न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

३५२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकाव्याख्या तत्रोपाधिस्तु, साधनाव्यापकत्वे सति साध्यव्यापकः । तद्धर्मभूता हि व्याप्ति- र्जपाकुसुमरक्तेव स्फटिके साधनाभिमते चकास्तीत्युपाधिरसावुच्यते इति ॥ बोधनी। नप्रयोजक इत्यत्राह उपाधिस्तु- इति । एकस्मिन्साध्ये साधनत्वेनोपलभ्यमानयोः यः साधनाव्याप- कत्वे सति साध्यसमव्याप्तिकः स इतरस्य साध्यसम्बन्धे उपाधिः स्यात्, तत्र साध्यव्यापक इत्येवो- च्यमाने अनित्यत्वसाधने सावयवत्वे कृतकत्वमुपाधिः स्यात्, अथ साधनाव्यापक इत्येवाभिधीयते तदा कृतकत्वे सावयवत्वमुपाधिः स्यात्, न चैतद्युक्तमुभयस्यापि प्रयोजकत्वादिति । एवं लक्षण- मुपाधिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमाह तद्धर्म-इति । संसृज्यमाने तद्धर्मविरहिणि धर्मिणि स्वधर्मप्रतिभास- प्रकाशः। साधनाव्यापकश्च इति ॥ साधनत्वाभिमताव्यापकत्वे साध्यत्वाभिमतव्यापक इत्यर्थः । व्यापक- त्वञ्च तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमिति न व्यापकादिज्ञानेऽन्योन्याश्रयः ॥ ननु साधनावच्छिन्नपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तिः । न च तयोरनुपाधित्वं, दूषक- ताबीजसाम्यात् । बाधानुन्नीतेपक्षेतरेऽतिव्याप्तिश्च । अथ प्रयोजको धर्म उपाधिः । तत्त्वञ्च न न्यूनाधिकदेशवृत्तेः । तस्मिन् सत्यप्यभवतस्तेन विनाऽपि भवतश्च तदप्रयोज्यत्वात् । पक्षेतरत्वन्तु प्रकाशिका। पाधौ न वास्तवः साध्यसाधनभाव इत्यत्र उभयत्राभिमतपदं पूरयति । साध्यत्वाभिमतेत्यादि । नान्योन्याश्रय इति । उपाध्यभावज्ञानाधीनं व्याप्तिज्ञानमित्यन्योन्याश्रयो नोक्तक्रमेणेत्यर्थः । साध- नावच्छिन्नेति । आत्मा प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शश्रयत्वादित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं रूपवत्त्वं, वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यत्र च बहिरिन्द्रियत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकं रूपवत्वमुपाधिरित्युभयोरसङ्कीर्णमुदाहरणं द्रष्टव्यम् । बाधानुन्नीतेति स्वन्मत इति शेषः । अन्यथा स्वमतेनाप्यव्याप्यभिधानमप्रेतनं विरुद्ध्येत । पक्षानन्तर्भावेनैव च साध्यव्यापकताज्ञानं दूषकमिति दूषकताबीजस्यैवातिव्याप्तिरित्युद्भाव्यति । साध्यप्रयो- जकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधिलक्षणं। तच्च पक्षेतरत्वे नातिव्याप्तमित्याशङ्कते। अथ प्रयोजक इति। मकरन्दः। साधनत्वसाध्यत्वे-व्याप्यत्वव्यापकत्वे, न च सोपाधौ वस्तुतस्तथात्वमत आह अभिमतेति । ननु व्यापकत्वं व्याप्तिनिरूपकत्वम् । तथा च व्याप्तौ गृहीतायामुपाधिप्रत्ययस्तत्प्रत्यये च तदभावरूपा नौपाधिकत्वप्रत्ययाधीनव्याप्तिप्रत्यय इत्यन्योन्याश्रय इत्यत आह व्यापकत्वञ्चेति । प्रतियोग्यस- मानाधिकरणत्वमप्यत्यन्ताभावविशेषणम् । तेन संयोगस्य द्रव्यत्वव्यापकत्वम् । पक्षेतरस्योपाधित्वं मन्यमानोऽपि नैयायिकसिद्धान्तानुसारेण तल्लक्षणेऽतिव्याप्तिं ददाति बाधानुन्नीतेति । त्वन्मते इति शेषः । एतदपि पक्षान्तर्भावेण साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् पक्षातिरिक्तसाध्यव्यापकत्वाभिप्रायेण बोध्यम् । एतच्चाग्रे स्फुटम् । ननु साध्यप्रयोजकत्वे सतीति लक्षणविशेषणं तच्च न पक्षेतरत्वे इति नातिव्याप्तिरित्याह अथेति । न तथा, न प्रयोजकत्वघटितलक्षणवदित्यर्थः । एतेनोक्तशङ्काया टिप्पणी। सन्देहः । तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमिति न तु व्याप्तिनिरूपकत्वमिति शेषः । न व्यापकादिज्ञानेऽन्योन्याश्रय इति । व्याप्तौ गृहीतायामुपाधिप्रत्ययः, तस्मिन् सति तदधीनानौपाधिकत्वज्ञानाधीनव्याप्तिग्रह इत्यन्योन्याश्रयः ॥ तर्कश्च त्वया व्यभिचारशङ्कानांभाव- सम्पादनाय व्याप्तिग्राहकोऽभ्युपेयते व्यभिचारज्ञानञ्चोपाध्यधीनम्, उपाधिरेव च न निर्वक्तुं शक्य इति कृतस्तर्कोऽभ्युपेय इति खण्डनरसिकः स्वेष्टासाधकमपि चार्वाकः शङ्कते नन्विति । स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र शाकपाकजत्वं साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकम् वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षगुणत्वादित्यत्रोद्भूतरूपवत्त्वम् पक्षधर्मबहिर्द्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकमुपाधिः ।

तृतीयस्तबके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३५३ प्रकाशः । न तथेति चेत् । न । दूषकतौपयिकप्रयोजकत्वस्य साध्यव्यापकसाधनाव्यापकत्वस्य तत्राप्यनपायात् । साध्यव्याप्यत्वस्य चादूषणत्वात् । व्यर्थविशेषणत्वादत्तनुपाधिरिति चेत् । न । तद्धि न निष्प्रयोजनकत्वं, साधनाव्याप्तिपरिहारस्यैव प्रयोजनत्वात् । नापि व्यभिचारावारकत्वम् । पक्षे स्वसिद्धस्य व्यभिचार- प्रकाशिका । दूषकतेति । तथा च प्रयोजकत्वघटितमपि लक्षणन्तत्रातिव्याप्तमेवेति भावः । अदृषण- त्वादिति । इदमुपलक्षणम् । विपर्ययाप्तिप्रदृढायावव्याप्त्यापत्तेश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । व्यर्थविशे- षणरहितत्वं लक्षणविशेषणमतो नातिव्याप्तिरित्याशङ्कते । व्यर्थेति । अनुपाधिरिति । उपाधिलक्ष- णानाक्रान्त इत्यर्थः । साधनाव्याप्तीति । इतरत्वस्य केवलान्वयितया साधनाव्यापकत्वात् पर्वतेतर- त्वस्य च पर्वत एव साधनाव्यापकत्वादित्यर्थः । ननु साधने साध्यव्यभिचारावारकत्वेनैवात्र व्यर्थवि- षणता साधने साध्यव्यभिचारवारकस्यैवोपाधित्वात् आर्द्रन्धनस्यैव धूमव्यभिचारवारकस्य वह्नौ । न च पर्वतेतरत्वं तथा शुद्धस्यैव धूमस्य वह्नयव्यभिचारादत आह । नापीति । स्वसिद्धस्येति । पर्वतेतरत्वस्योपाधिवादिमते धूमो वह्निव्यभिचार्येव पक्ष इति पर्वतेतरत्वविशिष्टस्यैव धूमस्य वह्निव्या- प्यत्वमिति भवत्युपाधिस्तन्मते व्यभिचारवारक इत्यर्थः । तथा चोक्तातिव्याप्तिः सुदृढैवेति भावः । मकरन्दः । अतिव्याप्तिपोषकतयाऽसङ्गतिरित्यपास्तम् । दूषकतेति । तथा च प्रयोजकत्वगर्भस्यापि तस्य तत्र सत्त्वादतिव्याप्तिस्तदवस्थैवेति भावः । ननु व्यर्थविशेषणरहितत्वं तद्विशेषणमिति नातिव्याप्तिरित्याह व्यर्थेति । अनुपाधिः उपाधिलक्षणानाक्रान्त इत्यर्थः । साधनेति । इतरत्वस्य केवलान्वयितया साधनाव्यापकत्वमिति पर्वतादिपदं विशेषणम् । ततश्च पक्ष एव साधनाव्यापकत्वमित्यर्थः । तथा च पुनरतिव्याप्तिस्तदवस्थ्येवेति भावः । ननु साधने साध्यव्यभिचारावारकतयैव व्यर्थत्वं ब्रूमः, तत्र तद्वारकतस्यैवोपाधित्वात् । यथा वह्नौ धूमव्यभिचारवारकमाईन्धनवत्वमुपाधिः, पक्षेतरत्वञ्च न धूमे वह्निव्यभिचारवारकं, तत्र तस्यैवाप्रसिद्धेरित्यत आह नापीति । स्वसिद्धस्य = पक्षेत्तरोपाधिवा- दिसिद्धस्य । तन्मते धूममात्रस्य पर्वत एव वह्निव्यभिचारित्वात्तद्वारकं धूमे पर्वतेतरत्वं विशेषणम् । पर्वतेतरधूमवत्त्वस्य वह्नयव्यभिचारित्वात् । तथा च सर्वथा व्यर्थविशेषणरहितत्वस्य तत्र सत्त्वादु- क्तातिव्याप्तिः सुदृढैवेति भावः । यद्यपि वास्तवव्यभिचारवारकत्वविवक्षायां नातिव्याप्तिः, तथापि टिप्पणी । नापि व्यभिचारावारकत्वमिति । साधननिष्ठसाध्यव्यभिचारस्य वारकः साध्यविशेषणीभवन्नुपाधि- र्भवति, अतथाभूतस्तु नोपाधिरभ्युपेयः, यथा धूमवान् वह्नेरित्यत्र स्वतोव हिधूमव्यभिचारी आर्द्रन्धन- वत्त्वविशिष्टो भवत्यव्यभिचारीति सव्यभिचारकत्वादुपाधिः, वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमस्य नास्ति स्वतो वह्निव्यभिचार इति न तद्वारकः पक्षेतरत्वादिर्र्धूमादिहेतुविशेषणीकृतोऽपीत्याशयः । स्वसि- द्धस्य व्यभिचारस्य वारणादिति । यस्य पुरुषस्यानुमितिसम्पादनाय साधनोऽग्रहस्तेनैवोपाधि- रुम्भाविनीय इति स स्वपदार्थः । तेन गृहीतस्य व्यभिचारस्य वारकत्वादित्यर्थः । पक्षेत्तरोपाधिवादि- सिद्धस्येति तात्पर्यार्थः, यं प्रति साध्यसाधनाय हेतूत्पन्यासः क्रियते स प्रतिवादी सन्नुपाधिमुद्भाव- यतोत्युपाध्युद्भावनकर्त्ता स्वपदार्थः, तथा च यः पक्षेतरत्वमुपाधिमुद्भावयति, हेतोः पक्षे सन्दिग्ध- साध्याभाववति वृत्तित्वस्य स्वसिद्धस्य वारणाय पक्षविशेषितस्य सेदस्योपाधितामाह इति पक्षविशेषणं व्यभिचारवारकमेव । पक्षेतरत्वोपाधिवादिनामयमाशयः, यथा साध्याभाववत्तया निश्चिते हेतुसन्देहः सन्दिग्धानैकान्तिकः तथा हेतुमत्तया निश्चिते साध्याभावसन्देहोऽपीति पक्षेतर एव हेतुव्यापकत्वं साध्ये निर्णयेस्तथा पक्षेतरस्मिन् पक्षेतरत्वस्यापि साध्यव्यापकत्वं निर्णोतुं शक्यमिति पक्षेतरत्वमुपाधि- र्भवति, पक्ष एव हेतोः साध्यव्यभिचारवारकश्च सिद्धान्तिमते हेतुमति साध्याभावसन्देहस्य सन्दिग्धा ४५ न्या० कु०

३५४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः । स्य वारणात् । तादृशस्याप्यस्मदादिपदादेरुपादानात् । नापि पर्वतेतरान्यत्वादेरित्यत्र व्यतिरेके इतर- न्यत्वस्याप्रसिद्धेरसिद्धिधारणार्थं पर्वतपदं विशेषणमित्येव व्यर्थत्वम् । इतरान्यत्वस्याप्रसिद्ध्या विशेषणं विना व्याप्तिमहात् । येन विशेषणेन विना व्याप्तिग्रहस्तस्यैव सार्थक्त्वात् । व्यभिचारवारकस्यापि सार्थक्त्वे तस्यैव तन्त्रत्वात् । अत एव गन्धादिषु मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वादित्यत्रासिद्धिवारक- विशेषणस्य सार्थक्त्वम् । अन्यथा बाधोन्नीतपक्षेतरत्वस्याप्यनुपाधित्वापत्तेः । पक्षे साध्यसन्देहे साध्य- व्यापकत्वानिश्चयान्न तदुपाधिः । यत्र तु पक्षे साध्याभावप्रमा, तत्र बाधोन्नीतत्वेनोपाधिरेवेति चेन्न । पक्षाऽतिरिक्ते साध्यव्यापकत्वप्रहादेवोपाधेर्दूपकत्वात् । अन्यथा, पक्षे साध्यसन्देहादुपाधिमात्रोच्छे- दापत्तेः । विपक्षाव्यावर्त्तकविशेषणशून्येति विशेषणान्न तदुपाधिः । बाधोन्नीतपक्षेतरत्वं चोपाधिः । तत्र पक्षाभिमतस्य विपक्षत्वादिति चेत् । न । वस्तुनो विपक्षाऽव्यावर्त्तकविशेषणशून्यत्वाभावात् । सर्वत्र प्रमे- यत्वादेः सत्त्वात् । तत्रोपात्तत्वेन विशेषणे च व्याघातः । न हि तत्रोपात्तं तेन शून्यं चेति सम्भवति॥ तथापि साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वस्य पक्षेतरत्वे सत्त्वात् तद्व्यावृत्त्या साध्यव्यावृत्तिरा- प्रकाशिका । यद्यपि वास्तवव्यभिचारविवक्षायां नातिव्याप्तिः । तथापि वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादौ व्यभिचारा- वारकस्यापि रूपवत्त्वादेरुपाधितास्वीकाराद्व्याप्तिर्दुर्वच्या । तादृशस्यापीति । असिद्धव्यभिचारवा- रकस्यापीत्यर्थः । पक्षपक्षसाधारणसाध्यव्यापकत्वघटितमेव लक्षणं तच पक्षेतरे नास्तीत्याशयेन शङ्कते । पक्ष इति । दूषकताबीजं पक्षानन्तर्भावेनैव साध्यव्यापकताज्ञानम् , अन्यथा निश्चितोपाधि- मात्रोच्छेदापत्तेरित्याशयेन दूषयति । पक्षातिरिक्त इति । परमतनेन परस्यातिव्याप्तिं दत्वा मन्मते पक्षेतरत्वस्योपाधित्वमेव । तथा च तद्वारकविशेषणप्रक्षेपेऽव्याप्तिरित्याह । तथापीति । तद्व्यावृत्त्येति । मकरन्दः । एतादृशस्याप्युपाधित्वेन सर्वसिद्धत्वात्तत्राव्याप्तिर्बोध्या । तादृशस्यापीत । स्वसिद्धव्यभिचारवा- रकस्यापीत्यर्थः । पक्षापक्षसाधारणसाध्यव्यापकत्वमेव विवक्षितमिति नोक्तातिव्याप्तिरित्याह पक्षे इति । परमतेनैव परस्यातिव्याप्तिं दत्त्वा अनुमानद्वेषी चार्वाकस्तस्योपाधित्वमेवोपपादयति तथा- पीति । तद्व्यावृत्त्येति । अत्र पक्षातिरिक्तसाध्यव्यापकत्वमेवेति तद्व्यावृत्तावपि पक्षनिष्ठसाध्याव्यावृत्तेः टिप्पणी । नैकान्तिकत्वाभावात्, पक्षेतरत्वस्य न व्यभिचारवारकत्वमिति स्वसिद्धस्येत्युक्तम् । अस्मदादिप- दादेरुपादानादिति । त्वं घटज्ञानाभाववानात्मत्वादित्यनुमानं यं प्रत्युद्भाव्यते तेनास्मदितरत्वमत्रो- पाधिरित्युद्भाव्यते तत्रास्मत्पदं स्वस्मिन् साध्याभाववत्तया निश्चिते हेतोर्वृत्तित्वग्रहः, परेषामशक्यः स्वेनैव निर्णयस्तस्य च हेतुनिष्ठस्य व्यभिचारस्य स्वसिद्धस्य वारकः अस्मदिति पदार्थः, इतरत्वमा- त्रस्य सामानाधिकरण्येन हेतुविशेषणत्वेऽपि गृहीतव्यभिचारवारणस्याशक्यत्वादिति भावः । अन्यथा असिद्धिवारकत्वमात्रेण व्यर्थत्वे । पूर्वोक्तं बाधोन्नोतपक्षेतरत्वेऽतिव्याप्तिं वारयितुं शङ्कते पक्षे साध्यसन्देह इति । विपक्षाव्यावर्त्तकेति । इदञ्च समव्याप्तोपाध्यभिप्रायेण तत्रोपाधे- र्विपक्षगतत्वे साध्यव्याप्यत्वासम्भवः स्यात् । तत्रोपात्तत्वेन विशेषण इति । उपाधावु- पात्तत्वस्य विपक्षाव्यावर्त्तकविशेषणत्वे । पराभिमतेनैव पक्षेतरत्वस्यानुपाधित्वेन परस्यातिव्याप्तिं दत्त्वाऽनुमानद्वेषी चार्वाकस्तस्योपाधित्वमेवोपपादयति । तथापीति । साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वे सति साधनाव्यापकतावच्छेदकं यद्विपक्षाव्यावर्त्तकविशेषणशून्यं तद्धर्म्मवत्त्वोक्तौ प्रमेयत्वमादाय न दोष इत्यत आह तथापीति । उपाधेर्दूपकताबीजस्य साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वस्य सत्त्वे उपाधित्वं स्वीकरणीयमेव भवता तद्व्यावर्त्तकत्वश्च विशेषणणोपादेयमित्यनौपाधिकत्वं कथं व्याप्तिः स्यादसम्भवादित्यभिप्रायः । तद्व्यावृत्त्या साध्यव्यावृत्तिरिति । अत्र पक्षातिरिक्तत्व-

