(पृष्ठस्य मूलपाठः अत्यन्तं मन्दः/अस्पष्टः (faded/ghost print) अस्ति, यस्य स्पष्टतया पठनं प्रतिलेखनं च अशक्यम् अस्ति।)

---

[पृष्ठे दृश्यमानानि पार्श्वचिह्नानि / शीर्षकाणि]

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

(दक्षिणभागे अवशिष्टाः केचन अंशाः) मु
त्र
सु
म

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

प्राग्व्याहृतिः

विदन्त्येव सर्वे विद्वांसो यद् वेदा एव भारतवर्षस्य भारतीयसंस्कृतेश्च मुख्यमवलम्बनमिति । ते च भगवता कृष्णद्वैपायनेन शिष्याणां ग्रहणकसौर्याय ऋग्यजुःसामाथर्वभेदेन चतुर्धा विभज्य यथाक्रमं पैलवैशम्पायनजैमिनिसुमन्तुभ्यः प्रदत्ताः । कालक्रमेण शिष्योपशिष्यैर्गृहीतास्ते बहुशाखत्त्वमापन्नाः । तदुक्तं व्याकरणमहाभाष्ये पस्पशाह्निके भगवता पतञ्जलिना—

‘एकशतमध्वर्युशाखाः, सहस्रवर्त्मा सामवेदः ।
एकविंशतिधा वाह्वृचम् । नवधा आथर्वणो वेद’ । इति ।

तत्रायं यजुर्वेदः शुक्लकृष्णभेदेन द्विधा । तत्रेयं पौराणिकी वार्त्ता— गुरुणा वैशम्पायनेन कारणविशेषवशात् “मदधीतं परित्यजे”ति क्रोधादभिशप्तो याज्ञवल्क्यो रक्ताक्तानि यजूंष्यवमत् । तानि गुरोराज्ञया तित्तिरिपक्षिरूपधारिभिरितरैर्वैशम्पायनशिष्यैरास्वादितानि । ततो याज्ञवल्क्यवान्तत्वेन म्लानिमापन्नानि तानि कृष्णयजुर्वेद इति संज्ञामावहन् । तित्तिरिभिर्गृहीतत्वेन तैत्तिरीय इति संज्ञान्तरं च । तद्ग्राहकाश्च शाखाप्रवर्त्तका गुरोर्व्रताचरणेन चरकाः, चरकाध्वर्यवश्चेति ख्यातिमापन्नाः ।

वान्तवेदो याज्ञवल्क्यो महता तपसा भगवन्तमादित्यमाराध्य तस्मादयातयामानि यजूंष्याजहार । सृष्ट्यारम्भे ब्रह्मा तस्मात् सामवेदमदूदुहत् । याज्ञवल्क्यश्चेदानीं यजुर्वेदमित्यादित्यमण्डलस्य त्रयीमयत्वं

( II )

सुसिद्धमेव । सम्भवति च तद् यथाद्यत्वे वैज्ञानिका वायोः सकाशात् शब्दं सञ्चिन्वन्तः प्रसारयन्ति, तथा चायं याज्ञवल्क्यः सूर्यमण्डलाद् यजूंषि संजग्राहेति ।

एतान्येव अयातयामानि यजूंषि स्वच्छानीति नाम्ना शुक्लयजुर्वेदो जातः । श्रीमद्भागवत (१२-६-७३)—विष्णुपुराण (३-५-२८) प्रभृतिमतेन वाजिरूपधरेण सूर्येण प्रदत्त इति स वाजसनेयसंज्ञामपि लेभे । वायुपुराण-मतेन तु वाजिरूपिणा याज्ञवल्क्येन वेदो लब्ध इति तदध्येतारो वाजिन उच्यन्ते ।

“अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवल्कयाय धीमते । ६१-२१
यजूंष्यजातयामानि ब्राह्मणा येन केन च ।
अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनोऽभवन्” । ६१-२२ इति

युज्यते चैतत् सजातीय एव सजातीयभाषामवगन्तुमर्हति । नहि अनश्वः अश्वभाषां गृह्णीयादिति अनयोर्द्वयोरपि वाजित्वं संगच्छते नत्वेकस्य ।

यजुर्वेदस्य एकशत १०१ शाखासु कृष्णयजुर्वेदस्य षडशीतिः ८६ शाखाः । तदुक्तं वायुपुराणे—

“वैशम्पायनगोत्रोऽसौ यजुर्वेदं व्यकल्पयत् ।
षडशीतिस्तु येनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः ।” ६१-५ इति

ब्रह्माण्डे—(अ ३५)

“वैशम्पायनशिष्योऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् ।
षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः ।।

तथा—

“षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः ।
सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः” ।। इति

शुक्लयजुर्वेदस्य पञ्चदश १५ शाखा उक्ता विष्णुपुराणे—३-५-२६

“शाखाभेदास्तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् ।
काण्वाद्यास्तु महाभागा याज्ञवल्क्याः प्रकीर्त्तिताः ।। इति

( III )

तथैव वायुपुराणेऽपि— (६१-२६) "इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च संस्मृताः । इति

एतेन शुक्लकृष्णयोर्द्वयोः संहृत्य एकशतम् १०१ अध्वर्युशाखा भवन्ति । इयं च संख्या पतञ्जलिना परिकीर्तिता । वायुपुराणमपि तां संख्यां दृढीकरोति ।

"शतमेकाधिकं कृत्स्नं यजुषां वै विकल्पकाः” (६१-२६) इति ।

कूर्मपुराणमते यजुर्वेदस्य शतं शाखा उक्ताः । तत्र (१-२ अध्याये)

एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा ।
शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत् । इति ।

शौनकीयचरणव्यूहे तु साकल्येन यजुर्वेदस्य शाखाः षडशीति८६ रेव दर्शिताः । "यजुर्वेदस्य षडशीतिर्भेदा भवन्ति इति २-१

देवीपुराणमपि तथैव वक्ति—

"संख्या यजुर्वेदस्य श्रूयताम् ।
षडशीतिविभेदेन मया भिन्नं शिवाज्ञया” । १०७-१८ इति ।

विष्णुपुराणे तु यजुषां वैशम्पायनप्रवर्तिताः सप्तविंशतिः २७, याज्ञवल्क्यप्रवर्तिताः पञ्चदश १५ इति साकल्येन द्विचत्वारिंशत् ४२ शाखा भणिताः ।

उक्तं चात्र—

"यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामुनिः ।
वैशम्पायननामाऽसौ व्यासशिष्यश्चकार वै । ३-५-१

तथा—

'शाखाभेदास्तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् । ३-५-२६ इति

प्रदर्शिताः सर्वे मतभेदाः शाखानां मुख्यामुख्यभेदापेक्षया उक्ता इति व्यवस्थापनेन तेषामविरोधः साधयितुं शक्यते ।

उक्तेषु एकशत-(१०१) शाखासु कासांचन नामान्यप्युपलभ्यन्ते । तत्रादौ कृष्णयजुःशाखा दर्शिताश्चरणव्यूहे ।

( IV )

"तत्र चरकाणां द्वादश भेदा भवन्ति । (१) चरकाः (२) आह्वरकाः (३) कठाः (४) प्राच्यकठाः (५) कपिष्ठलकठाः (६) चारायणीयाः (७) वारायणीयाः (८) वार्त्तान्तवेयाः (६) श्वेताश्वतराः (१०) औपमन्यवः (११) पाताण्डनीयाः (१२) मैत्रायणीयाश्चेति ।

मैत्रायणीया नाम षड्भेदाः भवन्ति— (१) मानवाः (२) वाराहाः (३) दुन्दुभाः (४) छागलेयाः (५) हारिद्रवेयाः (६) श्यामायनीयाश्चेति ।

तत्र तैत्तिरीयका नाम द्विभेदा भवन्ति । (१) औखेयाः (२) खाण्डिकेयाश्चेति ।

तत्र खाण्डिकेया नाम पञ्चभेदा भवन्ति । (१) कालेता (२) शाठ्यायनी (३) हैरण्यकेशी (४) भारद्वाजी (५) आपस्तम्बी चेति ।

तथा शुक्लयजुःशाखाश्चोक्तास्तत्रैव— प्राच्योदीच्यनेऋ त्यवाजसनेया नाम पञ्चदशभेदा भवन्ति ।

(१) जावालाः (२) बौधायनाः (३) काण्वाः (४) माध्यन्दिनेयाः (५) शाफेयाः (६) तापनीयाः (७) कपोलाः (८) पौण्डरवत्साः (६) आवटिकाः (१०) परमावटिकाः (११) पाराशराः (१२) वैणेयाः (१३) वैधेयाः (१४) अद्धाः (१५) बौधेयाश्चेति ।

वायुपुराणेऽपि वाजसनेयशाखास्तत्प्रवर्त्तकनाम्ना प्रदर्शिता यथा—

'याज्ञवल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्व-वैधेय-शालिनः । ६१-२४ मध्यन्दिनश्च शापेयो विदग्धश्चाप्य उद्दलः । ताम्रायणश्च वात्स्यश्च तथा गालव—शैशिरी ।। आटवी च तथा पर्णी वीरणी सपरायणः ६१-२५ इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दश पञ्च च संस्मृताः । ६१-२६ इति

अत्र वाजसनेयशाखानामाख्यायां वायुपुराण—चरणव्यूहयोर्महान् भेदः सम्प्रदृश्यते ।

( V )

आभिर्वेदशाखाभिः सह गृह्यसूत्राणामस्ति सुमहान् सम्बन्धः । गृह्यसूत्राणि हि स्मार्त्तकर्माण्येव प्रदर्शयन्त्यपि शाखाविशेषमाश्रित्य व्यवतिष्ठन्ते ।

तत्र गृह्यो नाम वैवाहोऽग्निः । तदुक्तं खादिरगृह्यसूत्रे— “यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीयात् स गृह्यः” ( १-१-१ ) इति । अत्र पाणिग्रहणमुपलक्षणम्, 'दायाद्यकाल एकेषाम्'(१-२-२)इति पारस्कराचार्यैः कालान्तराहितस्यापि अग्नेरुपदिष्टत्वात्” । सर्वथा गृह्योऽयमग्निः स्मार्त्त एव न श्रौतः । कृतविवाहस्य गृहस्थस्य चतुर्विधपाकयज्ञसम्पादनार्थम् अस्याग्नेर्नितरामावश्यकतास्ति । तेन गृहस्य—गृहस्थाश्रमस्य, हितसाधकत्वेन 'तस्मै हित-(५-१-५)मिति यति गृह्यशब्दो निष्पद्यते । तेन गृहपर्यायैः उपासनावसथशालाशब्दैरपि अयमाख्यायते औपासनाग्निः, आवसथ्याग्निः शालाग्निरिति । विवाहकालाऽऽधेयत्वेन वैवाहिकाग्निरित्यप्यस्य संज्ञान्तरम् । गृह्यशब्दः अग्निपरोऽपि तदग्निसाध्यकर्मसु रूढः । तेन गृह्याणां—गृह्याग्निसाध्यकर्मणां सूत्रं गृह्यसूत्रमिति विग्रहः सम्पद्यते । अत्र सूत्रं नाम संक्षिप्ता भाषा । तल्लक्षणं चोक्तम्—

“अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद् विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः । इति ।

(अस्तोभं-निरर्थपूरणाक्षरवर्जितम्) । अनया वै सूत्रभाषया सर्वाण्येव गृह्याणि आचार्यैरुपनिबद्धानि । तानि च गृह्यसूत्राणि प्रतिवेदं भिद्यन्ते । यथा वाह्वचानाम् आश्वलायनगृह्यसूत्रं शाङ्खायनगृह्यसूत्रं चेत्यादि । छन्दोगानां गोभिलखादिरादीनि गृह्यसूत्राणि । आथर्वणानां कौशिकगृह्यसूत्रम् । तैत्तिरीयाणाम् आपस्तम्बगृह्यसूत्रं, बौधायनगृह्यसूत्रं, सत्याषाढगृह्यसूत्रं, मानवगृह्यसूत्रं, भारद्वाजगृह्यसूत्रं, वाधूलगृह्यसूत्रं, काठकगृह्यसूत्रं, वाराहगृह्यसूत्रं, लौगाक्षिगृह्यसूत्रं चेत्यादीनि गृह्यसूत्राणि भवन्ति । तथा शुक्लयजुर्वेदस्य पञ्चदशानामपि शाखानां

( VI )

पारस्करगृह्यसूत्रमेकमेव गृह्यसूत्रमित्यस्य ग्रन्थरत्नस्य सुमहती प्रतिष्ठा व्यापकता च।

अस्य ग्रन्थस्य प्रणेता पारस्कर इति कात्यायन इति चाख्याद्वयेन प्रख्यायते । अनयोः कात्यायन इति गोत्रजा संज्ञा । पारस्कर इति देशवाचिका च । पारस्करशब्दस्य हि देशवचनत्वं "पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् (६-१-१५७) इत्यस्य पाणिनीयसूत्रस्य विवृत्तौ वार्त्तिक-भाष्यकाराभ्यां वररुचिपतञ्जलिभ्यां "पारस्करो देश" इति अविस्वादं प्रदर्शितम् । स च पारस्करदेशः साम्प्रतिक पारस्यदेशः भवितुमर्हतीत्यनुमीयते शब्दसादृश्यात् ।

एतेनास्य ग्रन्थकर्त्तुः कालोऽप्यनुमातुं शक्यते यदा पारस्यदेशे वैदिकधर्मः ब्राह्मणक्षत्रियादिवर्णविभागश्च समुज्ज्वल आसीत् यदा च बुद्धस्याविर्भावो नाभूत् तदानीमेवास्य ग्रन्थस्य निर्मितिरभूदिति । यदि नाम बुद्धस्य आविर्भावानन्तरमस्य ग्रन्थस्य सृष्टिः स्यात् तर्हि करुणात्मनो बुद्धस्य प्रभावादत्र ग्रन्थे मधुपर्कशूलगवादिकर्मणि पशुवधः स्थानं न लभेत । यदिवा पाणिनिना पारस्कराचार्यसंज्ञायां पारस्करशब्द उदाहृतः स्यात् तर्हि एतस्य पाणिनिप्राग्भावित्वं सुदृढमेव ।

अनेनाचार्येण प्रथमं श्रौतसूत्रं सम्पाद्य परतो गृह्यसूत्रं निरमायि । तच्चास्य "न पूर्वचोदितत्वात् सन्देह" इति ३-१७-४ सूत्रेण कात्यायन-श्रौतसूत्रस्य 'व्रीहीन् यवान् वा हविषि' (१-६-१) इति सूत्रस्य परामर्शात् तथा "प्रोष्येत्य गृहानुपतिष्ठते पूर्ववत् ( १-१८-१ )" इतिसूत्रेण आहिताग्निप्रवासप्रकरणाक्षेपाच्चानुमीयते ।

सकलदेशप्रसिद्धश्चायं ग्रन्थः सूत्रात्मकः । छन्दोवत् सूत्राणि भवन्तीतिवचनात् सूत्रपाठेषु वैदिकी मर्यादाप्याधीयते । वेदे च सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते । तथैवात्र 'अन्नपर्याय वा' (१-१६-११), 'आचार्य्याय भैक्षं निवेदयित्वा' (२-५-८) प्रभृतिस्थलेषु व्याकरणनियमा

( VII )

नापेक्षिताः। सूत्राण्यपि अत्र मन्त्रगर्भितानि। आवश्यकस्थलेषु शाखान्तर- मन्त्राश्चात्र साकल्येनोद्धृताः, स्वशाखामन्त्राश्च प्रतीकमात्रेण । परिशिष्टभागवर्जितोऽयं काण्डत्रयात्मको ग्रन्थः द्विपञ्चाशत् (५२) काण्डिकासम्मलितो मया व्याख्यातः । यमलजननमूलजननशान्त्यादि हरिहरादिभिरप्युपेक्षितमिति मयापि न समाहृतम् । सूत्रविभागश्चात्र पूर्वाचार्याणां सरणिमनुसृत्य मया प्रकल्पितः । क्वचिदतिदीर्घे सूत्रे अर्थग्रहणाय कोमलमतीनां क्लेश आपद्येत इति भिया सूत्रस्य अंशकल्प- नापि कृता (यथा १-१-२ सूत्रे) । साकल्येनात्र दशाधिकानि सप्तशतानि सूत्राणि सन्ति । मन्त्राश्च शाखान्तरीयाः २२६ षड्विंशत्यधिकशतद्वय- परिमिता अत्र उद्धृताः । आकृत्या अदीर्घोऽप्ययं ग्रन्थः अर्थग्रहणावसरे सुदीर्घ इव प्रतीयते ।

