो वरः॥ १४<br><br>वरुणः पाशधृङ्मध्ये देवानीकस्य तस्थिवान्।<br>युद्धवेलामभिलषन् भिन्नवेल इवार्णवः॥ १५पाशधारी वरुण जलमय शरीर धारणकर देवसेनाके मध्यभागमें स्थित हुए। उनके साथ चारों सागर तथा जीभ लपलपाते हुए नाग भी थे, वे शङ्ख और मुक्ताजटित केयूर धारण किये हुए थे, हाथमें कालपाश लिये हुए थे, वायुके समान वेगशाली, चन्द्र-किरणोंके-से उज्ज्वल तथा जलाकार घोड़ोंसे युक्त रथपर सवार थे। वे हजारों प्रकारकी लीलाएँ कर रहे थे, पीले वस्त्र और प्रवालजटित अङ्गदसे विभूषित थे, उनकी शरीरकान्ति नीलमणिकी-सी सुन्दर थी, उन श्रेष्ठ देवपर इन्द्रने अपना भार सौंप रखा था। वे तटको छिन्न-भिन्न कर देनेवाले सागरकी तरह युद्ध-वेलाकी बाट जोह रहे थे।
यक्षराक्षससैन्येन गुह्यकानां गणैरपि।<br>युक्तश्च शङ्खपद्माभ्यां निधीनामधिपः प्रभुः॥ १६तत्पश्चात् निधियोंके अधिपति एवं विमानद्वारा युद्ध करनेवाले सामर्थ्यशाली राजराजेश्वर श्रीमान् कुबेर यक्षों, राक्षसों और गुह्यकोंकी सेना तथा शङ्ख और पद्मके साथ

१७६- चन्द्रमाकी सहायतासे वरुणद्वारा और्वाग्नि-मायाका प्रशमन, मयद्वारा शैली-मायाका प्राकट्य, भगवान् विष्णुके आदेशसे अग्नि और वायुद्वारा उस मायाका निवारण तथा कालनेमिका रणभूमिमें आगमन

  • अध्याय १७४ * | ७१५ --- | ---:

| राजराजेश्वरः श्रीमान् गदापाणिरदृश्यत।<br>विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः॥ १७<br>स राजराजः शुशुभे युद्धार्थी नरवाहनः।<br>उक्षाणमास्थितः संख्ये साक्षादिव शिवः स्वयम्॥ १८<br>पूर्वपक्षः सहस्राक्षः पितृराजस्तु दक्षिणः।<br>वरुणः पश्चिमं पक्षमुत्तरं नरवाहनः॥ १९<br>चतुर्षु युक्ताश्चत्वारो लोकपाला महाबलाः।<br>स्वासु दिक्षु स्वरक्षन्त तस्य देवबलस्य ते॥ २० | हाथमें गदा धारण किये हुए पुष्पकविमानपर आरूढ हुए दिखायी पड़े। उस समय युद्धकी इच्छासे आये हुए राजराजेश्वर नरवाहन कुबेरकी ऐसी शोभा हो रही थी, मानो युद्धस्थलमें नन्दीश्वरपर बैठे हुए साक्षात् स्वयं शिवजी ही हों। सेनाके पूर्वभागमें इन्द्र, दक्षिणभागमें यमराज, पश्चिमभागमें वरुण और उत्तरभागमें कुबेर— इस प्रकार ये चारों महाबली लोकपाल चारों दिशाओंमें स्थित हुए। वे अपनी-अपनी दिशाओंमें बड़ी सतर्कताके साथ उस देवसेनाकी रक्षा कर रहे थे॥ १७–२०॥ | | सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनामितगामिना।<br>श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश्च रश्मिभिः॥ २१<br>उदयास्तगचक्रेण मेरुपर्वतगामिना।<br>त्रिदिवद्वारचक्रेण तपता लोकमव्ययम्॥ २२<br>सहस्ररश्मियुक्तेन भ्राजमानेन तेजसा।<br>चचार मध्ये लोकानां द्वादशात्मा दिनेश्वरः॥ २३<br>सोमः श्वेतहये भाति स्यन्दने शीतरश्मिवान्।<br>हिमवत्तोयपूर्णाभिर्भाभिराह्लादयञ्जगत् ॥ २४<br>तमृक्षपूगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम्।<br>शशच्छायाङ्किततनुं नैशस्य तमसः क्षयम्॥ २५<br>ज्योतिषामीश्वरं व्योम्नि रसानां रसदं प्रभुम्।<br>ओषधीनां सहस्राणां निधानममृतस्य च॥ २६<br>जगतः प्रथमं भागं सौम्यं सत्यमयं रथम्।<br>ददृशुर्दानवाः सोमं हिमप्रहरणं स्थितम्॥ २७ | तदुपरान्त सहस्र किरणोंके सम्मिलित तेजसे उद्भासित द्वादशात्मा दिनेश्वर सूर्य अपने अमित वेगशाली रथपर, जिसमें सात घोड़े जुते हुए थे, जो शोभासे प्रकाशित, सूर्यकी किरणोंसे देदीप्यमान, उदयाचल, अस्ताचल और मेरुपर्वतपर भ्रमण करनेवाला तथा स्वर्गद्वाररूप एक चक्रसे सुशोभित था, सवार हो अविनाशी लोकोंको संतप्त करते हुए लोगोंके बीच विचरण करने लगे। शीतरश्मि चन्द्रमा श्वेत घोड़े जुते हुए रथपर सवार हो अपनी जलपूर्ण हिमकी-सी कान्तिसे जगत्‌को आह्लादित करते हुए सुशोभित हुए। उस समय शीतल किरणोंवाले द्विजेश्वर चन्द्रमाके पीछे नक्षत्रगण चल रहे थे। उनके शरीरमें खरगोशका चिह्न झलक रहा था, वे रात्रिके अन्धकारके विनाशक, सामर्थ्यशाली, आकाशमण्डलमें स्थित ज्योतिर्गणोंके अधीश्वर, रसीले पदार्थोंको रस प्रदान करनेवाले, सहस्रों प्रकारकी ओषधियों तथा अमृतके निधान, जगत्‌के प्रथम भागस्वरूप और सौम्य स्वभाववाले हैं, उनका रथ सत्यमय है। इस प्रकार हिमसे प्रहार करनेवाले चन्द्रमाको दानवोंने वहाँ उपस्थित देखा॥ २१–२७॥ | | यः प्राणः सर्वभूतानां पञ्चधा भिद्यते नृषु।<br>सप्तधातुगतो लोकांस्त्रीन् दधार चचार च॥ २८<br>यमाहुरग्निकर्तारं सर्वप्रभवमीश्वरम्।<br>सप्तस्वरगतो यश्च नित्यं गीर्भिरुदीर्यते॥ २९<br>यं वदन्त्युत्तमं भूतं यं वदन्त्यशरीरिणम्।<br>यमाहुराकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोगिनम्॥ ३० | जो समस्त प्राणियोंका प्राणस्वरूप है, मनुष्योंके शरीरोंमें पाँच प्रकारसे विभक्त होता है, जिसकी सातों धातुओंमें गति है, जो तीनों लोकोंको धारण करता तथा उनमें विचरण करता है, जिसे अग्निका कर्ता, सबका उत्पत्तिस्थान और ईश्वर कहते हैं, जो नित्य सातों स्वरोंमें विचरण करता हुआ वाणीद्वारा उच्चरित होता है। जिसे पाँचों भूतोंमें उत्तम भूत, शरीररहित, आकाशचारी, शीघ्रगामी और शब्दयोगी अर्थात् शब्दको उत्पन्न करनेवाला कहा जाता है, |

