सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

मृच्छकटिकम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mricchakatikam with Sanskrit-Hindi Commentary

महाराज शूद्रक / पं. जयशंकर लाल त्रिपाठी द्वारा

DevanagariSanskritpublished760 पृष्ठ

सुभाषितानि ६५६

श्लोकाःअङ्काः/श्लोकाः
सर्वः खलु भवति लोके लोकः सुखसंस्थितानां चिन्तायुक्तः । विन्निपतितानां नराणां प्रियकारी दुर्लभो भवति ॥१० १५
सस्यलम्पटबलीवर्दो न शक्यो वारयितु— मन्यकलत्रप्रसक्तो न शक्यो वारयितुम् । द्यूतप्रसक्तमनुष्यो न शक्यो वारयितुं योऽपि स्वाभाविकदोषो न शक्यो वारयितुम् ॥३ २
सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेष्विव दीपदर्शनम् । सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रतां धृतः शरीरेण मृतः स जीवति ॥१ १०
सुजनः खलु भृत्यानुकम्पकः स्वामी निर्धनकोऽपि शोभते । पिशुनः पुनर्द्रव्यगर्वितो दुष्करः खलु परिणामदारुणः ॥३ १
स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः । पुरुषाणां तु पाण्डित्यं शास्त्रैरेवोपदिष्यते ॥४ १६
स्त्रीभिर्विमानितानां कापुरुषाणां विवर्धते मदनः । सत्पुरुषस्य स एव भवति मृदुर्नैव वा भवति ॥८ ९
स्त्रीषु रागो न कार्यो रक्तं पुरुषं स्त्रियः परिभवन्ति । रक्तैव हि रन्तव्या विरक्तभावा तु हातव्या ॥४ १३
स्वात्मापि विस्मर्यंते ॥७ ७
हस्तसंयतो मुखसंयत इन्द्रियसंयतः स खलु मनुष्यः । किं करोति राजकुलं तस्य परलोको हस्ते सुनिश्चलः ॥* ४७

श्लोकानुक्रमणिका

| अङ्काः/श्लोकाः | | | अङ्काः/श्लोकाः | | | :--- | :---: | :---: | :--- | :---: | :---: | | अ | | | अमौक्तिकमसौवर्णम् | १० | १८ | | अंसेन विभ्रत्करवीरमालां | १० | २१ | अयं च सुरतज्वालः | ४ | ११ | | अग्राह्या मूर्धजेष्वेताः | ८ | २१ | अयं तव शरीरस्य | ४ | ७ | | अङ्गारकविरुद्धस्य | ६ | ३३ | अयं पटः सूत्रदरिद्रतां | २ | १० | | अत्थं शदं देमि शुवण्णअं | ८ | ४० | अयं हि पातकी विप्रो | ९ | ३६ | | अद्धं कलेवलं पडिवृत्तं | १० | ३५ | अयमेवंविधे काले | ६ | ३१ | | अद्याप्यस्य तथैव केश- | ८ | ५ | अये शस्त्रं मया प्राप्तं | ६ | २४ | | अनया हि समालब्धं | ३ | १५ | अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य | ३ | ७ | | अन्धआले पळाअन्ती | १ | ३१ | अवणेध बालअअणं | २ | १८ | | अन्धस्य दृष्टिरिव | ४ | ४६ | अवनतशिरसः प्रयाण | ८ | १५ | | अन्यं मनुष्यं हृदयेन | ४ | १६ | अवन्तिपुर्यां द्विजसार्थवाहो | १ | ६ | | अन्यस्यामपि जातौ मा | ८ | ४३ | अवहरइ कोवि तुरिअं | ६ | ११ | | अन्यासु भित्तिषु मया | ३ | १४ | अविज्ञातावसवेतेन | १ | ५४ | | अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे | ४ | १२ | अशरणशरणप्रमोद- | ८ | ४ | | अपतितमपि तावत्सेव० | ८ | ४२ | अशी शुतिक्खे वलिदे | १ | ३० | | अपद्मा श्रीरेशा प्रहरणम् | ५ | १२ | असौ हि दत्त्वा तिमिराव० | ३ | ६ | | अपश्यतोऽद्य तां कान्तां | ७ | ६ | अस्मत्समक्षं हि वसन्तसेना | ९ | ३० | | अपापानां कुले जाते | ६ | ३७ | अह्मेहि चण्डं अहि | १ | २८ | | अप्येष नाम परिभूत- | ८ | २६ | आ | | | | अप्रीतिर्भवतु विमुच्यतां | ८ | ४१ | आअच्छध वीसत्था | ६ | ६ | | अभ्युदये अवशाणे | १० | १६ | आअट्टिदे शलोशं | १० | ३७ | | अब्भअं तुह देह हरो | ६ | २७ | आकर्षन्तु सुबद्ध्येनं | १० | ५३ | | अभ्युक्षितोऽसि सलिलैः | ६ | १६ | आत्मभाग्यक्षतद्रव्यः | ३ | २७ | | अमी हि दृष्ट्वा मदुपेतमेत- | १० | ६ | आर्येकेणार्यवृत्तेन | १० | ५१ | | अमी हि वस्त्रान्तनिरुद्ध- | १० | १६ | आलाने गृह्यते हस्ती | २ | ५० | | अमी हि वृक्षाः फलपुष्प- | ८ | ७ | आलोकविशाला मे | १ | ३६ | | अमूंहि भित्त्वा जलदान्तराणि | ५ | ४४ | आलोकितं गृहशिखण्डिभिः | ५ | १ |

