परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१६२ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- ध्वनितं चेदं 'स्थानेऽन्तरतम' इति सूत्रे भाष्ये । शास्त्रानर्थक्यन्तु वृद्धिसंज्ञासूत्रे तिरस्कृतम् । सामान्यशास्त्रेणोत्पत्तिस्तु सरूपसूत्रस्थकैयट- रीत्या प्रधानानुरोधेन गुणभेदकल्पना तावत्प्रकृतिकल्पनया कार्या, प्रत्यय- निवृत्तौ च तत्कल्पितप्रकृतेरपि निवृत्तिः कल्प्येति गौरवमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ४१ ॥ परान्नित्यं बलवत् ॥ ४२ ॥ — : ० : — कृताकृतप्रसङ्गित्वात् । तत्र अक्लृप्ताभावकस्य अभावकल्पनापेक्षया सम्भवात् । निवृत्तिश्च तज्ज्ञानधर्मिकभ्रमत्वप्रकारकज्ञानरूपा । तत्साधुत्वे पुण्यजनकता- वच्छेदकत्वाभावप्रकारकज्ञानरूपा वा । पूर्वशास्त्रेण तादृशसाधुत्वबोधनस्य फलन्तु साधुष्वेव शास्त्रं प्रवर्तते इति नियमानुसारेण उत्तरशास्त्रप्रवृत्तये तदीयोद्देश्यतावच्छे- दकसम्पादनमेव, तेन भाष्यीय-गगर्यादिशब्देषु न शास्त्रप्रवृत्तिरिति दिक् । ध्वनितमिति । तत्र हि तस्य सूत्रस्य जातानामान्तरतमादेशानां निवर्तकत्व- मुक्तम् ॥ ४१ ॥ परान्नित्यं बलवत् । 'नित्यं परशास्त्रावधिकबलवत्, कृताकृतप्रसङ्गित्वादित्यनुमान- प्रयोगः । ननु उत्सर्गबहिरङ्गयोर्नित्यत्वेऽपि तदपेक्षयाऽनित्यापवादान्तरङ्गयोर्बलवत्त्वेन हेतोर्व्यभिचार इति चेन्न । साध्यदलीयपरपदार्थे अन्तरङ्गापवादभिन्नत्वरूपविशेषण- दानेनादोषात् । न चैवमपि अनित्यपरशास्त्रस्यैव 'विप्रतिषेध' इति शास्त्रेण प्राबल्य- बोधनाद्धेतोर्बाधितत्वमिति वाच्यम् ; अनेन नित्यस्य प्राबल्यबोधनेन विप्रतिषेधाभावात् तत्सूत्राप्राप्त्या बाधासम्भवात् । न च श्रुतत्वाद्धिप्रतिषेधसूत्रसहकृतेन पूर्वानुभावेन पूर्वं- मनित्यपरशास्त्रस्य बलवत्त्वे प्रमाणनिश्चिते बाधितत्वादेतस्य अनुमानस्यासम्भव इति वाच्यम् ; विप्रतिषेध इत्येतच्छब्दोच्चारणसामर्थ्यादेव पूर्वमेतत्प्रवृत्तेर्ज्ञापनेनादोषात् । 'परानित्यमि'त्यत्र परपदमनित्यपरम्, तेन अनित्यपूर्वशास्त्रस्य नित्यशास्त्रावधिक- परत्वाभावेऽपि तद्बाधकत्वं नित्यपरशास्त्रस्य सिद्धयति । अत एव च 'परत्वान्नित्यत्वा- च्चे'ति भाष्यादिग्रन्थाः सङ्गच्छन्ते । अत्र हेतुदले त्रैपादिकभिन्नत्वे सतीति निवेशनीयम्, तेन नित्यत्रैपादिकस्य सापादिकाऽनित्यापेक्षया बलवत्त्वविरहेऽपि न क्षतिः । एवं 'पूर्वात् परं बलवदि'ति पूर्वोक्तानुमानेऽपि पूर्वपदार्थे नित्यान्तरङ्गापवादभिन्नत्वं हेतुदले त्रैपा- दिकभिन्नत्वं च निवेशनीयमित्यन्यत्र विस्तरः । ननु पक्षतावच्छेदकस्यैव हेतुत्वेन अन्वयदृष्टान्ताभावेन हेतोरप्रयोजकत्वशङ्का तदवस्थैवेत्यत आह—तत्राक्लृप्तेति । बाधद्वयकल्पनापेक्षया एकस्य बाधस्य कल्पने पेक्षतया समुच्चितोभयपदव्यावृत्तेरपि एकपदस्य प्राप्तस्य व्यावत्याभावात् । अनुदात्तेङिद्धातो- रात्मनेपदमेवेति नियमेन सिद्धेरेतत्सूत्रं व्यर्थमिति तु वक्तुमशक्यम् ; आत्मनेपदनिमित्तहीनाद् धातोरुभयपदप्राप्तेः ॥ ४१ ॥

'? No, look at the conjunct: ह् + र = ह्र. Below it is nothing, so ह्र. Then द: जिह्रदि'ति. Wait! What root has aṅga 'जिह्रद्'? Wait! 'ह्राद्' (ह्रादेः) -> णिच् -> ह्रादि -> चङ् -> जिह्राद् -> ह्रस्व -> जिह्रद्! 'मा भवान् अजीह्रदत्' / 'मा भवानुजिह्रदत्' (with un-? No, 'मा भवानजीह्रदत्' or 'मा भवान् अजिह्रदत्')! Wait, look at the text in L24: "'मा भवानजीह्रदि'ति"?! Wait! Look at the first letters of the quote: ' म ा भ व ा न [ु or ज?] ... Wait! Look closely at the letter after 'भवान्': It is 'अ' or 'उ'? It's 'अ'! Wait, look: ' म ा भ व ा न जी ह्र दि ' ति ! Wait, is it "अजीह्रदत्" or "अजीह्रदिति"? Look: ' म ा भ व ा न (भवान्) then: अ (a) जी (jee) ह्र (hra) दि (di) ' त ि (ti) Wait, why "दि'ति"? Wait, in

् करणे, which is उभयपदी (डुकृञ् is ञित् and स्वरितेत्)! So by 1.3.72 ‘स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले’, it gets आत्मनेपद (or नियम: ञितः कर्त्रभिप्राये एव आत्मनेपदम्)! And look at line 10: ‘करिष्यते’ इति ! Let's re-examine line 10: द्वितीयोदाहरणम्—‘करिष्यत’ इति or ‘करिष्यते’ इति? Look at 'त' in 'करिष्यत': above the त, there is a faint stroke, or is it 'करिष्यते'? Wait, in "करिष्यते", the 'े' matra might be slightly light, or it might be 'करिष्यते'. Let's look very closely: Yes, there is a slant stroke above 'त' in 'करिष्यते'! It is ‘करिष्यते’ इति ! And in line 11: ‘स्वरितञित’ or ‘स्वरितञितः’? Look at the end of the quote: ‘स्वरितञितः’ इत्यस्य ! Wait, does it have visarga inside the quote? Line 11: ‘स्वरित ञित’ or ‘स्वरितञितः’? There is a visarga! ‘स्वरितञितः’ ! Wait, is there

४६-४८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १६५ यदा तु शास्त्रव्यतिरेकेण तद्विधेयकार्ययोरेव नित्यत्वादिविचारो यदाऽपि व्यक्तिविशेषाश्रयणाभावः, तदाऽऽह— क्वचित् कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता ॥ ४६ ॥ —: ❀ :— कृते द्वितीये नित्यत्वेनाभिमतस्य पुनः प्रसङ्गमात्रं नित्यत्वव्यवहारे प्रयोजकम् , न तु बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्गोऽपि तथेति भावः ॥४६॥ तदाऽऽह— यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥ ४७ ॥ —: ✻ :— क्वचित्तु बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्ग एव गृह्यते ; तदाऽऽह— यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ॥ ४८ ॥ —: ❀ :— परत्वाद् गुणे कृते रूपासिद्धिरत आह—यदा त्विति । एवञ्च लक्ष्यानुरोधादेषैव परिभाषा तत्र स्वीक्रियत इति भावः । कृताकृतप्रसङ्गि नित्यमिति प्रथमांशघटकप्रसङ्गांशे बाधकाबाधितत्वरूपविशेषण- सत्त्वासत्त्वद्वैविध्येनोक्तपरिभाषाऽपि द्विविधेत्याशयेऽऽनाह—कृते द्वितीय इति ॥ ४६ ॥ बाधकाबाधितफलोपहितप्रसङ्ग एवेति । इदमेव तु सार्वत्रिकमिति तत्त्वम् । कृते द्वितीय इतीति । यस्य च लक्षणान्तरेणेत्यस्योदाहरणं त्वामाचष्टे, त्वापयती'- त्यादि । मपर्यन्तस्य त्वमौ पररूपात्पूर्वं नित्यत्वाट्टिलोपः, वृद्धिः, पुक् । अत्र पररूपे कृते एकचा- त्वात् 'प्रकृत्यैकाजि'ति प्रकृतिभावेऽपि टिलोपस्य प्रसङ्ग इति यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यमिति प्रकृतपरिभाषया नित्यत्वात् टिलोपस्यैव प्रवृत्तेः । न चान्तरङ्गतवात्पररूपे प्रत्येकाजिति प्रकृतिभावे च 'त्वादयति, मादयति' इत्येवं रूपमिति वाच्यम् ; 'नाजानन्तर्यं' इति सत्त्वे तन्निषेधात्, तदसत्त्वे अन्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वाच्च । नन्वेवमपि वार्णपरिभाषया टिलोपस्यैव प्रवृत्तेष्टिलोपस्य नित्यत्वं नोपयुज्यत इति चेत्, तदा उदाहरणान्तरं मृग्यम् । धर्मिग्राहकमानाद्भावकार्य विषय एव वार्णपरिभाषा-प्रवृत्तिरित्यन्ये ॥ ४६ ॥ सार्वत्रिकमितीति । एतद्वचनोदाहरणं 'स्योनः' इति । अत्र 'गुणात् पूर्वं नित्यत्वादूठ् गुणस्तु ऊठि यणा बाधितत्वादनित्य' इति मूले स्पष्टम्, 'अस्मै' इति च कौमुद्यां स्पष्टम् ।

