प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit drama page in Unicode Devanagari:

प्रथमोऽङ्कः । ९ सर्वत्रोत्सृष्टसर्वप्रहरणनिवहस्तूर्णमुत्खाय खङ्गं पश्चात्कर्तुं प्रवृत्तः करिकरकदलीकाननच्छेदलीलाम् ॥ ९ ॥ एवं बलं त्रितयमाकुलमेक एव कुर्वन्कृपाणकिरणच्छुरितांसकूटः । शस्त्रप्रहारशतजर्जरितोरुवक्षाः श्रान्तोऽचिराद्विनिहतो युधि विन्ध्यकेतुः ॥ १० ॥ राजा—रुमण्वन् ! सत्पुरुषोचितं मार्गमनुगच्छतो यत्सत्यं व्रीडिता इव वयं विन्ध्यकेतोर्मरणेन । रुमण्वान्—देव त्वद्विधानामेवं गुणैकपक्षपातिनां रिपोरपि गुणाः प्रीतिं जनयन्ति । राजा—विजयसेन अप्यस्ति विन्ध्यकेतोरपत्यं यत्रास्य परितोषस्य फलं दर्शयामि । विजयसेनः—देव इदमपि विज्ञापयामि । एवं सबन्ध

राजा—यशोधरे गच्छ । त्वमेव वासवदत्तायाः समर्पय । वक्तव्या च देवी । भगिनीबुद्ध्या त्वयैव सर्वदा द्रष्टव्या । गीतनृत्तवाद्यादिषु विशिष्टकन्यकोचितं सर्वं शिक्षयितव्या । यदा वरयोग्या भविष्यति तदा मां स्मारयेति । प्रतीहारी—यद्देव आज्ञापयति । (जं देवो आणवेदि ।) (इति निष्क्रान्ता ।) ( नेपथ्ये वैतालिकः । ) लीलामज्जनमङ्गलोपकरणस्नानीयसम्पादिनः सर्वान्तःपुरवारविभ्रमवतीलोकस्य ते संप्रति । आयासस्खलदंशुकव्यवहितच्छायावदातैः स्तनै- रुत्क्षिप्तापरशातकुम्भकलशैवालङ्कृता स्नानभूः ॥ ११ ॥ राजा—( ऊर्ध्वमवलोक्य । ) अये कथं नभोमध्यमध्यास्ते भगवा- न्सहस्रदीधितिः । संप्रति हि । आभात्यर्कांशुतापकथदिव शफरोद्वर्तनैर्दीर्घिकाम्भ- श्

द्वितीयोऽङ्कः । ११ छायाचक्रं तरूणां हरिणशिशुरुपैत्यालवालाम्बुलुब्धः सद्यस्त्यक्त्वा कपोलं विशति मधुकरः कर्णपालीं गजस्य ॥१२॥ रुमण्वन् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । प्रविश्याभ्यन्तरमेव वृत्तयथोचितक्रियाः सत्कृत्य विनयसेनेन कलिङ्गोच्छित्तये प्रेषयामः । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) इति प्रथमोऽङ्कः ॥ ॥ द्वितीयोऽङ्कः ॥ ( ततः प्रविशति विदूषकः । ) विदूषकः—ननु भणितोऽस्मीन्दीवरिकया यथा-आर्य उपवासनियम- स्थिता देवी वासवदत्ता स्वस्तिवाचननिमित्तं शब्दयैतेति । तद्यावद्धारा- गृहोद्यानदीर्घिकायां स्नात्वा देवीपार्श्वं गत्वा कुक्कुटवादं करिष्यामि । अन्यथा कथमस्माभिः सदृशा ब्राह्मणा राजकुले प्रतिग्रहं कुर्वन्ति । ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) कथमेष प्रियवयस्योऽद्य देव्या विरहोत्कण्ठाविनो- दननिमित्तं धारागृहोद्यानमेव प्रस्थितः । तद्यावद्वयस्येन सहैव गत्वा यथो- दितमनुष्ठास्यामि । ( णं भणिदोम्हि इन्दीवरिआए जह अज्ज उववासाणियमट्ठिदा देवी वासवदत्ता सोत्थिवाअणणिमित्तं सद्दावेदिति । ता जाव धाराघरउज्जाणदीर्धिआए ण्हाइअ देवीपासं गदुअ कुक्कुटवादं करिस्सं । अण्णहा कहं अह्राणं सरिसा बह्मणा राअकुले पडिग्गहं करेन्ति । कहं एसो पिववयस्सो अज्ज देवीए विरहुक्कण्ठाविणोअणा- णिमित्तं धाराघरउज्जाणं एव्व पट्टिदो । ता जाव वअस्सेण सह एव्व गदुअ जहोद्दिदं अणुचिट्ठिस्सं । ) छत्राभावातपनकरं तनोति विस्तारयति । हरिणशिशुः आ समन्तात् लमान् जलस्रवान् आलतीत्यालवालम् । तस्मिन् यदम्बु तत्र लुब्धः सन् तरूणां छायाचक्रमुपैति । मधुकरश्च गजस्य कपोलं सद्यः त्यक्त्वा कर्णपालीं श्रोत्रपुटं विशति । छायार्थ- मित्यर्थः । स्वभावोक्तिः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १२ ॥ ततः प्रविशतीति । स्वस्तिवाचनं स्वस्तिवाचनार्थं मन्त्रेणायनम् । शब्दायेत आह्वयेदित्यर्थः । कुक्कुटवादं दम्भार्थं वेदमन्त्रानपि उच्चैः पठनम् । कुक्कुटोन्नतवादः स्यात् इति मेदिनी । उत्कण्ठा अभिलाषपूर्वा स्मृतिः । सर्वेन्द्रियसुखास्वादे यत्रास्तीत्या- भिसम्बते । तत्प्राप्तीच्छां ससङ्कल्पा मुद्कण्ठां कवयो विदुः ॥ इति तल्लक्षणम् । तस्या विनोद- नमरण्यनम् । धारागृहं धारायन्त्रोपेतं गृहं धारागृहं धारागृहयुक्तमुद्यानं धारागृहोद्यानम् । १ वृत्ततयोचित ०, २ शब्दापयेत्, ३ यथोदितं ( जहोद्दिदं.)