तृतीयस्तवके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३५५

प्रकाशः । वश्यक्रीति हेतोर्व्यभिचारात्तत्र चावश्यकमुपाधिसत्त्वादन्तरस्येषाधेरभावात् पक्षेतरत्वमेवोपाधिः स्यात् । किञ्च, व्यभिचारान्वारकत्वं न व्याप्तिविरोधि, नाऽपि तज्ज्ञानविरोधि । नीलधूमे तदुभयसत्त्वात् ॥ अयोपाधेः स्वव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षतया दूषकत्वम् । तथाहि । नास्य व्यभिचारोन्नयकतया दूषकत्वम् । वह्निमत्त्वं धूमवत्त्वव्यभिचारि तद्व्यापकार्द्रेन्धनव्यभिचारित्वात्प्रमेयत्ववदित्यत्रार्द्रेन्धनवत्त्व- स्य धूमवत्त्वव्यापकत्वासिद्धेः । धूमवत्त्वव्यापकवह्निमत्त्वाव्यापकत्वात् । व्यापकत्वे वा साधनव्याप- कत्वेनानुपाधित्वापत्तेः । न च धूमव्याप्यत्वं वह्निमत्त्वस्यासिद्धम् । तद्धि न व्यभिचारात्, स्फुटे व्यभिचारे उपाध्युपन्यासस्यानर्हत्वात् । तस्य तदर्थत्वात् । नाप्युपाधिनिश्चयात् । उपाधित्वासिद्धेः ॥ अथ यथा सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनाभ्यां वह्निमत्त्वंव्याप्यंधूमवत्त्वञ्च व्यापकं, तथा आर्द्वेन्धन- वत्त्वमपि व्यापकं, धूमवत्त्वञ्च व्याप्यम् । तथा च व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिवद् व्याप्यसत्त्वाद् व्यापक- सत्त्वमावश्यकमित्यविशेषानुभयमप्यसाधकमित्युच्यते । हन्त तर्हि सिद्धमुपाधेः सत्प्रतिपक्षतया दूषकत्वम् । नापि व्याप्यत्वासिद्धिरूपत्वेन । सा हि न तावद्व्याप्तिभङ्गनिश्चयात्, तस्योपाधित्वनिश्चयसाध्य- त्वात् । प्रकृते च तदनिश्चयात् । सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनाभ्यां तन्निश्चय इति चेत् । न । तयोर्हता- वपि सत्त्वात् । तत्रोत्पन्नमपिव्याप्तिज्ञानमुपाधिदर्शनाद् बाध्यते इति चेत् । न । उपाधावपि तद्ब्रह्मापत्तेः। तत्राप्युपाधिसद्भावात् । तथा ह्यर्द्वेन्धनवत्त्वस्य धूमवत्त्व उपाधित्वे तदभावो धूमवत्त्वाभावव्याप्तो वाच्यः । अन्यथा आर्द्वेन्धनस्यापि धूमवत्त्वव्यापकत्वानुपपत्तेः । न हि यदभावो यदभावव्यभिचारी तत्तस्य व्यापकम् । एवं व्यतिरेके निर्वह्नित्वमुपाधिः । इदं हि निर्धूमस्य व्यापकत्तयाऽभिमतस्य व्यापकं, निर्धूमस्य वह्निमतोऽदर्शनात् । दर्शने वा व्यभिचारस्य स्फुटतयोपाध्युपन्यासस्यानर्हत्वा दित्युक्तम् । आर्द्वेन्धनविरहस्य चाऽव्यापकं, आर्द्वेन्धनाभाववति पक्षे तदसत्त्वात् । नापि व्याप्य- निश्चयाद्व्याप्यत्वासिद्धिः । व्याप्यनिश्चये हि पक्षे वह्निमत्त्वस्यार्द्वेन्धनविरहस्य च दर्शनात् । एवञ्च, प्रकाशिका । यद्यपि पक्षातिरिक्ते साध्यव्यापकत्वग्रहे तादृशसाध्यव्यावृत्तावपि पक्षीयसाध्यव्यावृत्तेः कथं व्यभिचारः तथापि पक्षासाधारणेनापि साध्यव्यापकतायाः संशयोऽस्त्येवेति व्यभिचारसंशयोऽस्त्येवेति भावः । अनौपाधिकत्वस्यापि व्याप्तितया व्याप्तिविरहरूपत्वमुपाधेरसम्भावितमेवेति तदुन्नायकत्वेन व्याप्यत्वा- सिद्धित्वं वक्तव्यं तथा सत्याह तर्हीति । निर्धूमस्येति । तथा चापातत उक्तोपाधिनोक्तोपाधौ मकरन्दः । कथं व्यभिचार इति चिन्त्यम् । अनौपाधिकरवस्य व्याप्तिरत्वानभ्युपगमान्न व्याप्यत्वासिद्धिरूपत्वमिति तदुन्नायकत्वेन तथात्वं वाच्यम्, एवं सत्याह सा हीति । निर्धूमस्येति । तथा चापातत उक्तो- टिप्पणी । विशिष्टसाध्यव्यापकत्वमेवेति तद्व्यावृत्तावपि पक्षनिष्ठसाध्याव्यावृत्तेः कथं व्यभिचार इति चिन्त्यम् । किञ्च व्यभिचारावारकत्वमिति । व्यभिचारावारकत्वं पक्षेतरत्वविशेषणो स्वीकृत्य नापि व्यभिचारा- वारकत्वमित्यत्र समाधानान्तरमाह किञ्चेति । भवतु पक्षेतरत्वे विशेषणस्य व्यभिचारवारकत्वं किं तेन उपाध्यभावेन साध्याभावसाधने उपाधिव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारसाधने वा या व्याप्तिस्तज्ज्ञानं वा तदुभयविरोधित्वेन व्यभिचारवारकत्वस्येष्टान्याघातकत्वादित्यर्थः । सत्प्रतिपक्षतया दूषकत्वं सत्प्रतिपक्षतयेति सावधारणम्, तन्नेतरव्यवच्छेदमुपपादयति तथाहोत्यादि । आर्द्वेन्धनविर- हस्य च दर्शनादिति । आर्द्वेन्धनस्य धूमव्यापकत्वनिश्चये तदभावस्य व्यापकाभावत्वेनावधारणे धूमाभावनिश्चये व्यभिचारनिश्चयादनिश्चयो यदि स्यात् स्यादप्यसिद्धिस च नास्त्येव अपि तु धूमव्या- पकत्वेन सन्दिग्धस्य वह्निमत्त्वस्य धूमव्यापकत्वेन सन्दिग्धार्द्वेन्धनवत्त्वाभावस्य च दर्शने चेत्यर्थः व्याप्यनिश्चयो हीति । इयञ्च सत्प्रतिपक्षतैवेत्यन्वयः, इयं व्याप्यनिश्चयेन व्याप्यत्वासिद्धिः,सत्प्रं-

३५६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः । धूमवत्त्वनिर्धूमवत्त्वाप्रसक्तौ वस्तुनो विरुद्धद्वैरूप्याभावादेकत्र व्याप्तिभङ्गो वाच्यः । स च विनिगमका- भावादेकत्र निश्चेतुं न शक्यते इति वाच्यम् । इयं च सत्प्रतिपक्षतैव । तस्मादुपाधेः सत्प्रतिपक्षभावेन- दूषकत्वस्थितौ पक्षेतरत्वस्य नोपाधित्वम् । तद्व्यतिरेकस्य साधारणतया साध्याभावासाधकत्वादिति ॥ मैवम् । तथा सति प्रतिपक्षानुमाने सत्प्रतिपक्षान्तरस्योपाधेरनुद्भावनापत्तेः । न च, सत्प्रति- पक्षान्तरमपि तत्रोद्भाव्यम् । उत्तम्भकाऽप्रतिबद्धस्य मन्त्रस्येवाप्रतिबद्धस्यैव प्रतिबन्धकत्वादिति वा- च्यम् । सर्वत्र स्थापनाया अपि प्रतिबद्धत्वेनाप्रतिबन्धकत्वप्रसङ्गात् । न च प्रतिपक्षबाहुल्येनाधिक- बलत्वार्थमुद्भावनम् । बलं ह्यत्रानुमित्यौपयिकं व्याप्तिपक्षधर्मताऽऽत्मकं विवक्षितम् । तच्च तुल्य- मेव । न तु भूयस्त्वमपि तथा । एकस्मादनुमित्यनुदयापत्तेः । तदाहुराचार्याः- "बहवश्चेत्यन्वाचये चकारः" इति । सन्दिग्धोपाधेरदूषकत्वापाताच्च । तद्व्यतिरेकस्य पक्षे सन्दिग्धत्वात् । केवलव्य- तिरेकिणा च सत्प्रतिपक्षसम्भवाच्च । न चासाधारण्यम् । तस्यापि सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दूषक- त्वात् । किञ्चैवं, बाधोन्नीतं पक्षेतरत्वमपि नोपाधिः स्यात् । व्यतिरेकेऽसाधारणत्वात् केवलान्वयि- प्रकाशिका । व्याप्तिज्ञानबाधा स्यादेवेति भावः । उपसंहरन्नेव प्रकृते योजयति । तस्मादिति । तथा च दूषकता- वीजाभावान्न तस्योपाधित्वमिति न तत्राव्याप्तिर्दोष इति भावः । नन्वनयोरन्यतरद् बाध्यमिति. सामान्यतो दृष्टे विनिगमकतर्कप्रवृत्त्यर्थं सत्प्रतिपक्ष उपाध्युद्भावनं युक्तमेवेत्यरुचेराह । सन्दिग्धेति । ननु निश्चितोपाधावुक्तं दूषकताबीजं सन्दिग्धोपाधौ त्वन्यदेव तदित्यरुचेराह । केवलव्यतिरे- किणेति । ननु नेदमपि युक्तमसाधारणस्य व्याप्तिमहप्रतिबन्धकतया दोषत्वादित्यरुचेराह । किञ्चैवमिति । बाधोन्नीते साध्याभावसाधने पक्षस्यैव सपक्षत्वादयुक्तमेतदपीत्यरुचेराह केवलान्वयिनीति । केवलान्वयिसाध्यके साध्याभावाप्रसिद्ध्या व्यतिरेके सपक्षाभावान्नसाधारण्य मकरन्दः । पाधिना प्रकृतोपाधौ व्याप्तिज्ञानबाधो स्यादेवेति भावः । उपसंहरन्नेव प्रकृते योजयति तस्मादिति । ननु सन्दिग्धोपाधेर्व्यभिचारसंशयाधायकतया पृथगेव दोषत्वमभ्युपगम्यते न तु सत्प्रतिपक्षतयेत्य- रुचेर्दोषान्तरमाह केवलैवेति । व्यतिरेकव्याप्तिपुरस्कारेण तेनापि सत्प्रतिपक्षसम्भवादित्यर्थः । तस्यापीति । असाधारणस्यापीत्यर्थः । तथा च सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तरवत्तत्रासाधारणेऽपि न दोष इति भावः । ननु बाधेन व्यतिरेके पक्षस्यैव सपक्षत्वेन तद्व्यावृत्तत्वाभावान्नासाधारण्यमित्यरुचेराह केवलान्वयिनीति । केवलान्वयिधर्मसाध्यकानुमाने इत्यर्थः । तत्र व्यतिरेके साध्याप्रसिद्ध्या टिप्पणी । तिपक्षतामुपपादयति व्याप्य्येति । सत्प्रतिपक्षान्तरस्यैवोपाधेरनुद्भावनापत्तेरिति यत्र सत्प्रतिपक्ष उद्भाव्यते, तत्रोपाध्युद्भावनमपि क्रियते तन्न स्यादुपाधेरपि सत्प्रतिपक्षपर्यवसायित्वेन एकदोषस्य द्विधोद्भावनस्य वैयर्थ्यादिति भावः। न च सत्प्रतिपक्षान्तरमपि तत्रोद्भाव्यमिति सत्प्रतिपक्षान्तरानु- द्भावने स्थापनानुमानेन प्रतिबन्धस्य प्रत्यनुमानप्रतिबन्धकत्वं न स्यादिति सत्प्रतिपक्षान्तरोद्भावने तेनोत्तम्भकेन मन्त्रैरिव स्थापनानुमानस्य प्रतिबन्धशक्त्यपाकरणे भवत्यप्रतिबन्धम्प्रकृतसत्प्रतिपक्ष प्रतिबन्धकमित्याशयः । सर्वत्र स्थापनाया अपि प्रतिबद्धत्वेनेति । प्रकृतसत्प्रतिपक्षेण प्रति- बन्धकेन स्थापनाया अपि प्रतिबद्धत्वात् स्थापनायाः प्रतिबन्धकत्वसिद्धये उत्तेजकविधया स्थापना- न्तरोद्भावनमपि स्यात् । अन्यथा स्थापनाया अप्रतिरोधकत्वे प्रतिपक्षाभावे सत्प्रतिपक्षतैव न स्या दिति भावः । केवलव्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षसम्भवाच्चेति । सत्प्रतिपक्षविधया पक्षेतर त्वस्याप्युपाधित्वसम्भवात् साध्याभावेन तदभावस्य व्यतिरेकव्याप्तेः सम्भवात् । केवलान्वयि- न्यसाधारणत्वाभावादिति । सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वमसाधारण्यं केवलान्वयिनि व्यतिरेकानुमाने