१६६ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे— सप्तमे कैयटेन एतदुपष्टम्भकं लोकव्यवहारद्वयमुदाहृतम्—'वालि- सुग्रीवयोर्युध्यमानयोर्भगवता वालिनि हतेऽपि सुग्रीवस्य वालितः प्राबल्यं न व्यवहरन्ति, भगवत्सहायैः पाण्डवैर्जये लब्धेऽपि पाण्डवानां प्राबल्यं व्यवहरन्ति चे'ति । सर्वं चेदं लक्ष्यानुरोधाद् व्यवस्थितम् ॥ ४८ ॥ ‘लुटः प्रथमस्ये’ति सूत्रे भाष्ये— स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवन्विधिर्नित्यो भवति ॥ ४९ ॥ —: ✤ :— इति पठ्यते । उपष्टम्भकमिति । ष्टभिधातौ सकारटकारयोरुपदेशे सत्त्वेन आद्यसकारस्य ष्टुत्वेन षकारो न षत्वेनेति बोध्यम् । व्यवहारद्वयमिति । अत्र केचित्—रामायणे वालिसुग्रीवयोर्युद्धप्रसङ्गे सुग्रीव- पलायनस्य रामकर्तृकवालिहननस्य च सुप्रसिद्ध्या सुग्रीवस्य वालितः प्राबल्यं न व्यवहरन्तीति युक्तमेव। एवं भारते युद्धे भगवत्कर्तृक-शस्त्रग्रहणाभावप्रतिज्ञायाः पाण्डवकर्तृक-कौरवपराजयस्य च स्पष्टमुल्लेखात् कौरवेभ्यः पाण्डवानां प्राबल्यं व्यवहरन्तीत्येतदपि युक्तमेवेति दृष्टान्त-दार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तं वैषम्यम् ; अन्तर्यामितया प्रेरणामात्रेण तत्त्वं तु उभयसाधारणमित्ययुक्तोऽयं सन्दर्भंविरुद्धो ग्रन्थ इति वदन्ति । परे तु—भगवता युद्धे शस्त्रग्रहणाभावरूपस्वप्रतिज्ञायाः परिरिरक्षिषया शस्त्र- ग्रहणेऽकृतेऽपि पाण्डवशस्त्रादिषु विशेषशक्त्युत्पादनादिद्वारा सैनिकद्वारा राजेव शत्रून् जिघांसुर्भगवान्नैव कौरवान् विजये । अत एव ‘निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्’ इत्यनेन भगवान् स्वप्रतिज्ञाभङ्गभिया स्वयं साक्षात् शस्त्रमदिधीर्षुरर्जुनं समबोधयत् । इत्थं च यथा ततोऽधिकबलवत्त्वव्यवहारप्रयोजकस्य वालि-कौरवदमनकर्तृत्वस्य मुख्यबीजस्य भगवत्येव सत्त्वेऽपि नोभयत्र तद्व्यवहारः, एवं कृताकृतप्रसङ्गरूपस्य बलवत्त्वप्रयोजकमुख्य- व्यवहारस्य न सर्वत्र बलवत्त्वप्रयोजकत्वमित्यत्यन्तसन्दर्भशुद्धः समदृष्टान्त-दार्ष्टान्तिको ग्रन्थ इति ग्रन्थतत्त्वविदो विदाङ्कुर्वन्त्विति प्राहुः ॥ ४८ ॥ स्वरभिन्नस्येति । स्वरेण भिन्नस्येत्यर्थः । स्वरोऽपि शब्दान्तरत्वसम्पादक इति भावः । एतत्परिभाषोदाहरणं 'दध्युदकमि'ति । अत्र हि 'दधि+उदकमि'ति स्थिते अत्र केचिदिति । हैमवतीकारा इति तदर्थः ॥ ४८ ॥ मूले—लुटः प्रथमस्येति सूत्रे भाष्य इति । तत्र हि “श्वः कर्ता' इत्यत्र ‘तास्यनु- दात्तेत्' इति स्वरस्य डारौरसाञ्च प्राप्तेः परत्वात्प्राप्तमनुदात्तं बाधित्वा नित्यत्वात् डा इत्युक्त्वा अनुदात्तस्यापि कृताकृतप्रसङ्गितया नित्यत्वमाशङ्क्य, शब्दान्तरस्य प्राप्त्या तस्यानित्यत्वे उक्ते डाशब्दोऽपि भिन्नस्वरस्य प्राप्नुवन्नित्य इत्युभयोरनित्यत्वात् परत्वादनुदात्तस्वर” इत्युक्तम् ।

४९ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १६७ यत्र त्वेकस्यैव कार्यस्य परत्वं नित्यत्वं च, तत्रेच्छयाऽन्यतरत्तदुभयं वा तस्य बलवत्त्वे नियामकमुल्लेख्यम् । अत एव तत्र तत्र परत्वान्नित्य- त्वाच्चेति भाष्ये उच्यते । वस्तुतस्तत्र परत्वादित्युक्तिरेकदेशिनः । स्पष्टं चेदं विप्रतिषेधसूत्र- कैयटे । 'णौ चङि'ति ह्रस्वापेक्षया नित्यत्वान्तरङ्गत्वप्रयुक्तद्वित्वस्य प्रथमतः प्रवृत्तौ नित्यत्वादित्येव भाष्य उक्तम् । एवं नित्यान्तरङ्गयोर्बलवत्त्वमपि यौगपद्यासम्भव एवेति बोध्यम् ॥ ४९ ॥ नब्विषयस्येत्याद्युदात्तत्वेन इकारस्यानुदात्तस्य यणादेशः प्राप्नोति । उदके केवल इति कृते तु 'उदात्तस्ये'ति स्वरान्तरस्य प्राप्तत्वेन यणादेशोऽनित्यः । तथा च तं बाधित्वा उदके केवल इत्यस्य परत्वात्प्रवृत्त्याऽन्तोदात्तस्य यणि 'उदात्तस्वरितयोर्यण' इति स्वरितत्वमुकारस्य सिद्ध्यतीति भावः । अन्यतरत्तदुभयं वेति । न च तस्य नित्यत्वे तुल्यबलविरोधाभावेन विप्रति- षेधसूत्राप्रवृत्तेरेतदयुक्तमिति वाच्यम् ; विप्रतिषेधे नित्यान्तरङ्गापवादभिन्नेन पूर्व- शास्त्रेण सह परशास्त्रस्य विरोधे सति परं कार्यमिति विप्रतिषेधसूत्रार्थेन परशास्त्रस्य नित्यत्वेऽपि पूर्वशास्त्रस्य नित्यत्वाद्यभावेन विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तौ बाधकाभावात् । पूर्वपदार्थे नित्यादिभिन्नत्वविशेषणदानेनोपपत्तौ परपदार्थेऽपि तद्विशेषणदाने माना- भावात् । तुल्यबलविरोध इति वृत्तेरपि तुल्यबलेन नित्यादिभिन्नेन पूर्वशास्त्रेण सह विरोध इत्येवार्थः, न तु 'तुल्यबलयोर्विरोधे' इत्यर्थो मानाभावात् फलाभावाच्च । न च द्वयोर्नित्यत्वेऽन्तरङ्गत्वे वा परत्वाद् बाधो न स्यात् पूर्वशास्त्रस्य तद्भिन्नत्वा- भावादिति वाच्यम् ; स्ववृत्तिनित्यत्वाभावविशिष्टं यन्नित्यत्वं तदभाववता स्ववृत्ति- तन्निरूपितान्तरङ्गत्वाभावविशिष्टं यदन्तरङ्गत्वं तदभाववता चेति पूर्वपदार्थे विशेषणदानेन अदोषात् । एवं 'परान्नित्यमि'त्यत्र परपदार्थे स्ववृत्तितन्निरूपिता- न्तरङ्गत्वाभावविशिष्टं यदन्तरङ्गत्वं तदभाववतेति विशेषणं देयम्, तेन द्वयोरन्त- रङ्गत्वेऽपि नित्यत्वाद् बाधसिद्धिरिति दिक् । पूर्वशास्त्रस्य नित्यान्तरङ्गत्वापवादत्वे तु अतुल्यबलत्वं स्पष्टमेव । अत्रैवोपोद्- बलकमाह—अत एवेति । परत्वादित्युक्तिरेकदेशिन इति । पूर्वोक्त-यत्त्वित्यादिना प्रतिपादित-केचिन्मते तु नित्यत्वादित्युक्तिरेवैकदेशिन इति दिक् । यौगपद्यासम्भव इति । विरोधे सत्येव बल- वता दुर्बलस्य बाधदर्शनादिति भावः ॥ ४९ ॥ सिद्ध्यतीति भाव इति । अन्ये तु—स्वर-यणित्यनयोः कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् परत्वात् स्वरे ततो यणि इष्टसिद्धेर्नतत्फलमिति वदन्ति । परे तु—पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात् प्रागन्तरङ्गोऽपि एकादेशो नेत्यत्रैकादेशपदं सन्धि- कार्यस्योपलक्षणम्, तेनैव सिद्धेरिदं निष्फलमित्याहुः ॥ ४९ ॥