श्लोकानुक्रमणिका

६६१

अङ्काः/श्लोकाःअङ्काः/श्लोकाः
आश्रमं वत्स गन्तव्यं१०३२एतत्तु मां दहति११२
आहणिऊण सरोसं२२०एताः पुनर्हर्म्यगताः स्त्रियो१०११
इएता निषिक्तरजतद्रव५४
इच्छंतं मम णेच्छति ति८३७एताभिरिष्टकाभिः३३०
इदं गृहं भिन्नमदत्तदंडो६३एता हसन्ति च रुदन्ति च४१४
इदं तत्स्नेहसर्वस्वं१०२३एतेन मापयति भित्तिषु३१६
इदानीं सुकुमारेऽस्मिन्६३६एते हि विद्यद्गुणवद्धकक्षा५२१
इंदे प्पवाहिअंते१०७एतैः पिष्टतमालवर्णकनिभैः५४६
इयं रङ्गप्रवेशेन कलानां१४२एतैराद्र्रतमालपत्रमलिनैः५२०
इयं हि निद्रा नयनावलम्बि०३८एतैरेव यदा गजेन्द्र५१८
इह सर्वस्वफलिनः४१०एत्थ मए विण्णविदा६२५
ईएदं दोशकलंडिअं८३६
ईदृशे व्यवहारानौ६४०एदेहि दे दशणहुप्पल्ल८२०
ईदृशैः श्वेतकाकीयैः६४१एव्वं दूलमदिक्कते१०५३
उएशा णाणकमूशिका१२३
उज्जाणेसु सहासु अ६७एशाशि वाशू शिलशिग्ग१४१
उट्ठन्तपडन्ताह१०३६एशे गुणलअणणिही१०१४
उत्कण्ठितस्य हृदयानुगुणा३३एशे पडामि चलणेशु८१८
उत्ताशिता गच्छसि११९एशे म्हि तुलिदतुलिदे८४५
उत्तिष्ठ भोः पतितसाधु१०३१एष ते प्रणयो विप्र१४५
उदयति हि शशाङ्कः१५७एष भो निर्मलज्योत्स्नो६२४
उदयन्तु नाम मेघाः४३३एषा फुल्लकदम्बनीप५३५
उन्नमति नमति वर्षति५२६एषासि वयसो दर्पात्१४७
उपरितलनिपातितेष्टको३२२एसो असोअबुच्छो३३१
ऋएह्येहीति शिखण्डिना५३२
ऋग्वेदं सामवेदं गणितम्१४ऐ
एऐरावतोरसि चलेव५२३
एककार्यनियोगेऽपि६१६ओ
एतत्तद्धृतराष्ट्रवक्र५६ओशलध देध मग्गं१०३०
ओहारिओ पवहणो६१२

६६२ मृच्छकटिकम्

क

पाठःअङ्काःश्लोकाः
कः श्रद्धास्यति भूतार्थं३२४
,, ,,५३४
कत्ताशददे णिण्णाणअश्व२५
करिकरसमबाहुः७५
कञ्चुलुआ गोच्छड१५१
कस्सट्ठमो दिणअरो६९
कस्स तुहं तणुमज्झे२१६
कर्हि कर्हि सुसहिअ२४
कांश्चित्तुच्छयति प्रपूरयति१०६०
का उण तुलिदं एशा१०३८
कामं नीचमिदं वदन्तु३११
कामं प्रदोषतिमिरेण१३५
किं अच्छध वीसट्ठा६५
किं यात्यस्य पुराः शनैः प्रवहणं७२
किं याशि धावशि पलाअशि११८
किं यासि बालकदली१२०
किं शवके वालिपुत्ते महि८३४
किं कुलेनोपदिष्टेन८२६
, ,,६७
किं ते ह्यहं पूर्वप्रतिप्रसक्ता५२६
किं त्वं कटीतटनिवे०१२७
किं त्वं पदैर्मम पदानि१२२
किं त्वं भयेन परिवर्तित-११७
किं नु नाम भवेत्कार्यम्८२६
किं नु स्वर्गत्पुनः प्राप्ता१०४०
किं पेक्खध छिज्जंतं१०४
किं पेक्खध शप्पुलीशं१०२४
किं भीमशेणे जमदग्निपुत्ते१२९
कुतो बाष्पाम्बुधाराभिः१०४२
कृत्वा शरीरपरिणाहसुख-३६
कृत्वा समुद्रमुदकोच्छ्रय-६२२
कृत्वैवं मनुजपतेर्महद्व्यलोकं७८
केयमभ्युद्यते शस्त्रे१०३६
केशवगात्रश्यामः५३
को तं गुणरविदं६१३
कोऽयमेवंविधे काले१०२६
क्षीरिण्यः सन्तु गावो१०६०
क्षेमेण व्रज बान्धवान्७७