७१६* मत्स्यपुराण *
स वायुः सर्वभूतायुरुद्भूतः स्वेन तेजसा।<br>ववौ प्रव्यथयन् दैत्यान्प्रतिलोमं सतोयदः॥ ३१<br>मरुतो दिव्यगन्धर्वैर्विद्याधरगणैः सह।<br>चिक्रीडुरसिभिः शुभ्रैर्निर्मुक्तैरिव पन्नगैः॥ ३२सम्पूर्ण प्राणियोंका आयुस्वरूप वह वायु वहाँ अपने तेजसे प्रकट हुआ। वह बादलोंको साथ लेकर दैत्योंको प्रव्यथित करता हुआ उनकी प्रतिकूल दिशामें बहने लगा। मरुद्गण दिव्य गन्धर्वों और विद्याधरोंके साथ केंचुलसे छूटे हुए सर्पकी भाँति निर्मल तलवारोंसे क्रीडा करने लगे॥ २८—३२॥
सृजन्तः सर्पपतयस्तीव्रतोयमयं विषम्।<br>शरभूता दिवीन्द्राणां चेरुर्व्यात्तानना दिवि॥ ३३<br>पर्वतैश्च शिलाशृङ्गैः शतशश्चैव पादपैः।<br>उपतस्थुः सुरगणाः प्रहर्तुं दानवं बलम्॥ ३४<br>यः स देवो हृषीकेशः पद्मनाभस्त्रिविक्रमः।<br>युगान्ते कृष्णवर्णाभो विश्वस्य जगतः प्रभुः॥ ३५<br>सर्वयोनिः स मधुहा हव्यभुक् क्रतुसंस्थितः।<br>भूम्यापोव्योमभूतात्मा श्यामः शान्तिकरोऽरिहा॥ ३६<br>अरिघ्नममरादीनां चक्रं गृह्य गदाधरः।<br>अर्कं नगादिवोद्यन्तमुद्यम्योत्तमतेजसा॥ ३७<br>सव्येनालम्व्य महतीं सर्वासुरविनाशिनीम्।<br>करेण कालीं वपुषा शत्रुकाालप्रदां गदाम्॥ ३८<br>अन्यैर्भुजैः प्रदीप्ताभैर्भुजगारिध्वजः प्रभुः।<br>दधारायुधजातानि शार्ङ्गादीनि महाबलः॥ ३९इसी प्रकार नागाधीश्वरगण आकाशमें मुख फैलाये हुए तीव्र जलमय विषको उगलते हुए आकाशचारियोंके बाणरूप होकर विचरण करने लगे। अन्यान्य देवगण सैकड़ों पर्वतों, शिलाओं, शिखरों और वृक्षोंसे दानवसेनापर प्रहार करनेके लिये उपस्थित हुए। तत्पश्चात् जो इन्द्रियोंके अधीश्वर, पद्मनाभ, तीन पगसे त्रिलोकीको नाप लेनेवाले, प्रलयकालमें कृष्ण वर्णकी आभासे युक्त, सम्पूर्ण जगत्के स्वामी, सबके उत्पत्तिस्थान, मधु नामक दैत्यके वधकर्ता, यज्ञमें स्थित होकर हव्यके भोक्ता, पृथ्वीजलआकाशस्वरूप, श्याम वर्णवाले, शान्तिकर्ता और शत्रुओंका हनन करनेवाले हैं, उन भगवान् गदाधरने देवताओंके शत्रुओंका विनाश करनेवाले अपने सुदर्शन चक्रको, जो अपने उत्तम तेजसे उदयाचलसे उदय होते हुए सूर्यके समान चमक रहा था, हाथमें ऊपर उठा लिया। फिर उन्होंने बायें हाथसे अपनी विशाल गदाका आलम्बन लिया, जो समस्त असुरोंकी विनाशिनी, काले रंगवाली और शत्रुओंको कालके गालमें डालनेवाली थी। महाबली गरुडध्वज भगवान्ने अपनी अन्य देदीप्यमान भुजाओंसे शार्ङ्गधनुष आदि अन्यान्य आयुधोंको धारण किया॥ ३३—३९॥
स कश्यपस्यात्मभुवं द्विजं भुजभोजनम्।<br>पवनाधिकसम्पातं गगनक्षोभणं खगम्॥ ४०<br>भुजगेन्द्रेण वदने निविष्टेन विराजितम्।<br>अमृतारम्भनिर्मुक्तं मन्द्राद्रिमिवोच्छितम्॥ ४१<br>देवासुरविमर्देषु बहुशो दृढविक्रमम्।<br>महेन्द्रेणामृतस्यार्थे वज्रेण कृतलक्षणम्॥ ४२<br>शिखिनं बलिनं चैव तप्तकुण्डलभूषणम्।<br>विचित्रपत्रवसनं धातुमन्तमिवाचलम्॥ ४३<br>स्फीतक्रोडावलम्बेन शीतांशुसमतेजसा।<br>भोगिभोगावसिक्तेन मणिरत्नेन भास्वता॥ ४४तदनन्तर जो कश्यपके पुत्र, सर्पभक्षी, वायुसे भी अधिक वेगशाली, आकाशको क्षुब्ध कर देनेवाले, आकाशचारी, मुखमें दबाये हुए सर्पसे सुशोभित, अमृत-मन्थनसे मुक्त हुए मन्दराचलके समान ऊँचे, अनेकों बार घटित हुए देवासुर-संग्राममें सुदृढ़ पराक्रम दिखानेवाले, अमृतके लिये इन्द्रके द्वारा वज्रके प्रहारसे किये गये चिह्नसे युक्त, शिखाधारी, महाबली, तपाये हुए स्वर्णनिर्मित कुण्डलोंसे विभूषित, विचित्र पंखरूपी वस्त्रवाले और धातुयुक्त पर्वतके समान शोभायमान थे, उनका वक्षःस्थल लम्बा और चौड़ा था, जो चन्द्रमाके समान उद्भासित हो रहा था, उसपर नागोंके फणोंमें लगी हुई मणियाँ चमक रही थीं,
* अध्याय १७५ *७१७
पक्षाभ्यां चारुपत्राभ्यामावृत्य दिवि लीलया ।<br>युगान्ते सेन्द्रचापाभ्यां तोयदाभ्यामिवाम्बरम् ॥ ४५<br>नीललोहितपीताभिः पताकाभिरलङ्कृतम् ।<br>केतुवेषप्रतिच्छन्नं महाकायनिकेतनम् ॥ ४६<br>अरुणावरजं श्रीमानारुह्य समरे विभुः ।<br>सुवर्णस्वर्णवपुषा सुपर्णं खेचरोत्तमम् ॥ ४७<br>तमन्वयुर्देवगणा मुनयश्च समाहिताः ।<br>गीर्भिः परममन्त्राभिस्तुष्टुवुश्च जनार्दनम् ॥ ४८<br>तद्वैश्रवणसंश्लिष्टं वैवस्वतपुरःसरम् ।<br>द्विजराजपरिक्षिप्तं देवराजविराजितम् ॥ ४९<br>चन्द्रप्रभाभिर्विपुलं युद्धाय समवर्तत ।<br>स्वस्त्यस्तु देवेभ्य इति बृहस्पतिरभाषत ।<br>स्वस्त्यस्तु दानवानीके उशना वाक्यमाददे ॥ ५० ॥वे अपने दोनों सुन्दर पंखोंसे आकाशको उसी प्रकार लीलापूर्वक आच्छादित किये हुए थे, जैसे युगान्तके समय दो इन्द्रधनुषोंसे युक्त बादल आकाशको ढक लेते हैं। वे नीली, लाल और पीली पताकाओंसे सुशोभित थे, जो केतु (पताका)-के वेषमें छिपे हुए, विशालकाय और अरुणके छोटे भाई थे, उन सुन्दर वर्णवाले, सुनहले शरीरसे सुशोभित पक्षिश्रेष्ठ गरुडपर आरूढ़ होकर श्रीमान् भगवान् विष्णु समरभूमिमें उपस्थित हुए। फिर तो देवगणों तथा मुनियोंने सावधान-चित्तसे उनका अनुगमन किया और परमोत्कृष्ट मन्त्रोंसे युक्त वाणियोंद्वारा उन जनार्दनका स्तवन किया। इस प्रकार देवताओंकी वह विशाल सेना जब कुबेरसे युक्त, यमराजसे समन्वित, चन्द्रमासे सुरक्षित, इन्द्रसे सुशोभित और चन्द्रमाकी प्रभासे समलंकृत हो युद्धके लिये आगे बढ़ी, तब बृहस्पतिने कहा—'देवताओंका मङ्गल हो।' इसी प्रकार दानव-सेनामें भी शुक्राचार्यने 'दानवोंका कल्याण हो' ऐसा वचन उच्चारण किया॥ ४०—५०॥