१६८ परिभाषेन्दुशेखरः [२ प्रकरणे— नित्यादप्यन्तरङ्गं बलीयः, अन्तरङ्गे बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात्; तदाऽऽह— असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ ५० ॥ —: ❀ :— अन्तर्मध्ये = बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्ये, अन्तर्भूतान्यङ्गानि निमित्तानि यस्य तदन्तरङ्गम्। एवं तदीयनिमित्तसमुदायाद् बहिर्भूताङ्गकं बहिरङ्गम्। एतच्च 'खरवसानयोर्'ति सूत्रे 'असिद्धवत्' सूत्रे च भाष्य- कैयटयोः स्पष्टम्। नित्यादिति। 'अन्तरङ्गं नित्यादधिकबलवत्, अन्तरङ्गत्वादित्यनुमानप्रयोगः। अनुकूलतर्कमाह—अन्तरङ्गे बहिरङ्गस्येति। एतेनास्य हेतोः पक्षमात्रवृत्तित्वादप्रयोजक- मिदमित्यपास्तम्। बहिरङ्गशास्त्रीयेति। इदमन्तरङ्गत्वस्वरूपपरिचायकम्, न तु लक्षणकुक्षिप्रविष्टम्, एवं बहिरङ्गलक्षणे तदीयनिमित्तेत्यपि, तेन नान्योन्याश्रयः। तथा च स्वप्रवृत्तौ निमित्तत्वेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायस्तद्विशिष्टं स्वापेक्षयान्तरङ्गमित्यर्थः। वैशिष्ट्यं च—स्वघटकनिमित्तकत्व-स्वघटकेतरानिमित्तकत्वोभयसम्बन्धेन। 'ग्रामणिने'- त्यादौ नुम्विधायकशास्त्रप्रवृत्तौ आश्रीयमाणशब्दसमुदायः 'ग्रामणी आ' इति, तद्घटक- प्रकृतिमात्रसापेक्षत्वाद् ह्रस्वस्यान्तरङ्गत्वम्। नुमस्तु ह्रस्वापेक्षया नान्तरङ्गत्वम्, किन्तु बहिरङ्गत्वमेव, ह्रस्वनिमित्तभूतप्रकृतीतरविभक्तिनिमित्तकत्वादिति बोध्यम्। इत्थं च स्वप्रवृत्तौ निमित्तभूतो यावान् शब्दसमुदायस्तद्विशिष्टत्वं स्वापेक्षया बहिरङ्गत्वम्। परिभाषायां प्रथमोपस्थिताऽपि बहिरङ्गस्य 'पाठक्रमादार्थक्रमो बलीयान्' इति न्यायेन प्रथममन्तरङ्गपदार्थं विविनक्ति। तत्र समुदायज्ञानस्य पदार्थज्ञानपूर्वकत्वात् प्रथमं तदन्तर्गतान्तः- शब्दार्थं कथयति। तत्रान्तःशब्दस्य नित्यसापेक्षत्वात् 'कस्यापेक्षया' इति जिज्ञासायामाह— मूले—बहिरङ्गशास्त्रीयेत्यादि। एवम्, अन्तःशब्दार्थं बोधयित्वा समुदायपदार्थमाह मूले— अन्तर्भूतान्येत्यादिना। अत्रेदं बोध्यम्—अन्तरङ्गत्वञ्च अनेकविधं देशिक-कालिकादिभेदात्। तत्र देशिकं पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वेन 'पट्व्या, मृद्व्या, असृग्भुवत्' इत्यादौ, कालिकत्वेन 'खट्वोढकादौ'। नव्यमते अपरनिमित्तकत्वेनापि 'पचावेदम्' इत्यादौ, अन्तर्भूतनिमित्तकत्वेन 'विश्वौहः, पयोडि' त्यादौ। एवम्—एकपदसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वं 'प्रेद्ध' इत्यादौ प्राचां मते अर्थसंज्ञाकृताल्पापेक्षत्वम्। 'गोष्ठेरः, पचेत्' इत्यादौ 'रुद्यादि'त्यादौ 'स्रजिष्ठ' इत्यादौ पूर्वं पूर्वमन्तरङ्गत्वमिति सर्वेषां लक्ष्या- नुरोधाद् व्यवस्थेति नातिप्रसङ्गः। तत्रान्तर्भूतनिमित्तकत्वं परिष्कुर्वन्नाह—स्वप्रवृत्ताविति। अत्र स्वपदेन बहिरङ्गशास्त्रं ग्राह्यम्। ग्रामणिनेत्यादाविति। इदमुपलक्षणम्—ग्रामणीनीत्यस्य। 'ग्रामणि + आ' इत्यत्र तु 'आङो नाऽस्त्रियाम्' इत्यनेन परत्वाद् बाधान्नुमोऽप्राप्तेः। नाविधायकस्य च ह्रस्वोत्तरमेव घिसंज्ञाया प्राप्त्या तत्र ह्रस्वान्तरङ्गत्वोपेक्षाभावाच्च।

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १६९ अत्राङ्गशब्देन शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यते, शब्दशास्त्रे तस्यैव प्रधान- त्वात्, तेन अर्थनिमित्तकस्य न बहिरङ्गत्वम्। अत एव 'न तिसृचतसृ' इति निषेधश्चरितार्थः; अन्यथा स्त्रीत्वरूपार्थनिमित्तकतिस्रपेक्षयान्तरङ्ग- त्वात् त्रयादेशे तदसङ्गतिः स्पष्टैव। अत एव त्रयादेशे 'श्रन्तस्य प्रतिषेध' इति 'स्थानिवत्'सूत्रस्थभाष्य-वार्तिकादि सङ्गच्छते। एतेन 'गौधेरः, पचेदि'त्यादौ एयादीनामङ्गसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्ग- वैशिष्ट्यञ्च—स्वनिमित्तकत्व-स्वघटकेतरनिमित्तकत्वोभयसम्बन्धेनेति तत्त्वम्। इदं चान्त- रङ्गस्य नित्यावधिकबलवत्त्वे उदाहरणम्। परावधिकबलवत्त्वे तु 'रियती'त्यादि। अत्र हि परत्वात्प्राप्तं गुणं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वादियडिति बोध्यम्। अत एवेति। अर्थनिमित्तकस्य बहिरङ्गत्वभावादेवेत्यर्थः। न च त्रयादेशोत्तरं तिस्रादेशे दीर्घवारणाय 'न तिस्रि'ति चरितार्थमिति वाच्यम्; त्रयादेशस्यैव दीर्घ- स्याप्यन्तरङ्गत्वेन पूर्वं प्रवृत्तौ पश्चात्तिस्रादेशे लक्ष्ये लक्षण'न्यायेन पुनर्दीर्घाप्राप्त्या सूत्रवैयर्थ्यस्य सुपादत्वात्। न च 'त्रेस्त्रय' इत्यादौ उद्देश्यनिमित्तयोर्विशिष्टरूपत्वेन 'अर्थवद्ग्रहण'परिभाषया उपस्थितार्थद्वयस्य निमित्तत्वेन साम्यमिति वाच्यम्; तिस्रा- देशेऽपि तत्परिभाषोपस्थितार्थस्य स्त्रीत्वरूपार्थस्य विभक्तिसंज्ञारूपार्थस्य चेति त्रयाणां निमित्तत्वेनाऽऽधिक्यात्, त्रेस्त्रय' इत्यादौ परिभाषया उपस्थितार्थस्य द्वेधा भानेऽपि अर्थस्यैक्येन अर्थद्वयनिमित्तकत्वाभावाच्च। गोधेर इति। ननु एयादेरङ्गसंज्ञा-प्रत्ययसंज्ञोभयापेक्षत्वस्येव लोपविधा- यकस्यापि लोपसंज्ञा-वल्संज्ञोभयनिमित्तकत्वेन साम्यम्। न च लोपस्य विधेयत्वेन अनिमित्तत्वम्; लोपस्य विधेयत्वेऽपि संज्ञाया अविधेयत्वेन निमित्तत्वे बाधका- भावात्। किञ्च आयन्नादौ अङ्गसंज्ञाया अन्यथासिद्धत्वेन अनिमित्तत्वमित्यरstore...रुचेराह— पचेदिति। अत्र हि इयादेशस्य अत्संज्ञा, अङ्गसंज्ञा, सार्वधातुकसंज्ञा, स्वं रूपमि'त्येतद्- अर्थद्वयस्य निमित्तत्वेन साम्यमिति। वस्तुतः—तिस्रादेशविधायकस्य अल्पनिमित्त- कत्वमेव, न साम्यम्। तथा हि, 'अर्थवत्'परिभाषोपस्थाने अर्थाश्रयः अर्थत्वार्थेति अंशत्रयो- पस्थानम्। प्रकृते 'त्रेस्त्रयः' इत्यत्र त्र्यंशे आमंशे च 'अर्थवत्'परिभाषोपस्थित्या अंशषट्कोप- स्थितिः, 'त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ' इत्यत्र तु स्त्रीत्वरूपार्थस्य तन्निष्ठायाः स्त्रीत्वत्वजातेः 'अर्थवत्'परिभाषया पूर्वोक्तांशत्रयस्य चोपस्थितिरिति पञ्चानामुपस्थितिरिति तिस्रादेशस्यैव चान्त- रङ्गत्वमिति बोध्यम्। अर्थस्यैक्येनेति। अत्र अर्थशब्दोऽभिधेयपरः, तेन 'स्वं रूपमि'ति बोधितस्त्रिशब्दाभि- धेयोऽर्थत्वम्, अर्थश्च गृह्यते। तत्र आद्यस्य जातिरूपस्यैक्येनेति तदर्थः। एवञ्च अर्थत्वेन भाना- दर्थस्य ऐक्यमिति भावः। 'उपस्थितार्थस्य द्वेधा भाने' इत्यत्रापि अर्थशब्दमभिधेयपरं मत्वा अर्थत्वरूपो व्याख्येयः। एतेन प्रकृत्यर्थप्रत्ययार्थयोरैक्यस्य उपपादनासम्भवादिदमयुक्त- मित्यपास्तम्। २२