तृतीयस्तवके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३५७ प्रकाशः। न्यसाधारणत्वाभावात् पक्षेतरत्वस्योपाधितापत्तिश्च । अपि चैवमन्धकारो द्रव्यं स्वातन्त्र्येण प्रतीय- मानत्वात् त्र्यणुकवदित्यत्राश्रावणत्वमुपाधिर्न स्यात् । तद्व्यतिरेकस्य पक्षावृत्तित्वात् । न च नाय- मुपाधिः, तल्लक्षणसत्त्वात् । पर्वतावयववृत्त्यन्यत्वादिकञ्चैवमप्युपाधिः स्यादेव । तद्व्यतिरेकस्यासा- धारणत्वाभावात् । यत्तु, पक्षेतरत्वस्य ग्राहकसाम्यात् साध्यव्यापकत्ववत् साध्याभावव्यापकत्वात्तन्नि- वृत्त्या साध्यसाध्याभावाभ्यां निवर्त्तितव्यं । न चैवमिति तस्य साध्यव्यापकत्वे सन्देह इति । तन्न । तथापि साध्यव्यापकतापक्षमाश्रित्योपाधित्वापत्तेः ॥ अथ साध्यसमव्याप्तत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिरिति पक्षेतरत्वं नोपाधिः । युक्तञ्चैतत् । यद्धर्मोऽन्यत्र भासते तस्यैव जपापुष्पस्येवोपाधित्वात् । उपाधिवृत्ति हि साध्यव्याप्यत्वं साधनाभि- मते भासते इति तस्यैवोपाधिरङ्गप्रवृत्तिः । साध्यव्याप्यत्वमात्रञ्च न दूषकमिति तस्य साध्यव्यापक- त्वमङ्गीष्यते । मैवम् । दूषकताबीजस्य विषमव्याप्तेऽपि सत्त्वात् । दूषकतायां साध्यव्याप्यत्वस्य व्यर्थत्वात् । दूषणान्तरसंकीर्णस्य चानुपाधित्वे समव्याप्तस्यापि तत्त्वापत्तेः ॥ अथ्योपाधिः स उच्यते, यदभावो व्यभिचारविरोधी । न च विषमव्याप्तस्याभावो व्यभिचारं विरुणद्धि । यत्र हि व्यभिचारस्तत्र समव्याप्तमन्ततः साध्यमप्युपाधिर्भवेदेव, स्वस्य स्वव्यापकत्वे प्रकाशिका । भावादित्यर्थः । यद्यपि साध्याप्रसिद्धथैव तत्र सत्प्रतिपक्षाभावः, तथापि साध्याप्रसिद्धावपि अप्र- सिद्धसाध्यकव्यतिरेकिणीव व्यतिरेकव्याप्तिपक्षधर्मतापरामर्शात्स्त्यान्वयव्याप्तिपक्षधर्मतापरामर्षं प्रति- बन्धकतया सत्प्रतिपक्षत्वमुपपद्यत एवेति भावः । यद्यपि विरोधिपरामर्शसत्त्वेन प्रतिबन्धकत्वं प्रकृते च विरोधिनिरूपकाप्रसिद्धिः, तथापि विरोधप्रतिसन्धानमात्रमेव प्रयोजकं तच्च प्रमेयत्वमत्यन्ताभाव- प्रतियोगी न वेति भ्रमसंभवादस्त्येव प्रकृत इत्याशयेनेदं बोध्यम् । आकाशात्यन्ताभावादिकेवलान्वयि- परमेतत् तत्र तस्य प्रसिद्धत्वात् । तत्वत्त्वाप्रसिद्धत्वादित्यन्ये । वस्तुत इत्येवास्वरसादाह । अपि- चेति । तथापीति । व्यभिचारसंशयाधायकत्वादिति भावः । समव्याप्त एवोपाधिः, तथा च न विषमव्याप्तावाव्याप्तिर्दोष इत्युपपादयन्नाह यदभाव इति। यदिदं साधनव्यापकत्वमापादितं हेतौ साध्य- व्यभिचाराभावापादकमित्यर्थः । अभावः = साधनाव्यापकत्वाभावः । साधनव्यापकमिति यावत् । मकरन्दः । सपक्षाभावान्नासाधारण्यमिति भावः । यद्यप्येवमसाधारण्याभावेऽपि साध्याप्रसिद्धथैव व्यतिरेके सत्प्रतिपक्षत्वाभावान्न तस्योपाधित्वं स्यात्, तथाप्यसाधारण्यनिरासमात्रामिप्रायकोऽयं ग्रन्थ इत्याहुः । वस्तुतः, साध्याप्रसिद्धावप्यप्रसिद्धसाध्यकव्यतिरेकिणीव व्यतिरेकव्याप्तिपक्षधर्मतापरामर्शसम्भवातस्य प्रकृतहेतुपक्षधर्मताव्याप्तिपरामर्शसंवलनदशायां सत्प्रतिपक्षत्वमित्यभिप्रायकोऽयं ग्रन्थः । यद्यपि विरोधिपरामर्शत्वेन तथात्वं प्रकृते च विरोधिनिरूपकाप्रसिद्धिः, तथापि विरोधप्रतिसन्धानमेव तत्प्र- योजकम् । तच्च प्रमेयत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगीति भ्रमसम्भवात् सम्भवत्येवेति मतविशेषेण तयोक्त- मिति । यद्वा, आकाशात्यन्ताभावादिकेवलान्वयिपरमेतत् । तत्र तद्वतोऽप्रसिद्धया सपक्षाभावादिति। केचित्तु पूर्वास्वरसादाह अपि चेति । तथापीति । साध्यव्यापकताकोटिमाश्चित्य सन्दिग्धोपाधि- तापत्तेरित्यर्थः । समव्याप्त एवोपाधिरित्युपपादयन्नेवाह अथेति । यदीयं प्रसञ्जितं साधनाव्यापकत्वं हेतुसाध्य- टिप्पणी । सपक्षाप्रसिद्धेः । न च तत्र साध्यव्यतिरेकस्यैवाप्रसिद्धया सत्प्रतिपक्षविधया कथं पक्षेतरत्वस्य दूषकत्व- मिति वाच्यम् । भ्रमात्मकस्यैव व्याप्तिज्ञानादेः सर्वस्य सम्भवादिति भावः । न चैवमिति । सत्प्र- तिपक्षविधयैव दूषकत्वे ॥ यदभावो व्यभिचारविरोधीति । उपाध्यभावो हि उपाधिव्याप्यत्वम् ,

३५८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [७ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः। सति व्याप्यत्वात्। साधनाव्यापकत्वाच्च। विषमव्याप्तिके तु साध्यव्यापको यो धर्मस्तद्व्याप्यत्वमात्रेण तद्व्याप्यत्वम्। दृष्टं ह्यनित्यत्वस्य व्यापकं प्रमेयत्वं तद्व्याप्यञ्च गुणत्वम्। न च गुणत्वानित्यत्वयो मिथो व्याप्तिः। समव्याप्तिके च तद्व्यापकव्याप्तेन व्याप्तञ्च तद्व्यभिचारि चेति व्याहतम्। मैवम्। तथापि ह्यव्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमात्रं प्रयोजकं, लाघवात्, न तु साध्यव्या- पकव्याप्यत्वमपि व्यभिचारस्थलस्य स्वयैवोक्तत्वात्। न च साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेवानौपाधिकत्वं, साध्य- व्याप्यमित्यत्रापि ह्यनौपाधिकत्वं तदेव वाच्यं, तथाचानवस्थेति। व्यभिचारव्यावर्त्तनार्थमनौपाधि- त्वलक्षणे यावदिति पदं साध्यव्यापकत्वे विशेषणं प्रक्षिप्तमेव। यदि च यद्व्यतिरेकेऽनुमितिर्भवेत्येव तद् दूषणं, तदा विरुद्धत्वादेरप्यदूषणत्वमिति यस्मिन् सत्यनुमितिर्न भवति तदेव दूषणमिति विषम- व्याप्तोऽप्युपाधिः॥ अथ साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः। तेन मित्रातनयत्वेन श्या- मत्वे ध्वंसस्य च जन्यत्वेन ध्वंसप्रतियोगित्वे साध्ये साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं शाकपाकजत्वं भावत्वं चोपाधिः। काकादौ प्राग्भावे च केवलसाध्याव्यापकत्वादिति। तन्न। सोपाधित्वात्साधकमित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकव्यभिचारित्वादित्यर्थे साधनावच्छिन्नस्य वैयर्थ्यापत्तेः। जलं प्रमेयं रसवत्त्वादित्यत्र रसवत्त्वावच्छिन्नप्रमेयत्वव्यापकस्य पृथिवीत्वस्योपाधित्वप्रसङ्गात्। पक्षधर्मावच्छिन्नसा- ध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तेश्च। किञ्च, विशिष्टसाध्यव्यभिचारं प्रसाध्य केवलसाध्यव्यभिचारः साध्यः तत्र वाऽर्थान्तरम्। केवल साध्ये हि विप्रतिपत्तिर्न तु विशिष्टे। प्रकृतसाध्यव्यभिचारसिद्धयर्थं विशि- ष्टव्यभिचारः साध्यत इति चेन्न। अप्राप्तकालत्वात्। प्रथमं साध्यव्यभिचार एवोद्भाव्यस्तत्रासिद्धौ प्रकाशिका। तथापीति। तथा च साध्यव्यापकोऽप्युपाधिः स्यादिति भावः। तत् किं साध्यव्यापकव्याप्यत्वमे- वानौपाधिकत्वं तथासत्यनित्यत्वव्यापकप्रमेयत्वव्याप्यगुणत्वस्यानित्यत्वव्याप्यतापत्तिरित्यत आह व्यभिचारीति। साध्यव्यापकत्वे तद्धर्मलक्ष्ये साध्यव्यापकात्यन्ताभावस्येति शेषः। यदि- चेति। यद्यपि समव्याप्तिकोपाधिव्यतिरेकिणापि नानुमितिनियमः, स्वरूपासिद्धे व्यभिचारत्तथापि पक्षवृत्तित्वे बाधप्रतिरोधाभावे च यद्व्यतिरेके सति लिङ्गस्य समीचीनत्वनियमः, तद् दूषणमित्यर्थः। विरुद्धत्वादेरिति। आदिपदाद् व्यभिचारित्वपरिग्रहः, तयोरन्यतरव्यतिरेके केवलान्वयिन्यतर- सत्त्वेन लिङ्गस्यासमीचीनत्वादित्यर्थः। साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधावव्याप्तिरिति यदुक्तं तत् परिहारमात्राभिप्रायेण शङ्कते। साधनेति। आर्द्वेन्धनवत्त्वादोविति। यद्यपि तन्न प्रमेयत्वमेव तथा। मकरन्दः। योव्यभिचाराभावापादकमित्यर्थः। अभावः साधनव्यापकत्वम्। तत् किं साध्यव्यापकव्याप्यत्वमेवा- नौपाधिकत्वं, तथा चोक्तगुणत्वायतिप्रसङ्ग इत्यत आह व्यभिचारीति। यदि चेति। ननु समव्याप्तव्यतिरेके व्यभिचाराभावनियमेऽप्यनुमितिनियमो नास्ति, हृदोऽग्निमान् धूमादित्यादौ तादृशोपाधेरभावेऽपि स्वरूपासिद्ध्या अनुमित्यभावादिति चेत्। न। पक्षवृत्तित्वे बाधप्रतिरोधाभावे च सति यद्व्यतिरेके लिङ्गस्य समीचीनत्वनियमस्तद् दूषणमित्यर्थात्। विरुद्धत्वादेरिति। आदि- टिप्पणी। उपाधेः साधनाव्यापकत्वगर्भत्वेन व्याप्यत्वे साधनस्य सति तदसम्भवात्। व्यभिचारस्थलस्य- स्वयैवोक्तत्वादिति। तथा चोपाध्यभावे व्यभिचारानुमाने व्यर्थविशेषणत्वं तवेति भावः। अनौ- पाधिकत्वलक्षणे यावदिति यावत्साधनाव्यापकव्याप्यत्वमित्यनौपाधिकत्वलक्षणे तथा चानुपाधित्वे- नाभ्यभिचारानुमानस्य न ममापि हानिरिति भावः। पक्षेतरत्वे दोषस्तस्त्येवाव्याप्तिमात्रवारणायाह अथ साधनावच्छिन्नसाध्येति। पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधीति। वायुः