इति श्रीमात्स्ये महापुराणे तारकामयसंग्रामे चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके तारकामयसंग्राममें एक सौ चौहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ ॥ १७४ ॥


एक सौ पचहत्तरवाँ अध्याय

देवताओं और दानवोंका घमासान युद्ध, मयकी तामसी माया, और्वाग्निकी उत्पत्ति और महर्षि ऊर्वद्वारा हिरण्यकशिपुको उसकी प्राप्ति

मत्स्य उवाच<br>ताभ्यां बलाभ्यां संजज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा ।<br>सुराणामसुराणां च परस्परजयैषिणाम् ॥ १<br>दानवा देवतैः सार्धं नानाप्रहरणोद्यताः ।<br>समीयुर्युध्यमाना वै पर्वता इव पर्वतैः ॥ २<br>तत्सुरासुरसंयुक्तं युद्धमत्यद्भुतं बभौ ।<br>धर्माधर्मसमायुक्तं दर्पेण विनयेन च ॥ ३<br>ततो रथैर्विप्रयुक्तैर्वारणैश्च प्रचोदितैः ।<br>उत्पतद्भिश्च गगनमसिहस्तैः समंततः ॥ ४<br>क्षिप्यमाणैश्च मुसलैः सम्पतद्भिश्च सायकैः ।<br>चापैर्विस्फार्यमाणैश्च पात्यमानैश्च मुद्गरैः ॥ ५**मत्स्यभगवान्ने कहा—**रविनन्दन! तदनन्तर परस्पर विजयकी अभिलाषावाले देवताओं और दानवोंकी उन दोनों सेनाओंमें घमासान युद्ध होने लगा। नाना प्रकारके शस्त्रास्त्रोंसे लैस हुए दानवगण देवताओंके साथ युद्ध करते हुए एक-दूसरेसे भिड़ गये। उस समय वे ऐसा प्रतीत हो रहे थे मानो पर्वत पर्वतोंके साथ भिड़ गये हों। देवताओं और असुरोंके बीच छिड़ा हुआ वह युद्ध धर्म, अधर्म, दर्प और विनयसे युक्त होनेके कारण अत्यन्त अद्भुत लग रहा था। उस समय रथोंको पृथक्-पृथक् आगे बढ़ाया जा रहा था, हाथियोंको उत्तेजित किया जा रहा था, चारों ओर सैनिक हाथमें तलवार लिये हुए आकाशमें उछल रहे थे, मुसल फेंके जा रहे थे, बाणोंकी वर्षा हो रही थी, धनुषोंका टंकार हो रहा था, मुद्गर