ेति ।" Wait, what is the word? "मूले—अपरनिमित्तकत्वेन अन्तरङ्गत्वाच्चेति ।" Yes, अन्तरङ्गत्वाच्चेति ।

Line 21: "तथा च अनया बहिरङ्गत्वसमानाधिकरणान्तरङ्गत्वस्य प्राबल्यबोधनात् पूर्वोक्तलक्ष्ये संज्ञा-" Let's check: तथा च अनया बहिरङ्गत्वसमानाधिकरणान्तरङ्गत्वस्य प्राबल्यबोधनात् पूर्वोक्तलक्ष्ये संज्ञा-

Line 22: "निरपेक्षत्वेन वलिलोपस्यान्तरङ्गत्वेऽपि परनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गत्वात् तादृशान्तरङ्गत्वाभावेन न" Let's check: निरपेक्षत्वेन वलिलोपस्यान्तरङ्गत्वेऽपि परनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गत्वात् तादृशान्तरङ्गत्वाभावेन न

Line 23: "असिद्धत्वं वलिलोपापेक्षया एयादीनामित्येवं व्याचक्षते केचित् । तत् खण्डयन्नाह—न च नव्यनय" Wait, does it say "एयादीनामित्येवं" or "इयादीनामित्येवं"? Look at the letter: 'एयादीनामित्येवं'! Yes, it is 'ए' here too! Wait, look at line 23: "

" Wait, "त्यदादीनामियतः" or "त्यदादीनाम'इत्यतः"? Look at line 25: "'त्यदादीनाम'ित्यतः प्रागन्तरङ्गत्वात्" Look at the apostrophe: 'त्यदादीनाम'ित्यतः! Yes! 'त्यदादीनाम्' + इत्यतः = 'त्यदादीनाम'ित्यतः.

Line 26: "इत्यत्र नुम्जरसोर्विप्रतिषेधविचारपरभाष्यबलात् विभक्त्यादेशो जरसपेक्षया पूर्वविप्रतिषेधेनेति" Wait, "जरसपेक्षया" or "जरसोऽपेक्षया"? Look at line 26: "विभक्त्यादेशो जरसपेक्षया पूर्वविप्रतिषेधेनेति" -> it is printed as "जरसपेक्षया".

Line 27: "स्वग्रन्थेन न विरोधः । अन्यथा अपरनिमित्तकत्वेन अन्तरङ्गत्वादेव जरसः पूर्वं शीभावे"

Line 28: "तद्ग्रन्थासङ्गतिः स्पष्टैव ।"

Line 29: "प्रसिद्धफलाभावादिति । न च 'पचावेदम्' इत्यत्रापरनिमित्तकत्वेन अन्तरङ्गे 'एत ऐ'" Wait, "पचावेदम्" or "पचावेदम्'"? "'पचावेदम्' इत्यत्रापरनिमित्तकत्वेन अन्तरङ्गे 'ए

१७२ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे- सम्बन्धिनीमिग्लक्षणां लघ्वीमुपधामार्धधातुकं चाऽऽश्रयति । ऊठ् तु वका- रान्तमङ्ग‌मनुनासिकादिञ्च प्रत्ययमित्यल्पापेक्षत्वादन्तरङ्गः । तत्र कृते यण्गुणौ प्राप्नुत इति । एवञ्च संज्ञापेक्षस्यापि बहिरङ्गत्वं स्पष्टमेवोक्तमिति चेन्न । तदन्तविधावपि बहुपदार्थपेक्षित्त्वरूपबहिरङ्गत्वस्य गुणे सत्त्वेन तत्र दोषकथनपरभाष्यासङ्गतेः, बहिरङ्गान्तरङ्गशब्दाभ्यां बह्रपेक्षत्वाऽल्पा- पेक्षत्वयोः शब्दमर्यादयाऽलाभाच्च । तथा सति 'असिद्धं बह्वपेक्षमल्पापेक्ष' इत्येव वदेत् । अत एव विप्रतिषेधसूत्रभाष्ये 'गुणाद्यणादेशोऽन्तरङ्गत्वादि'- त्यस्य 'स्योन' इत्युदाहरणम् , न तु 'गुणादूठन्तरङ्गतत्वादि'त्युक्तम् । त्वद्रीत्या तदपि वक्तुमुचितम् । प्राथम्याद्देव वा वक्तुमुचितम् । मम त्वन्तरङ्गपरिभाषया तद्वारणासम्भवात्तन्नोक्तम् । वलोपाप्राप्त्या ऊठि क्वौ विधिं प्रति निषेधात्तदप्राप्त्या तत्र ऊठश्चरितार्थमिति वाच्यम् ; अनुनासिकनिमित्तकोठोऽपवादत्वमित्येतत्तात्पर्येणादोषात् । अन्तरङ्ग इति । न्यूनसंज्ञानिमित्तकत्वादित्यर्थः । भाण्यासङ्गतेरिति । त्वद्रीत्या अनेकसंज्ञासापेक्षगुणा- पेक्षया यण एवान्तरङ्गत्वेन गुणस्यान्तरङ्गत्वप्रतिपादकोक्तभाष्यासङ्गतेरित्यर्थः । ननु गुणाद्यणादेशोन्तरङ्गत्वादित्यनेन गुणादूठोन्तरङ्गत्वमुक्तप्रायम्, ऊठ्प्रवृत्तिं विना यणोऽप्राप्तेरत आह—प्राथम्यादिति । भाष्यासङ्गतेरित्यर्थ इति । ननु शब्दशास्त्रे शब्दस्य प्राधान्यात् शब्दकृतबहि- रङ्गत्वान्तरङ्गत्वसम्भवे तेनैव निर्वाह्ये यत्र तथा न सम्भवति, तत्र संज्ञाकृतान्तरङ्ग-बहिरङ्ग- भावाश्रयणमिति 'सिव् न' इत्यत्र तादृशबहिरङ्गान्तरङ्गत्वयोरभावेन संज्ञाकृतबहिरङ्गाश्रयणेन निर्वाहः । ऊठिकृते यण्-गुणयोः प्राप्तौ शब्दकृतबहिरङ्गान्तरङ्गभावसम्भवात् तदेवोक्तमिति न भाष्य- विरोध इत्यरुचेराह, मूले—बहिरङ्गा-ऽन्तरङ्गशब्दाभ्यामित्यादिना । ननु बहिरङ्गत्वेन अभि- मतशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायस्तद्घटकनिमित्त- संख्यान्तर्भूतसंख्यावन्निमित्तकत्वम्—अन्तरङ्गत्वम्, एवम् अन्तरङ्गत्वेन जिघृक्षितशास्त्रीयोद्देश्यता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायस्तन्निमित्तसंख्याबहिर्भूतसंख्यावन्निमित्त- कत्वं बहिरङ्गत्वमित्यर्थकरणेन बहिरङ्गान्तरङ्गशब्दाभ्यामपि बह्रपेक्षत्वाल्पापेक्षत्वरूपार्थयोर्लाभ इत्यरुचेराह, मूले—अत एव विप्रतिषेधसूत्रेति । उक्तप्रायमिति । 'अन्तरङ्ग'परिभाषाया उदाहरणानि साकल्येन कथनीयानीति नियमाभावात् भाष्यकारैः स्वाभिमतमेकमुदाहरणं दत्तम्, तेन संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणमिति वक्तुमयुक्तमित्यपि बोध्यम् । परिनिष्ठितरूपसमीपस्थस्यैव प्रथमं बुद्ध्यारूढतया तस्यैव प्राथम्यम् । 'सिउ ने'त्यस्य तथात्वेन तत्रैवान्तरङ्गत्वस्य फलं प्रदर्शित- मिति न प्राचां भाष्यविरोधः, प्रत्युत 'सिव्'+'न' इत्यवस्थायामूटोऽनुपपत्त्या तवैव भाष्यविरोध