तृतीयस्तवके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३५६ प्रकाशः । पक्षात्तन्निर्वाहार्थमुपाधिर्वाच्य इति चेत् । न । एवं सति प्रकृतानुमाने उपाधेर्दूषणत्वापत्तेः । अत एव पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिरित्यपास्तम् । आर्द्रन्धनवत्त्वादौ नियततादृशधर्माभावेनाव्याप्तेश्च । शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्र शब्दधर्म्मगुणत्वावच्छिन्नाभिधे- यत्वव्यापकस्याश्रावणत्वस्योपाधित्वापाताच्च । नापि पक्षावृत्तित्वे साध्यव्यापकत्वमुपाधित्वम् । शब्दो- ऽनित्यः गुणत्वादित्यत्र कृतकत्वस्य शब्दवृत्तेरुपाधित्वापातात् । न च स्फुटे व्यभिचारे निष्फल- मुपाध्यनुसरणमिति वाच्यम् । व्यभिचारेऽवश्यमुपाधिसत्त्वात् । अन्यथैकत्र साधने साध्यतदभावस- म्बन्धस्यावच्छेदभेदं विनाऽनुपपत्तेः ॥ अथ पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः । पर्यवसितं च साध्यं पक्षधर्मता- वल्लभ्यम् । यथा शब्दोऽनित्यत्वातिरिक्तशब्दधर्मातिरिक्तधर्मवान् प्रमेयत्वादित्यत्र यथोक्तसाध्या- व्यापकत्वेऽपि पक्षधर्मताबल्लभ्यस्यानित्यत्वस्य साध्यस्य व्यापकं कृतकत्वमुपाधिः, कृतकत्वे चैवं साध्यमानेऽनित्यत्वमुपाधिः । तन्न । पक्षधर्मताबल्लभ्यसाध्यसिद्धौ हि निष्फल उपाधिः, तदसिद्धौ च कस्य व्यापकः ? । न हि सोपाधौ पक्षधर्मताबलात् साध्यं सिद्ध्यति, यद्व्यापक प्रकाशिका । तथापि विशेषणस्य साध्येऽवच्छेदकत्वमाश्रित्येदं दूषणमुक्तम् । वस्तुत आत्मा प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शा- श्रयत्वादित्यत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकरूपवत्त्वोपाधावव्याप्तिरिति दूषणं द्रष्टव्यम् । नन्वस्योपाधे- र्व्यभिचारोन्नायकत्वमसम्भवि यथाश्रुतसाध्यस्य केवलान्वयित्वात् पर्यवसितसाध्यव्यभिचारस्य प्रकृ- तानुमानादूषणत्वात् तथा च सत्प्रतिपक्षोन्नायकतया दूषणत्वं वाच्यम् तच्चासम्भावि, कृतकत्वस्या- प्युक्तरीत्या शब्दे सिद्धौ तद्व्यतिरेकस्य हेतौ स्वरूपासिद्धेरत आह । कृतकत्वे चेति । तथा चोपाधिदातृम्मते शब्दे कृतकत्वमसिद्धमेवेति तद्व्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षत्वमविकलमेवेति भावः । मकरन्दः । पदाद्व्यभिचारादिपरिग्रहः । अन्यतरव्यतिरेकेऽप्यन्यतरसत्वे लिङ्गस्यासमीचीनत्वादित्यर्थः । ननु साधनावच्छिन्नसाध्यस्य पक्षेऽपि सत्त्वात्तद्व्यापकत्या नातिप्रसङ्ग इत्यनुशयादाह पक्षधम्र्मेति । वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादामुद्भूतरूपवत्त्वाद्युपाधावव्यापनादित्यर्थः । आर्द्रन्धनवत्त्वाद्विति । यद्यपि द्रव्यत्वादिकमवच्छेदकं सम्भवत्येव तथाप्यवच्छेदकस्य साध्ये व्याप्यतावच्छेदकत्वमभिप्रेत्यै- तदुक्तम् । तदिदमाह नियतेति । नियतावच्छेदकेत्यर्थः । धूमत्वस्यैवाईन्धनव्याप्यतावच्छेदकत्वा- दिति भावः । वस्तुतः प्रागभावो विनाशी जन्यत्वादित्वादौ भावत्वाद्युपाध्यव्याप्तिर्बोध्या । शब्दोऽ- भिधेय इति । एतच्च पक्षातिरिक्तसाध्यव्यापकत्वमादाय बोध्यम् । व्यभिचार इति । अस्फुट- त्वदशायां तदनुसरणसम्भवाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथेति । यद्यप्यत्र व्यभिचाराभावान्नदथाप्तोपाधे- रनुत्पत्तिः, तथापि सत्प्रतिपक्षे विरोधमात्रस्य तन्त्रत्वेन पर्य्यवसितानित्यत्वरूपसाध्याभावसाधनद्वारा तदुत्थापकतयैवोपाधित्वमित्येतन्मततात्पर्यम् । न च कृतकत्वस्य पक्षवृत्तितया तद्व्यतिरेकस्यासिद्ध- त्वात्र तदुत्थापकत्वमपीति वाच्यम् । शब्दनित्यतावादिना उपाधिदातृर्मते शब्दस्याकृतकत्वादिति टिप्पणी । प्रत्यक्षः प्रत्यक्षगुणत्वादित्यत्र बहिर्द्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकोद्भूतरूपवत्त्व इत्यर्थः । उपाधे- रदूषकतापत्तेरिति । तस्य प्रकृतसाध्यव्यभिचारोन्नायकत्वाभावाद् विशिष्टसाध्यव्यभिचारस्यैव तथा त्वादित्यर्थः । नियततादृशधर्माभावेनेति । साध्यतावच्छेदकमात्रस्यैवोपाधिव्याप्यतावच्छे- दकत्वेन व्यर्थाविशेषणघटितसाध्यतावच्छेदकस्य व्याप्यता नवच्छेदकत्वात् तद्धर्मावच्छिन्नव्यापक- त्वाप्रसिद्धेरित्यर्थः । नियततादृशधर्मेत्यस्य नियततावच्छेदकेति तात्पर्य्यार्थः । यदि स्वतः साध्य- मुपाधिव्याप्यन्न भवेद् भवेत् कश्चित् तत्सम्पादको धर्मो नियतः स नास्तीत्यक्षरार्थः ।

३६० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकाव्याख्यायां

प्रकाशः। उपाधिः स्यात्। द्व्यणुकस्य सावयवत्वे सिद्धे, द्व्यणुकं द्रव्यसमवेतं जन्यमहत्त्वानाधारद्रव्यत्वादित्यत्र निःस्पर्शद्रव्यसमवेतत्वं चोपाधिः स्यात् । नित्यद्रव्यसमवेतत्वस्य पर्यवसितस्य साध्यस्य व्यापकत्वात् । साधनाव्यापकत्वाच्च । अथ साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः, तेन ध्वंसस्य जन्यत्वेनानि- त्यत्वे साध्ये यद्यपि भावत्वं प्रागभावे साध्यव्यापकं तथापि जन्यत्वे सति यदि नित्यत्वं तद्व्यापक- त्वादुपाधिरिति । न । इदमसाधकं साध्यसाधनसम्बन्धव्यभिचारित्वादित्यत्र साध्यव्यभिचारित्वा- दित्यस्यैव गमकत्वे शेषवैयर्थ्यापत्तेः । सम्बन्धव्यभिचारानुमानेऽर्थान्तरत्वापत्तेश्च । यद्विशिष्टे साधने साध्यसामानाधिकरण्यं स उपाधिरिति चेन्न । रासभादीनामप्युपाधित्वापत्तेः । तद्विशिष्टेऽपि साधने साध्यसम्बन्धात् । यद्विशिष्ट एवेति चेत् । न । प्रमेयत्वादेरप्युपाधित्वापत्तेः । यद्विशिष्टे साधने साध्यसामानाधिकरण्यमस्त्येवेति चेत् । न । गुरुत्वेन रसवत्त्वे साध्ये गन्धवत्त्वादेः साध्याव्यापकस्या- प्युपाधित्वापत्तेः ॥ अथोपाधिमात्रस्य व्यतिरेकिधर्मत्वं, क्वचित् बाधोन्नीतस्य पक्षेतरत्वस्याप्युपाधित्वात् । तत्तदु- पाधेश्च तत्तत्साध्यव्यापकत्वे सति तत्तत्साधनाव्यापकत्वं, वह्निधूमोपाधेस्तु न लक्षणं लक्ष्याभावात् । न च पर्वतेतरत्वं वह्निधूमसम्बन्धोपाधिः स्यात् । आपाद्याप्रसिद्धेः । न च पक्षेतरत्वं वह्निव्यापकं कुतो न भवतीति वाच्यम् । एतस्योपाधिलक्षणप्रस्तावे अर्थान्तरत्वादिति मतम् । तन्न । अनुमिति- प्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकसमुपाधित्वमिह निरूपयितुमुपक्रान्तम्, अन्यस्याप्रयोजकत्वात् । तच्च न व्यतिरेकिधर्मत्वम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु साधनाव्यापकत्वे सति साध्यव्यापकत्वम् । तच्च पक्षेतरेऽतिव्याप्तमेवेत्युक्तम् ॥ अत्राहूः। यद्व्यावृत्त्या यस्य साधनस्य साध्यं पक्षे व्यावर्त्तते, स धर्मस्तत्र हेतुरुपाधिः । स च धर्मः कतमो भवति, यस्य व्यावृत्तिः साध्यसाधनसम्बन्धविरोधिनी । यथाऽऽर्द्वेन्धनवत्त्वं वह्निमत्त्वे । व्यावर्त्तते हि तद्व्यावृत्त्या धूमवत्त्वं तप्तायःपिण्डे । व्यावर्त्तते च भावत्वव्यावृत्त्या ध्वंसे जन्यत्वानि-

प्रकाशिका। असमवेतत्वपर्यवसानवारणायाह । सावयवत्व इति । जन्येति । जन्यमहत्त्वं महत्त्वावान्तरजाति- र्व्वेति न वैयर्थ्यम् । वस्तुतः परमाणुसिद्धौ मनसोऽणुत्वासिद्धौ चासाधारण्यं स्यादिति जन्यपदम् तथा सति च गगनमेव दृष्टान्त इति भावः । निःस्पर्शोति । द्रव्यपदमत्र समव्याप्तोपाध्यभिप्रायकम् । रासभादीनामिति । रासभविशिष्टे धूमे वह्निसामानाधिकरण्यादित्यर्थः । रासभादावतिप्रसङ्गे सत्येव दोषान्तरमाह । गुरुत्वेनेति । रसवत्त्वे रसयोग्यत्वे । अन्यथा हरीतक्यादौ व्यभिचारेण नियमा- सिद्धेः । यद्व्यावृत्त्येति । यद्व्यावृत्त्या सङ्गिङ्गीभूतमा साधनवति क्वचिदपि साध्यव्यावृत्तिरनुमातुं

मकरन्दः। भावः । असमवेतत्वपर्यवसानवारणायाह । सावयवत्वे इति । जन्येति । परमाणुसिद्धिदशायां मनसोऽणुत्वादिसिद्धिदशायाञ्च गगनादौ व्याप्तिग्रहार्थं जन्यपदम् । अखण्डाभावे न वैयर्थ्यमिति । निःस्पर्शोति । अत्र द्रव्यपदं समव्याप्तत्वाभिप्रायेण । रासभादावतिप्रसङ्गे सत्येव दूषणान्तरमाह गुरुत्वेनेति । रसवत्त्वे = रसयोग्यत्वे । अन्यथा विशिष्टस्यापि हरीतक्यादौ व्यभिचारेण नियमा- सिद्धेः । यद्व्यावृत्त्येति । पक्षे यद्व्यावृत्त्या यस्य साधनस्य साध्यव्यावृत्तिरनुमीयते इत्यर्थः । साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वाभिप्रायेण भावत्वेनेति । नन्वेवं सम्बन्धाभावसाधनेऽर्थान्तरं साध्या-

टिप्पणी। जन्यमहत्त्वानाधारद्रव्यत्वादित्यत्रेति । परमाणुसिद्धदशायां मनसोऽणुत्वासिद्धिदशायामाकाशादौ व्याप्तिग्रहार्थं जन्येति । अखण्डाभावघटकतया च सार्थक्यम् । पर्यवसितसाध्यस्य व्यापकत्वा-

तृतीयस्तबके ] \qquad अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । \qquad ३६१ प्रकाशः। र्त्यत्वसम्बन्धः, शाकपाकजत्वव्यावृत्त्या श्यामत्वमैत्रातनयत्वयोः सम्बन्धध । पक्षधर्मताबलाच्चानित्यत्वश्यामत्वाभावयोः पर्यवसानम् । तथा, वायावुद्भूतरूपवत्त्वं व्यावर्तमानं द्रव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्वं निवर्तयत्, प्रत्यक्षत्वाभावमादाय सिद्ध्यतीति सर्वत्र पक्षे साध्याभावसिद्ध्या साध्यसाधनसम्बन्धाभावोऽस्ति । अत एव साधनावच्छिन्नादौ साधनव्यापकोऽप्युपाधिः, यत्र पक्षावृत्ति र्हेतुः । यथा, करका पृथिवी कठिनसंयोगवत्त्वादित्यत्रानुष्णाशीतस्पर्शवत्त्वमुपाधिः । न च स्वरूपासि- द्धिरेव तत्र दोषा, सर्वत्रोपाधेर्दूषणान्तरसङ्करात् । एतेन बाधानुन्नीतपक्षेतरत्वस्योपाधित्वं निरस्तम् । स्वव्याघातकत्वेन तद्व्यतिरेकस्य साध्याव्यावर्त्तकत्वात् ॥ अस्मत्पितृचरणास्तु—यद्व्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वं, स उपाधिः, लक्षणं प्रकाशिका। शक्यत इत्यर्थः । नन्वेवं सम्बन्धव्यावृत्त्यनुमानेऽपि न साध्यव्यावृत्तिरनुमितेति न तद्गर्भलक्षण- संभवस्तत्रेत्यत आह । पक्षधर्मताबलाच्चेति । अत एवेति । इदञ्चैकदेशिमतेन तन्मते च साधनवतीत्यत्र पक्ष इति लक्षणे देयम् । साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वे सति पक्षवृत्तित्वमेव चोपाधिताप्रयोजकमिति बाधोत्थापकतायामुपाधेर्दोषत्वम् । अत एवेत्यस्य यत एव तादृशोपाधि- व्यावृत्त्या पक्षसाध्यव्यावृत्त्यनुमितिरित्यर्थः । साधनेति । साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधौ साध्य इत्यर्थः । इदञ्चैकदेशिमतमयुक्तम् । पक्षवृत्तेरप्युपाधितापत्तेः, नचेष्टापत्तिः, घटः प्रत्यक्षो द्रव्यत्वादित्यत्र द्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकप्रत्यक्षपरिमाणवत्त्वोपाधैर्व्यभिचारोन्नायकस्योपाधित्वेन व्यवहारादिति । व्यभिचारोत्थापकत्वगर्भमुपाधिस्वरूपमाह । यद्व्यभिचारित्वेनेति । साध्ये उपाधिव्याप्यता- प्रयोजको यो धर्मस्तद्वत्वविशेषणातिरिक्तविशेषणाविशेषितेन सलिङ्गीभूतेन यद्व्यभिचारित्वेन मकरन्दः । भावसिद्धेरुद्देश्यत्वादित्यत आह पक्षधर्मतेति । अत एवेति । यत एव तादृशोपाधिव्यावृत्त्याऽपि पक्षे साध्यव्यावृत्त्यनुमितिरित्यर्थः । तथा च साध्यव्यापकत्वे सति पक्षावृत्तित्वमेवोपाधित्वे प्रयोजक- मिति बाधोत्थापकतयोपाधेर्दोषत्वमित्येतन्मततात्पर्यम् । साधनेति । साधनावच्छिन्नसाध्यव्याप- कादावुपाधौ साध्ये इत्यर्थः । नन्वेवं पक्षवृत्तिरुपाधिर्न स्यात् तद्व्यतिरेकस्य पक्षे साध्याव्यापकत्वात् । न चेष्टापत्तिः, तस्याप्यु- पाधित्वेन व्यवहारात् । न च पक्षपदं साधनवत्परं, तथा चान्यत्र क्वचित् साधनवति साध्यव्यावर्त्तक- त्वाद्व्यभिचारज्ञानद्वारैव तस्य दूषणत्वमिति वाच्यम् । अनुष्णाशीतस्पर्शवत्त्वस्यैवमनुपाधितापत्तेः, तस्य साधनव्यापकत्वेन साधनवति स्वव्यावृत्त्या साध्याव्यावर्त्तकत्वादित्यरुचेराह अस्मत्पितृचर- णास्त्विति । यद्व्यभिचारित्वेन लिङ्गेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमनुमीयते, स उपाधिरि- टिप्पणी । दिति । उक्तानुमानात् प्राक् नित्यस्य परमाणोर्सिद्धेर्व्यभिचारादिति । साध्यसाधनसम्बन्धा- भावसिद्धावर्थान्तरं स्यात् साध्याभावस्यैव साधनीयत्वादित्यत आह पक्षधर्मताबलाच्चेति । द्रव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्वनिवर्त्तयत् इति । यद्यपि प्रत्यक्षत्वं सामान्यतः साध्यं तस्य साधनेन सम्बन्धं विनाप्युद्भूतरूपन्नात्मन्यस्ति, तथापि पक्षे प्रत्यक्षत्वमनुमानात् सिद्ध्यद् वहिरिन्द्रियजन्य- प्रत्यक्षत्व एव पर्यवस्यतीति पर्यवसितसाध्यसाधनसम्बन्धव्यावृत्तौ तात्पर्यम् । अत एवेति । यत एव येनोपाधिना स्वव्यतिरेकेण पक्षे साध्यसाधनव्यावृत्तिर्भवति तस्योपाधित्वादेवेत्यर्थः । बाधोत्थापकतयैव चोपाधेर्दूषकत्वमित्येतन्मततात्पर्यम् । स्वव्याघातकत्वे न तद्व्यतिरेकस्येति । यदि पक्षे- तरत्वमुपाधिः स्यात् , क्वापि तदेव न सिद्ध्येत यत्र तत् साधनीयन्तदितरत्वस्य तत्राप्युपाधेः सम्भ- वात्। न च प्रत्यक्षसिद्धमतीन्द्रिये तथापि हि तद्व्यावृत्तं स्यात् प्रत्यक्षसिद्धेऽपि वा प्रत्यक्षसदोषतासन्दे- ४६ न्या० कु०