७१८ * मत्स्यपुराण *

तद् युद्धमभवद् घोरं देवदानवसंकुलम्।<br>जगत्संत्रासजननं युगसंवर्तकोपमम्॥ ६<br><br>हस्तमुक्तैश्च परिघैर्विप्रयुक्तैश्च पर्वतैः।<br>दानवाः समरे जघ्नुर्देवानिन्द्रपुरोगमान्॥ ७<br><br>ते वध्यमाना बलिभिर्दानवैर्जयकाङ्क्षिभिः।<br>विषण्णवदना देवा जग्मुरार्तिं परां मृधे॥ ८<br><br>तैस्त्रिशूलप्रमथिताः परिघैर्भिन्नमस्तकाः।<br>भिन्नोरस्का दितिसुतैर्वमू रक्तं व्रणैर्बहु॥ ९<br><br>वेष्टिताः शरजालैश्च निर्यत्नाश्चासुरैः कृताः।<br>प्रविष्टा दानवीं मायां न शेकुस्ते विचेष्टितुम्॥ १०<br><br>अस्तंगतमिवाभाति निष्प्राणसदृशाकृतिः।<br>बलं सुराणामसुरैर्निष्प्रयत्नायुधं कृतम्॥ ११<br><br>दैत्यचापच्युतान् घोरंश्छित्त्वा वज्रेण ताञ्शरान्।<br>शक्रो दैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः॥ १२<br><br>स दैत्यप्रमुखान् हत्वा तद्दानवबलं महत्।<br>तामसेनास्त्रजालेन तमोभूतमथाकरोत्॥ १३<br><br>तेऽन्योऽन्यं नावबुध्यन्त देवानां वाहनानि च।<br>घोरेण तमसाविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा॥ १४<br><br>मायापाशैर्विमुक्तास्तु यत्नवन्तः सुरोत्तमाः।<br>वपूंषि दैत्यसिंहानां तमोभूतान्यपातयन्॥ १५<br><br>अपध्वस्ता विसंज्ञाश्च तमसा नीलवर्चसा।<br>पेतुस्ते दानवगणाश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः॥ १६<br><br>तद् घनीभूतदैत्येन्द्रमन्धकार इवार्णवे।<br>दानवं देवकदनं तमोभूतमिवाभवत्॥ १७<br><br>तदा सृजन् महामायां मयस्तां तामसीं दहन्।<br>युगान्तोद्योतजननीं सृष्टामौर्वेण वह्निना॥ १८<br><br>सा ददाह ततः सर्वान् मायाः मयविकल्पिताः।<br>दैत्याश्चादित्यवपुषः सद्य उत्तस्थुराहवे॥ १९गिराये जा रहे थे, इस प्रकार देवों और दानवोंसे व्याप्त हुए उस युद्धने भयंकर रूप धारण कर लिया है। वह युगान्तकालिक संवर्तक अग्निकी तरह जगत्‌को भयभीत करने लगा। दानवगण समरभूमिमें पृथक्-पृथक् हाथोंसे फेंके गये परिघों और पर्वतोंसे इन्द्र आदि देवताओंपर प्रहार करने लगे। इस प्रकार रणभूमिमें विजयाभिलाषी बलवान् दानवोंद्वारा मारे जाते हुए उन देवताओंका मुख सूख गया और वे बड़ी कष्टपूर्ण स्थितिमें पड़ गये। दानवोंने उन्हें शूलोंसे बींध डाला, परिघोंकी चोटसे उनके मस्तक विदीर्ण तथा वक्षःस्थल चूर-चूर हो गये और उनके घावोंसे अविरल रक्त प्रवाहित होने लगा। असुरोंने देवताओंको बाणसमूहोंसे परिवेष्टित करके प्रयत्नहीन कर दिया। वे दानवी मायामें प्रविष्ट होकर किसी प्रकारकी भी चेष्टा करनेमें असमर्थ हो गये। देवताओंकी वह सेना प्राणरहितकी तरह विनष्ट हुई-सी दीख रही थी। असुरोंने उसे आयुध और प्रयत्नसे रहित कर दिया था॥ १-११॥<br><br>तदनन्तर सहस्रनेत्रधारी इन्द्र वज्रद्वारा दैत्योंके धनुषोंसे छूटे हुए भयंकर बाणोंको छिन्न-भिन्न करके दैत्योंकी भीषण सेनामें प्रविष्ट हुए। उन्होंने प्रधान-प्रधान दैत्योंका वध करके दानवोंकी उस विशाल सेनाको तामस अस्त्रसमूहके प्रयोगसे अन्धकारमय बना दिया। इस प्रकार इन्द्रके पराक्रमसे घोर अन्धकारसे घिरे हुए वे दानव परस्पर एक-दूसरेको तथा देवताओंके वाहनोंको भी नहीं पहचान पाते थे। इधर दानवी मायाके पाशसे मुक्त हुए श्रेष्ठ देवगण प्रयत्न करके दैत्येन्द्रोंके अन्धकारमय शरीरोंको काटकर गिराने लगे। उस नील कान्तिवाले अन्धकारसे घिरे हुए वे दानवगण मूच्छित होकर धराशायी होते हुए ऐसे लग रहे थे मानो कटे हुए पंखवाले पर्वत हों। दैत्येन्द्रोंकी वह सेना समुद्रमें अन्धकारकी तरह एकत्र हो गयी और देवताओंद्वारा मारे जाते हुए दानव अन्धकारमय-से हो गये। यह देखकर मयदानवने इन्द्रकी उस तामसी मायाको नष्ट करते हुए अपनी महान् राक्षसी मायाका सृजन किया। वह और्व नामक अग्निसे उत्पन्न हुई और प्रलयकालीन (भयंकर) प्रकाशको प्रकट कर रही थी। मयद्वारा रची गयी उस मायाने सम्पूर्ण देवताओंको जलाना आरम्भ किया। इधर सूर्यके समान तेजस्वी शरीरवाले दैत्यगण युद्धस्थलमें तुरंत उठ खड़े