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १७३ किञ्च सिद्धान्ते नित्यत्वाद् गुणात् पूर्वमूह्, गुणस्तु ऊठि यणा बाधितत्वादनित्यः । ऊनशब्दमाश्रित्येत्यादिभाष्येण च परिभाषायामङ्ग- शब्देन सप्तम्याद्यन्ततयोपात्तं शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्यत इति स्पष्ट- मेवोक्तम् । ननु भाष्यस्यान्यथोपपत्त्यभावात् कैयटोक्तमेवाऽवश्यकमित्यतो भाष्यं स्वमते लापयति—किञ्चेति । किन्त्वित्यर्थः । सप्तम्याद्यन्ततयेति । इदमन्तरङ्गशास्त्रीयं निमित्तम्, बहिरङ्गशास्त्रीयन्तु षष्ठ्याद्यन्तपदोपात्तमपि ग्राह्यमित्यर्थः । तथा च बहिरङ्गत्वेन विवक्षितं यच्छास्त्रं तद्घटकेन सप्तम्यन्तेन पञ्चम्यन्तेन षष्ठ्यन्तेनान्येन वा प्रथमान्त- भिन्नेन केनचित्पदेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायस्तद्घटको यच्छास्त्रीय- सप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरपदेन गृह्यते, तदन्तरङ्गमित्यर्थः । यण्शास्त्रीयसप्तम्यन्तेन आश्रीयमाण 'ऊन' इति समुदायस्तद्घटको नशब्दो गुणशास्त्रस्थेन सप्तम्यन्तेन गृह्यत इति तदन्तरङ्गम् । गुणशास्त्रस्थाङ्गपदेनाऽऽश्रीयमाणः 'सिव्' इति, तद्घटक ऊशब्दो नाच्शब्देन गृह्यते, अच्शब्दस्याजादीत्यर्थात् ससहाये व्यपदेशिवद्भावाप्रवृत्तेः । न च भाष्यमते ससहायेऽपि व्यपदेशिवद्भावप्रवृत्तेरुक्तभाष्यविरोध इति वाच्यम् ; अन्तरङ्गशास्त्रीयसप्तम्यन्तपदेन गृह्यमाणस्य तत्पदप्रयोज्यविषयतापर्याप्त्यधिकरणघटक- पूर्वत्वाभाववतो ग्रहणेनादोषात् । एतेन ईदृशान्तरङ्गत्वस्वीकारे वक्ष्यमाणज्ञापका- सङ्गतिः, 'नाजानन्तर्य' परिभाषावतरणादसङ्गतिश्च स्यादिति परास्तम् । इत्याशयेनाह—नन्विति । चकारस्य दोषसमुच्चयार्थकत्वासम्भवादाह—किन्त्वित्यर्थ इति । ननु सिद्धान्ते तथा सिद्धाऽपि पूर्वपक्षे गुणस्यैवान्तरङ्गत्वाद् ऊडुत्तरं प्राप्त्या तस्यापि नित्यत्वात् परत्वाद् गुणे कृते ऊठ्, तदुत्तरं यण्-गुणयोरन्तरङ्गत्वविचारपरकभाष्यासङ्गतिरेव त्वन्मते इति चेत्—अत्रोच्यते, आपाद्यमानेऽर्थे न्यायानादर इति तदन्तविधिपक्षे दोषदानतत्परंभाष्यकारै- र्नैतच्चिन्तितम् । यदि न भवति चेत्तदपि दूषणं शोध्यम् । यद्वा—यणो गुणबाधकत्वोक्त्या गुणस्य नित्यत्वविघटन एव प्रकृतभाष्यतात्पर्यमित्याशयः । गुणाद्यणादेशोन्तरङ्ग इत्यस्य तदन्तविधिपक्षे ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेश इत्यस्य चायं भावः—'सिव् + न' इति स्थिते गुणोठोः प्राप्तौ परत्वाद् गुणे प्राप्ते नित्यत्वादूठ् । न च गुणोऽपि नित्यः, ऊठि कृते गुणयणोः प्राप्तौ तदन्तविध्यभावकल्पे- ऽन्तरङ्गत्वाद्यणा बाधित्वाद् गुणस्यानित्यत्वम् । तदन्तविधिपक्षे तु ऊठि कृते बहिरङ्गं यणं बाधित्वा अन्तरङ्गत्वाद् गुणस्यैव प्राप्त्या गुणस्यापि तदपेक्षया नित्यत्वात् परत्वादूठं बाधित्वा गुण एव स्यात् । तथा च ऊठो नित्यत्वोपपादने एव तात्पर्यम्, न तु ऊडुत्तरं प्राप्तयोर्यण्गुणयो- रन्तरङ्गत्वबहिरङ्गत्वबोधने तात्पर्यमिति । एवञ्च भाष्यसङ्गतेस्तदर्थं न संज्ञाकृतबहिरङ्गत्व- स्याश्रयणमिति बोध्यम् । व्यपदेशिवद्भावप्रवृत्तेरिति । 'निजी चत्वार एकाच' इति भाष्यादिति भावः । अदोषादिति । नन्वेवं 'ग्रामणिनी'त्यत्र बहिरङ्गत्वेनाभिमत-नुम्शास्त्रीयं यत्किञ्चित्पदम् इगिति, तेनाऽऽश्रीयमाणसमुदायो ग्रामणीति, तद्घटकेन ह्रस्वविधायकघटकेन सप्तम्यन्तेन वा पञ्च- म्यन्तेन वाऽऽश्रीयते इति तस्यान्तरङ्गत्वं न स्यात् । न च अपरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वं स्यादिति वाच्यम् ; प्रसिद्धफलाभावादपरनिमित्तकत्वं नान्तरङ्गत्वमिति वदतां मते तदभावादिति चेद्—