३६२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः । पुनः, पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वम्। यद्धर्मावच्छेदेन साध्यं प्रसिद्धं, तदवच्छिन्नं साध्यं पर्यवसितम् । तत्रार्द्रेन्धनप्रभवत्वाद्युपाधौ महानसत्वाद्येव तादृशो धर्मः । तदवच्छेदेन सा- ध्यस्य धूमस्य प्रसिद्धेः । पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधौ द्रव्यत्वं, साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापको- पाधौ च साधनमेव तथा । तथा च तदवच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारेण साधनस्य साध्यव्य- भिचारः स्यादेव । व्यापकव्यभिचारिणस्तद्व्याप्यव्यभिचारित्वनियमादिति ॥ प्रकाशिका । साधने साध्यव्यभिचारित्वमनुमातुं शक्यत इत्यर्थः । अत एवाकाशे साध्ये घटादेरनुपाधित्वम्, आकाशव्यभिचारित्वे साध्ये घटव्यभिचारित्वस्य व्यर्थविशेषणतया सङ्क्षिप्तत्वाभावात् प्रथमविशेषण- पूरणेन चावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्यापि संग्रहो न नातिप्रसङ्गः इदञ्च सकलसंग्राहकम् । दूषकताबीजं तु भिन्नभिन्नमेव अन्यथा निरुक्तोपाधिज्ञानकाल एव व्यभिचारस्फुरणादस्य व्यभिचारोन्नायकत्वं न स्यात् । लक्ष्यतावच्छेदकमुक्तवा सकलसंग्राहकं लक्षणमाह पर्यवसितेति । यत्र साधनाव्या- पकत्वं तद्वृत्तिधर्म्मसामानाधिकरण्यं पर्यवसितपदार्थः, तेन महानसत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकं व्यञ्ज- नवत्वं नोपाधिः, वह्निसाध्यकधूमसाधने, इदमपि संग्राहकमात्रम् न तु सर्वत्र प्रतिबन्धकज्ञानविषयः, शुद्धसाध्यव्यापकत्वेनापि ज्ञातस्य प्रतिबन्धकत्वात् , अवच्छिन्नसाध्यव्यापके त्विदमेव(साध्य)प्रतिब- न्धकज्ञानविषयः, तेनानुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकत्वमुपाधित्वमिह निरूपयितुमुपक्रान्तमिति प्रागुक्तेन न विरोधः । यद्धर्म्मावच्छेदेनेति । यद्धर्म्माधिकरण इत्यर्थः, स च धर्म्मः साधना- धिकरणोपाध्यनधिकरणवृत्तिरभिमतस्तेन प्रागुक्तार्थलाभः । महानसत्त्वादौति । आर्द्रेन्धनशून्य- तत्संयुक्तमहानसवृत्तिर्धर्म इत्यर्थः । द्रव्यत्वमिति । वायुर्बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वाद्दि- त्यत्र रूपवत्त्वोपाधिरित्यर्थः । साधनमेवेति । धूमो विनाशी जन्यत्वादित्यत्र भावत्वोपाधा- मकरन्दः । त्यर्थः । न चाकाशादिसाध्यकहेतौ घटादेरुपाधिताऽऽपत्तिः, यस्य पर्य्यवसितसाध्यव्यापकस्य व्यभि- चारित्वेनेत्यर्थात् । तच्च क्वचिद्विशेषितं क विद्दिशेषितञ्च लिङ्गमित्यन्यदेतत् । साधनाव्यापकत्वं व्यभिचारिसाधनाव्यापकत्वम् । तेन महानसत्वाद्यवच्छिन्नवह्विव्यापके धूमाव्यापके व्यञ्जनवत्त्वादौ नातिप्रसङ्गः । नन्वेवमुपाधिज्ञानकाल एव व्यभिचारभाने तदुन्नायकत्वमस्य न स्यादिति चेत् । भ्रान्तोऽसि । न ह्येनेनैव रूपेण ज्ञातस्यास्य तदुन्नायकत्वं, किन्तु शुद्धसाध्यव्यापकत्वादिना । इदंन्तु सकलसंग्राहकमात्रम् । साधारणादीनामुभयकोट्युपस्थापकत्ववत् । इदञ्च सर्वैरेवाभ्युपेयम् , अन्यथा पर्य्यवसितत्त्वानहङ्कुरणे । शुद्धसाध्यव्यापकत्वस्फुरणेऽपि तदुन्नायकत्वं न स्यात् । न चानुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकमुपाधित्वमिह निरूपयितुमुपक्रान्तमिति प्रागुक्तं- टिप्पणी । हप्रसक्तावप्रामाणिकत्वशङ्कानिरासाय यद्युद्भावनस्य करणीयत्वात् , प्रमाणसंप्लवस्यात एवायमात्मा गौर इत्यादौ दर्शितत्वात् । अथवा साध्यव्यापकतानिर्णायकतर्कविरहेऽपि पक्षातिरिक्ते तन्निर्णयात् सामान्यतस्तत्संशयाद्वा पक्षेतरत्वस्योपाधित्वे स्वस्योपाधित्वस्यैव व्याघातात् साध्यव्यतिरेकानुमापकन्य- तिरेकप्रतियोगित्वेन साध्यव्यभिचारानुमापकंव्यभिचारकत्वेन वा वाच्यतया तत्राप्यनुमाने पक्षेतर- त्वस्यैवोपाधित्वसम्भवेनानुमानासम्भवादसम्भवादिति भावः । यद्धर्म्मावच्छेदेन साध्यप्र- सिद्धिमिति । साध्यस्य यत्राधिकरणे उपाधिव्यतिरेकस्तद्व्यावृत्तो यः कश्चन धर्म्मः प्रकृतपक्षनिष्ठः साध्यः पक्षे सिद्ध्यन् तत्समानाधिकरण एव सिद्ध्यतीति तदवच्छिन्नं साध्यम् पर्यवसितसाध्यम्। एवञ्च प्रकृतसाध्यनिष्ठोपाध्यव्यभिचारित्वनिरूपककिञ्चिद्धर्म्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सतीति प्रथमदलार्थः, स

द्वितीयस्तबके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३६३ प्रकाशः। साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वे एक दूषकताबीजम् । न च पक्षधर्मवावच्छिन्नसाधनावच्छिन्नसा- ध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारेण साधनस्य साध्यव्यभिचारोन्नयनेऽर्थान्तरं, विशेषणान्यभिचारित्वेन निश्चिते साधने विशिष्टव्यभिचारस्य सिध्यतो विशेष्यसाध्यव्यभिचारमादाय पर्यवसानात्, पक्षधर्मतावलात् । न च पक्षधर्मतावललभ्यार्थसिद्धावर्थान्तरत्वं, व्यक्तिसाधकानुमानमात्रे तदापत्तेः । भवतु वार्णान्तरं, तथापि हेतुराभास एव । अर्थान्तरस्य पुरुषदोषत्वात् । हेत्वाभासान्तरस्य च तत्राभावादुपाधिरेव भावत्वा- दिकं दोषस्तत्रोद्भाव्यः । अपि च यः साधनव्यभिचारी साध्यव्यभिचारोन्नायकः स एवोपाधिः । व्यभिचारोन्नायकत्वञ्च साक्षात्परम्परया वेति नाऽर्थान्तरत्वम् । न चैवं शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादि- त्यत्राश्रावणत्वं जलं प्रमेयं रसत्त्वादित्यत्र पृथिवीत्वमुपाधिः स्यादिति वाच्यम् । केवलान्वयित्व- ग्राहकमानवाधादुपाधेर्विशिष्टायापकत्वात् । न च स्वव्याघातकत्वेनानुपाधौ पञ्चेतरत्वेऽतिव्याप्तिः । प्रकाशिका। वित्यर्थः । साध्यव्यापकत्वेति । क्वचित् शुद्धसाध्यव्यापकत्वं क्वचिदवच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वमि- त्यर्थः । पक्षधर्मतावलादिति । इदमापातः, विशिष्टसाध्यव्यभिचारप्रकारकबुद्धावपि शुद्ध- साध्यव्यभिचारप्रकारकबुद्ध्यभावेनानुमितिप्रतिबन्धात् । तात्पर्यं तु ग्रन्थकृतो विशेषणवति विशिष्टस्य व्यापकव्यभिचारित्वेन हेतुना शुद्धसाध्यव्यभिचारानुमितौ, अत एव मणिकृतोऽस्मिन् पक्षेऽरुच्या यद्वेति कृत्वा तमेव कल्पं सिद्धान्तितवन्तः एतत्तात्पर्यानुसारेणैव प्रथम (लक्षण) विशेषण- मुपाधिलक्षणे मया पूरितम् प्रकाशलिखितपक्षाश्रयणे तु तदपि विशेषणं न देयमित्यवधेयम् । साधनव्यभिचारीति । साधनं व्यभिचारि यस्य स तथा साधनाव्यापक इति यावत् एवञ्च साधननिष्ठेन यद्व्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वं साक्षात् परम्परया वानुमातुं शक्यत इत्यर्थः । परम्परा च विशिष्टव्यभिचारानुमानद्वारिका अयमेव पूर्वतो भेद इति भावः । मकरन्दः । विरोधः, तस्य यथाश्रुताभिप्रायेण साधनाव्यापकत्वसाध्यव्यापकत्वांशाभिप्रायेण वा सर्वसमा- धेयत्वात् । पर्वतत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नवह्निव्यापकत्वादिन पाषाणत्ववादिप्रहेऽपि धूमे न तदुन्नयनं, वाधात् । तदवतारे व्यभिचारानुमितेर्भ्रमरूपाया इष्टत्वात् । अस्तु वा व्यभिचारिपदं व्यभिचारित्वसमनियतधर्मान्तरपरम् । न चैवं तेनैव तदुन्नयनापत्तिः, स्वरूपेणैव तस्य ज्ञानात्। तथा च नियतत्वास्फुरणदशायां तदभावात् । तथापि च तस्य तदुन्नायकत्वे बाधकानभिधानाच्च । केचित्तु यद्व्यभिचारित्वेनेत्यादिकमेव लक्षणम् । इदन्तु येन रूपेण ज्ञातस्य तस्य व्यभिचारानुमापकत्वं तन्निर्वचनम् । तथा च लक्षणमित्यस्य व्यभिचारानुमापकतावच्छेदकमित्यर्थ इत्याहुः । विस्तृतमिद- मनुमानप्रकाशे । साधनेति । साधनं व्यभिचारि यस्य, साधनाव्यापक इत्यर्थः । अत्र स्वव्यभिचा- रित्वेनेति शेषः । तेन तदुन्नायकप्रयोजकत्वादौ नातिप्रसङ्गः । एवञ्च साधनव्यभिचारिपदं स्वरूप- टिप्पणी। च यत्किञ्चिद्धर्म्म उक्तरूपो गृह्यते । साध्यव्यभिचारोन्नयनेऽर्थान्तरमिति । उक्तोपाधिव्यभि- चारेण व्याप्यीभवद्विशिष्टव्यभिचारस्यैव साधनीयता न च साभिमतेति भवत्यर्थान्तरम् । व्यक्तिसाध- कानुमानमात्रे तदापत्तेरिति नातिरेकत्वात् पक्षधर्मतावलादपिव्याप्तिनिरूपकत्वेन गृहीतैव सिद्धय- तीति व्यक्तीति । व्यक्तिषु नानाविधा साधयितुरभिमता पक्षीया व्यक्तिः न व्याप्तिनिरूपकत्वेन ग्रहीतुं शक्या, अन्या च बाधितेति सामान्यमेव साध्यते पक्षधर्मतावलादेव चाभिलषितव्यक्तिविशेषपर्यवसानम् । भवतु वार्थान्तरमिति । यद्वा प्रत्यक्षस्पर्शोश्रयत्वं द्रव्यत्वव्यभिचारि द्रव्यत्वान्यभिचारित्वे सति द्रव्यत्वविशिष्टप्रत्यक्षत्वव्यापकोद्भूतरूपव्यभिचारित्वात् महत्त्ववदिति साधने नार्थान्तरतालेशोपीति । व्यक्तं चैतच्चिन्तामणाविति । केवलान्वयित्वग्राहकमानवाधादिति । यद्व्यभिचारिसाधनमेवं