१७७- देवताओं और दैत्योंकी सेनाओंकी अद्भुत मुठभेड़, कालनेमिका भीषण पराक्रम और उसकी देवसेनापर विजय

* अध्याय १७५ *७१९
मायामौर्वीं समासाद्य दह्यमाना दिवौकसः।<br>भेजिरे चेन्द्रविषयं शीतांशुसलिलप्रदम्॥ २०<br>ते दह्यमाना ह्यौर्वेण वह्निना नष्टचेतसः।<br>शशंसुर्वज्रिणं देवाः संतप्ताः शरणैषिणः॥ २१हुए। इस प्रकार और्वी मायाके सम्पर्कसे जलते हुए देवगण शीतल किरणोंवाले एवं जलप्रदाता इन्द्रकी शरणमें गये। और्व अग्निसे जलनेके कारण देवताओंकी चेतना नष्ट हो रही थी। तब संतप्त हुए देवगणोंने शरणकी इच्छासे वज्रधारी इन्द्रके पास जाकर उन्हें सूचित किया॥ १२—२१॥
संतप्ते मायया सैन्ये हन्यमाने च दानवैः।<br>चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यमब्रवीत्॥ २२<br>ऊर्वो ब्रह्मर्षिजः शक्र तपस्तेपे सुदारुणम्।<br>ऊर्वः स पूर्वतेजस्वी सदृशो ब्रह्मणो गुणैः॥ २३<br>तं तपन्तमिवादित्यं तपसा जगदव्ययम्।<br>उपतस्थुर्मुनिगणा दिव्या देवर्षिभिः सह॥ २४<br>हिरण्यकशिपुश्चैव दानवो दानवेश्वरः।<br>ऋषिं विज्ञापयामासुः पुरा परमतेजसम्॥ २५<br>ऊचुर्ब्रह्मर्षयस्तं तु वचनं धर्मसंहितम्।<br>ऋषिवंशेषु भगवंश्छिन्नमूलमिदं पदम्॥ २६<br>एकस्त्वमनपत्यश्च गोत्रायान्यो न वर्तते।<br>कौमारं व्रतमास्थाय क्लेशमेवानुवर्तसे॥ २७<br>बहूनि विप्रगोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम्।<br>एकदेहानि तिष्ठन्ति विविक्तानि विना प्रजाः॥ २८<br>एवमुच्छिन्नमूलैश्च पुत्रैर्नो नास्ति कारणम्।<br>भवांस्तु तपसा श्रेष्ठो प्रजापतिसमद्युतिः॥ २९<br>तत्र वर्तस्व वंशाय वर्धयात्मानमात्मना।<br>त्वया धर्मोर्जितस्तेन द्वितीयां कुरु वै तनुम्॥ ३०इस प्रकार अपनी सेनाको मायाद्वारा संतप्त होती तथा दानवोंद्वारा मारी जाती देखकर देवराज इन्द्रके पूछनेपर वरुणने इस प्रकार कहा—'इन्द्र! ऊर्व एक ब्रह्मर्षिके पुत्र हैं। वे पहलेसे ही तेजस्वी और गुणोंमें ब्रह्माके समान थे। उन्होंने अत्यन्त कठोर तप किया था। जब उनकी तपस्यासे सारा जगत् सूर्यकी भाँति संतप्त हो उठा, तब उनके निकट देवर्षियोंसहित दिव्य महर्षिगण उपस्थित हुए। उसी समय वहाँ दानवेश्वर हिरण्यकशिपु दानव भी पहुँचा। तब ब्रह्मर्षियोंने सर्वप्रथम उन परम तेजस्वी ऊर्व ऋषिको सूचना दी और फिर इस प्रकार धर्मयुक्त कहा—'ऐश्वर्यशाली ऊर्व! ऋषियोंके वंशोंमें इस संतान-परम्पराकी जड़ कट चुकी है। एकमात्र आप शेष हैं, सो भी संतानहीन हैं। दूसरा कोई गोत्रकी वृद्धि करनेवाला विद्यमान है नहीं और आप ब्रह्मचर्य-व्रतको धारणकर क्लेश सहन करते हुए तपमें ही लगे हुए हैं। भावितात्मा मुनियों तथा ब्राह्मणोंके बहुत-से गोत्र संततिके बिना केवल एक व्यक्तितक ही सीमित रह गये हैं। इस प्रकार मूलके नष्ट हो जानेपर हमलोगोंको पुनः पुत्रोत्पत्तिका कोई कारण नहीं दीख रहा है। आप तो तपस्याके प्रभावसे श्रेष्ठ और प्रजापतिके समान तेजस्वी हो गये हैं, अतः वंश-प्राप्तिके लिये प्रयत्न कीजिये और अपने द्वारा अपनी वृद्धि कीजिये। आपने धर्मोपार्जन तो कर ही लिया है, इसलिये अब दूसरे शरीरकी रचना कीजिये अर्थात् संतानोत्पत्तिके लिये प्रयत्नशील होइये'॥ २२—३०॥
स एवमुक्तो मुनिभिर्हूर्वो मर्मसु ताडितः।<br>जगर्हे तानृषिगणान् वचनं चेदमब्रवीत्॥ ३१<br>यथायं विहितो धर्मो मुनीनां शाश्वतस्तु सः।<br>आर्षं वै सेवतः कर्म वन्यमूलफलाशिनः॥ ३२<br>ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्यात्मदर्शिनः।<br>ब्रह्मचर्यं सुचरितं ब्रह्माणमपि चालयेत्॥ ३३<br>जनानां वृत्तयस्तिस्रो ये गृहाश्रमवासिनः।<br>अस्माकं तु वरं वृत्तिर्वनाश्रमनिवासिनाम्॥ ३४मुनियोंद्वारा इस प्रकार कहे जानेपर ऊर्व ऋषिके मर्मस्थानोंपर विशेष आघात पहुँचा, तब उन्होंने उन ऋषियोंकी निन्दा करते हुए इस प्रकार कहा—'ब्राह्मणकुलोत्पन्न जंगली फल-मूलका आहार करते हुए आर्ष कर्मके सेवनमें निरत आत्मदर्शी ब्राह्मणका भलीभाँति आचरण किया गया ब्रह्मचर्य ब्रह्माको भी विचलित कर सकता है। जो गृहस्थाश्रममें निवास करनेवाले हैं, उन लोगोंके लिये अन्य तीन वृत्तियाँ बतलायी गयी हैं, परंतु वनमें आश्रम बनाकर निवास करनेवाले हमलोगोंके लिये यही वृत्ति उत्तम है।
७२०* मत्स्यपुराण *
संस्कृतहिन्दी