१७४ परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-

यत्तु कैयटेन तदन्तविधिपक्षे परत्वाद् गुणः प्राप्नोतीत्युक्तम् ; तत्तु नशब्दमाश्रित्येत्यादिभाष्यासङ्गत्या चिन्त्यम् । वलिलोपेऽन्तरङ्गपरिभाषा न प्रवर्त्तत इति तु न युक्तम् , तत्सूत्रे भाष्य एव व्रश्चादिषु लोपातिप्रसङ्गमाशङ्क्य उपदेशसामर्थ्यान्न । न च 'वृश्चत' इत्यादौ चारितार्थ्यम् ; बहिरङ्गतया सम्प्रसारणस्यासिद्धत्वेन पूर्वमेव तत्प्राप्तेरिति भाष्योक्तेः । वलिलोप इति । ननु वलिलोपेऽन्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तिरवश्यमङ्गीकार्या ; अन्यथा 'क्नोपयति'त्यत्र पुकोऽसिद्धत्वेन वलिलोपानापत्तेः, 'चेलेक्नोपेरि'ति निर्देशा- सङ्गतेश्च । अत एव नपदान्तसूत्रे वरेग्रहणं यलोपे यातिरिति भाष्योदाहरणं च सङ्गच्छते । 'यायावरो यातिरि'त्यत्र चातो लोपे कृते तस्य यायाय वर इति यायायति इति समुदायसापेक्षत्वेन बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वात् अन्तरङ्गवलिलोपस्याप्राप्त्या तदसङ्गतिः स्पष्टैव । वलिलोप इति निषेधश्च जातबहिरङ्गासिद्धत्वस्यैव, न तु समकालिकबहि- रङ्गासिद्धत्वस्य । यद्वा—ज्ञापकसाजात्यादयं निषेधो यलोपविषयक एव, तेन 'वृश्च- ती'ति भाष्यविरोधोऽपि नेति चेन्न । अजन्निष्ठान्यानन्तर्यनिमित्तककार्यप्रवृत्त्युत्तर- प्रवर्त्तमानान्तरङ्गे कर्त्तव्ये बहिरङ्गपरिभाषा न प्रवर्त्तत इत्यर्थकेन 'नाजानन्तर्य' इति निषेधेनान्तरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्त्या 'यायावरो यातिरि'ति भाष्यसङ्गतेः सुव- चत्वात् । अत्रार्थे अजन्निष्ठान्यानन्तर्यनिमित्तकं कार्यं चान्तरङ्गमेव ग्राह्यमित्यत्र तु न मानम् । एवं 'क्नोपयती'त्यत्रापि बोध्यम् । केचित्तु—बहिरङ्गशास्त्रीयप्रथमान्तभिन्नेन केनचित्पदेन आश्रीयमाणो यावान् समुदायस्तस्य वास्तविकः स्थानिद्वारा वा घटको यच्छास्त्रीयसप्तम्यन्तपदेन गृह्यते' तदन्तरङ्गमित्यन्तरङ्गत्वस्वीकारात् ( 'क्नोपयती'त्यत्र निरुक्तसमुदायः 'क्नूय्' इति, तस्य वास्तविकघटकः पुङ् नास्ति अतो ) नान्तरङ्गत्वं वलिलोपस्य । 'अक्षद्यूरि'त्यादौ स्थानिद्वारा घटकत्वं बोध्यम् । यद्वा—वास्तविकघटक इत्यत्र बहिरङ्गशास्त्रप्राप्तिकाले घटकोऽपेक्षित इति वदन्ति । उच्यते ; क्रमिकान्वाख्यानपक्षे परस्याप्राप्तिरूपमन्तरङ्गत्वमादाय ह्रस्वत्वसिद्धिनिर्बाधैवेति व्याख्याकृतामाशयात् । पदसंस्कारपक्षे तु नैतत्सिद्ध्येत् । अन्ये तु-बहिरङ्गत्वेन जिघृक्षितशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन आश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायः, तद्घटकमात्रनिमित्तकत्वमिति पूर्वोक्तलक्षणेन प्रकृते न दोषः । एवञ्च अस्यान्त- रङ्गत्वस्य स्वीकारेण 'वाह ऊठ्' इत्यत्र स्वांशे चारितार्थ्यात् सिद्धान्ते 'स्योन' इत्यत्र यणोऽन्तरङ्गत्वे च सिद्धे न तदर्थमङ्गपदेन सप्तम्याद्यन्ततयेत्यत्र अङ्गपदमन्तरङ्गपदघटकाङ्गपर- मिति वक्तव्यम्, अपि तु ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशो नशब्दमाश्रित्येति पूर्वपक्षलापनाय उभाभ्या- मप्यङ्गपदाभ्यां सप्तम्यन्ततयोपात्तं ग्राह्यम् । नापि सप्तम्यन्तपदेन तत्प्रयोज्यविषयतापर्याप्त्यधि- करणघटकपूर्वत्वाभाववतो ग्रहणमिति वक्तव्यम् । एवञ्च प्रागुक्तात् पृथगेवेदमन्तरङ्गत्वमिति प्राहुः ।

५० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १७५ यत्तु नलोपस्य षट्संज्ञायामसिद्धत्वात् 'पञ्चे'त्यत्र न षडिति निषेध इति । तच्चिन्त्यम् ; नलोपस्य हि पदसंज्ञासापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वं वाच्यम् । परे तु—स्वप्रवृत्तौ निमित्तताप्रयोजकेन केनचिदेकेन पदेनाऽऽश्रीयमाणसमुदाय- विशिष्टो यच्छास्त्रीयसप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरपदेनाऽऽश्रीयते तत् स्वापेक्षयाऽन्तरङ्गम् ; वैशिष्ट्यञ्च—स्वघटकत्व-स्वघटकोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन । 'यायावरो यातिरि'त्यत्र बहिरङ्गशास्त्रीयपदेन आश्रीयमाणो 'वर' इति 'ति' इति च, तद्वैशिष्ट्यं वकारस्य तकारस्य वा नास्तीति नान्तरङ्गत्वं वलिलोपस्य । एवं 'क्नोपयती'त्यत्र पुक् न केनापि निमित्तताप्रयोजकपदेनाऽऽश्रीयते, यश्चाऽऽश्रीयते आदन्तो न तद्घटकत्वं पुको विधा- नात् प्रागिति न दोषः । 'विश्वौह' इत्यत्र तथाभूतो ण्विः, स गुणशास्त्रीयसप्तम्यन्तपदेन गृह्यत इति गुणस्यान्तरङ्गत्वम् । एवम् 'अमुष्नुवदि'त्यादावपि इदमेवान्तरङ्गत्वम् । 'स्योन' इत्यत्र पूर्वपक्षे ऊन इति समुदायस्तथा, तद्घटकत्वं तद्घटकोत्तरत्वं नशब्द- स्येति स नशब्दो गुणशास्त्रीयसप्तम्यन्तेन गृह्यत इति गुणस्यान्तरङ्गत्वम् । यणस्तु न तथान्तरङ्गत्वम्, गुणशास्त्रीयाङ्गपदेन गृह्यमाणः 'सिऊ' इति समुदायस्तद्वैशिष्ट्यं यद्य- प्यूठोऽस्ति ; तथापि यणशास्त्रीयसप्तम्यन्तेन स न विवक्षितः, किन्तु 'ऊन' इति समु- दायः । सिद्धान्ते तु 'ऊ' इत्येवाच्पदेन विवक्षित इति यणोन्तरङ्गत्वं सिद्धम् । यद्वा—अन्तरङ्गत्वलक्षणे स्वघटकोत्तरत्वमनिवेश्य तादृशसमुदायघटको यच्छास्त्रीय- सप्तम्यन्तपदविशिष्टस्तदन्तरङ्गमिति वाच्यम् । वैशिष्ट्यञ्च—स्वप्रयोज्यविषयता- श्रयत्व-स्वप्रयोज्यविषयताश्रयघटकावधिकपूर्वत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन । 'स्योन' इत्यत्र ऊठ् यण्शास्त्रीयसप्तम्यन्तपदप्रयोज्यविषयताश्रयोनशब्दघटकनशब्दावधिकपूर्व इति न यणोन्तरङ्गत्वम्, 'यायावर' इत्यत्र नाजानन्तर्ये इति द्वितीयार्थेन सिद्धम् । अथवा अस्मिन्नपि लक्षणे पूर्वोक्तसम्बन्धद्वयेन तादृशसमुदायविशिष्टो यच्छास्त्रीयेत्यादिवक्तव्य- मिति वलिलोप इति निषेधो निष्फल एवेति प्राहुः । षट्संज्ञायामसिद्धत्वादिति । बहिरङ्गपरिभाषयेत्यर्थः । न च परिभाषाया अप्रवृत्ता- वपि संज्ञापदेनाविशेषात् षट्संज्ञाया अपि नलोपेति सूत्रे ग्रहणेन तत्र कर्तव्यायां नलोपस्यासिद्धत्वं भवेदिति वाच्यम् ; 'नलोपः सुप्स्वरै'ति सूत्रे संज्ञापदेन घिसंज्ञाया एव ग्रहणात् । अत्र मानं च तत्सूत्रस्थं भाष्यमेव । तथा हि—"संज्ञाविधौ किमुदा- हरम् ? 'दण्डिदत्तो, दसदण्डिनौ' । नात्र घित्वाद्दण्डिन एव पूर्वनिपातः । ननु च यदा घित्वं तदा पूर्वनिपातः, यदा पूर्वनिपातस्तदा नलोपे घित्वमितीदमयुक्तम् । संज्ञा- ग्रहणसामर्थ्येन यस्य पूर्वपदत्वे घित्वं भावि तस्य पूर्वनिपातः" इत्युक्तम् । यदि 'पञ्चे'त्यत्र स्त्रीप्रत्ययाभावाय संज्ञाग्रहणस्य चारितार्थ्यम्, तदा संज्ञाग्रहणसामर्थ्योप- पादनं भाष्योक्तमसङ्गतं स्यात् । एतदर्थफलं 'धूलिहावि'ति । एतेन—'इकोऽची'त्यत्र अज्ग्रहणस्य 'हे वारिषु शय' इत्यत्र गुरुसंज्ञायां नलोपस्या- सिद्धत्वेन प्लुतः स्यादिति चारितार्थ्यमित्यपास्तम् ; अज्ग्रहणज्ञापकतापरभाष्यस्यापि अत्रार्थे ज्ञापकत्वस्य सुवचत्वात् ।