ख

पाठःअङ्काःश्लोकाः
खणेण गंठी खणजूलके मे६२
खलचरित निकृष्टजात-८३२

ग

पाठःअङ्काःश्लोकाः
गता नाशं तारा उप५२५
गर्जन्ति शैलशिखरेषु५१३
गर्जं वा वर्ष वा शक्र५३१
गुणप्रवालं विनयप्रशाखं४३२
गुणेषु यत्नः पुरुषेण कार्यः४२३
गुणेष्वेव हि कर्तव्यः४२२

घ

पाठःअङ्काःश्लोकाः
घोणोन्नतं मुखमपाङ्ग६१६

च

पाठःअङ्काःश्लोकाः
चन्दनश्चन्द्रशीलाढ्यो६२६
चाणक्केन जधा शीदा८३५
चालुदत्तविणाशाय८४४
चिन्तासक्तनिमग्नमन्त्रि६१४
चिरं खलु भविष्यामि१०१७

छ

पाठःअङ्काःश्लोकाः
छन्नं कार्यमुपक्षिपन्ति६३
छन्नं दोषमुदाहरन्ति९४
छायार्थं ग्रीष्मसंतप्तो४१८
छायासु प्रतिमुक्तशष्प०८११

श्लोकानुक्रमणिका

६६३


ज

श्लोकअङ्कःश्लोकाः
जइ वज्जसि पादालं२३
जदिच्छशे लंवदशाविशालं८२२
जधा जधा वशदि अब्भ५१०
जयति वृषभकेतुर्दक्षयज्ञ-१०४६
जलधर निलंज्जस्त्वं५२८
जाणंतो वि हु जादि६२१
जाणामि चारुदत्तं६१५
जाणामि ण कीलिशं२६
जादी तुज्झ विसुद्धा६२३
जूदेण तं कदं मे२१७
जे अत्तबलं जाणिआ२१४
जे चुम्बदे अम्बिकम!दु८१२
जेण-म्हि गब्भदाशे८२५
ज्ञातीन्विटाम्स्वभुज-४२६
ज्ञातो हि किं नु खलु६६

झ

श्लोकअङ्कःश्लोकाः
झाणज्झणंतबहुभूषण१२५

ण

श्लोकअङ्कःश्लोकाः
णअलीपधाणभूदे१०८
ण अलुमदि अंतलिक्खे१०६
णवबंधणमुक्काए२१
णहमज्जगदे शूले८१०
ण हु अम्हे चांडाला१०२२
णिव्वक्कलं मूलकपेशिवण्णं१५२
ण्हादेहं शलिलजलेहिं६१

त

श्लोकअङ्कःश्लोकाः
तक्किक ण केलअ कालण१०१
तं तस्य स्वरसंक्रमं३५
तपसा मनसा वाग्भिः११६
तयोरिदं सत्सुरतोत्सवा-३७
तरुणजनसहायश्चिन्त्यतां१३१
तालीषु तारं विटपेषु मन्द्रं५५२
तुलनां चाद्रिराजस्य६२०
तेनास्म्यकृतवैरेण१०२८
त्यजति किल तं जयश्रीः६१८
त्रेता हृतसर्वस्वः१९
त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि४६
त्वदर्थमेतद्विनिपात्य-१०४३
त्वद्यानं यः समारुह्य१०५२
त्वरया सर्पणं तत्र१०५७

द

श्लोकअङ्कःश्लोकाः
दत्त्वा निशाया वचनीय-४१
दाक्षिण्योदकवाहिनी८३८
दारिद्र्यं शोचामि भवन्त-१३८
दारिद्र्यात्पुरुषस्य१३६
दारिद्र्याद्ध्रियमेति११४
दारिद्र्यान्मरणाद्वा१११
दारिद्र्येणाभिभूतेन४५
दिण्णकलवीलदामे१०२
दिष्ट्या भो व्यसनमहार्णवा-१०४६
दीनानां कल्पवृक्ष-१४८
दुर्बलं नृपतेश्चक्षुः९३२
दुर्वर्णोऽसि विनष्टोऽसि२१३
दुष्टात्मा परगुणमत्सरी६२७
देशः को नु जलावसेकशिथि-३१२
दो ज्जेव पूअणीओ६१४
द्रव्यं लब्धं द्यूतेनैव२८
द्वयमिदमतीव लोके४२५
द्विरदेन्द्रगतिश्चकोरनेत्रो१३