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च दन्तोलूखलिनस्तथा।<br>अश्मकुट्टा दशतपाः पञ्चातपसहाश्च ये॥ ३५<br>एते तपसि तिष्ठन्ति व्रतैरपि सुदुष्करैः।<br>ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्ति परां गतिम्॥ ३६<br>ब्रह्मचर्याद् ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते।<br>एवमाहुः परे लोके ब्रह्मचर्यविदो जनाः॥ ३७<br>ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः।<br>ये स्थिता ब्रह्मचर्ये तु ब्राह्मणास्ते दिवि स्थिताः॥ ३८<br>नास्ति योगं विना सिद्धिर्न वा सिद्धिं विना यशः।<br>नास्ति लोके यशोमूलं ब्रह्मचर्यात् परं तपः॥ ३९<br>यो निगृह्येन्द्रियग्रामं भूतग्रामं च पञ्चकम्।<br>ब्रह्मचर्येण वर्तेत किमतः परमं तपः॥ ४०जो लोग केवल जल पीकर, वायुका आहार कर, दाँतोंसे ही ओखलीका काम लेकर, पत्थरपर कुटे हुए पदार्थोंको खाकर, दस या पाँच स्थानोंपर अग्नि जलाकर उनके मध्यमें बैठकर तपस्या करनेवाले हैं तथा सुदुष्कर व्रतोंका पालन करते हुए तपस्यामें निरत हैं, वे लोग भी ब्रह्मचर्यको प्रधान मानकर परम गतिको प्राप्त होते हैं। परलोकमें ब्रह्मचर्यके महत्त्वको जाननेवाले लोग ऐसा कहते हैं कि ब्रह्मचर्यके पालनसे ब्राह्मणको ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होती है। ब्रह्मचर्यमें धैर्य स्थित है, ब्रह्मचर्यमें तप स्थित है तथा जो ब्राह्मण ब्रह्मचर्यमें स्थित रहते हैं, वे मानो स्वर्गमें स्थित हैं। लोकमें योगके बिना सिद्धि और सिद्धिके बिना यशकी प्राप्ति नहीं हो सकती तथा यशःप्राप्तिका मूल कारण परम तप ब्रह्मचर्यके बिना नहीं हो सकता। जो इन्द्रियसम्मूह और पञ्चमहाभूतोंको वशमें करके ब्रह्मचर्यका पालन करता है, उसके लिये इससे बढ़कर और कौन-सा तप हो सकता है? अर्थात् कोई नहीं॥ ३१—४०॥
अयोगे केशधारणमसंकल्पे व्रतक्रिया।<br>अब्रह्मचर्या चर्या च त्रयं स्याद् दम्भसंज्ञकम्॥ ४१<br>क्व दाराः क्व च संयोगः क्व च भावविपर्ययः।<br>नन्वियं ब्रह्मणा सृष्टा मनसा मानसी प्रजा॥ ४२<br>यद्यस्ति तपसो वीर्यं युष्माकं विदितात्मनाम्।<br>सृजध्वं मानसान् पुत्रान् प्राजापत्येन कर्मणा॥ ४३<br>मनसा निर्मिता योनिराधातव्या तपस्विभिः।<br>न दारयोगो बीजं वा व्रतमुक्तं तपस्विनाम्॥ ४४<br>यदिदं लुप्तधर्मार्थं युष्माभिरिह निर्भयैः।<br>व्याहृतं सद्‌भिरत्यर्थमसद्‌भिरिव मे मतम्॥ ४५<br>वपुर्दीप्तान्तरात्मानमेतत् कृत्वा मनोमयम्।<br>दारयोगं विना स्रक्ष्ये पुत्रमात्मतनूरुहम्॥ ४६<br>एवमात्मानमात्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति।<br>वन्येनानेन विधिना दिधिक्षन्तमिव प्रजाः॥ ४७<br>ऊर्वस्तु तपसाविष्टो निवेश्योरुं हुताशने।<br>ममन्थैकेन दर्भेण सुतस्य प्रभवारणिम्॥ ४८<br>तस्योरुं सहसा भित्त्वा ज्वालामाली ह्यनिन्धनः।<br>जगतो दहनाकाङ्क्षी पुत्रोऽग्निः समपद्यत॥ ४९'योगाभ्यासके बिना जटा धारण करना, संकल्पके बिना व्रताचरण और ब्रह्मचर्य-हीन दशामें नियमोंका पालन—ये तीनों दम्भ कहे जाते हैं। कहाँ स्त्री, कहाँ स्त्री-संयोग और कहाँ स्त्री-पुरुषका भाव-परिवर्तन? परंतु इन सबके अभावमें ही ब्रह्माने इस सृष्टिको मनसे उत्पन्न की है और सारी प्रजाएँ भी मनसे ही प्रादुर्भूत हुई हैं। इसलिये आत्मज्ञानी आपलोगोंमें यदि तपस्याका बल है तो प्रजापतिके कर्मानुसार आपलोग भी मानसिक पुत्रोंकी सृष्टि कीजिये। तपस्वियोंको मानसिक संकल्पद्वारा योनिका निर्माण कर उसमें आधान करना चाहिये। उनके लिये स्त्री-संयोग, बीज और व्रत आदिका विधान नहीं है। आपलोगोंने मेरे सामने निर्भय होकर जो यह धर्म और अर्थसे हीन वचन कहा है, यह सत्पुरुषोंद्वारा अत्यन्त गर्हित है। मेरे विचारसे तो यह अज्ञानियोंकी उक्ति-जैसा है। मैं अपने इस उद्दीप्त अन्तरात्मावाले शरीरको मनोमय करके स्त्री-संयोगके बिना ही अपने शरीरसे पुत्रकी सृष्टि करूँगा। इस प्रकार मेरा आत्मा इस वन्य (वानप्रस्थ) विधिके अनुसार प्रजाओंको जला देनेवाले दूसरे आत्मा (पुत्र)-को उत्पन्न करेगा।' तत्पश्चात् ऊर्वने तपस्यामें संलग्न होकर अपनी जाँघको अग्निमें डालकर पुत्रकी उत्पत्तिके लिये एक कुशसे अरणि-मन्थन किया। तब सहसा उनकी जाँघका भेदन कर इन्धनरहित होनेपर भी ज्वालाओंसे युक्त अग्नि जगत्‌को जला देनेकी इच्छासे पुत्ररूपमें प्रकट हुआ।