१२ प्रियदर्शिकायां ( ततः प्रविशति सोत्कण्ठो राजा । ) राजा— क्षामां मङ्गलमात्रमण्डनभृतं मन्दोद्येमालापिनी- मापण्डुच्छविना मुखेन विजितप्रातस्तनेन्दुद्युतिम् । सोत्कण्ठां नियमोपवासविधिना चेतो ममोत्कण्ठते तां द्रष्टुं प्रथमानुरागजनितावस्थामिवाद्य प्रियाम् ॥१॥ विदूषकः—( उपसृत्य । ) स्वस्ति भवते । वर्धतां भगवान् । ( सोत्थि होदे । वड्ढउ भवं । ) राजा—( विलोक्य । ) वसन्तक ! कस्मात्प्रहृष्ट इव लक्ष्यसे । विदूषकः—अर्चति खलु देवी ब्राह्मणम् । ( अच्चदिक्खु देवी बह्मणं । ) राजा—यद्येवं ततः किम् । विदूषकः—( सगर्वम् । ) भोः । ईदृशः खलु ब्राह्मणः । यश्च- तुर्वेदपञ्चवेदषड्वेदब्राह्मणसहस्रपर्याकुले राजकुले प्रथममेहमेव देवीसकाशा- त्स्वस्तिवाचनं लभे । ( भो । ईदिसो क्खु बह्मणो । जो चउव्वेदपञ्चवेदछव्वेद- बम्हणसहस्सपय्याउले राअउले पुढमं अहं एव्व देवीसआसादो सोत्थिवाअणं लहेमि । ) राजा—( विहस्य । ) वेदसंख्ययैवावेदितं ब्राह्मण्यम् । तदागच्छ महाब्राह्मण । धारोगृहोद्यानमेव गच्छावः । विदूषकः—यद्देव आज्ञापयति । ( जं देवो आणवेदि । ) राजा—गच्छाग्रतः । क्षामामिति । नियमार्थं व्रतार्थमुपवासः तस्य विधिस्तदनं तेन हेतुना क्षामां कृशाम् । मङ्गलानि कण्ठसूत्रनासामणिताटङ्कादीन्येव मङ्गलमात्राणि मण्डनानि बिभर्तीति ताम् । मन्दं यथा तथा उद्यमेन प्रयत्नेनालापतीति तथा ताम् । आपाण्डुः छविः कान्तिर्यस्य तेनापाण्डुना मुखेन विजिता प्रातस्तनस्येन्दोर्द्युतिर्यया ताम् । सोत्कण्ठां च । अत एव प्रथमानुरागेण जनिता अवस्था कृशत्वादिलक्षणा यस्यास्तामिव तां तथानुरा- गिणीं प्रियामद्य द्रष्टुं मम चेतः उत्कण्ठते उत्सुकं भवति । उपमास्वभावोक्त्योः संसृष्टि- रलंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ चत्वारो वेदा येषां ते चतुर्वेदाः । एव- मग्रेऽत्र । पञ्चवेदेत्यादि परिहासार्थमुक्तिः । महाब्राह्मणेति उपहासार्थम् । अत्र महच्छब्दो निन्दापरः । तदुक्तं—शैले शैले तथा मद्ये पेये ज्योतिषिके द्विजे । यात्रायां पथि निद्रायां महच्छब्दो न दीयते ॥ इति । १. मन्दोद्यता०. २ प्रथमा०. ३ प्रथममेव लभंते. ४ भाषनं. ५ धाराधरी.