३६४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकाव्याख्याया प्रकाशः । अनुकूलतर्काभावेन तस्य साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् । न हि सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनमात्राद्या- प्तिग्रहः । अप्रयोजकेऽपि तद्ग्रहप्रसङ्गात् । न चाप्रयोजकत्वादेव तदगमकम् । न हि व्याप्तस्य पक्ष- धर्मत्वेऽप्रयोजकत्वम् । सहचारदर्शनमात्रस्य संशायकत्वाच्च । न च व्यभिचारसंशयाधायकत्वेन तथापि सन्दिग्धोपाधित्वम् । स्वव्याघातकत्वेन तस्य तत्संशयानाधायकत्वात् । बाधोन्नीते च सा- ध्यव्यापकताग्राहकानुकूलतर्कसत्त्वात् । अत एव पर्वतावयववृत्त्यन्यत्वादिकमप्युपाधित्वेन निरस्तम् । धूमवत्त्वे साध्ये आर्द्रन्धनप्रभववह्निमत्त्वस्य, बहिरिन्द्रियद्रव्यप्रत्यक्षत्वे चोद्भूतरूपवत्त्वस्य, व्यापकताग्राह- कः प्रत्यक्षावधृतः, मैत्रातनयत्वेन साध्ये श्यामत्वे साध्यशाकपाकजत्वस्य च वैद्यकाऽवधृतः कार्य- कारणभावः । एवं जन्यत्वेनानित्यत्वे साध्ये भावत्वव्यापकताग्राहको घटोन्मज्जनप्रसङ्गः । एवमन्येषाम- पि, तत्तदनुकूलतर्कात् साध्यव्यापकत्वग्रहः । यत्र च साध्योपाध्योर्हेतुसाध्ययोर्व्याप्तिग्राहकसामग्र्य- नैकत्र व्याप्तिनिश्चयस्तत्र सन्दिग्धोपाधित्वम् । न च यत्र सन्दिग्धोपाधिः, तत्र तत एव हेतोरु- पाधिः साध्यः । तत्रापि श्यामत्वादेरुपाधित्वात् । न चोभयमपि साध्यम् । अर्थान्तरत्वात् । केवल- साध्ये हि विप्रतिपत्तिर्न तूभयत्र । यत एवोपाधेः साध्यव्यापकत्वं तर्का निश्चेयमत एव तुल्ययोग- क्षेमत्वाभावान्न साध्यव्याप्याव्यापकत्वेन साध्यव्यापकत्वं साधनीयमिति । व्यभिचारोन्नयनद्वारा सा- ध्यव्यापकान्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहोन्नायकतयोपाधेर्दूषकत्वम् । एवं चासिद्धेरूपजीव्योऽप्युपाधिर्न हेत्वाभासान्तरम् । सिद्धसाधनवद् दूषकतायां परमुखनिरीक्षकत्वेन स्वतो दूषकत्वाभावात् । न ह्यन्य- स्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्यत्वज्ञाने प्रतिबन्धकमिति ॥ अन्वर्थत्वमुपाधिशब्दस्याह । तद्धर्मेति । यद्धर्मोऽन्यत्र भासते स एवोपाधिपदवाच्यो यथा जवाकु- सुमं स्फटिके । तथा यद्वृत्तिव्याप्यत्वं साधनत्वाभिमते भासते, स धर्मस्तत्र हेतावुपाधिरिति सम- व्याप्तौ उपाधिपदं मुख्यं, विषमव्याप्तौ तु साध्यव्यापकत्वादिगुणयोगाद्गौणमुपाधिपदमित्यर्थः । प्रकाशिका । दूषणान्तरमाह सहचारदर्शनेति । तथा च संशयसामग्री न निश्चायिकेति भावः । न च यत्रेति पक्षे साधनाब्यापकसन्देहप्रयुक्तं यत्र सन्देहोपाधित्वं सन्दिग्धत्वं मैत्रतनयत्वादौ हेतौ शाकपाक- जत्वादेस्तत्र मैत्रतनयत्वादित्यत्र हेतोरेव शाकपाकजत्वादिकं साधनीयमिति साधने साध्यव्या- पकत्वनिश्चयान्नोपाधिरित्यर्थः । अर्थान्तरत्वादिति । इदमापाततो वस्तुत उभयसाधनेऽपि प्रत्ये- कस्य प्रत्येकमूपाधित्वमिति द्रष्टव्यम् । परमुखेति । अनुमितिपरमार्शान्यतरसाक्षाद्विरोधित्वेने- त्यर्थः । उपाधिपदं मुख्यमिति । योगरूढ्युभयपुरस्कारेणेत्यर्थः । गौणमिति । केवलरूढिपुरस्का- मकरन्दः । निवर्त्तनं बोध्यम् । तत एव हेतोरिति । मैत्रातनयत्वादेव शाकपाकजत्वमुपाधिः साध्यः । टिप्पणी । विद्येन केनापि धर्मेण साधने पक्षधर्मेण वावच्छिन्नस्य साध्यस्य व्यापकत्वात् गन्धाद्यवच्छिन्नसाध्य- व्यापकत्वेऽपि तेनोपाधिव्यभिचारेण विशिष्टसाध्यव्यभिचारे साधनीये विशेषणव्यभिचार एव तस्य पर्यवसानाद् विशेष्यव्यभिचारस्य केवलान्वयित्वग्राहकमानेन बाधितत्वात् उक्तपक्षधर्म्यन्तं हि तादृशधर्मा- भावं गमयद् विशिष्टाव्यापकत्वे हेतुरिति भावः । तर्कं विनापि सन्दिग्धोपाधौ साध्यव्यापकत्वनिश्चा- यक्त्वमाशङ्क्य निराकरोति न च यत्र सन्दिग्धोपाधिरिति । तत एव हेतोरुपाधिरिति । तस्य मैत्रातनयत्वस्य हेतोः पक्षे उपाधिसन्देहात् साध्यव्यापकत्वसन्देहस्तत्र तत एव मैत्रातनयत्वहेतोः पक्षे उपाधिनिश्चित्य साध्यव्यापकत्वं निश्चेयमित्यर्थः । अत एव तुल्ययोगक्षेमत्वाभावा- दिति । साध्यसाधनयोन्यीप्यव्यापकभावग्राहकस्तर्काभावादुपाधिसाध्ययोस्तद्ग्राहकस्तर्कसम्भवाच्च तुल्य- योगक्षेमतेत्यर्थः ।

तृतीयस्तवके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३६५ तदिदमाहुः— अन्वे परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः । तैर्दृष्टैरपि नैवेष्टा व्यापकांशऽवधारणा ॥ इति, तदनेन विपक्षदण्डभूतेन तर्केण सनाथे भूयोदर्शने, कार्यं वा कारणं वा ततो- ऽन्यद्वा समवायि वा संयोगि वा अन्यथा वा भावो वाऽभावो वा सविशेषणं वा निर्विशेषणं वा लिङ्गमिति निःशङ्कमवधारणीयम् । अन्यथा तदाभास इति रहस्यम् ॥ तादात्म्यतदुत्पत्त्योरप्येतदेव बीजम् । यदि कार्याऽऽत्मानौ कारणमात्मानञ्चाति- पतेतां, तदा तयोस्तत्त्वं व्याहन्येत । अत एव, सामग्रीनिवेशिनश्चरमकारणादपि कार्यमनुमिमते सौगता अपि । तस्माद्विपक्षबाधकमेव प्रतिबन्धलक्षणम् । तथाहि । शाकाद्याहारपरिणतिविरहिणि मित्रातनये न किञ्चिदनिष्टमिति नासौ तस्य व्या- पिका, व्यापिका तु श्यामिकायाः, कारणत्वावधारणात् । कारणञ्च तत् तस्य, तद- तिपत्य भवति चेति व्याहतम् । एवमन्यत्राप्यूहनीयमिति ॥ ॰बोधनी । निमित्तत्वमुपाधिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति । अत्रापि वार्त्तिकमुदाहरति तदिदमाहुः-इति । येऽपि वैशेषिकादयः “अस्येदं कार्यं कारणं संयोगि समवायि विरोधि चेति लैङ्गिकम्” इति (वै. सू. ९.२.१.) वदन्ति तेषामपि तत्प्रतिबन्धनिर्णये तर्कसनाथं भूयोदर्शनमेव निदानम् , न च तस्मि- न्सति सविशेषणनिर्विशेषयोर्बलाबलं प्रति कश्चिद्विशेषः; अन्यथा यदि तर्कसनाथं भूयोदर्शनं न स्यात् ततस्तत् सर्वं लिङ्गाभासं भवेदित्याह तदनेन-इति । तादात्म्यतदुत्पत्तिनिबन्धनः प्रतिबन्ध इति वदतामपि तन्निर्णयोपायस्तर्क एवेत्याह तादा- त्म्य—इति । तत्र तर्क दर्शयति यदि हि-इति । तयोः कार्यात्मनोस्तत्त्वं कार्यत्वमात्मत्वं चेति यतस्तर्क एव प्रतिबन्धबीजं न तु कार्यत्वमात्मत्वं वा, तत एव बौद्धानामयमभ्युपगमः सिद्धान्तीत्याह अत एव-इति । तस्माद्विपक्षे दण्डभूतस्तर्क एव प्रतिबन्धहेतुः सर्वत्रेत्युप- संहरति तस्मात्-इति । विपक्षे बाधकाभावेन सोपाधिकमुदाहरति तथाहि-इति । श्यामत्वे साध्ये मैत्रतनयत्वस्य हेतोः शाकाद्याहारपरिणतिरुपाधिः पक्षभूते मैत्रतनये शाकाद्याहारपरिणतेर्- प्रकाशः । अन्ये इति । ये सोपाधयस्ते परप्रयुक्तानामुपाधिप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाः, तैः सोपाधिभिर्हेतुभिः पक्षे निधितैरपि, न साध्यव्यापकस्य सिद्धिरित्यर्थः । कार्यकारणसम्बन्धानामननुगमेऽप्यनुगमक- माह । तदनेनेति । अनौपाधिकसम्बन्धत्वमेव सर्वत्रानुगमकमित्यर्थः । भूयोदर्शन इति । अत्र न वारसङ्ख्यानियमः, किन्तु यावता दर्शनेन यस्य व्यभिचारशङ्कानिवृत्तिस्तस्य तावत्त्वं विवक्षितमिति ॥ परैरपि व्यभिचारशङ्काऽपसरणेऽस्मदुक्तप्रकारोऽभ्युपेयः; अन्यथा तन्निवृत्तिर्दुर्लभा इत्याह— तादात्म्येति ॥ व्यभिचारिण्यपि कुतस्तादात्म्यतदुत्पत्तीन स्यातामिति शङ्का सुलभेत्यर्थः । यत एव विपक्षे बाधकादविनाभावग्रहो न स्वभावकार्ययोरेवात एव वधिरादेर्मुरजाभिघातादिना शब्दाद्यनु- मानमित्याह । अत एवेति । उपसंहरति । तस्मादिति । प्रतिबन्धो लक्ष्यते निश्चीयतेऽनेनेति लक्षणं बोधकं विपक्षबाधकमित्यर्थः । यत्र तु तदभावः, तत्राप्रयोजकेन तन्निर्णयो यथाऽऽप्येत्याह । तथा हीति । अतः शाकपाकजत्वं न साधनव्यापकमित्यर्थः । मित्रातनयत्वादिना यथोपाधिर्नानुमीयते, तयोक्तमधस्तात् । तत् किं साधनाव्यापकत्वसन्देहवत् साध्यव्यापकत्वेऽपि सन्देह एव, नेत्याह । व्यापिका त्विति । मकरन्दः । पक्षेऽपीति । साधनव्यापकत्वनिश्चयान्न सन्दिग्धोपाधित्वमित्यर्थः। साध्याभावप्रमा बाध इति मतानु-

३६६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकाव्याख्यानं क्व पुनरप्रयोजकोऽन्तर्भवति ?। न क्वचिदित्येके । तथाहि, सिद्धसाधनं न बाधि- तविषयम्, । विषयापहाराभावात् । नापि निर्णये सति पक्षतातिपातादपक्षधर्मः । कालातीतविलोप्रसङ्गात् । न चानेकान्तिकादिः । व्यभिचाराद्यभावात् । तथाऽप्य- मपि । सूत्रं तूपलक्षणपरमिति ॥ तदसत् । विभागस्य न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदफलत्वात् । क्व तर्हि द्वयोरन्त- र्निवेशः । असिद्ध एव । तथाहि व्याप्तस्य हि पक्षधर्मताप्रतीतिः सिद्धिः । तद्- बोधनी । उक्तत्वे बाधकाभावेन तद्विरहसंभवेन साधनं मैत्रतनयत्वं प्रति तस्या अव्यापकत्वात् श्यामत्वां प्रति च कारणत्वेन व्यापकत्वात्कारणातिपाते च कार्यासम्भवप्रसङ्ग इति चिरन्तने वाक्येन कार्यं प्रति कारणस्य व्यापकत्वसिद्धेः । इदं च शङ्कितोपाधेः प्रयोजकस्योदाहरणं शाकादिपरिणतेर्मैत्रतनयत्वं प्रति व्यापकत्वानिश्चयात् निश्चयोपाधेस्त्वधर्मत्वसाधनं निषिद्धत्वोपाधिकं हिंसात्वं गमकमिति सव्य- भिचारादिषु कुत्रान्तर्भावो अप्रयोजकस्येति प्रसङ्गात् पृच्छति क्व पुनः-इति । तत्रैकदेश्युत्तरमाह न क्वचित्-इति । कथं सव्यभिचारादिषु पञ्चस्वनन्तर्भूतो हेत्वाभासः स्यादित्याशङ्क्याह यथा हि- इति । सिद्धसाधनद्वयमपि पृथगेव हेत्वाभास इति संदिग्धसाध्यधर्मविशिष्टस्य पक्षत्वात् साध्य- निर्णये सति तदभावादपक्षधर्मः सिद्धसाधनमिति सिद्धान्तदृष्ट्याशङ्क्याह नापि-इति । एवं काला- तीतोऽपि न पृथक् हेत्वाभासः स्यात् तत्रापि विपर्ययनिर्णयेन साध्यसन्देहाभावात् सपक्षाधर्मतोपपत्ते- रिति । न च-इति । विरुद्धत्वादेस्तत्संभावनैव नास्तीति भावः । दार्ष्टान्तिके निगमयति तथाप्य- मपि-इति । यद्यनयोर्नान्यत्रान्तर्भावः कथं तर्हि "सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला हेत्वाभासा” इति विभागोद्देशसूत्रमित्यत आह सूत्रं तु-इति । विभागस्य-इति । अन्यथा विभा- गोद्देशोऽनर्थकः स्यादिति । यद्यनयोर्हेत्वाभासान्तरत्वं न स्यात् तर्हि सव्यभिचारादिषु कस्मिन्न- न्तर्भाव इत्याह क्व तर्हि-इति । असिद्ध एव-इति तयोर्निवेश इत्यनुषङ्गः, सिद्धिनिरूपणपुरःस- रमसिद्धिप्रकारानभिधाय तत्रैवानयोरन्तर्भावमुपपादयति तथाहि- इति । तत्रान्यथासिद्धोऽप्र- योजकः, मध्यमाप्याश्रयासिद्धिर्द्विधा भवति । आश्रयस्य धर्मिणोऽभावात् । तद्विशेषणस्य सन्दिग्ध- साध्यधर्मवत्त्वस्याभावाद्विशेष्याभाव इव विशेषणाभावेऽपि विशिष्टधर्मस्याविशिष्टत्वात्तयोर्द्वितीया प्रकाशः । क्व पुनरिति । पञ्चसु हेत्वाभासेष्वित्यर्थः । तत्र कस्यचिन्मतमाह । न क्वचिदिति । पञ्चभ्यो हेत्वाभासान्तरमेवेत्यर्थः । विषयेति । प्रमितसाध्याभाववद्धर्मिकत्वाभावादित्यर्थः । नापीति । साध्यनिश्चये सन्देहघटितपक्षत्वाभावादित्यर्थः । कालेति । साध्याभावस्य धर्मिणि प्रमायामपि तत्सन्देहाभावादपक्षधर्मत्वाद् बाधोऽप्यसिद्ध एवान्तर्भवत्वित्यर्थः । सूत्रं त्विति । सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला हेत्वाभासाः (न्याय० १. २. ४५) इति विभागोद्दे- शसूत्रमित्यर्थः । विभागस्येति । यद्यपि विभागसूत्रं न शब्दविधया न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदं प्रत्याययति युक्तिशास्त्रस्वव्याघातादिति परीक्षैकवाक्यतया च तेन प्रत्याय्यस्तथा च परीक्षाशास्त्र तात्पर्यावश्यकत्वे विभागसूत्रस्यापि तत्र तात्पर्यकल्पने मानाभावः । तथापि परीक्षैकवाक्यतया पर्यवसित एवार्थो विभागस्य दर्शितः । द्वयोरिति । सिद्धसाधनाप्रयोजकयोरित्यर्थः । व्याप्तस्ये- प्रकाशिका । राद् स्थलशङ्कवे पङ्कजपदमिवेत्यर्थः । आधिक्येऽपि क्वचिदन्तर्भाव एवेत्यत आह । पञ्चस्विति । साध्याभावप्रमावाध इति मतानुसारादाह । प्रमितेति । असावकतानुमान इति विशिष्टाभावस्य मकरन्दः । रोधादाह प्रमितेति । ननु दृष्टावनुपजीव्यत्वेऽपि स्वस्य एवोपजीव्यत्वं तस्य स्यादित्यत आह