ध

श्लोकअङ्कःश्लोकाः
धनैर्वियुक्तस्य नरस्य लोके५४०
६६४मृच्छकटिकम्
अङ्काः/श्लोकाःअङ्काः/श्लोकाः
धन्यानि तेषां खलुजीवितानि५ ४९पूर्वं मानादवज्ञाय८ १७
धाराभिरार्यजनचित्त५ ४५पूर्वानुबद्धवैरेण१० ४५
धिगस्तु खलु दारिद्र्यं३ १९प्रभवति यदि धर्मो दूषित-१० ३४
नप्रविश गृहमिति प्रतोद्यमाना१ ५६
न खलु मम विषादः४ २०प्रसरसि भयविक्लवा१ २४
न गणयति पराभवं२ ७प्राप्तोऽहं व्यसनकृतां१० २५
न पर्वताग्रे नलिनी४ १७प्राप्यैतद्व्यसनमहार्णवं१० ३३
न भीतो मरणादस्मि१० २७प्रियसहृदयकारणे४ २७
न महीतलस्थितिसहानि१० ५६ब
नयनसलिलसिक्तं१० ३बलाकपाण्डुरोष्णीषं५ १६
नरपतिपुरुषाणां७ ३बहुकुसुमविचित्तिदा८ ८
निःश्वासोऽस्य न शङ्कितः३ १८बालां स्त्रियं च नगरस्य८ १३
निवासश्चिन्तायाः१ १५भ
निष्पन्दीकृतपद्मखण्ड५ २४भण कस्स जम्मछट्ठो६ १०
नृणां लोकान्तरस्थानां६ ४२भवेद गोष्ठीयानं न च६ ४
नृपतिपुरुषशङ्कितप्रचारं३ १०भाग्यानि मे यदि तदा६ २
नो मुष्णाम्यबलां४ ६भीदामअपपदारणं६ १६
पभीमस्यान्तरिष्यामि६ १७
पक्षविकलश्च पक्षी५ ४१भुजग इव गतो गिरिः३ २१
पङ्कक्लिन्नमुखाः पिबन्ति५ १४भैक्ष्येणाप्यर्जयिष्यामि३ २६
पंचउज्जण जेण मालिद८ २भो मेघ गम्भीरतरं नद५ ४७
पदमव्याकोशं भास्करं३ १३म
परगृहललिताः परान्नपुष्टाः४ २८मंशेण तिक्खामिलकेण१० २९
परिजनैकथासक्तः४ ३मखशतपरिपूतं गोत्रमु१० १२
परिज्ञातस्य मे राज्ञा६ ८मदनमपि गुणैर्विशेषयन्ती४ ४
पर्यङ्कग्रन्थिबन्धद्विगुणित१ १मम मअणअणंम१ २१
पवनचपलवेगः स्थूल५ १७मया किल नृशंसेन९ ३८
पश्यन्ति मां दशदिशो८ २४मया खलु नृशंसेन९ ३०
पातु वो नीलकण्ठस्य१ २मयाप्ता महती बुद्धिः४ २२
पादप्यह्ररपरिभव६ २३मयि विनिहितदृष्टिः६ १९
पादेनैकेन गगने२ ११महावाताध्मातंमहिष५ २२

श्लोकानुक्रमणिका

अङ्काःश्लोकाःअङ्काःश्लोकाः
मा दाब जइ वि एसो५२६राजमार्गो हि शून्योऽयं१५८
मा दुग्गदोत्ति परिहवो१४३रूक्षस्वरं वाशति वायसो-६१०
मार्जारः क्रमणे मृग३३०रे रे वीरअ किं किं६८
मूढे निरन्तरपयोधरया५१५ल
मेघा वर्षन्तु गर्जन्तु५१६लज्जाए भीलुदाए वा६१७
मेघो जलाद्र्रमहिषोदर-५२लब्धा चारित्र्यशुद्धिः१०५६
मैत्रेय भोः किमिद९२६लाभशशुले मम पिदा६६
लामेहि अ लाअवल्लहं१२६
यलिम्पतीव तमोऽङ्गानि१३४
यं समालम्ब्य विश्वासं३२६लेखअवावडहिअअं२२
ऽ ” ”५७
व
यः कश्चित्त्वरितगतिः३२वंशं वाए शत्तछिद्दं शुशद्दं५११
यः स्तब्धं दिवसान्तमानत-२१२वज्जम्मिणीअमाणे१०१०
यत्नेन सेवितव्यः पुरुषः८३३वणिज इव भान्ति तरवः७१
यथा यथेदं निपुणं विचा-६२५वर्षशतमस्तु दुर्दिन५४८
यथैव पुष्पं प्रथमे विकाशे६२६वर्षोदकमुद्गिरता५३८
यदा तु भाग्यपक्षयपीडितां१५३वसन्तसेना किमियं द्वितीया१०३६
यदि कुप्यसि नास्ति रतिः५३४वस्त्वन्तराणि सदृशानि भवन्ति३४
यदि गर्जति वारिधरो५३२वादादवेण तत्ता चोवल८४६
यदि तावत्कृतान्तेन३२५वाप्यां स्नाति विचक्षणो१३२
यद्वदहल्याहेतोर्मृषा५३०विचलइ णेउरजुअलं२१६
यया मे जनितः कामः१५५विद्युज्जिह्वेदं महेन्द्र५५१
यस्यार्थास्तस्य सा कान्ता५६विद्युद्भिर्ज्वलतीव५२७
यासां बलिः सपदि११विधिर्नैवोपनीतस्त्वं७६
येन ते भवनं भित्त्वा१०५६विपर्यस्तमनश्चेष्टैः८६
योऽस्माभिश्चिन्तितो ब्यार्जः५२१विभवानुगता भार्या३२८
योऽहं लतां कुसुमितां६२८विषसलिलतुलाग्निप्रार्थिते६४३
विषादस्त्रस्तसर्वाङ्गी२८
रवेगं करोति तुरगः५८
रक्तं च नाम मधुरं च३४वेदार्थान्प्राकृतस्त्वं वदसि९२१
रक्तं तदेव वरवस्त्रमियं च१०४४
रन्धानुसारी विषमः८२७