द्वितीयोऽङ्कः । १३ विदूषकः-भो एहि गच्छावः । ( परिक्रम्यावलोक्य च । ) भो वयस्य पश्य पश्य । अविरतपतद्विविधकुसुमसुकुमारशिलातलोत्सङ्गस्य परिमल- निलीनमधुकरभरभग्नबकुलमालतीलतामालकस्य कमलगन्धग्रहणेोद्दाममारुत- पर्यस्तबुद्धबन्धूकबन्धनस्याविरलतमालतरुपिहितातपप्रकाशस्यास्य धारागृ- होद्यानस्य सश्रीकताम् । (भो एहि गच्छह्म। भो वयस्स पेक्ख पेक्ख। अविरदपडन्त- विविधकुसुमसुउमारसिलाअलुच्छङ्गस्स परिमलणिलीणमहुअरभरभग्गबउलमालइल- जालअस्स कमलसन्धगहणोद्दाममारुदपुञ्जन्तेणेरण अविरलतमालतरुपि- हिदादवप्पआसस्स अस्स धाराघरउज्जाणस्स सस्सरीअत्तं ।) राजा - वयस्य साध्वभिहितम् । अत्र हि । वृन्तैः क्षुद्रप्रवालस्थगितमिव तलं भाति शेफालिकानां गन्धः सप्तच्छदानां सपदि गजमदामोदमोहं करोति । एते चोन्निद्रपद्माच्युतबहुलरजःपुञ्जपिङ्गाङ्गरागा गायन्त्यव्यक्तवाचः किमपि मधुलिहो वारुणीपानमत्ताः ॥२॥ विदूषकः-भो वयस्य एतदपि तावत्पश्य पश्य । य एषोऽवि- रलपतत्कुसुमनिकरोऽद्यापि पत्रान्तरगलद्वर्षावसानसलिलबिन्दुरिव लक्ष्यते अविरतं यथा तथा पतन्ति यानि विविधानि कुसुमानि तैः सुकुमारः सुखस्पर्शः मनोहोरो वा शिलातलस्य उत्सङ्गो मध्यप्रदेशो यत्र तत् ०त्सङ्ग तस्य । परिमलेन निलीनाथ ते मधुकराश्च तेषां भरेण भग्नानि बकुलानां मालतीलतानां जातिलतानां जालकानि पुष्पगुच्छा यस्मिंस्तस्य । कमलानां गन्धस्य ग्रहणेन उद्दामो उत्कटो यो मारुतस्तेन पर्यवबुद्धानि विकसितानि बन्धूकानां बन्धूकपुष्पाणां बन्धनानि वृन्तानि यस्मिन् तस्य । अविरलाश्च ते तमालतरवश्च तैः पिहितो निवारित आतपप्रकाशः सूर्य्यालोको यस्मिन् तस्य । वयस्य- वयसा तुल्य वयस्यः । 'नोवयोधर्म' इति यत् । वृन्तैरिति । शेफालिकानां निर्गुण्डीकुसुमानां वृन्तैः बन्धनैः तलं भूमितलं क्षुद्रैः प्रवालैः अभिनवैर्विद्रुमखण्डैः स्थगितमावृतमिव भाति । सप्तच्छदानां गन्धः सपदि तत्क्षणं गजमदस्य य आमोदः परिमलस्तस्य मोहं भ्रान्तिं तनोति जनयति । उन्निद्रेभ्यो विकसितेभ्यः पद्मेभ्यः च्युतः बहुलः रजःपुञ्जः तेन पिङ्गः पीतवर्णः अङ्गरागः अङ्गवर्णो येषां ते । बहलरजःपुञ्ज एव पीतोऽङ्गरागो येषामिति वा । वारुणीपानेन पुष्परसमद्यपानेन मत्ता अत एव अव्यक्तवाचः एते मधुलिहो मधुकराश्च किमपि गायन्ति । उत्प्रेक्षाभ्रान्तिमत्स्वभावोक्तीनां संसृष्टिः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ २ ॥ अविरलेति । अविरलं निरन्तरं यथा तथा पतन्कुसुमनिकरो यस्य सः । अद्यापि पत्रान्तरेभ्यो गलन्तः वर्षावसानसमयसलिलबिन्दवो यस्य स इव लक्ष्यते । तं पश्येति सम्बन्धः । १ बहवो ( पहणुद्दा० ) । २ प्रतिबुद्ध ( पडिबु० ) । ३ पट्टल ४ काण्डविहुरा, ० गन्धवश्च ( णिअरो भग्गव). ६ वसानसमयसादि० ( वसाणसवअ० ) । २