तृतीयस्तबके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३६७

प्रकाशः । ति । ननु व्याप्तिपक्षधर्मतयोः प्रत्येकमभावो नासिद्धिरननुगमादिति प्रत्येकाभावानुगतो व्याप्तिपक्ष- धर्मताविशिष्टाभावोऽसिद्धिरुवाच्यः । तथा च यत्र विशिष्टाभावज्ञाने व्याप्त्यादिप्रत्येकाभावज्ञानादनु- मितिप्रतिबन्धस्तत्राव्याप्तिः । तेषां हेत्वाभासान्तरत्वापत्तिर्वा । विशिष्टाभावस्य दोषतायामसाधक- तानुमाने व्यर्थविशेषणत्वञ्च । प्रत्येकाभावस्य समर्थत्वेनैवान्यथासिद्धेः । न च व्याप्तिपक्षधर्मताऽ- न्यतराभावोऽसिद्धिः, अन्यतरत्वज्ञानेऽपि प्रत्येकाभावस्यैव दूषकत्वेन व्यर्थविशेषणत्वात् ॥ यत्तु व्याप्तिपक्षधर्मताप्रमितिविरह आश्रयासिद्धयाद्यनुगतोऽसिद्धिः, तत् प्रमितिसत्त्वे तत्रानुमि- तिप्रमित्यापत्तेरिति । तदपि, व्यर्थविशेषणत्वात् तदभावेऽपि प्रत्येकज्ञानस्यैव दोषत्वाच्च परास्तम् । किञ्च, प्रकृतसाधनस्य व्याप्तिपक्षधर्मतावैशिष्ट्यततत्प्रमित्योरप्रसिद्ध्या तदभावो दुरवधारणः । यत्किञ्चि- द्विरहश्च सदसद्धेतुसाधारणः । स्वप्रमित्यभावो यत्किञ्चित्प्रमित्यभावो वा सद्धेतावपि । सकलतत्प्रमि- त्यभावश्च दुर्निंरूपः । न च प्रमितिविरहः स्वरूपसन्नेव दूषणं कारणाभावत्वादिति वाच्यम् । हेत्वा- भासस्य ज्ञायमानस्यैवानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् । व्याप्त्यादिभ्रमादनुमित्यनुत्पादपत्तेश्च ॥ अथ व्याप्तिपक्षधर्मताभ्यां निश्चयः सिद्धिस्तदभावोऽसिद्धिः । अत एवाव्याप्तापक्षधर्मयोरपि तदारोपरूपा सिद्धिरित्यनुमितिर्न तु तदनिश्चये व्याप्तपक्षधर्मदपि सा । न च व्याप्यादिप्रत्येकप्र- मित्यभाव एव दूषक आवश्यकत्वादिति वाच्यम् । विशिष्टनिश्चयस्य हेतुत्वेन तदभावस्य कार्यानु- त्पादकत्वादिति । मैवम् । तथा सति सव्यभिचारादेरपि अत्रैवान्तर्भावापातात् । असिद्धेः स्वरूपसं- त्या एव दोषत्वे स्वज्ञानार्थं व्यभिचाराद्यनुपजीवनात् । यदि च तस्मात्तत्प्रमितिनोत्पद्यते इति तस्यो- पजीव्यत्वं तदाऽऽश्रयासिद्ध्यादिज्ञानात्तत्सिद्धिनेति सैव पृथग्दोषः स्यादिति ॥ अत्रास्मत्पितृचरणाः । आश्रयासिद्ध्यादीनां प्रत्येकमेव दूषकत्वं, प्रत्येकज्ञानादुद्भावनाचा- नुमितिप्रतिबन्धात् । न तु विशिष्टाभावस्य, व्यर्थविशषणत्वात् । तज्ज्ञानं विनाप्यनुमितिप्रतिबन्धा- त् । अनुमितिकारणलिङ्गपरामर्शविषयाभावत्वेन अनुगतेन त्रयाणामसिद्धत्वेन संग्रहो महर्षिणा कृत इति न विभागविरोधहेत्वाभासाधिक्ये । न चैवं साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकत्वेन बाधप्रतिरोधयोर्व्याप्ति- भङ्गलिङ्गत्वेन विरुद्धव्यभिचारयोरपि सङ्ग्रहे विभागव्याघातः । स्वतन्त्रामिप्रायस्य निषेद्धुमशक्यत्वा- प्रकाशिका । विशेषणाद्यभावत्मकत्वमिति मतमाश्रित्यश्रन्यथाविशिष्टाभावस्य भिन्नत्वेन व्यर्थविशेषणत्वानुपपत्ति- रिति । वस्तुतः पूर्वमेव दूषणं द्रष्टव्यम् इत्ताननुपजीव्यत्वे स्वरूप एवोपजीव्यत्वं स्यादित्यत आह यदि चेति । सैवेति । आश्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिर्व्याप्यत्वासिद्धिश्चेत्यर्थः । वस्तुतः स एवेति पाठस्तस्य चाश्रयासिद्धादावित्यर्थः । व्यर्थविशेषणत्वादिति । एतच्चातिरिक्तविशिष्टाभा- वानभ्युपगमेऽन्यतरत्वादिकानुगमे तदभ्युपगमे तु सोऽपि दोष एव परामर्शविषयाभावत्वाविशे- षात् । परामर्शविषयाभावत्वेनेति । यद्रूपोपस्थितयद्विषयतया परामर्शस्यानुमितिजन कत्वं,तद्रूपावच्छिन्नतदभावत्वेनेत्यर्थः । तेन न व्यभिचारविरोधबाधितेष्वतिव्याप्तिः । मकरन्दः । यदि चेति । सैवेति । आश्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिर्व्याप्यत्वासिद्धिरित्यर्थः । ज्ञानगर्भहेत्वाभासानुरोधा- दिति भावः । वस्तुतः, स एवेति पाठः । आश्रयासिद्ध्यादिरित्यर्थः । चिन्तामणिविरोधादेव नेति स्थाने नन्विति पाठः काचित्को हेयः, अर्थासङ्गतेश्च । व्यर्थेति । एतच्चाखण्डाभावानभ्युपगमेन तदभ्युपगमे व्यर्थत्वाभावात् । विशिष्टस्यापि ग्राह्यतया तदभावज्ञानस्यापि विरोधिस्वाच्च । विशिष्टाभावोऽपि दोष एव । अत एव तत्साधारणमेव संग्राहककमुत्तरं वदयतीत्यवधेयम् । टिप्पणी । व्यर्थविशेषणत्वञ्च प्रत्येकाभावस्य समर्थत्व इति । उक्तविशेषणं विनापि साधनस्य लघुरूपेण साध्यसिद्धयनुकूलव्याप्तिमत्त्वे तद्विशेषणघटितत्वम्प्रकृते व्यर्थविशेषणत्वम् तेन स्वावच्छि- न्नाविषयकेत्यादेरसत्त्वेपि न क्षतिः ।

३६८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकाव्याख्याया- भावोऽसिद्धिः। इयं च व्याप्तिपक्षधर्मतास्वरूपाणामन्यतमाप्रतीत्या भवन्ती यथा- सङ्ख्यमन्यथासिद्धिरश्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिरित्याख्यायते। मध्यमाऽप्याश्रय- स्वरूपाप्रतीत्या तद्विशेषणपक्षत्वाप्रतीत्या वेति द्वयी। तत्र चरमा सिद्धसाधनमिति व्यपदिश्यते। व्याप्तिस्थितौ पक्षत्वस्याहत्य विघटनात्। न त्वेवं बाधे, व्याप्तेरेव प्रथमं विघटनादिति विशेषः॥ बोधनी। सिद्धसाधनमिति, तत्र कालातीतविलोपप्रसङ्ग उक्त इति चेत्तत्राह व्याप्तिस्थितौ—इति। सिद्धसाधने हि सत्यामेव व्याप्तौ पक्षत्वमात्रविघटनादाश्रयासिद्धिरेव, बाधितविषये तु व्याप्ते रेवाह्त्य भङ्गः, पश्चात्तु साध्यविपर्ययनिर्णयात् पक्षत्वातिपात इत्यनयोर्विशेष इति अप्रयोजकस्य व्या- प्रकाशः। त्। अन्यथा शास्त्रे परिभाषाच्छेदोपत्तेः। सव्यभिचारादेश्च एवंरूपत्वेऽप्युपजीव्यत्वेन पार्थक्यम्। उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसङ्करात् ॥ इयं चेति। विशिष्टाभावस्य विशेषणाभावव्याप्यत्वादित्यर्थः। अन्यथासिद्धिः = सोपाधि- त्वम्। स्वरूपासिद्धिः=अपक्षधर्मत्वम्। मध्यमाऽपीति। आश्रयासिद्धेः सन्दिग्धसाध्यधर्मवद्धर्म्यप्रमी- तिरूपत्वाद् यत्र विशेष्यस्य धर्मिण एवाज्ञानं तत्रैकाऽऽश्रयासिद्धिरन्या च तद्विशेषणसाध्यसन्देहाभा- वात् सिद्धसाधनमुच्यते इत्यर्थः। न च सिद्धसाधनं न हेत्वाभासोऽनैकान्तिकवदनुमितिकारणाविघटक- त्वात्। सत्प्रतिपक्षवत् स्वत एवाप्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम्। लाघवात् कारणविघटकत्वेनैव प्रतिब- न्धकतया तद्विशेषकरणत्वस्य व्यर्थत्वात् साध्यज्ञानस्य तद्विशेषितसाध्यानुमित्यविरोधित्वेऽपि साध्य मात्रानुमितिविरोधित्वमस्त्येवेति तस्य हेत्वाभासत्वमपि। साध्यसाक्षात्कारे सति लिङ्गज्ञानेऽप्यनुमिनो- मीत्यनुव्यवसायाभावात्। न च केवलान्वयिनि संशयाभावः। तत्रापि साध्यं पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगि न वेति संशयात्। पक्षविशेष्यकत्वस्य चातन्त्रत्वात् ॥ पक्षत्वस्येति। सन्दिग्धसाध्यत्वस्येत्यर्थः। व्याप्तेरेवेति। यद्यपि जलह्रदोऽग्निमान् धूमवत्त्वा दित्यत्र बाधेऽपि न व्याप्तिभङ्गः। तथापि धर्मिणियत्र साधनाभिमतस्य वृत्तंस्तदभिप्रायकोऽयं ग्रन्थः। प्रकाशिका। सव्यभिचारादेरिति। व्यभिचार्यादेरित्यर्थः। व्यभिचारादिहेत्वाभासोपाधिभिन्नहेत्वाभासोपाधित्व- मेवानुगमकमिति केचित्। कारणविघटकत्वेनेति। यद्यपि सिद्धयभावरूपकारणविरह एव सिद्धसाधनं न कारणविघटकम्, तथापि सन्देह एव पक्षतेति मतमवलम्ब्येदमुक्तम्। तद्वि- शेषेति। सिषाधयिषाकालीनत्वविशेषितानुमित्यविरोधित्वेऽपि तद्विशेषितसाध्यानुमितिविरो- धित्वमस्त्येवेत्यर्थः। तदेव दर्शयति। साध्यसाक्षात्कार इति। सिषाधयिषाविरहे सतीति शेषः। एवं च साक्षात्कारत्वमविवक्षितम्। ज्ञानमात्रमेव विवक्षितम्। एतच्च सर्वमनुमित्यसा- धारणदोषत्वमेव हेत्वाभासत्वमिति मतमाश्रित्योक्तम्। व्यभिचारे पक्षभिन्नत्वस्येत्यादिका फक्किका मकरन्दः। एवं रूपत्वेऽपीति। परामर्शविषयाभावत्वेऽपीत्यर्थः। उपधेयेति। ननु यद्युपाध्यसङ्करमात्रेण पार्थक्यं, तदा आश्रयासिद्ध्यादीनामपि तथात्वे विभागव्याघात एव। यदि चोक्तानुगतरूपसंगृहीततया न तथात्वं, तदा व्यभिचारादावपि तुल्यम्। अत एव नोपजीव्योपजीवकभावोऽपि। अभेदे तदभावात्। अन्यथा आश्रयासिद्ध्यादेरपि तथात्वापत्तिरिति चिन्त्यम्। वस्तुतो व्यभिचारादिभिन्नपरामर्शविषया- भावत्वं, व्यभिचारादिचतुष्टयभिन्नहेत्वाभासत्वं वा विभाजकोपाधिरिति तत्त्वम्। तद्विशेषितेति। साध्यविशेषितसाध्यान्तरानुमित्यविरोधित्वेऽपि साध्यमात्रानुमितिविरोधित्वमस्त्येवेत्यर्थः। तदेव दर्श- यति साध्यसाक्षात्कारे इति। सिषाधयिषाविरहे सतीति द्रष्टव्यम्। एवञ्च साक्षात्कारत्वमविवक्षितं बोध्यम्। एतच्च सर्वं प्राचीनमतेनेत्यवधेयम्। व्यभिचारे पक्षभिन्नत्वस्येति फक्किका साध्याभाव- टिप्पणी। तद्विशेषितसाध्यानुमित्यविरोधित्वेऽपीति। सिषाधयिषाकालीनत्वविशेषितेत्यर्थः।