१७६ परिभाषेन्दुशेखरः [२ प्रकरणे- तच्च न, संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणात् । 'पञ्चे'त्यत्र निषेधस्तु स्त्रियां यत् प्राप्नोति तन्नेति व्याख्यानसामर्थ्येन भूतपूर्वषट्त्वमादायेति बोध्यम् । अत एव कृतिलुग्ग्रहणं चरितार्थम् । 'वृत्रहभ्यामि'त्यादौ पदत्व- निमित्तकत्वेऽपि नलोपस्य बहिरङ्गत्वभावात् । भ्यामः पदसंज्ञानिमित्त- त्वेऽपि नलोपस्य तन्निमित्तकत्वाभावात् । परम्परया निमित्तत्वमादाय बहिरङ्गत्वसंश्रयणे तु न मानम् । ध्वनितं चेदं 'नलोपः सुबि'ति सूत्रे भाष्य इति तत्रैव भाष्य-प्रदीपोद्योते निरूपितम् । अन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं व्याख्यानसामर्थ्येनेति । तत्स्वभावेनेत्यर्थः । एतेनैतद्व्याख्यानं 'प्रियपञ्चानं द्रौपदीं पश्ये'त्यत्र डाब्व्यावृत्तये चरितार्थमित्यपास्तम् । केचित्तु-डाब्विधायक-'न षडि'त्यनुवर्त्य डापोऽपि निषेध इति वदन्ति । भूतपूर्वेति । पूर्वं भूतं स्थितं षट्त्वं स्थानिवद्भावेन आदायेत्यर्थः । षट्त्वं तु सङ्केतसम्बन्धेन षट्पदवत्त्वमतो न अनल्विधावि'ति निषेधविषय इति भावः । अत एवेति । संज्ञाकृतबहिरङ्गत्वस्य अनाश्रयणादेवेत्यर्थः । वृत्रहभ्यामिति । वृत्रेति पृथक् पदम्, हभ्यामिति प्रकृतोपयोगि वर्तमाने उपपदरहिताद्धन्-धातोः क्विप्ये- तद्रूपम्, तेन 'ब्रह्मभ्रूणे'ति नियमाक्रान्तं नेति भावः । एतेन नलोपस्य वृत्रहन्निति समुदायापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वमेवेत्यपास्तम् । जातमिति । एतत्फलं वक्ष्यमाणं 'पचावेदमिति बोध्यम् । ननु 'इत ऐरि'ति न्यासेनैतद्व्यावृत्तिसिद्धेरत्र न दोषः । न च नेरेत्वापत्तिः ; इकारोच्चारणसामर्थ्यात् उत्त्वस्येवैलस्यापि बाधसम्भवात् । न च गौरवाद् मेर्नेरिति न कृतमिति वाच्यम् ; सामर्थ्यादित्यस्य 'तककौण्डिन्य'न्यायेन तद्बाधादित्यर्थेनादोषात् । यत्तु-'मेर्निरिति मकारस्य नकारादेशे कर्तव्ये इकारान्तादेशविधानसामर्थ्यात् 'इत ऐरि'त्यस्य बाध इति । तन्न ; परशब्दमुच्चार्य विहितकार्याभावेन 'आदेः परस्ये'त्यस्याप्रवृत्त्या मकारस्य नकारादेशासम्भवात् । अत एव 'नित्यं ङित' इत्यत्र तदप्रवृत्तिरिति चेन्न । 'पचावेदम्' इत्यादौ 'आमेत' इत्यस्य दुर्वारत्वात् । अशब्दादाचारक्विबन्ताल्लटि कर्मव्यतिहार उत्तमपुरुष इटि निष्पन्नेन एशब्देन पचावेत्यस्य आख्यातमिति समासे पुनः सुशब्देन पचावैशब्दस्य समासे नपुंसकह्रस्वे 'सुपचावि' इत्यत्रैत्वापत्त्या 'इत ऐ' इति न्यासस्य कर्तुमशक्यत्वेन 'पचावेदमि'त्यत्रैतद्वार णाय जातबहिरङ्गासिद्धत्वस्याऽऽवश्यकत्वात् । न च प्रतिपदोक्तैकारग्रहणेनादोष इति वाच्यम् ; 'एधस्व, पचावेभ्य' इत्यत्र बहुवचन इत्येकारस्यापि प्रतिपदोक्तत्वेनैवापत्तेः । पचावैशब्दस्येति । वस्तुतः- इदं चिन्त्यम्; कृते एकादेशे तदादित्वेन समासग्रहणस्य विध्यर्थत्वसम्भवनया नियामकत्वोक्तिपरकभाष्यात् ईदृशानां लक्ष्याणामनभिधानात् ।

चङि'ति ह्रस्वस्य 'अत उपधाया' इति न वृद्धिरित्येतत्फलमिति वाच्यम्; 'अत Line 17: उपधाया' इत्यत्र अदुपधाद्विहिते णितीत्यर्थेनादोषात्। न चैवं 'राग' इत्यत्र वृद्धिर्न Line 18: स्यादिति वाच्यम् 'घञि चे'त्यत्र घञि विवक्षित इत्यर्थेनादोषात्। अत एव रञ्जेर्णौ Line 19: मृगरमणे नलोपे रजयतीत्येव।

Now let's check the lower section (commentary): Line 20: सूत्रव्यत्यासेन वेति। 'ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः' इत्यास्याग्रे 'टित आत्मने- Line 21: पदानां टेरे, थासः से, लिटस्तझयोरेशिरेच्, लोट् च, आमेतः, सवाभ्यां वामौ, उत्तमस्यैत ऐ, पिच्च, Line 22: लङ्वत्, एरुः' इत्येवं न्यासेनेत्यर्थः। वदन्तीति। न च 'एधस्वेदमि'त्यत्र 'सवाभ्यां वामौ' Line 23: इत्यनेन अमादेशाभाव एव जातासिद्धत्वस्य फलमिति वाच्यम्; '

केचित्तु — अत्र जनीजृषिति घटादित्वात्न दोष इति प्राहुः । परे तु — पर्जन्यवत्पूर्व नित्यत्वात् प्रतिपदोक्तत्वाच्च ह्रस्वे 'रजयती'त्यत्र 'अत' . इति वृद्धिर्न । मित्त्वफलन्तु 'चिण्णमुलोरि'ति बोध्यमित्याहुः । 'जगदम्बे'त्यत्र 'सन्निपात'परिभाषया न टाबित्येतदपि न जातासिद्धत्वस्य फलम् । 'अम्बाऽत्रे'त्यत्र सवर्णदीर्घस्य पदद्वयापेक्षत्वेनासिद्धत्वान्न 'अम्बार्थे'ति पुनह्र्रस्व इति तु न फलम् । लक्ष्ये लक्षण'न्यायेनैवात्र तद्व्यावृत्तेः सुवचत्वात् । न च तन्मात्र- स्थानिकविकाराभावेन 'लक्ष्ये लक्षण'न्यायाप्रवृत्तिः । अत एव 'काण्ड' इत्यत्र एतन्न्याया- प्रवृत्त्या प्रकारान्तरेणैवात्र ह्रस्ववारणं भाष्योक्तं सङ्गच्छत इति वाच्यम् ; तादृश- भाष्यप्रामाण्येन विभक्तिस्थानिकैकादेशस्थले मात्रपदेन व्यावृत्तावप्यत्र तद्व्यावृत्तौ मानाभावात् । ईदृशन्यायस्वरूपवर्णनस्यान्यत्र स्पष्टत्वात् । केचित्तु — भूधातोः क्विबन्तादौकारे सुपि 'भुवादि'त्यत्रोवङि कृते बहिरङ्गत्वेन उवङोऽसिद्धत्वादूट् न । न च ऊट्यपि 'भू + ऊ + औ' इति स्थिते 'लक्ष्ये लक्षण'न्यायेन उवङोऽप्राप्त्या 'न भूसुधियोरि'ति निषेधेनाऽङ्गयणोऽभावेऽपि 'इको यणची'ति यणीष्टसिद्धिरिति वाच्यम् ; अन्तरङ्गत्वदपवादत्वाद्वा यणं बाधित्वा सवर्णदीर्घे ततो यणि 'भ्वावि'त्यस्यापत्तेः । न च 'भू + ऊ + औ' इति स्थिते वर्णपरिभाषया सवर्णदीर्घं बाधित्वा 'ओः सुपी'ति यणि 'भुवावि'त्यस्य सिद्धिः, सुधीसाहचर्येण हल्पूर्वं एव निषेधप्रवृत्तिस्वीकारेणात्र तद्विषयाभावादिति वाच्यम् ; 'भुवावि'त्यत्र पूर्वोकारे 'इको यणची'ति यण् प्राप्नोति, तं बाधित्वा अपवादत्वादीर्घः, तं बाधित्वा वार्णपरिभाषया ऊठो यण् प्राप्नोति, तमन्तरङ्गत्वाद् बाधित्वा 'इको यणि'ति यण् न जातासिद्धत्वस्य फलमिति । अत्र केचित् — 'औजिढत्' इति जातासिद्धत्वस्य फलम् । तत्रान्तरङ्गे ढूलोपे कर्तव्ये षडन्तसमुदायनिमित्तकद्वित्वस्य बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वान्न दीर्घा- पत्तिरिति प्राहुः । तन्न ; जातासिद्धत्वाङ्गीकारेऽपि अन्तरङ्गे दीर्घे कर्तव्ये 'नाजानन्तर्य' इति निषेधात् 'चङि' इति द्वित्वस्य असिद्धत्वाभावेन दीर्घप्राप्तेर्निर्बाधत्वात् । 'नाजानन्तर्य' इत्यस्य अनित्यत्वे न दृढतरं मानम् । किञ्च अभ्यासकार्ये द्वित्वस्यासिद्धत्वं नेत्यवश्यं कल्पनीयैनैव वचनेन द्वित्वस्या- सिद्धत्वाभावः । अत एव 'ह्रस्वः, हलादिः शेषः' इति सूत्रद्वयं चरितार्थम्; अन्यथा ह्रस्वे हलादिः शेषे च कर्तव्ये प्रत्ययनिमित्तकद्वित्वस्यासिद्धतया अभ्यासाभावेन सूत्रवैयर्थ्यस्य स्फुटत्वात् । ननु सूत्रारम्भसामर्थ्यादभ्यासशब्दमुच्चार्य कार्ये कर्तव्ये द्वित्वासिद्धत्वाभावज्ञापनेन सूत्र- द्वयसार्थक्यसम्भवेन प्रकृते 'ढूलोपे' इति दीर्घस्याभ्यासशब्दमुच्चार्य विधानाभावेन तत्र कर्तव्ये जातासिद्धत्वसत्त्वेन दीर्घप्राप्तिरिति चेन्न । यङ्लुगन्ते 'आरति' इत्यादौ 'ढूलोपे' इति दीर्घना- पत्त्या तादृश्यकल्पनायाः कर्तुमशक्यत्वात् । तस्मात् तत्र दीर्घाभावस्येष्टत्वे रसाहचर्येण अभ्यासान- वयवस्यैव ग्रहणमित्युपायान्तरमनुसर्तव्यम् । 'आरती' इत्यादौ अभ्यास एव, न तु अभ्यासावयव इति न दोषः । अन्तरङ्गत्वादिति । न च 'वार्ण'परिभाषया 'ओः सुपि' इति यणेव स्यादिति वाच्यम् ; समानस्थानिकत्वाभावात्, समाननिमित्तकत्वाभावाच्च तदप्राप्तेः ।