१४ प्रियदर्शिकायां सप्तपर्णपादपः । ( भो वयस्स । एदं पि दाव पेक्ख पेक्ख । जो एसो अविरलपडन्त- कुसुमणिअरो घन वि पतन्तरगलन्तवरिसावसाणसलिलबिन्दू विअ लक्खीअदि सत्तवण्णपाअवो । ) राजा —वयस्य सम्यगुत्प्रेक्षितम् । नह्येव सदृशं जलदसमयस्य । तथाहि । बिभ्राणा मृदुतां शिरीषकुसुमश्रीहारिभिः शाद्वलैः -------- कल्पितकृत्रिमा मरकतक्षोदैरिच क्षालितैः । एषा संप्रति बन्धनाद्विगलितैर्बन्धूकपुष्पोत्करै- रद्यापि क्षितिरिन्द्रगोपकशतैश्छन्नेव संलक्ष्यते ॥ २ ॥ ( ततः प्रविशति चेटी । ) चेटी — आज्ञाप्तास्मि देव्या वासवदत्तया । हञ्जे इन्दीवरिके अद्य मयागस्त्यमहर्षयेऽर्घ्यो दातव्यः । तद्गच्छ त्वम् । शेफालिकाकुसुममालां लघु गृहीत्वागच्छेति । एषाप्यारण्यिका धारागृहोद्यानदीर्घिकायां यावदेव विकसितानि कमलानि नास्ताभिलाषिणा सूर्येण मुकुलाय्यन्ते तावदेव शीघ्रमवचित्यागच्छत्विति । एषा तपस्विनी तां दीर्घिकां न जानाति । तद्गृ- हीत्वा तां गमिष्यामि । ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) ईत इत आरण्यिके एहि । ( आणत्ताह्मि देवीए वासविदत्ताए । हंजे इन्दीवरिए । अज्ज मए भगवतिमहेसिणो अग्घो दादव्वो । ता गच्छ तुमं । सेहालिआकुसुममालं लहु गेण्हिअ आअच्छेति । एसावि आरण्णिआ धाराघरउज्जाणदीहिआए जाव एव्व विआसिआई कमलाई ण अत्थाहिला-

बिभ्राणेति । शिरीषकुसुमानां श्रियं शोभां हरन्तीति तैः शाद्वलैः शाद्वलहरितप्रदेशै मृदुतां कोमलतां बिभ्राणा । क्षालितैः निर्धौतैः मरकतक्षोदै मरकतखण्डैः सदृशत्वादङ्गे शमित- कुट्टिमा इव स्थिता । एषा भूमिः संप्रति बन्धनाद्विगलितैः बन्धूकपुष्पाणामुत्करैः पुञ्जै- रद्यापि इन्द्रगोपकशतैः छन्ना इव लक्ष्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २ ॥ हञ्जे दूति चेटीं प्रति सम्बोधनम् । 'हण्डे हञ्जे हलाह्वाने नीचा चेटीं सखीं प्रति' । इत्यमरः । अगस्त्य महर्षये । अत्र—अभासे भास्वरे कन्यां शेषभूतैस्तिथिर्दिनै । अर्घ्यं दद्यादगस्त्याय गौडदेश- निवासिन ॥ इति ब्रह्मवैवर्ते । भीमपराक्रमोप-यस्तु भाद्रपदस्यान्त उदिते कलशोद्भवे । अर्घ्यं दद्यादगस्त्याय सर्वान्कामांल्लभेत स ॥ इति । पद्मद्वयमुद्धृतं श्रीविष्णुसूरिभिः । अरण्ये भवा आरण्यिका । 'शरण्यान्मनुष्ये' इत्यनेनारण्यशब्दाद्वुन् । 'प्रत्ययस्थात्कात्०' इति इत्त्वम् । मुकुलाय्यन्ते मुकुलवदाचरन्ति मुकुलायन्ते तथा क्रियन्ते । सङ्कोच्यन्ते इत्यर्थः ।

१ सम्यगुत्प्रेक्षितं वयस्येन । अत्र हि बद्धेव २ अर्घ्यं दातव्यम् ३ पुन्ना ने त०, ४ याव- देव सरता० सूर्येण न मुकुलाय्यन्ते कमलानि ( जाव एव्व अरथा० ण मुउडलाविज्जन्ति कमलाई) तावदेवावचित्य, ५ मय, आरण्यि ६ इत एहि आ

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्तिबद्ध देवनागरी लिप्यन्तरण है:

द्वितीयोऽङ्कः । १९ सिणा सुहेण मडलाविमन्ति ताव एत्थ लहुअं अवचिणुअ आगच्छिसि । एसा तव- स्सिणी तं दीहिअं ण जाणादि । ता गेण्हिअ णं गमिस्सं । इदो इदो आरणिए एहि ।) ( ततः प्रविशत्यारण्यिका । ) आरण्यिका—( सबाष्पोद्वेगमात्मगतम् । १) तथा नाम तादृशे वंशे उत्पन्न- यान्यजनमाज्ञाप्य स्थितया सांप्रतं परस्य मयाज्ञप्तिः कर्त्तव्येति नास्ति खलु दुष्करं दैवस्य । अथवा ममैवैष दोषो येन जानत्यापि न व्यापादित आत्मा । तत्किं सांप्रतं करिष्यामि । अथवा दुष्करमिदानीं मया चिन्तितम् । वरमेवैतदपि । न पुनरात्मनो महार्घं वंशं प्रकाशयन्त्या मया लघूकृत आत्मा । तत्का गतिः । यथाभणितमनुष्ठास्यामि । ( तह णाम तारिसे बंसे २उ

१६ प्रियदर्शिकायां राजा—ननु मूर्ख पारंगता एव वयं दीर्घिकायाः । एवमने- केन्द्रियसुखातिशयमनुभवन्नपि नोपलक्षयसि । पश्य । श्रोत्रं हंसस्वनोऽयं सुखयति दयितानूपुरैह्लादकारी दृष्टिंप्रीतिं विधत्ते तटतरुविवरालक्षिता सौधपाली । गन्धेनाम्भोरुहाणां परिमलपटुना जायते घ्राणसौख्यं गात्राणां ह्लादमेते विदधति मरुतो वारिसंपर्कशीताः ॥ ४ ॥ तदेहि दीर्घिकातटमुपसर्पावः । ( परिक्रम्यावलोक्य च । ) वयस्य पश्य पश्य । उद्यानदेवताया स्फुटपङ्कजकान्तिहारिणी स्वच्छा । दृष्टिरिव दीर्घिकेयं रमयति मां दर्शनेनैव ॥ ५ ॥ विदूषकः—( सकौतुकम् । ) भो वयस्य पश्य पश्य । कैषा कुसुम- परिमलसुगन्धवेणिमधुकरसविर्विद्रुमलताचरणहस्तपल्लवा उज्ज्वलत्तनुकोमल- [L13

पातालाद्भुवनावलोकनपरा किं नागकन्योत्थिता मिथ्या तत्खलु दृष्टमेव हि मया तस्मिन्कुतोऽस्तीदृशी । मूर्ता स्यादिह कौमुदी न घटते तस्या दिवा दर्शनं केयं हस्ततलस्थितेन कमलेनालोक्यते श्रीरिव ॥ ६ ॥ विदूषकः—(निरूप्य ।) एषा खलु देव्याः परिचारिकेन्दीवरिका । तद्गुल्मान्तरितौ भूत्वा पश्यावः । (एसा क्खु देवीए परिआरिआ इन्दीवरिआ । ता गुम्मन्तरिआ भविअ पेक्खह्म ।) (उभौ तथा कुरुतः ।) चेटी—(कमलिनीपत्रग्रहणं नाटयन्ती ।) आरण्यके अवचिनु त्वं पद्मानि । अहमप्येतस्मिन्नलिनीपद्मे शेफालिकाकुसुमान्यवचित्य देवीस- काशं गमिष्यामि । (आरणिए अवचुणु तुमं पदुमाईं । अहं वि एदस्सिं णलि- णीपत्तम्मि सेहालिआकुसुमाई अवचुणिअ देवीसआसं गमिस्सं ।) राजा—वयस्य संलाप इव वर्तते । तदवहिताः शृणुमः । कदा- चिदित एव व्यक्तीभविष्यति । (चेटी गमनं नाटयति ।) आर०—हला इन्दीवरिके । न शक्नोमि त्वया विना मुहूर्तम्प्यत्रा- सितुम् । (हला इन्दीवरिए ण सक्कुणोमि तुए विणा मुहुत्तंवि एत्थ आसिदुं ।) चेटी—(विहस्य ।) यादशमद्य मया देव्या मन्त्रितं श्रुतं तादृशेन चिरमेव मया विना त्वयासितव्यम् । (जादिसं अज्ज मए देवीए मन्तिदं सुदं तारिसेण चिरं एव्व मए विणा तुए आसिदव्वं ।) तयोक्ता । पातालेति । भुवनस्य महीलोकस्यावलोकनपरा नागकन्यका पातालादुत्थिता किं स्यादिति वितर्क्य । नैतस्यादित्याशङ्क्येति । तन्मिथ्या खलु । मया दृष्टमेव हि । तस्मिन्पाताले ईदृशी लावण्यसम्पन्ना कन्यका कुतः । इह मूर्ता मूर्तिमती कौमुदी स्यात् । एतदपि न । तस्याः कौमुद्या दिवादर्शनं न घटते संभवति । केयं तर्हि सा हस्ततलस्थितेन कमलेन श्रीः इव आलोक्यते । सन्देहालंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥ यादृशं यत्प्रकारकम् । तद्विवाहसम्बन्धीति गूढम् । मन्त्रितं भाषितम् । तादृशेन तद्गु- १ दिवा. २ कुतस्त्यी०. ३ रिका आगच्छति (आअच्छइ). ४ एतद्वाक्यं बहुषु पुस्तकेषु. ५ तादृशं (तारिसं).