* अध्याय १७५ *७२१
संस्कृतहिन्दी
ऊर्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्वो नामान्तकोऽनलः।<br>दिधक्षन्निव लोकांस्त्रीञ्जज्ञे परमकोपनः॥ ५०<br>उत्पन्नमात्रश्चोवाच पितरं क्षीणया गिरा।<br>क्षुधा मे बाधते तात जगद् भक्ष्ये त्यजस्व माम्॥ ५१<br>त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जृम्भमाणो दिशो दश।<br>निर्दहन् सर्वभूतानि ववृधे सोऽन्तकोऽनलः॥ ५२<br>एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनिमूर्वं समाजयन्।<br>उवाच वार्यतां पुत्रो जगतश्च दयां कुरु॥ ५३<br>अस्यापत्यस्य ते विप्र करिष्ये स्थानमुत्तमम्।<br>तथ्यमेतद्वचः पुत्र शृणु त्वं वदतां वर॥ ५४इस प्रकार ऊर्वकी जाँघका भेदन कर वह और्व नामक विनाशकारी अग्नि उत्पन्न हुआ, जो परम क्रोधी और तीनों लोकोंको जला डालना चाहता था। उत्पन्न होते ही उसने मन्द स्वरमें पितासे कहा—'तात! मुझे भूख कष्ट दे रही है, अतः मुझे छोड़िये। मैं जगत्‌को खा जाऊँगा।' ऐसा कहकर वह विनाशकारी और्व अग्नि स्वर्गतक पहुँचनेवाली ज्वालाओंसे युक्त हो दसों दिशाओंमें फैलकर समस्त प्राणियोंको भस्म करते हुए बढ़ने लगा। इसी बीच ब्रह्मा ऊर्व मुनिके निकट आये और उन्हें आदर देते हुए बोले—'विप्रवर! तुम मेरी बात तो सुनो। अपने पुत्रको मना कर दो, जगत्‌पर दया तो करो। मैं तुम्हारे इस पुत्रको उत्तम स्थान प्रदान करूँगा। वक्ताओंमें श्रेष्ठ पुत्र! मेरी यह बात एकदम सच है'॥ ४१—५४॥
ऊर्व उवाच<br>धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मेऽद्य भगवाञ्शिशोः।<br>मतिमेतां ददातीह परमानुग्रहाय वै॥ ५५<br>प्रभातकाले सम्प्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे।<br>भगवंस्तर्पितः पुत्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम्॥ ५६<br>कुत्र चास्य निवासः स्याद् भोजनं वा किमात्मकम्।<br>विधास्यतीह भगवान् वीर्यतुल्यं महौजसः॥ ५७ऊर्व बोले— भगवन्! आज मैं धन्य हो गया। आपने मुझपर महान् अनुग्रह किया, जो मेरे पुत्रके लिये इस प्रकारकी बुद्धि दे रहे हैं। यह आपका मुझपर परम अनुग्रह है। किंतु प्रातःकाल होनेपर जब वह पुत्र मेरे पास आयेगा तब मैं उसे किन पदार्थोंसे तृप्त करूँगा, जिससे उसे सुख प्राप्त हो सकेगा? इसका निवासस्थान कहाँ होगा? और इसका भोजन किस प्रकारका होगा? (मुझे आशा है कि) आप इस महान् तेजस्वीके पराक्रमके अनुरूप ही सब विधान करेंगे॥ ५५—५७॥
ब्रह्मोवाच<br>वडवामुखेऽस्य वसतिः समुद्रे वै भविष्यति।<br>मम योनिर्जलं विप्र तस्य पीतवतः सुखम्॥ ५८<br>यत्राहमास नियतं पिबन् वारिमयं हविः।<br>तद्धविस्तव पुत्रस्य विसृजाम्यालयं च तत्॥ ५९<br>ततो युगान्ते भूतानामेष चाहं च पुत्रक।<br>सहितौ विचरिष्यावो निष्पुत्राणामृणापहः॥ ६०<br>एषोऽग्निरन्तकाले तु सलिलाशी मया कृतः।<br>दहनः सर्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम्॥ ६१<br>एवमस्त्विति तं सोऽग्निः संवृतज्वालमण्डलः।<br>प्रविवेशार्णवमुखं प्रक्षिप्य पितरि प्रभाम्॥ ६२<br>प्रतियातस्ततो ब्रह्मा ये च सर्वे महर्षयः।<br>और्वस्याग्नेः प्रभां ज्ञात्वा स्वां स्वां गतिमुपाश्रिताः॥ ६३ब्रह्माने कहा— विप्रवर! समुद्रमें स्थित बड़वाके मुखमें इसका निवास होगा और मेरे उत्पत्तिस्थानभूत जलको यह सुखपूर्वक पान करेगा। जहाँ मैं जलमय हविका पान करता हुआ नियत रूपसे निवास करता हूँ, वही हवि और वही स्थान मैं तुम्हारे पुत्रके लिये भी दे रहा हूँ। पुत्र! तत्पश्चात् युगान्तके समय यह और मैं—दोनों एक साथ होकर पुत्रहीन प्राणियोंको पितृ-ऋणसे मुक्त करते हुए विचरण करेंगे। इस प्रकार मैंने इस अग्निको जलभक्षी तथा अन्तकालमें देवता, असुर और राक्षसोंसहित समस्त प्राणियोंको दग्ध कर देनेवाला बना दिया। यह सुनकर ऊर्वने 'एवमस्तु—ऐसा ही हो' कहकर ब्रह्म-वाणीका अनुमोदन किया। तदुपरान्त ज्वालामण्डलसे घिरा हुआ वह अग्नि अपनी कान्तिको पिता ऊर्वमें निहित कर समुद्रके मुखमें प्रविष्ट हो गया। इसके बाद ब्रह्मा ब्रह्मलोकको चले गये और वहाँ उपस्थित सभी महर्षि और्व अग्निकी प्रभाका महत्त्व जानकर अपने-अपने स्थानको चले गये॥ ५८—६३॥