पारस्करगृह्यसूत्रग्रन्थस्यास्य कर्क-जयराम-हरिहर-गदाधर- विश्वनाथकृतानि भाष्याण्युपलभ्यन्ते । वासुदेवरेणुदीक्षितयोः व्याख्ये नाममात्रावशेषे । उपलब्धेषु कर्कभाष्यं परमप्रामाणिकमतिप्राचीनं गूढाभिप्रायकं मन्त्रार्थप्रकाशनविधुरं संक्षिप्ततमं च । हरिहरभाष्यं विशदमपि प्रयोगसंवलितमपि मन्त्रार्थशून्यम् । गदाधरभाष्यमसम्पूर्णं विस्तृततममत्युपादेयमपि परीक्षार्थिनामत्तुपयोगि । अन्यद्भाष्यद्वयमपि विस्तृतं दुर्लभं च ! इत्थं भाष्याणां कोमलमतिपरीक्षार्थिछात्राणां पक्षे दुर्ग्राह्यत्वं दुर्लभत्वं चाकलय्य सारल्येन साकल्येन मन्त्रगर्भितानां सूत्राणामाशुग्रहणाय मयायं प्रयत्नः कृतो न पुनः पाण्डित्यप्रकटनाय ।

प्रथमं मया काण्डद्वयस्य व्याख्या कृता । तस्य प्रकाशनाय भारतसर्वकारस्यानुदानमपि प्रार्थितम् । समायाते ततः स्वीकृतिपत्रे पुरीविद्यापीठस्य तात्कालिकप्राचार्यैः डॉ० श्रीजयदेव-(गांगुली) गङ्गोपाध्यायैः एतत् पुस्तकं विद्यापीठप्रकाशनाय दीयतां, पुनश्च सम्पूर्णस्य ग्रन्थस्य व्याख्या अवश्यं करणीयेति अहमनुरुद्धः। तदनुसार- मात्मसम्मतिं प्रदाय अवसरग्रहणानन्तरं तृतीयकाण्डस्य व्याख्याऽपि

( VIII )

कृता यस्याः २१-१२-७६ ख्रीष्टीयदिवसे समाप्तिरभूत् । इयं मदीया व्याख्या मूलसूत्राणां तथा प्राचीनभाष्याणामपि ग्रहणाय मार्गं दर्शयिष्यतीति नाम्ना मार्गदर्शनोति कृता ।

यदि नाम परीक्षार्थिनां छात्राणामन्येषां वा पाठकानामियं मार्गदर्शिनी उपकारलेशं साधयिष्यति, तर्हि आत्मानमहं कृतार्थं मंस्ये । पुरीविद्यापीठस्य साम्प्रतिकप्राचार्यैः डॉ० श्रीहरिहरझामहोदयैर्बहुकार्याकुलैरपि एतस्य प्रकाशनं सादरमारब्धं समापितं चेति तेषु, पूर्वोक्तगङ्गोपाध्यायमहोदयेषु च कृतज्ञतां समर्प्य नरसुलभा दोषा मे स्वोदारतया कृपया मार्जनीया इति भूयो भूयः प्रार्थ्यन्ते सदाशया अन्तर्वाणय इति शम् ॥

विदुषां विधेयः
श्रीकुलमणिमिश्रशर्मा
श्रीसदाशिवकेन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठस्य
लब्धावसरधर्मशास्त्राध्यापकः

पुरी
१२-८-१९८१

पारस्करगृह्यसूत्रस्य विषयसूची

विषयाः (प्रथमकाण्डः)	पृष्ठाङ्काः	विषयाः (द्वितीयकाण्डः)	पृष्ठाङ्काः
ग्रन्थोपक़्रमः	१	चूडाकर्मकेशान्तौ	७४
कुशण्डिका	१	उपनयनम्	८०
आवसथ्याधानम्	४	ब्रह्मचारिव्रतम्	८६
मधुपर्कविधिः	८	स्नातकलक्षणम्	६७
पाकयज्ञभेदाः	१८	उपनयनस्य परमावधिः	६८
विवाहः	१६	समावर्तनम्	१००
नित्यहोमः	४१	स्नातकव्रतम्	१०८
नैमित्तिकहोमः	४३	पञ्च महायज्ञाः	११२
चतुर्थीकर्म	४५	उपाकर्म	११५
पक्षादिकर्म	५०	अनध्यायाः	१२०
गर्भाधानम्	५२	उत्सर्गः	१२३
पुंसवनम्	५३	लाङ्गल‌योजनम्	१२५
सीमन्तोन्नयनम्	५५	श्रवणाकर्म	१२७
सोष्यन्तीकर्म	५७	इन्द्रयज्ञः	१३२
जातकर्म	५८	पृषातक(आश्वयुजी)कर्म	१३४
नामकरणम्	६६	सीतायज्ञः	१३६
वहिर्निष्क्रमणम्	६७	(तृतीयकाण्ड)
प्रवासादागतस्य पुत्रादिदर्शनविधिः	६८	नवयज्ञः	१४३
अन्नप्राशनम्	७०	आग्रहायणीकर्म	१४७
		स्रस्तरारोहणम्	१४६