१८ प्रियदर्शिकाया आर०—( सविषादम् । ) किं देव्या मन्त्रितम् । ( देवाए मन्त्रिदं । ) चेटी—एतत् । तदैषाहं महाराजेन भणिता यथा—यदैषा विन्ध्य- केतुदुहिता वरयोग्या भविष्यति तदाहं स्मारयितव्य इति । तत्साम्प्रतं महाराजं स्मारयामि येनास्या वरचिन्तोपर्याकुलो भविष्यति । ( एदं । तदा एसा अ० महाराएण भणिदा जह जदा एसा विज्झकेदुदुहिदा वरजोग्गा भवि- स्सदि तदा अहँ सुमराइदव्वोत्ति । ता संपदं महाराअं सुमरावेमि जेण से वरचिन्ता- पवाउरो भविस्सदि । ) राजा—( सदर्पम् । ) इयं सा विन्ध्यकेतोर्दुहिता । ( सानुतापम् । ) चिरं मुषिता स्मो वयम् । वयस्य निर्दोषदर्शना कन्यका खल्वियम् । विश्रब्धमिदानीं पश्याम । आर०—( सरोषं कर्णौ विधाय । ) तद्गच्छ त्वम् । न मम त्वयासंब- द्धप्रलापिन्या प्रयोजनम् । ( ता गच्छ तुमं । ण मे तुए असंबद्धपलाविणीए पओअणं । ) ( नेपथ्यस्था च पुष्पावचयं नाटयति । ) राजा—अहो सुतरां प्रकटीकृतमाभिजात्यं भीरतया । वयस्य धन्यः खल्वसौ य एतदङ्गस्पर्शसुखभाजनं भविष्यति । ( आरण्यिका कमलावचयं नाटयति । ) विदूषकः—भो वयस्य पश्य पश्य । आश्चर्यमाश्चर्यम् । एषा सलिलचलत्करपल्लवप्रभावितृतेनोपहसितशोभं करोति कमलवनमवचि- न्वती । ( भो वयस्स पेक्ख पेक्ख । अच्चरिअं अच्चरिअं । एसा सलिलचलन्तकर- पल्लवप्पहावित्थिदेण ओहासिअसोहं करेदि कमलवणं अवचिणन्ती । ) राजा—वयस्य सत्यमेवैतत् । पश्य । रोषादित्यर्थः । सानुतापमनुतापेन पश्चात्तापेन सहितं यथा तथा । विश्रब्धं यथा तथा । असम्बद्धं संदर्भरहितमनर्थकमिति यावत् । यदा वरयोग्या भविष्यतीत्यादि प्रलपतीति तथा तथा । एषा नर्मोक्तिः । एवं शाकुन्तलेऽपि 'इमामसम्बद्धप्रलापिनीं प्रियंवदामाय्यायै गौतम्यै निवेदयिष्यामी'ति शकुन्तलावचनम् । एषा कमलानि अवचिन्वन्ती सलिले जलं चलन्ती । करपल्लवस्य प्रभा तस्या विस्तृतेन विस्तारेण प्रसरणेनेत्यर्थः । १ तदाह म० । यथा—यैषा अ० द० । २ तदा ब० ( ना० ए० ) ३ चिरमु० ४ एत- न्नास्ति क्वचित् ५ दिग्रुटितेन ( निग्रुटितेन ) ६ ०मज्जन्त ७ स्वल्प

द्वितीयोऽङ्कः । १९ अच्छिन्नामृतबिन्दुवृष्टिसदृशीं प्रीतिं ददत्या दृशां याताया विगलत्पयोधरपटाद्द्रष्टव्यतां कामपि अङ्गाच्चन्द्रमसस्तनोरिव करस्पर्शात्पदत्वं गता नैते यन्मुकुलीभवन्ति सहसा पद्मास्तदेवाद्भुतम् ॥ ७ ॥ आर०—( भ्रमरबाधां नाटयन्ती । ) हा धिक् हा धिक् । एते खल्वपरे परित्यज्य कमलिनीं नीलोत्पलवनानि समापतन्तो निपुणतरं बाधमाना आयासयन्ति मां दुष्टमधुकराः । (उत्तरीयेण मुखं पिधाय सभयम् ।) हला इन्दीवरिके परित्रायस्व मां परित्रायस्व माम् । एते खलु दुष्टमधु- कराः परिभविष्यन्ति । ( हद्धि हद्धि । एदे क्खु अवरे परिच्चइअ कमलिणीं णीलुप्पलवण्णाई समापडन्ता णिउणदरं बाधन्ता आआसअन्ति मं दुट्ठमहुअरा । हला इन्दीवरिए परित्ताएहि मं परित्ताएहि मं । एदे क्खु दुट्ठमहुअरा परिभविस्सन्ति ।) विदूषकः—भो वयस्य पूर्णास्ते मनोरथाः । यावदेव गर्भदास्याः सुता नागच्छति तावदेव त्वमपि तूष्णीको भूत्वोपसर्प । एषापि सलिल- शब्दसंनितेन पदसंचारेणेन्दीवरिकागच्छतीति ज्ञात्वा त्वमेवावलम्बिष्यते । ( भो वयस्स पुण्णा दे मणोरहा । जाव एव्व गब्भदासीए सुदा ण आगच्छदि दाव एव्व तुमं वि तुष्णीको भविअ उवसप्प । एसा वि सलिलसद्दसंणिदेण पअसंच