६६६ मृच्छकटिकम्

अङ्काःश्लोकाःअङ्काःश्लोकाः
वैदेश्येन कृतो भवेन्मम३२३स तावदस्माद्व्यसनार्णवो-७४
व्यवहारः सविघ्नोऽयं६१८सत्यं न मे विभवनाश-११३
शसदा प्रदोषो मम याति५३१
शंजम्मध णिअपोटं८१समरव्यसनी प्रमादशून्यः१५
शक्कालधणे क्खु शुज्जणे२१५समुद्रवीचीव चलस्वभावाः४१५
शत्रुः कृतापराधः१०५४सर्वगात्रेषु विन्यस्तैः१०५
शरच्चन्द्रप्रतीकाशं८१६सव्यं मे स्पन्दते चक्षुः९१५
शब्बकालं मए पुश्ते८२८साटोपकूटकपटावृत-५३६
शब्बे क्खु होइ लोए१०१५सिण्णसिलाअलहत्थो६२२
शशिविमलमयूख-१०१३सीधुसुरासवमत्तिआ४३०
शशपलक्कवलद्दे३२सुअणे क्खु भिच्चवाणु कम्पके३१
शास्त्रज्ञः कपटानुसार-९५सुखं हि दुःखान्यनुभूय११०
शिखा प्रदीपस्य सुवर्ण-३१५सुदृष्टः क्रियतामेषः४२४
शिल मुण्डिद तुण्ड मुण्डिदे८३सोऽस्मद्विधानां प्रणयैः१४६
शिलशि मम णिलीणे८१२स्खलति चरणं भूमौ न्यस्तं६३
शुक्खा हि ववदेशाशे१०२०स्तम्भेषु प्रचलितवेदि-५५०
शुवण्णं देमि पिअं८३१स्त्रियो हि नाम खल्वेताः४१९
शुष्कवृक्षस्थितो ध्वाङ्क्षः६११स्त्रीभिर्विमानितानां८९
शून्यमपुत्रस्य गृहं१८स्त्रीषु न रागः कार्यः४१३
शून्यैर्गृहैः खलु समाः५४२ह
शूले विवकंते पंडवे१४७हत्थशंजदो मुहशंजदो८४७
सहत्वा तं कुन्नृपमहं हि१०४७
सगं नैव हि कश्चिदस्य१३७हत्वा रिपुं तं बलमन्त्रिहीनं१०४८
संस्रवत्तैरिव चक्रवाक-५५हा प्रेयसि प्रेयसि विद्यमाने१०५७
संभ्रमघग्घरकण्ठो६१०हिंगुज्जले जीरकमद्दमृश्ते८१३
सकामान्विष्यतेऽस्माभिः१४४हिंगुज्जले दिण्णमरीचचुण्णे८१४
सच्चेण सुहं क्खु लब्भइ६३५हित्वाहं नरपतिबन्धनाप-६१

परिशिष्ट

छन्दोविवेचन

छन्दःशास्त्र के अनुसार संस्कृत के प्रत्येक श्लोक में चार पाद या चरण होते हैं। इन छन्दों के दो भेद हैं—(१) वर्णवृत्त और (२) मात्रिक। वर्णवृत्तों में प्रत्येक चरण के वर्णों की गणना की जाती है और मात्रिक छन्दों में प्रत्येक चरण की मात्राओं की गणना की जाती है। वर्णवृत्तों को वृत्त और मात्रिक छन्दों को जाति कहा जाता है, ये तीन प्रकार के होते हैं--(१) समवृत्त—इसके चारों चरणों में वर्णों की संख्या बराबर-बराबर होती है। (२) अर्धसमवृत्त—इसमें प्रथम और तृतीय चरण में तथा द्वितीय और चतुर्थ चरण में वर्णों की संख्या समान रहती है। (३) विषमवृत्त—इसमें सभी चरणों में समानता नहीं रहती है। इसका प्रयोग कम मिलता है।