पारस्करगृह्यसूत्रम्

"मार्गदर्शिनी"सहितम्

तस्मै नमः सदाराध्यपदपङ्कजरेणवे ।
सर्वस्वान्तर्निवासाय विश्वरूपाय शम्भवे ॥ १ ॥
पारस्कराचार्यगृह्यसूत्राणां मार्गदर्शिनी ।
संक्षिप्ता क्रियते व्याख्या छात्राणां सुखबोधिनी ॥ २ ॥

—×—

अथातो गृह्यस्थालीपाकानां कर्म ॥ १-१-१

अथ श्रौतकर्मविधानानन्तरं यतः श्रौतानि कर्माणि विहितानि, स्मार्त्तानि तु विधेयानि, अतः — अस्मात् कारणात्, गृह्यस्थालीपाकानां-गृह्ये-आवसथ्ये अग्नौ, ये पाकाः स्थालीपाकाः ते गृह्यस्थालीपाकाः तेषां कर्म-क्रिया अनुष्ठानमिति यावत्, वक्ष्यते इति शेषः । "प्रोष्येत्य गृहानुपतिष्ठते" ( १-१८-१ ) इत्यादिभ्यः श्रौतकर्मविधानस्य प्राथम्यमवगम्यते ।

---

परिसमूह्योपलिप्योल्लिख्योद्धृत्याऽभ्युक्ष्याऽग्निमुपसमाधाय ॥ १-१-२ (क)

यजमानः सुस्नातः सुप्राक्षालितपाणिपादः स्वाचान्तः वारणादियज्ञियवृक्षोद्भूवासने प्राङ्मुख उपविश्य होमार्थं सप्तविशंत्यङ्गुलं मण्डलं परिलिख्य तत्र परिसमूह्य त्रिभिर्दर्भैः पांशूनपसार्य, उपलिप्य-गोमयोदकेन त्रिवारम् उपलिप्य, उल्लिख्य-खादिरेण हस्त-

( २ )

मात्रेण खड्गाकृतिना स्फ्येन प्रागग्रा उदक्संस्थाः स्थण्डिलपरिमाणाः तिस्रो रेखाः कृत्वा, उद्धृत्य-अनामिकाऽङ्गुष्ठाभ्यां रेखाभ्यः पांशूनुद्धृत्य, अभ्युक्ष्य - मणिकाजलेन अभिषिच्य, । एते परिसमूहनादयः पञ्च भूसंस्कारा इति भर्तृयज्ञः, अग्निसंस्कारा इति कर्काचार्याः । परिसमूहनादि दैवे त्रिः त्रिः पित्र्ये सकृत् सकृत् इत्याचार्याः । अग्निं कर्मसाधनभूतं लौकिकं स्मार्त्तं श्रौतं वा अग्निम् , उपसमाधाय - आत्माभिमुखं पूर्वस्यां दिशि स्थापयित्वा ततः :-

दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीर्य प्रणीय परिस्तीर्यार्थवदासाद्य
१-१-२ (ख)

दक्षिणतः - अग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि, ब्रह्मासनं-कर्मसु तत्त्वज्ञस्य ब्रह्माभिधेयस्य ब्राह्मणस्य, तादृशब्राह्मणाभावे पञ्चाशत्कुश - निर्मितस्य ब्रह्मणः, आसनं - वारणादियज्ञियदारुनिर्मितम् आसनम् आस्तीर्य - कुशैः स्तीर्त्वा, ततः यथाविधि ब्रह्माणं वृत्वा, प्रणीय-वारणं द्वादशाङ्गुलदीर्घं चतुरङ्गुलविस्तारं चतुरङ्गुलखातं प्रणीतापात्रं सव्यहस्ते कृत्वा दक्षिणहस्तपात्रस्थोदकेन पूरयित्वा अग्नेरुत्तरतः संस्थाप्य, परिस्तीर्य-ईशानादि प्रागग्रैः कुशैः अग्नेः परिस्तरणं कृत्वा, अर्थवत्—यावद्भिः पदार्थैः अर्थः प्रयोजनं, तावतः पदार्थान्, अग्नेरुत्तरतः पश्चाद् वा आसाद्य-आसादितान् कृत्वा, ते पदार्थाः यथा :—
१) पवित्रच्छेदनानि त्रीणि कुशतरुणानि (२) पवित्रे साग्रे अनन्तर्गर्भे द्वे कुशतरुणे (३) प्रोक्षणीपात्रं वारणं द्वादशाङ्गुलदीर्घं करतलसम्मितखातं पद्मपत्राकृति कमलमुकुलाकृति वा (४) आज्यस्थाली तैजसी मृण्मयी वा द्वादशाङ्गुलविशाला प्रादेशोच्चा (५) तथैव चरुस्थाली (६) सम्मार्ग-कुशाः त्रयः (७) उपयमनकुशाः त्रिप्रभृतयः (८) समिधः तिस्रः पालाश्यः प्रादेशमात्र्यः (६) स्रुवः खादिरो हस्तमात्रोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रखात-परिणाहवर्त्तुलपुष्करः (१०) आज्यं गव्यम् (११) चरुश्चेद् व्रीहितण्डुलाः (१२) तण्डुलादिपूर्णपात्रं, वरो वा यथाशक्ति हिरण्यादि द्रव्यं चेति आसाद्य, ततः—

( ३ )

पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणीः संस्कृत्यार्थवत् प्रोक्ष्य निरूप्याज्यमधिश्रित्य पर्यग्नि कुर्यात् ॥ १-१-२ (ग)

पवित्रे कृत्वा - पवित्रच्छेदनेः त्रिभिः कुशतरुणैः द्वे कुशतरुणे अग्रतः प्रादेशमात्रं विहाय प्रच्छिद्य, प्रोक्षणीः-प्रोक्षणार्थाः अपः संस्कृत्य, संस्कारप्रकारो यथा-प्रोक्षणीपात्रं प्रणीतासन्निधौ निधाय तत्र प्रणीतोदकमासिच्य पावित्राभ्यामुत्पूय, तत्र पवित्रे संस्थाप्य दक्षिणहस्तेन प्रोक्षणीपात्रमानीय सव्ये पाणौ कुर्यात् । अर्थवत् प्रोक्ष्य—अर्थवन्ति प्रयोजनवन्ति आसादितानि द्रव्याणि आसादनक्रमेण प्रोक्ष्य, ततः असञ्चरे-अग्निप्रणीतयोर्मध्ये प्रोक्षणीपात्रं निधाय, आज्यं निरूप्य—आसादितम् आज्यम् अग्नेः पश्चात् निहितायामाज्यस्थाल्यां निक्षिप्य, अधिश्रित्य-आज्यस्थालीम् अग्नौ आरोप्य, पर्यग्नि कुर्यात्—ज्वलदुलमुकम् आज्यचर्वोः समन्तात् प्रदक्षिण परिभ्रामयेत् ।

स्रुवं प्रतप्य संमृज्याऽभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य निदध्यात् ॥ १-१-३

स्रुवं पूर्वोक्तलक्षणं, प्रतप्य — अधोमुखं प्राञ्चम् अग्नौ तापयित्वा, वामहस्ते धृत्वा, संमृज्य — दक्षिणहस्तेन सम्मार्गकुशाग्रैः मूलतः अग्रपर्यन्तं (तं स्रुवं) सम्यक् मार्जयित्वा, अभ्युक्ष्य-प्रणीतोदकेन च अभिषिच्य, पुनः प्रतप्य-पूर्वोक्तविधिना तापयित्वा, निदध्यात्-दक्षिणतः स्थापयेत् ।

आज्यमुद्वास्योत्पूयावेक्ष्य प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुपयमनान् कुशानादाय समिधोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य जुहुयात् । १-१-४

आज्यं— होमार्थं स्थापितं गवां घृतम्, उद्वास्य — उत्थाप्य उत्पूय-पूर्वपवित्राभ्यां संस्कृत्य, अवेक्ष्य—आज्यं दृष्ट्वा, ततः अपद्रव्यं, निष्कास्य, प्रोक्षणीः—प्रोक्षणार्था अपः च पूर्ववत्—पूर्ववत् पवित्राभ्यां उत्पूय उपयमनान् कुशानादाय—उपयमनकुशान् दक्षिणहस्तेन आनीय

( ४ )

सव्ये पाणौ कृत्वा, समिधोऽभ्याधाय—उत्तिष्ठन् समिधः वह्नौ प्रक्षिप्य, पर्युक्ष्य—सपवित्रेण प्रोक्षणीयुदकेन दक्षिणचुलुकेन गृहीतेन ईशानादि उदगपवर्गम् अग्निं परिषिच्य, जुहुयात्—आधारादीन् होमान् कुर्यात् ।

तत्र संस्रवपात्रं प्रणीताग्न्योर्मध्ये स्थापयेत् (१) प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये न मम । (२) इन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय न मम, इत्याहुतिद्वयम् आधारः । आधारे प्रजापतिहोमः स्वाहाकारपर्य्यन्त उपांशुः (१) अग्नये स्वाहा, (२) सोमाय स्वाहा इत्याहुतिद्वयम् आज्यभागहोमः ।

एष एव विधिर्यत्र क्वचिद्धोमः । १-१-५

एषः परिसमूहनादिपर्युक्षणान्तः, विधिः एव—न मन्त्राः, यत्र क्वचित्—लौकिके स्मार्त्ते वा अग्नौ, होमः तत्र वेदितव्यः । इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे प्रथमाकण्डिका ।

---

आवसथ्याधानं दारकाले । १-२-१

अवसथः—गृहं, तत्र भवः आवसथ्यः—गृह्याग्निः, तस्य आधानं स्थापनं दारकाले—विवाहकाले चतुर्थीकर्मानन्तरं कुर्यात् । एतन्मतेन वैवाहिकः अग्निः न गृह्याग्निः, आवसथ्याधानं दारकाले इत्यादिना अग्न्याधानस्य पृथगुक्तत्वात् । चतुर्थीकर्मणः प्राक् पत्न्याः भार्यात्वस्य अनुपपत्तेः । आधानस्य कालविकल्पमाह—

दायाद्यकाल एकेषाम् । १-२-२

एकेषाम् आचार्य्याणां मते दायाद्यकाले—भ्रातॄणां पितृधन-विभागकाले आवसथ्याधानं विधेयम् । अविभक्ते हि पितृधने सर्वेषां

( ५ )

भ्रातॄणां स्वत्वस्य साधारणत्वेन आधानकर्मणि धनस्य विनियोगानर्हत्वात् । अतः भ्रातृमतां विभक्तानाम् आधाने अधिकारः अभ्रातृकस्य तु दारकाले इति व्यवस्थितो विकल्पः ।