२० प्रियदर्शिकायां आर०—( पदशब्दाकर्णनं नाटयन्ती । ) इन्दीवरिके लघूपसर्प लघू- पसर्प । आकुलीकृतास्मि दुष्टमधुकरैः । ( इन्दीवरिए । लहु उवसप्प लहु उवसप्प । आउलीकिदम्हि दुम्महुअरेहिं । १ राजानमवलम्बते । ) ( राजा कण्ठे गृह्णाति । आरण्यकोत्तरीयं मुखादपनीय राजानमपश्यन्ती भ्रमरच्छलेन नाटयति । ) राजा—( स्वोत्तरीयेण भ्रमरान्निवारयन् । ) अयि विसृज विषादं भीरु भृङ्गास्तवैते परिमलरसलुब्धा वक्त्रपद्मे पतन्ति । विकिरसि यदि भूयस्त्रासलोलायताक्षी कुवलयवनलक्ष्मीं तत्कुतस्त्यां त्यजन्ति ॥ ८ ॥ आर०—( राजानं दृष्ट्वा साध्वसं नाटयन्ती । ) कथं नैषेन्दीवरिका । ( सभयं राजान मवलम्ब्यापसरन्ती । ) इन्दीवरिके । लध्वोगच्छ लध्वागच्छ । परित्रायस्व माम् । ( कहं ण एसा इन्दीवरिआ । इन्दीवरिए । लहु आगच्छ लहु आगच्छ । परित्ताएहि मं । ) विदूषकः—भवति सकलपृथिवीपरित्राणसमर्थेन वत्सराजेन परित्रा- यमाणा चेटीमिन्दीवरिकामाक्रन्दसि । ( होदि सअलपुढवीपरित्ताणसमत्थेण वच्छराएण परित्ताअ

द्वितीयोऽङ्कः । २१ चेटी—आयासिता खल्वारण्यिका दुष्टमधुकरैः । तद्यावदुपसृत्य समाश्वासयामि । आरण्यके मो बिभिहि । एषोपगतास्मि । ( साआ- सिदा क्खु आरणिआ दुट्ठमहुअरेहि । ता जाव उवसप्पिअ समस्सासेमि । आरणिए मा भआहि । एसा उवअदम्हि । ) विदूषकः—भोः अपसरापसर । एषा खल्विन्दीवरिकागता । ऐतं वृत्तान्तं प्रेक्ष्य देव्यै निवेदयिष्यति । ( अङ्गुल्या निर्दिश्य ।) तदिदमेव कदलीगृहं प्रविश्य मुहूर्त्तं तिष्ठावः । ( भो ओसर ओसर । एसा क्खु इन्दी- वरिआ आगदा । एदं उत्तन्तं पेक्खिअ देवीए णिवेदिस्सदि । ता इमं एव्व कदलीघरं पविसिअ मुहुत्तं चिट्ठम्ह । ) ( उभौ तथा कुरुतः । ) चेटी—( उपसृत्य कपोलौ स्पृशन्ती ।) हञ्जे आरण्यिके । कमलसदृ- शस्य तव वदनस्यायं दोषो यन्मधुकरा एवमपराध्यन्ति । (हस्ते गृहीत्वा ।) तदेहि गच्छावः । परिणतो दिवसः । ( हञ्जे आरणिए कमलसरिसस्स तुह वअ- णस्स अअं दोसो जं महुअरा एवं अवराहन्ति । ता एहि गच्छम्ह । परिणदो दिअहो । ) ( गमने नाटयतः । ) आर०—( कदलीगृहाभिमुखमवलोक्य ।) हञ्जे इन्दीवरिके अति- शिशिरतया सल्लिटस्योरुस्तैम्भ इव समुत्पन्नः । तच्छनैः शनैर्गच्छावः । ( हञ्जे इन्दीवरिए अदिसिसिरदाए सल्लिस्स ऊरुत्थम्भो विअ समुप्पण्णो । ता सणिअं सणिअं गच्छम्ह । ) चेटी—तथा । ( तह । ) ( इति निष्क्रान्ते । ) विदूषक—भोः एहि निष्कामावः । तां गृहीत्वैषा दास्याः सुतेन्दीव- रिका गताँ । ( भो एहि णिक्कमाम्ह । तं गेण्हिअ एसा दासीए सुदा इन्दीवरिआ गदा । ) राजा—( निःश्वस्य ।) कथं गता । सखे वसन्तक । न खल्वविघ्न- मभिरुषितमन्वर्थैः प्राप्यन्ते । ( विलोक्य ।) सखे पश्य पश्य । कथं गता उत्कण्ठयिष्य । शकुन्तलासु प्रियंवदास्वैतद्द्यम् । अभिगम्याभिनन्दितमि०—एवं शकुन्तलायां—अहो विस्मयः प्रार्थितार्थसिद्धयः । इति । १ मा भेषीः मा भेषीः । समाश्वासयिष्ये (मा अह्नि एसा अभाइद्वि)- २ नेदंने (ता एई). ३ कण्ठः. ४ अभ्यन्तरं—तदा कुरुतः । इत्यधिकं कूटपुस्तकयोः.