न्तर्वर्ति-क्विप्! So by "च्छ्वोः शूडनुनासिके च", the व of 'नाव्' would get ऊठ्! To prevent this ऊठ्, they say that the bahiranga (al-lopa etc.) is asiddha! Now look at line 32 in the commentary (Bhūti): "एवं जातासिद्धत्वस्य फलं 'पुनर्भ्वांवि'त्यपि बोद्ध्यम् ।" Wait, look at the word: पु न र्भू (or र्भ्वा) Wait, what is after that? Is it 'पुनर्भूवि'? Wait, could it be 'पुनर्भू' + आचारक्विप् -> अल्लोप -> etc.? Wait, look at the characters: ' पु न र्भू वि ' ? Wait, look at the letter between भ and वि: There is: भ (bha) with a repha on top? Wait, look at the repha: it's on top of भ: र्भू. Wait, is there an anusvara? Look at the dot above: there is no dot, or is there? Wait, there is a curve above: that's a repha. Below भ, there is an u-matra: ू. Then next letter is: Wait, is it 'वि'? No, look at: It has a loop: व? And an

१८० | परिभाषेन्दुशेखरः | [ २ प्रकरणे-

केचित्तु — 'रियति, असुसुवदि'त्यादौ लघूपधगुणादन्तरङ्गत्वादियङादिसिद्धिः । 'अयजे इन्द्रमि'त्यादौ सवर्णदीर्घं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वादाद्गुणः । 'ग्रामणिनी कुले' इत्यत्र नुमं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वात् ह्रस्वः । 'रुद्यादि'त्यादौ प्रकृतिप्रत्ययापेक्षाडीद्भ्यां प्रागन्तरङ्गत्वात् यासुट् । 'कश्च अश्च ईशश्चे'ति द्वन्द्वे नित्यमपि गुणं बाधित्वा अन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घे 'केशा' इति रूपसिद्धिः, अन्यथा 'कैशा' इति स्यादिति सम- कालप्राप्तिकबहिरङ्गासिद्धत्वस्योदाहरणान्याहुः । तन्न ; 'रियति, असुस्रुवदि'त्यादौ सत्यपि गुणे तस्य जातबहिरङ्गत्वेनासिद्धतया इकारादिबुद्ध्या इयङादिसिद्धे- र्निष्प्रत्यूहत्वात् । यत्तु —'येन नाव्यवधानमि'ति न्यायेन पुगन्तसा

व्रश्चादिषु पदसंस्कारपक्षे समानकालत्वमेव द्वयोरिति बोध्यम् । एतेन अन्तरङ्गं बहिरङ्गाद् बलीय इति परिभाषान्तरमित्यपास्तम् ; एनामाश्रित्य विप्रतिषेधसूत्रे भाष्ये तस्याः प्रत्याख्यानाच्च । केचित्तु—‘इ उ आ’ इत्येतेषां समासेऽत्र पूर्वं परयणादेशे पूर्वस्येकारस्य यणा- देशानापत्तिः । स्थानिवद्भावेन तु न निर्वाहः, ‘न पदान्ते’ति निषेधात् । ननु परयणा- देशस्य जातबहिरङ्गासिद्धत्वेन पूर्वयणादेशेष्टयुक्तरूपसिद्धिः । न च ‘नाजानन्तर्य’ इति निषेधः ; यत्र बहिरङ्गशास्त्रप्राप्त्युत्तरकालमेव अन्तरङ्गप्राप्तिस्तत्रैव तन्निषेधप्रवृत्तेः, अत्र तु द्वयोरपि यणोः समकालेऽपि प्राप्तिसत्त्वेन ‘नाजानन्तर्य’ इत्यस्य विषया- भावात् । अत एव ‘ओमाङोश्चे’त्याङ्ग्रहणं चरितार्थमिति चेन्न । परयणउत्तरं पूर्वस्य यण्यपि तस्य वलिलोपेन निवृत्तेर्दुर्वारत्वात् । ‘अचः परस्मिन्नि’ति स्थानिवत्त्वेन तु न निस्तारः ; पूर्वयणः स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वाभावात् । निरुक्तान्तरङ्ग- परिभाषास्वीकारे तु पूर्वयणउत्तरं परयण्प्रवृत्त्या पूर्वयणः स्थानिभूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टत्वात् स्थानिवद्भावेन वल्परत्वाभावान्न वलिलोपः । तथा च ‘य्वा’ इति रूप- सिद्धिरेतदन्तरङ्गपरिभाषाफलं बोध्यम् । न च जातबहिरङ्गासिद्धत्वेन परयणो- ऽसिद्धत्वाद्वल्परत्वाभावेन वलिलोपो नेति वाच्यम् ; अज्निष्ठान्यानन्तर्यनिमित्तक- पूर्वयण्रूपान्तरङ्गकार्यप्रवृत्त्युत्तरप्रवर्त्तमान-पूर्वलोपकार्यस्य सत्त्वेन द्वितीयार्थक- ‘नाजानन्तर्य’ इति निषेधेन जातबहिरङ्गासिद्धत्वायोगात् । अत एव ‘अक्षद्यूरि’त्यत्र वलिलोपो नेति प्राहुः । अन्ये तु—‘अबिभयमि’त्यत्र ‘भी+अम्’ इत्यवस्थायां परमपि गुणं बाधित्वा श्लुनिमित्तकद्वित्वस्यान्तरङ्गत्वात्पूर्वं प्रवृत्त्याऽभ्यासे इकारश्रवणसिद्धिः । एवं ‘जन्+ अतो’त्यवस्थायां परमप्युपधालोपं बाधित्वाऽन्तरङ्गत्वात् ‘श्लावि’ति द्वित्वे ‘जज्ञती’ति रूपसिद्धिः । अन्यथा परत्वात् पूर्वमुपधालोपे धात्ववयवैकाच्त्वाभावेन द्वित्वानापत्त्या उक्तरूपासिद्धिः स्यादिति तत्फलमाहुः । नन्वेवं ‘वृश्चती’त्यादौ वलोपे कर्तव्ये सम्प्रसारणस्य तत्कालप्राप्तत्वाभावेन जातत्वाभावेन चोक्तपरिभाषाऽप्राप्त्या अनया वलोपवारणपरभाष्यासङ्गतिरत आह— पदसंस्कारपक्ष इति । तथा चैतत्पक्षाभिप्रायकं भाष्यमिति न तद्विरोध इति भावः । आदिना ‘पट्व्या, मृद्व्ये’त्यस्य सङ्ग्रहः । एतेनेति । एतत्परिभाषयैव जातसमकालप्राप्तिक-बहिरङ्गयोरसिद्धत्वबोधनात् ‘वृश्चती’त्यादौ वारणेनेत्यर्थः । आद्यांशे ऊठ्ग्रहणं द्वितीयांशे चाङ्ग्रहणं मानम्, परि- भाषा तु अंशद्वयवत्येकैव, न तु समकालप्राप्तिकबहिरङ्गस्यासिद्धत्वबोधकम् ‘अन्तरङ्गं रङ्गकनिमित्तके शत्वे कर्तव्ये बहिरङ्ग-णिज्निमित्तक-टिलोपस्यासिद्धत्वात् । स्थानिवद्भावस्तु अज्झलादेशत्वात्, को विधि प्रति तन्निषेधाच्च न भवतीत्यलं पल्लवितेन ।