आहरणपक्षमाह :—

वैश्यस्य बहुपशोर्गृहादग्निमाहृत्य । १-२-३

वैश्यस्य – तृतीयवर्णस्य, बहुपशोः – पशुभिः समृद्धस्य, गृहात् अग्निम् आहृत्य — वाद्यवेदघोषाद्युत्सवपुरःसरम् आनीय पञ्च-भूसंस्कारसंस्कृते स्थण्डिले तमग्निमुपसमाधाय ब्रह्मोपवेशनादि ब्राह्मणभोजनान्तं कर्म कुर्यात् ।

चातुष्प्राश्यपचनवत् सर्वम् । १-२-४

चत्वारः ब्राह्मणाः प्राश्नन्ति भक्षयन्ति यस्मिन् कर्मणि तत् चातुष्प्राश्यम् । तदर्थं यत् पचनं — पाकः, तत् चातुष्प्राश्यपचनम् तद्वत् सर्वं — सर्वं कर्म कुर्यात् । अयमेव पक्षः आचार्येण पूर्वपक्षरूपेण उपन्यस्तः न तु सम्मत इति कर्कोपाध्यायाः ।

आरणेयपक्षमाह :—

अरणिप्रदानमेके । १-२-५

एके आचार्याः अरणिप्रदानं, प्रशब्दः उपशब्दस्यार्थे, प्रदानम् उपादानं कारणम् उत्पत्तिस्थानम् । अतएव अरणिः प्रदानम् उत्पत्तिस्थानं यस्य अग्नेः सोऽरणिप्रदानः । तम् अरणिप्रदानम् अग्निम् आदधीत इति मन्यन्ते ।

पञ्चमहायज्ञा इति श्रुतेः । १-२-६

आरणेयस्य अग्नेः आधेयत्वे युक्तिं दर्शयति । पञ्चमहायज्ञानां श्रौतत्वात् आरणेये अग्नौ तेषाम् अनुष्ठानं युक्तम् इति अभिप्रायः ।

( ६ )

अग्न्याधेयदेवताभ्यः स्थालीपाकग्ँ श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वा-ज्याहुतीर्जुहोति । १-२-७

यजमानः अग्न्याधानकर्म करिष्यन् ब्रह्मोपवेशनादि आज्यभागान्तं कर्म कृत्वा अग्न्याधेयदेवताभ्यः — श्रौतस्य अग्न्याधेयस्य देवताः पवमानोऽग्निः पावकोऽग्निः, शुचिः, अदितिश्च ताभ्यः, चतसृभ्यः देवताभ्यः, स्थालीपाकं—चरुं, श्रपयित्वा—यथाविधि पक्त्वा आज्यभागौ—आघारपूर्वकौ आज्यभागौ हुत्वा, आज्याहुतीः-आज्येन आसादितेन संस्कृतेन घृतेन आहुतीः वक्ष्यमाणाः जुहोति ।

अत्र अग्न्याधेयदेवताभ्य इति बहुवचनम् अग्न्याधेयस्य चतस्रो-देवता इति ज्ञापयति, अग्निरैका, अदितिर्द्वितीया इति देवताद्वयशङ्कां च निराकरोति । विशिष्टस्य देवतान्तरत्वमिति जैमिनीये इन्द्रमहेन्द्राधिकरणे निर्णीतत्वात् । पुनश्च आज्याहुतीनां किं स्थानमिति प्रदर्शनार्थम् "आज्यभागाविष्ट्वा" इत्युक्तम् ।

त्वन्नोऽअग्ने, सत्वन्नोऽअग्न' इमम्मे वरुण' तत्त्वायामि, येते शतम्' अयाश्चाग्ने 'उदुत्तमं' भवतन्न 'इत्यष्टौ । १-२-८

त्वन्नो अग्न इत्यादयः मन्त्रप्रतीकाः । अष्टग्रहणं तु मन्त्रप्रतीकेषु भ्रमवारणार्थम् । सम्पूर्णमन्त्रा यथा—

ओं त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः ।
यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषाग्ँसि प्रमुमुग्ध्यस्मत् ॥ १

ओं सत्वंनो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ ।
अवयक्ष्व नो वरुणंँरराणो वीहि मृडीकग्ँसुहवो न एधि ॥ २

ओं इमं मे वरुण श्रुधी हवमद्या च मृडय । त्वामवस्युराचके ॥ ३

ओं तत्त्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः ।
अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशग्ँस मा न आयुः प्रमोषीः ॥ ४

( ७ )

ओँ येते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः ।
तेभिर्नो अद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः ॥ ५
ओँ अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित्त्वमया असि ।
अयानो यज्ञं वहास्ययानो धेहि भेषजम् ॥ ६
ओँ उदुत्तमं वरुणपाशमस्मदवाधमं वि मध्यमँ श्रथाय ॥
अथावयमादित्यव्रते तवानागसोऽदितये स्याम ॥ ७
ओँ भवतं नः समनसौ सचेतसावरेपसौ ।
मा यज्ञँ हिँषिष्टं मा यज्ञपति जातवेदसौ शिवौ भवतमद्य नः ।
इत्येतैः अष्टभिर्मन्त्रैः अष्टावाज्याहुतीर्जुहोति ।