गणपरिचय—

वर्णवृत्तों में वर्णों की गणना के लिये 'गण' का उपयोग होता है। एक गण में तीन वर्ण होते हैं। ये गण आठ हैं—(१) यगण, (२) मगण, (३) तगण, (४) रगण, (५) जगण, (६) भगण, (७) नगण, (८) सगण। इनमें लघु वर्ण के लिये '।' ऐसा और गुरु के लिये 'ऽ' ऐसा चिह्न प्रयुक्त होता है। किस गण में कौन ह्रस्व और कौन गुरु होता है इनके लिये निम्न सूत्र प्रसिद्ध है—

'यमाताराजभानसलगा।'

इसका स्पष्ट ज्ञान इस श्लोक से होता है—

“आदिमध्यावसानेषु य-र-ता यान्ति लाघवम्।
भजसा गौरवं यान्ति, मनौ तु गुरुलाघवम्॥”

जो सामान्यतया दीर्घ=गुरु प्रसिद्ध हैं उनके अतिरिक्त अनुस्वार वाला, विसर्ग वाला तथा संयुक्त अक्षर के पूर्व का लघु वर्ण भी गुरु माना जाता है। पाद के अन्त का लघु वर्ण विकल्प से गुरु माना जा सकता है—

“सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत्।
वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा॥”

छन्दों के लक्षणों में यति=विराम का भी निर्देश रहता है।

६६८ मृच्छकटिकम्

मृच्छकटिक में प्रयुक्त छन्द—

मृच्छकटिक में विविध छन्दों का सुन्दर प्रयोग किया गया है यहाँ उनका संक्षिप्त परिचय दिया जा रहा है।

(१) अनुष्टुप् या श्लोक—

श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पंचमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ॥ अथवा पंचमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । षष्ठं गुरु विजानीयाच्छेषेषु नियमो न हि ॥

इसके चार चरणों में आठ-आठ अक्षर होते हैं। इनमें पंचम लघु और षष्ठ गुरु होता है। द्वितीय और चतुर्थ चरण में सप्तम लघु होता है। शेष के लिये कोई नियम नहीं है। उदा० प्रथम अंक में २, १६, ३४ आदि।

(२) आर्या—

यस्याः प्रथमे पादे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पंचदश साऽर्या ॥

यह मात्रिक वृत्त है। इसके प्रथम पाद में १२ मात्रायें, द्वितीय में १८, तृतीय में १२ और चतुर्थ में १५ मात्रायें होती हैं। यह छन्द भी सरलतया समझा जाता है। मृच्छकटिक में इसका पर्याप्त प्रयोग है। उदा० प्रथम अंक में ८, ११, ३३ आदि श्लोक हैं।

(३) इन्द्रवंशा—

तच्चेन्द्रवंशा प्रथमाक्षरे गुरौ ।

यह वंशस्थ के समान है। इसका प्रथम वर्ण गुरु होता है। यह स्वतन्त्ररूप से नहीं प्रयुक्त है। यह उपजाति के रूप में प्रयुक्त है। प्रथम अंक का ४६ और तृतीय का ७ श्लोक इसका उदा० है।

(४) इन्द्रवज्रा—

स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ।

प्रत्येक चरण में तगण तगण जगण और दो गुरु वर्णों के क्रम से ११ वर्ण होते हैं। उदा० चतुर्थ अंक का १६, पंचम का ४६ और दशम का ११, २१, ४८, ५८ श्लोक हैं।

(५) उपजाति—

स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः । उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ।

परिशिष्ट ६६१

“अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजो पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ।
इत्थंक्लिवान्यास्वपि मिश्रितासु वदन्ति जातिष्विदमेव नाम ।”

इन्द्रवज्रा और उपेन्द्रवज्रा के दो-दो पादों के मिलने पर इसी प्रकार अन्य छन्दों के मिलने पर ‘उपजाति’ भेद माना जाता है। इस छन्द का पर्याप्त प्रयोग किया गया है। उदा० प्रथम अंक का ३८, ४६, तृतीय अंक का ६, चतुर्थ अंक का १, १२, १५, ३२, पंचम अंक का २१, २९, ४०, ४७, ५२, अष्टम अंक का २७, ३०, नवम अंक का १० २६, और दशम अंक का ६, १६, ४०, ४३ श्लोक ।

(६) उपेन्द्रवज्रा--

उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ।

इसमें जगण, तगण, जगण के बाद दो गुरु वर्ण होते हैं। यह प्रथम अंक में ६ चतुर्थ में २३ और षष्ठ में ३ श्लोक में है।

(७) गीति :-

आर्यापूर्वार्धसमं द्वितीयमपि यत्र भवति हंसगते ।
छन्दोविदस्तदानीं गीति ताममृतवाणि भाषन्ते ॥