७२२ | * मत्स्यपुराण *

| हिरण्यकशिपुर्दृष्ट्वा तदा तन्महदद्भुतम्।<br>उच्चैः प्रणतसर्वाङ्गो वाक्यमेतदुवाच ह॥ ६४<br><br>भगवन्नद्भुतमिदं संवृत्तं लोकसाक्षिकम्।<br>तपसा ते मुनिश्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः॥ ६५<br><br>अहं तु तव पुत्रस्य तव चैव महाव्रत।<br>भृत्य इत्यवगन्तव्यः साध्यो यदिह कर्मणा॥ ६६<br><br>तन्मां पश्य समापन्नं तवैवाराधने रतम्।<br>यदि सीदेन्मुनिश्रेष्ठ तवैव स्यात्पराजयः॥ ६७<br><br>ऊर्व उवाच<br><br>धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य तेऽहं गुरुः स्थितः।<br>नास्ति मे तपसानेन भयमद्येह सुव्रत॥ ६८<br><br>तामेव मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम्।<br>निरिन्धनामग्निमयीं दुर्धर्षां पावकैरपि॥ ६९<br><br>एषा ते स्वस्य वंशस्य वशगारिविनिग्रहे।<br>संरक्ष्यत्यात्मपक्षं च विपक्षं च प्रधर्षति॥ ७०<br><br>एवमस्त्विति तां गृह्य प्रणम्य मुनिपुङ्गवम् ।<br>जगाम त्रिदिवं हृष्टः कृतार्थो दानवेश्वरः॥ ७१<br><br>एषा दुर्विषहा माया देवैरपि दुरासदा।<br>और्वेण निर्मिता पूर्वे पावकेनोर्वसूनुना॥ ७२<br><br>तस्मिंस्तु व्युत्थिते दैत्ये निर्वीर्येषा न संशयः।<br>शापो ह्यस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येनैव तेजसा॥ ७३<br><br>यद्येषा प्रतिहन्तव्या कर्तव्यो भगवान् सुखी।<br>दीयंतां मे सखा शक्र तोययोनिर्निशाकरः॥ ७४<br><br>तेनाहं सह संगम्य यादोभिश्च समावृतः।<br>मायामेतां हनिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः॥ ७५ | तदनन्तर उस महान् अद्भुत प्रसङ्गको देखकर हिरण्यकशिपु ऊर्व मुनिको साष्टाङ्ग प्रणामकर उच्चस्वरसे इस प्रकार बोला—'भगवन्! यह तो अत्यन्त अद्भुत घटना घटित हुई। सारा जगत् इसका साक्षी है। मुनिश्रेष्ठ! आपकी तपस्यासे पितामह ब्रह्मा संतुष्ट हो गये हैं। महाव्रत! आप ऐसा समझिये कि मैं आपका तथा आपके पुत्रका भृत्य हूँ, अतः यहाँ जो कुछ कार्य हो, उसके लिये मुझे आज्ञा दीजिये। मुझे अपना शरणागत समझिये। मैं आपकी ही आराधनामें निरत हूँ। मुनिश्रेष्ठ! इसपर भी यदि मैं कष्ट पाता हूँ तो यह आपकी ही पराजय होगी॥ ६४—६७॥<br><br>ऊर्वने कहा—सुव्रत! यदि मैं तुम्हारे गुरुके रूपमें स्थित हूँ तो मैं धन्य हो गया। तुमने मुझपर महान् अनुग्रह किया। अब तुम्हें मेरी इस तपस्याके बलसे जगत्में किसी प्रकारका भय नहीं है। इसके लिये तुम मेरे पुत्रद्वारा निर्मित उसी मायाको ग्रहण करो, जो इन्धनरहित होनेपर भी अग्निमयी और अग्नियोंद्वारा भी दुर्धर्ष है। शत्रुओंका निग्रह करते समय यह माया तुम्हारे निजी वंशके वशमें रहेगी। यह आत्मपक्षका संरक्षण और विपक्षका विनाश करेगी। यह सुनकर दानवेश्वर हिरण्यकशिपुने 'एवमस्तु—ऐसा ही हो' यों कहकर उस मायाको ग्रहणकर मुनिश्रेष्ठ ऊर्वको प्रणाम किया और वह कृतार्थ होकर प्रसन्नतापूर्वक स्वर्गको चला गया। (वरुण कहते हैं—) यह वही माया है, जो असह्य और देवताओंके लिये भी दुर्गम्य है। इसे पूर्वकालमें ऊर्वके पुत्र और्व अग्निने निर्मित किया था। उस हिरण्यकशिपु दैत्यके मर जानेपर निःसंदेह यह माया शक्तिहीन हो जायगी; क्योंकि यह जिसके तेजसे उत्पन्न हुई थी, उन ऊर्व ऋषिने इसे पहले ही ऐसा शाप दे रखा है। अतः शक्र! यदि आप इसका विनाश करके सबको सुखी करना चाहते हैं तो जलके उत्पत्तिस्थान चन्द्रमाको मुझे सखारूपमें प्रदान कीजिये। जल-जन्तुओंसे घिरा हुआ मैं उनके साथ रहकर आपकी कृपासे इस मायाको नष्ट कर डालूँगा—इसमें संशय नहीं है॥ ६८—७५॥ |

इति श्रीमात्स्ये महापुराणे तारकामयसंग्रामे पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ १७५॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके तारकामयसंग्राममें एक सौ पचहत्तरवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ १७५॥