पुरस्तादेवमुपरिष्टात् स्थालीपाकस्याग्न्याधेयदेवताभ्यो हुत्वा जुहोति । १-२-६

अग्न्याधेयदेवताहोमस्य पुरस्तात्—पूर्वं, पूर्वोक्ता अष्टौ आज्याहुतीः यथा जुहोति, एवम्—अनेन पूर्वोक्तप्रकारेण । स्थालीपाकस्य चरोः “अत्र अवयवलक्षणा षष्ठी” चरुमित्यर्थः । अग्न्याधेयदेवताभ्यः हुत्वा उपरिष्टात्—परतः अष्टौ आज्याहुतीः जुहोति । प्रथमम् अष्टाभिर्मन्त्रैः आज्यहोमः ततः अग्न्याधेयदेवताभ्यः चरुहोमः । ततः—पुनरष्टाभिर्मन्त्रैराज्याहोम इति क्रमः ।

स्विष्टकृते च । १-२-१०

ततः स्विष्टकृते—अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति स्रुवेण चरुं जुहुयात् च शब्दात् चरुहोमः प्रतीतः ।

अयास्यग्नेर्वषट्कृतं यत् कर्मणात्यरीरिचं देवा गातु विद इति । १-२-११

स्विष्टकृद्धोमानन्तरम् अयास्यग्न इति मन्त्रेण एकामाज्याहुतिं जुहुयात् ।

( ८ )

मन्त्रार्थः— (गौत्तम ऋषिः गायत्रीछन्दः, गातुविदोदेवा देवताः आज्याहोमे विनियोगः) हे गातुविदः यज्ञवेत्तारः देवाः अग्नेः ! अग्नि-सम्बन्धि यत् वषट्कृतं—हुतं कर्मणा-विधिना अत्यरीरिचम्—अधिकं कृतवानस्मि तत् भवतां प्रसादात् अयासि—अव्याहतम् अस्तु । ततः ब्रह्मान्वारब्धः भूः स्वाहा, भुवः स्वाहा, स्वः स्वाहा, त्वन्नोअग्ने, अयाश्चाग्ने, येतेशतम्, उदुत्तमं तथा प्रजापतये स्वाहा इति नवाहुतीः आज्येन जुहुयात् ।

बर्हिर्हुत्वाप्राश्नाति । १-२-१२

ततः बर्हिः—परिस्तरणकुशान् हुत्वा—वन्हौ प्रदीष्य हुतशेषं संस्रवं प्राश्नाति । अत्रहुतशेषप्राशनस्य कर्माङ्गत्वेन विहितत्वात् अकरणे कर्मवैगुण्यात् प्राशनं विधेयम् । तस्मात् अनेन प्राशनेन परवर्त्तिवैश्व-देवादिकर्मसु अधिकारहानिः न भवति । अयं बर्हिहोमः विधानवलात् अग्न्याधाने एव भवति नान्यत्र कर्मसु ।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । १-२-१३

ततः—समाप्ते कर्मणि ब्राह्मणभोजनं—ब्राह्मणस्य ब्राह्मणयोः ब्राह्मणानां वा भोजनं यथाशक्ति दद्यात् । आरणेयपक्षे अरणि-निर्माणादि विधानं ग्रन्थान्तरादवलोकनीयम् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे द्वितीया-कण्डिका ॥

---

षडर्घ्या भवन्ति । १-३-१

षट्—आचार्यादयः षट्पुरुषाः, अर्घ्याः-अर्हार्हाः, मधुपर्कयोग्याः भवन्ति । ते के इत्यपेक्षायाम—

( ६ )

आचार्य्यमृत्विजंवैवाह्यो राजा प्रियः स्नातक इति । १-३-२

आचार्य्यः—उपनयनपूर्वकं वेदाध्यापकः । ऋत्विक्—श्रौतस्मार्त्त-कर्मसंपादनार्थं वृतो ब्रह्मादिः, वैवाह्यः वरः । राजा अभिषेकादि-गुणयुक्तः प्रजापालने अधिकृतः क्षत्रियः । प्रियः—सखा, स च उत्कृष्ट-जातिः समानजातिर्वा, स्नातकः-ब्रह्मचर्याश्रमात् समावृत्तः, स आचार्य्यस्य अर्घ्यो भवति नान्यस्य । तदुक्तं मनुना—

"तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।
स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा ॥" ३-३

इति—एते षट् आर्घार्हा भवन्ति !

प्रतिसम्वत्सरानर्हयेयुः । १-३-३

प्रतिसंवत्सरान्—प्रतिसंवत्सरमागतान् एतान् आचार्यादीन् अर्हयेयुः-मधुपर्केण पूजयेयुः । न तु संवत्सरात् पूर्वमागतान् ।

यक्ष्यमाणास्त्वृत्विजः । १-३-४

तु - किन्तु, यक्ष्यमाणाः—यज्ञं करिष्यन्तः यजमानाः, ऋत्विजः याजकान् ब्रह्मप्रभृतीन् संवत्सरमध्येऽपि अर्हयेयुः.नात्रसंवत्सरनियमः संवत्सरात् परमपि यागं विना नैते अर्हणीयाः ।

अहणप्रकारो यथा—

आसनमाहार्याह— साधुभवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्त-मिति । १-३-५

यजमानः केनचित् पुरुषेण, आसनं—वारणादिदारुममयीपीठादि आहार्य्य— आनाय्य, आह— वदति "साधुभवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्तमिति" अस्यार्थः—भवान्—अर्च्यः, साधु—सुखम्, आस्ताम्—उपविशतु भवन्तम्-अर्चनीयं वयम्, अर्च्चायिष्यामः—पूजयिष्यामः अत्र बहुवचनं भार्यापुत्रादिसर्व—गृहजनापेक्षम् ।