यह आर्या के समान होता है केवल अन्तिम पाद में १५ के स्थान पर १८ मात्रायें होती हैं। यह चतुर्थ अंक के ३४ वें श्लोक में है। इसे ‘उद्गाथा’ भी कहते हैं।

(८) पथ्यावक्त्र--

युजोश्चतुर्थतो जेन पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ।

अनुष्टुप् छन्द के द्वितीय और चतुर्थ चरण में जब चतुर्थ अक्षर के बाद जगण आता है तब यह छन्द होता है। वास्तव में यह अनुष्टुप् का भेद हैं। मृच्छकटिक में इसका प्रचुर प्रयोग है। प्रथम अंक के—२, ५४, ५८, द्वितीय अंक के १२, तृतीय अंक के १६, २४, २५, २७, २८, २६, चतुर्थ अंक के ५, ७, ८, १८, १९, २१, पंचम अंक के ७, १६, ३९, षष्ठ अंक के १७, २६, सप्तम अंक के ६, अष्टम अंक के ६, १६, १७, २१, २८, २६, ३६, नवम अंक के ७, ८, ११, १८, २०, २४, ३०, ३१, ३२, ३३, ३६, ३७, ३८, ३६, ४२, दशम अंक के ५, १७, १८, २३, २६, २७, २८, ३२, ३९, ४१, ४२, ४५, ५०, ५१, ५२, ५६।

(६) पुष्पिताग्रा--

अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजो जरगाश्च पुष्पिताग्रा ।

६७० मृच्छकटिकम्

यह अर्धसम वृत्त है। इसके प्रथम और तृतीय चरण में नगण, नगण, रगण, यगण-इस क्रम से १२ अक्षर होते हैं। और द्वितीय तथा चतुर्थ चरण में नगण, जगण, जगण, रगण और अन्त में एक गुरु-इस क्रम से १३ अक्षर होते हैं। यह प्रथम अंक के २४, ५६, द्वितीय अंक के ७, तृतीय अंक के १०, २१, २२, चतुर्थ अंक के ४, २७, २८, अष्टम अंक के ४, ८, १५, ३२ और दशम अंक का १३ श्लोक।

(१०) प्रमिताक्षरा--

प्रमिताक्षरा सजससैः कथिता।

इसके पाद में सगण, जगण, सगण, सगण---इस क्रम से १२ अक्षर होते हैं। यह दशम अंक के ५६ श्लोक में हैं।

(११) प्रहर्षिणी--

त्र्याशाभिर्मनजरगा प्रहर्षिणीयम्।

इसके प्रत्येक पाद में मगण, नगण, जगण, रगण और एक गुरु-इस क्रम से १३ अक्षर होते हैं। इसमें ३ और १० पर यति होती है। यह चतुर्थ अंक के २, पञ्चम के ५०, षष्ठम् के १, सप्तम के ८, अष्टम के ४१, नवम के २७ और दशम के २५, ३३, ४७, ४९, श्लोक में है।

(१२) मालभारिणी--

विषमे ससजा गुरू समे चेत् सभरा यैन तु मालभारिणीयम्।

इसे औपच्छन्दसिक भी कहा जाता है। इसमें प्रथम तथा तृतीय पादों में सगण, सगण, जगण और दो गुरु-इस क्रम में ११, ११ अक्षर होते हैं। द्वितीय और चतुर्थ पादों में सगण, भगण, रगण और यगण--इस क्रम से १२, १२ अक्षर होते हैं। यह अर्ध समवृत्त है। यह प्रथम अंक के ३, ५० श्लोक में है।

(१३) मालिनी--

ननमययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः।

इसमें नगण, नगण, मगण, यगण, यगण इस क्रम से १५ अक्षर प्रत्येक पाद में होते हैं। ८ और ७ वर्णों पर यति होती है। यह प्रथम अंक के ३१, ५७, चतुर्थ अंक के २०, पंचम अंक के १७, सप्तम अंक के ३, ५, अष्टम अंक के ४२, नवम अंक के १२, ४३, दशम अंक के ३, १२, ३४, ४६ श्लोक में है।

(१४) वंशस्थ--

जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ।

इसके प्रत्येक पाद में जगण, तगण, जगण, रगण-इस क्रम से १२ अक्षर होते हैं। यह प्रथम अंक के ७, १०, ५३, तृतीय अंक के ८, १७, पंचम अंक के ३७,

परिशिष्ट ६७१

सप्तम अंक के ४, अष्टम अंक के ७, नवम अंक के २५ श्लोक में है। इसे वंशस्थ बिल भी कहा जाता है।