तृतीयस्तवके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३६६ प्रकाशः । ननु साध्याभाववति पक्षत्वाभिमेते हेतोः सत्त्वाज्ञानादसिद्धिः । तज्ज्ञाने च व्यभिचारः । साध्या- भावप्रमितौ सन्देहाभावेन पक्षत्वाभावादाश्रयासिद्धिश्च । व्यभिचारे पक्षभिन्नत्वस्य व्यर्थत्वेनातन्त्रत्वा- त् । सर्वोपसंहारप्रवृत्त्याप्तेः साध्याभाववति साधनमिति ज्ञानादेव भङ्गात् । न चोपजीव्यत्वाद् बाधः पृथक् । तद्धि न तमवगम्यैवावगमः । एकत्र हेतुसाध्याभावावित्येकवित्तिवेद्यतया व्यभिचारज्ञानस्य तदनुपजीवरूपत्वात् । नाप्युद्भावितव्यभिचारनिर्वाहार्थं तदुद्भावनम् । इदं व्यभिचारीत्युक्ते कथमिति परानुयोगस्यानवश्यकत्वात् । तथात्वेऽपि निर्वाहायमेव दूषणमस्तु बलवत्त्वात् । अथ अर्थान्तरोपनायकस्मृत्यादिसहकारिता सामान्यत एव प्रमाणस्य क्लृप्ता प्रत्यभिज्ञानादौ, तदिह समीचीनव्याप्तिपक्षधर्मताकलिङ्गपरामर्शस्यासदर्थकाञ्जनमयत्वादिस्मृत्यादिसहकारिवशाद् यत्र आभासधीकारणत्वं तत्र बाधः पृथक्, न व्याप्तिपक्षधर्मतोपनीतादन्यस्यानुमितौ भाने मानाभावात् । प्रत्यभिज्ञानादौ प्रतीतिबलेन तत्कल्पनात् । अन्यथा पूर्वानुभूतसकलार्थभानेऽनुमितेर्याथार्थ्योच्छे- दापत्तेः । भानेऽपि तस्य विप्रतिपत्त्यविषयतया तेन हेत्वाभासत्वानिरूपणात् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । अथ प्रत्यक्षादौ प्रमामात्रं प्रति स्वातन्त्र्येण बाधस्य दोषत्वेन क्लृप्तत्वादमुमितावपि स एव दोष इति चेत् । न तर्हि हेत्वाभासः । अनुमित्यसाधारणदोषस्यैव तत्त्वात् । अथ पक्षाभिमेते साध्याभावग्रहवत् साध्याभावव्याप्यग्रहोऽपि दूषकः, विरोधित्वाविशेषात् । एवञ्च, साध्याभावसामानाधिकरण्यमनैकान्तिकत्वं, साध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्यं च बाधः । तादृशं चाग्नित्वाद्येवेति । मैवम् । पक्षाभिमेते साध्याभावग्रहस्य दूषकत्वासिद्धौ दृष्टान्तत्वानुपपत्तेः, सिद्धौ वा तस्योक्तरूपवाधानन्तर्भावे षष्ठहेत्वाभासत्वापत्तेः । उक्तरूपश्च बाधः पक्षाभिमतविषयसाध्याभावबुद्धौ सत्यामसत्यां वा ? । आद्येऽनैकान्तिकत्वमेव, साध्याभावसामानाधिकरण्यग्रहात् । अन्त्ये लिङ्गतया- भिमतसाध्याभावव्याप्ययोरगृह्यमाणविशेषतया सत्प्रतिपक्ष एव दोषो न बाधः । तत्र तुल्यबलत्वं प्रयोजकं, बाधे त्वधिकबलत्वमिति चेन्न । गमकताप्रयोजकरूपसम्पत्तेरेव बलत्वेन तस्य द्वयोरपि ज्ञातत्वात् । टिप्पणी । प्रकृतसाध्यविशेषितसाध्यान्तरानुमितीत्यर्थ इति साध्यवत्पक्षविधेयकानुमितीत्यर्थ इति यावत् । तत्रा- पिप्राचां साध्यव्यवहारादिति कश्चित् । वस्तुतः साध्यज्ञानं न पक्षे साध्यनिश्चयः, किन्तु साध्यज्ञानमात्रम् तस्यापि व्यतिरेकिमात्रानुमितिविरोधित्वमस्त्येवेति तदपि संग्राह्यम्, तथाच तद्विशेषितेत्यस्याव्यवहितो- त्तरत्वसम्बन्धेन साध्यज्ञानविशिष्टेत्यर्थः, अन्वयव्याप्तिज्ञानजन्येति तदर्थः । एतेन सिषाधयिषाकालीन- त्वस्याप्रकृततया तत्पदेन तद्ग्रहणस्याशक्यत्वेऽपि न क्षतिः, साध्यविशेषितसाध्यानुमितेरप्रतिबन्धकत्व- कथनस्याप्रसक्तत्वेऽपि न क्षतिः। साध्यमात्रानुमितीति। सिषाधयिषाकालीनत्वविशेषितानुमितीत्यर्थः। साध्यमात्रविषयकानुमितीत्यर्थ इति कश्चित् । वस्तुतो व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजन्यानुमितिरेव साध्यमात्रानु- मितिः। साध्यस्य ज्ञानत्वेन तन्मात्रस्यैव तत्रानुमितिनिरूपितविलक्षणविषयत्वादान्वयव्याप्तिस्थले साध्यस्य ज्ञातत्वेन तन्मात्रस्यातथात्वात् पक्षसाध्यसम्बन्धस्यैव तथात्वादिति भावः । तादृशञ्चानित्वाद्येवेति अयोगोलके धूमसाधने तत्र धूमाभावनिश्चये वह्निः साध्याभावसमानाधिकरणो व्यभिचारी धूमव्यापकत्वेन गृहीताद्रेन्धनसम्बन्धाभावस्य धूमाभावव्याप्यस्य पक्षे निश्चितस्य वह्नावपि निश्चितत्वेन तत्समा- नाधिकरणवह्नित्वं हेतुकृतं बाधितं तादृशं साध्याभावव्याप्यसमानाधिकरणत्वेन बाधितमित्यर्थः । तत्र तुल्यबलत्वप्रयोजकमिति । अगृह्यमाणविशेषत्वमात्रञ्च सत्प्रतिपक्षत्वप्रयोजकमपि तु तुल्य बलत्वं गृह्यमाणमूलञ्च प्रामाण्यग्रहन्तच्चोभयत्र न समानम् यत्रैकत्र दोषादपरत्र सत्त्या प्रमामरूपाद् गृह्यते तत्र सत्प्रतिपक्षो यत्र साध्याभावव्याप्यग्रह एव तद्ग्रहणन्तत्र बाधः यत्र साध्यव्याप्ये ग्रहणं यत्र न किमपीत्याशङ्कयते अग्रेति । सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । इति चेन्न गमकत्वप्रयोजकरूपसम्पत्तेरिति । ४७ न्या० कु०

३८० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [७ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः । अथ हेतुतः साध्यसिद्धिसम्भावनायामनैकान्तिकत्वासिद्धेः पक्षाभिमत धर्मिणि साध्याभावप्रमितेः साधनाभिमतात् साध्यसिद्धिसम्भावना विरह एवानैकान्तिकावतार इत्युपजीव्यत्वाद् बाधः पृथक् । अन्यथा हेतोरसाधकत्वे सिद्धे साध्यसिद्धिसम्भावना विरहादनैकान्तिकत्वबुद्धिस्तस्यां च सत्यां हेतो- रसाधकत्वधीरित्यन्योन्याश्रयः । मैवम् । साध्यसिद्धयुन्मुखहेतुज्ञानस्य प्रमितसाध्याभावसहचरितहेतु- विषयत्वेनानैकान्तिकत्वज्ञानतया दूषकत्वात् । यद्यप्यनैकान्तिकत्वेऽपि साध्याभावप्रमैव प्रयोजिका तां विना तदभावादिति तस्या एव दोषत्वमर्हं, तथापि तस्याः साध्याभावसमानाधिकरणहेतुज्ञानत्वेन दूषकत्वं, कॢप्तत्वात् । न तु साध्याभावप्रमात्वेन, तस्यावश्यकत्वेऽपि तेन रूपेण दूषकत्वाकल्पनात् । अत्रोच्यते । गन्धप्रागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यत्र बाधः पृथक्, न च तत्रा- प्यनैकान्तिकमेव दोषः । साध्यात्यन्ताभाववद्वृत्तित्वस्य तत्त्वात् । अन्यथा द्रव्यत्वेन गुणानुमाना- पत्तेः । आद्यक्षणे साध्याभाववद्वृत्तित्वात् । न च वस्तुतो यो गन्धप्रागभावावच्छिन्नस्तत्र साध्यम- स्त्येवेति सिद्धसाधनमेव तत्र दोषः । पक्षतावच्छेदकधर्मविशिष्टे साध्यवैशिष्टयस्यानुमेयत्वात् । प्रकाशिका । साध्याभावप्रमितावित्यस्य पूर्वं युज्यत इति प्राहुः । गन्धप्रागभावावच्छिन्न इति । यद्यपि धर्मिणि गन्धासिद्धाविष्टापत्तिः, गन्धप्रागभावसमयावच्छेदेन च न गन्धसिद्धिः साधकाभावात्। न च पक्षधर्मता- बलमेव. साधकं पक्षधर्मता हि हेतोः पक्षवृत्तित्ता सा च साध्यसामान्यव्याप्तस्य तस्य पक्षीयं साध्यं विना नेति तादृशं साध्यं सिद्धयति, न तु पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नं तेन विनापि पृथिवीत्वे व्याप्तिपक्ष- धर्मतयोरुपपत्तेः । तथापि सामान्यत एव विना बाधकं विशिष्टवैशिष्टयज्ञानजनकत्वं प्रमाणानां स्वभाव इति गन्धप्रागभावावच्छेदेनैव गन्धमनुमितिविषयीकुर्यादित्यादि न बाधो दूषणमित्यत्र तात्पर्यम् । केचित्तु शब्दे तात्पर्यस्येव सिषाधयिषाया अनुमितौ विषयतानियामकतया तदवच्छिन्नसिषाधयिषायां तथानुमितिः स्यादेव यदि न बाधो दूषणमिति तात्पर्यमित्याहुः । तन्न । सिषाधयिषाया अनुमित्यकार- मकरन्दः । प्रमितावित्यस्य पूर्वं युज्यते इति प्राहुः । गन्धप्रागभावावच्छिन्न इति । यद्यपि गन्धप्रागभावसमयावच्छे- देन गन्ध साधकाभावादेव न गन्धानुमितिर्न तु बाधात्, न च पक्षधर्मताबलात् तथा, पक्षधर्मता हि लिङ्गस्य पक्षे वृत्तिरेव, सा च साध्यसामान्यव्याप्तिमत्तस्तस्य पक्षीयं साध्यविशेषं विनाऽनुपपन्नेत्यतो व्याप्त्या सह परामृश्यमाना पक्षसम्बन्धं साध्यं साधयति, न तु पक्षतावच्छेदकत्वेन यदुपादीयते तदवच्छेदेन साध्यस्य पक्षे सम्बन्धं, बीजाभावात्, तं विना तस्या अनुपपत्त्यभावात् । तदवच्छेदेन पक्षे साध्यसम्बन्धं विनाऽ पि प्रकृते पृथिवीत्वादिहेतोर्व्याप्तिपक्षधर्मताया उपपन्नत्वात् । तथापि प्रमाणस्यायं स्वभावो यद्बाधकं विना विशिष्टवैशिष्टयज्ञानमेव जनयति, तथा च ज्ञानसामान्यसामग्रीवलादेव तदवच्छेदेनानुमितिः स्यात्, यदि न बाधो दोष इति प्राहुः । यत्तु यथा शब्दतात्पर्यवशेन क्व चिदेकस्य द्वयं क्व चिद्वि- शिष्टवैशिष्टयमित्यन्वयबोधद्वैविध्यं, तथा सिषाधयिषावशादनुमितिद्वैविध्यमपीति, तन्न, सिषाधयिषा- टिप्पणी । प्रामाण्यानञ्च बलं तस्य साधकत्वदूषकत्वयोरनुपयोगात् अप्रामाण्यज्ञानाभावे सति गृहीतव्याप्तिपक्ष- धर्मतैव बलन्तदुभयत्र तुल्यमेवेवास्तीति सत्प्रतिपक्ष इति समाधत्ते नेति । तथाचैकत्राप्रामाण्यज्ञाने बाधोऽपि न स्यात् साध्यव्याप्यवत्त्वपरामर्शे तदग्रहे तत एवानुमित्यनुत्पत्तेर्बाधस्य दूषकत्वकल्पने मानाभावात् । बाधग्रहे च तदग्रहे दूषकत्वासम्भवादुभयत्र तदग्रहे सत्प्रतिपक्ष एव दोष इति भावः । साध्यसिद्धयुन्मुखहेतुज्ञानस्येति । साध्यवत्ता साधनीये धर्मिणि हेतोर्वृत्त्यवगाहित्वं साध्यसि- द्ध्युन्मुखत्वम् । ज्ञानत्वेन दूषकत्वं क्लृप्तत्वादिति । पक्षादन्यत्र साध्याभावसमानाधिकरण्यग्रहे दूषकत्वेन क्लृप्तत्वादिति ॥ ७ ॥

तृतीयस्तवके ] उपमानस्य प्रामाणान्तरत्वखण्डनम् । ३७१ यत्त्वप्रयोजकः सन्दिग्धोनैकान्तिक इत्यनैकान्तिकेऽन्तर्भाव्यते । तदसत् । व्या- प्यसिद्ध्या हि निमित्तेन व्यभिचारः शङ्कनीयः, अन्यथा वा ? । प्रथमे, असिद्धिरेव दूषणमुपजीव्यत्वात्, 'नानैकान्तिकम्, उपजीवकत्वात्। अन्यथा शङ्का त्वदूषणमेव; निर्णीते तदनवकाशादिति ॥ ७ ॥ उपमानन्तु बाधकम्नशङ्कनीयमेव, विषयाव्यतिरेकादिति केचित् । तथाहि। न तावदस्य विषयः सादृश्यव्यपदेश्यं पदार्थान्तरमेव सम्भावनीयम् । बोधनी । प्त्यसिद्धावन्तर्भावं मन्यमानो मतान्तरमाशङ्क्य दूषयति यत्त्विति । प्रथमव्याप्यसिद्धिं निमि- त्तीकृत्य व्यभिचारशङ्केत्यत्र पूर्वसिद्धासिद्धिरेव दूषणं स्यान्न तु तदुपजीवनेन प्रवृत्ता व्यभिचारशङ्का, अन्यथा व्याप्तिनिर्णये तु, व्यभिचारशङ्कात्मकं दूषणमेव नोदेतीति निर्णीते विषये शङ्काया निरव- काशत्वादिति ॥ ७ ॥ तदेवं प्रत्यक्षातुमानयोस्तदभावावेदकत्वं निराकृत्य संप्रत्युपमानस्य निराचिकीर्षुरेकेषां मतं तावदुपम्यस्यति उपमानं त्विति । कॢप्तप्रमाणविषयातिरिक्तविषयासंभवादुपमानस्य पृथक्प्रामा- ण्यमेव नास्ति कुतस्तेन बाध आशङ्कयेतेति । विषयाव्यतिरेकमेवाह न तावत्-इति । पदार्थान्तरं हि भवत् सादृश्यं किं भावाभावाभ्यामन्यत्किं वोभयात्मकं किमुत भावात्मकमेव षट्पदार्थातिरेकेणेति विकल्पं हृदि निघाय सामान्येन कोटिद्वयातिरेकस्यापि न संभवतीत्याह । प्रकाशः । अथैवं विद्यमानेयं नदी, उपरि देशे वृष्टिमती, विशिष्टपूरवत्त्वादित्यत्र विद्यमानवृष्ट्यनुमाना- पत्तिः । न चेष्टापादनं, विद्यमानवृष्टेर्वर्तमाननदीपूरं प्रत्यहेतुत्वादिति चेन्न । तत्र समयभेदेनैव व्या- प्तिग्रहात्तथैव साध्यसिद्धेः । किञ्चैवं सिद्धसाधने प्रागभावतत्प्रतियोगिनोरेकदेशवृत्तित्वेनैककालवृत्ति- त्वमपि स्यात् । यदि न तयोरेकसमयावच्छेदेनैकत्रानुत्तेर्न तथात्वं, तर्हि तत्प्रागभावावच्छिन्ने धर्मिणि तत्प्रतियोग्यनुमितावपि न सिद्धसाधनमपि तु बाध एव । अधिकन्तु न्यायनिबन्धनप्रकाशे विपश्चि- तमस्माभिः । मतान्तरं विकल्प्य निराकरोति । यत्त्विति ॥ ७ ॥ अनुमानादिभ्यः फलव्यापारवैजात्याभावादुपमानं न मानान्तरमिति तन्नेश्वरबाधकमित्याह- उपमानं त्विति ॥ ननु सादृश्यमेव तद्विषयः स्यात् । न हि तदिन्द्रियगम्यं, तदापातमात्रे- णाज्ञानात् । नापि लिङ्गादिगम्यं, तदभावेऽपि सादृश्यज्ञानात् । तच्च न द्रव्यमगुणत्वात् । न गुणः कर्म वा गुणेऽपि वृत्तेः । न सामान्यं, सप्रतियोगिकत्वात् । न च विशेषसमवायौ, प्रत्यक्षत्वाद्वि- त्याह। तथा हीति । प्रकाशिका । णतया तद्विषयतानियामकत्वायोगादिति । विद्यमानेति । एतत्कालावच्छिन्नेत्यर्थः । तन्न समये- ति । तथा च तत्तत्कालावच्छिन्नानुमितौ व्याप्तिविरोध एव बाधक इति भावः । वस्तुतस्तत्रापि बाधादेव नानुमितिरितीदमपि बाधोदाहरणं द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥ प्रत्यक्षत्वादिति । समवायप्रत्यक्षत्वे सतीत्यस्य हेतुरन्यथा तु समवायभेदसाधनेऽनेकत्वं लि- मकरन्दः । याः पक्षताशरीरनिष्पादकत्वेनान्यथासिद्धतया व्यभिचारेण चानुमित्यहेतुत्वात् । न चानुमितिविशेषे तद्धेतुत्वं, मानाभावात्, पक्षताया अहेतुत्वापाताच्चेति सङ्क्षेपः । विद्यमानेति । वर्तमानकालाव- च्छिन्नेत्यर्थः । तत्रेति । पूर्वकालीनवृष्ट्यैव व्याप्तेस्तस्या एव सिद्धिरित्यर्थः । बाधादेव न तत्सिद्धिर- बाधे चेष्टापत्तिरित्युपि बोध्यम् ॥ ७ ॥ प्रत्यक्षत्वादिति वैशेषिकमतेन । न्यायमते समवायभेदसाधनेऽनेकत्वादिकं लिङ्गमिति ध्येयम् ।