(१५) वसन्ततिलका--

उक्ता वसन्ततिलका त-भ-जा जगौ गः ।

इसके प्रत्येक चरण में तगण, भगण, जगण; जगण और दो गुरु—इस क्रम से १४-१४ वर्ण होते हैं। यह छन्द प्रचुर रूपेण प्रयुक्त है। प्रथम अंक के ९, १२, १३, १७, २०, २२, २७, ३५, ४६, तृतीय अंक के ३, ४, ९, १४, १६, चतुर्थ अंक के ६, १४, २६, पंचम अंक के १, २, ४, ८, १३, १५, ३३, ३६, ४२, ४५, षष्ठ अंक के २, अष्टम अंक के २३, २४, २६, नवम अंक के ६, १६, १६, २२, २८, २६, ३४, दशम अंक के ३१, ३४, श्लोक में हैं।

(१६) विद्युन्माला--

मो मो गो गो विद्युन्माला ।

इसके प्रत्येक पाद में मगण, मगण और दो गुरु-इस क्रम से ८, ८ अक्षर होते हैं। यह द्वितीय अंक के ८ श्लोक में है।

(१७) वैश्वदेवी--

वाणार्श्वेश्चिन्ना वैश्वदेवी ममौ यौ ।

इसके प्रत्येक पाद में मगण, मगण, यगण, यगण,—इस क्रम से १२ वर्ण होते हैं। पंचम वर्ण के बाद यति होती है। यह तृतीय अंक के १३ वें श्लोक में है।

(१८) शार्दूलविक्रीडित -

सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् ।

इसके प्रत्येक पाद में क्रमशः मगण, सगण, जगण, सगण, तगण, तगण और अन्त में एक गुरु वर्ण मिलाकर १९ वर्ण होते हैं। इसमें १२ और ७ वर्ण पर यति होती है। इसका पर्याप्त प्रयोग किया गया है। यह प्रथम अंक के १, १४, ३२, ३६ ३७, द्वितीय अंक के १२, तृतीय अंक के ५, ११, १२, १८, २०, २३, चतुर्थ अंक के ६, पंचम अंक के ५, ६, १४, १८, २०, २३, २४, २७, ३५, ४६, सप्तम अंक के २, ७, अष्टम अंक के ५, ११, २८, नवम अंक के ३, ४, ५, १४, दशम अंक के ६० श्लोक में है।

(१६) शिखरिणी--

रसैः रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी ।

इस छन्द के प्रत्येक पाद में यगण, मगण, नगण, सगण, भगण और अन्त में लघु और एक गुरु—इस क्रम से १७-१७ वर्ण होते हैं। इसमें ६ और ११ वर्ण

६७२ मृच्छकटिकम्

पर यति होती है। यह प्रथम अंक के १५, पञ्चम अंक के १२, २२, २५, षष्ठ अंक के ४ श्लोक में है।

(२०) सुमधुरा—

म्रौ म्नौ मो नो गुरुश्चेद् हयऋतुरसैरुक्ता सुमधुरा।

इस छन्द के प्रत्येक पाद में मगण, रगण, मगण, नगण, मगण, नगण, और एक गुरु--इस क्रम से १९ वर्ण होते हैं। इसमें ७ और १३ वर्ण पर यति होती है। यह नवम अंक के २१ श्लोक में है।

(२१) स्रग्धरा—

म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनि-यतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्।

इस छन्द के प्रत्येक पाद में मगण, रगण, भगण, नगण, यगण, यगण, यगण, इस क्रम से २१ वर्ण होते हैं। इसमें ७, ७, ७ वर्ण पर यति होती है। सामान्यतया प्रयुक्त छन्दों में यह सबसे बड़ा है। यह प्रथम अंक के १, ४, ४८ और दशम अंक के ५६, ६१ श्लोक में है।

(२२) हरिणी—

नसमरसलागा षड् वेदैर्हयैर्हरिणी मता।

इस छन्द के प्रत्येक पाद में नगण, सगण, मगण, रगण, सगण और लघु तथा अन्त में गुरु--इस क्रम से १७, १७ वर्ण होते हैं। इसमें ६, ४, ७ पर यति होती है। यह चतुर्थ अंक के ३ और नवम अंक के १३ श्लोक में है।

प्राकृत छन्द—

प्राकृत भाषा के विभिन्न रूपों का प्रयोग मृच्छकटिक में हुआ है। इस पर भूमिका में लिखा जा चुका है। प्राकृत के अनेक छन्द भी इसमें प्रयुक्त हैं। इनकी संस्कृतच्छाया भी मूल में दी गयी है। प्राकृतच्छन्दों के विषय में विशेष ज्ञान के लिये 'प्राकृत-पिंगल' आदि ग्रन्थ देखने चाहिये। यहाँ गाथा, आर्या, वैतालीय आदि छन्द प्रयुक्त हैं।

उपसंहार—

ऊपर यह प्रस्तुत किया जा चुका है कि मृच्छकटिक में लगभग २२ प्रकार के संस्कृत छन्दों का और कुछ प्राकृत छन्दों का प्रयोग किया गया है। परिशीलन से यह ज्ञात होता है कि इसके रचनाकार को (१) पथ्यावक्त्र, (२) वसन्ततिलका और (३) शार्दूलविक्रीडित छन्द अधिक प्रिय थे।

—:०:—