२२ प्रियदर्शिकायां आबद्धमुखमपार्थं कण्टकितं कमलकाननं तस्याः । सुकुमारपाणिपल्लवसंस्पर्शसुखं कथयतीव ॥ ९ ॥ ( निःश्वस्य । ) सखे ! क इदानीमुपायः पुनस्तां द्रष्टुम् । विदूषकः—भोः त्वमेव पुत्तलियां भङ्क्तेदानीं रोदिषि । न मम खलु ब्राह्मणस्य वचनं करोषि । ( भो तुमे एव्व पुत्तलिअं भञ्जिअ दाणिं रोदिसि । ण मह क्खु बह्मणस्स वअणं करेसि । ) राजा—किं मया न कृतम् । विदूषकः—तदिदानीं विस्मृतम् । यथा तूष्णीको भूत्वोपसर्पेति मया भणितम् । अतिसंकटे यद्भवान्प्रविश्यालीकपाण्डित्यदुविदग्धतया “ अयि विसृज विषादम् ” इत्येतैरन्यैश्च कटुवचनैर्निर्भर्त्स्य सांप्रतं किं रोदिषि । पुनरप्युपायं पृच्छसि । ( तं दाणिं विसुमरिदं । जह तुण्हीओ भविअ उवसप्पेत्ति मए भणिदं । आदिसंकडे ज भवं पविसिअ अलिअपंडिच्चदुव्विदग्गदाए अह विसिज्ज विसादेत्ति एदेहिं अन्नेहिं अ कडुअवअणेहिं णिब्भच्छिअ संपदं किं रोदिसि । पुणो वि उवाअं पुच्छसि । ) राजा— कथं समाश्वासनमपि निर्भर्त्सनमिति भणितं मूर्खेन । विदूषकः—ज्ञातमेव कोऽत्र मूर्ख इति । तत्किमेतेन । अस्तमया- भिलाषी भगवान्सहस्ररश्मिः । तदेह्मभ्यन्तरमेव प्रविशावः । ( जाणिदं एव्व को एत्थ मुक्खोत्ति । ता किं एदेण । अत्थमणाहिलासी भअवं सहस्सररसी । ता एहि अब्भन्तरं एव्व पविसह्म । ) राजा—( विलोक्य । ) अये परिणतप्रायो दिवसः । अहह । संप्रति हि— हृत्वा पद्मवनद्युतिं प्रियतमेवेयं दिनश्रीर्गता रागोऽस्मिन्मम चेतसीय सवितुर्बिम्बेऽधिकं लक्ष्यते । आबद्धेति । इदं कमलकाननं पद्मवनं व्यापन्नं मुकुलितं मुखं यस्य तत्तथाबद्ध- मुखमपि । कण्टकितं सञ्जातकण्टकं सरोमाञ्चं च सत् । तस्या आरण्यिकायाः यः सुकुमारः पाणिपल्लवः तस्य संस्पर्शन जातं सुखं कथयतीव । उत्प्रेक्षालंकारः । पथ्यार्यावृत्तम् ॥ ९ ॥ पुत्तलियां पाञ्चालिकाम् । अतिसंकटे इति सोच्छ्वासम् । अलीकपाण्डित्यं मिथ्यावैदग्ध्यं तेन दुर्विदग्धः साभिमानः पण्डितंमन्य इत्यर्थः । तस्य भावस्तत्ता तया । अस्तमयमभिलषतीत्यस्तमयाभिलाषी आसन्नस्तमय इत्यर्थः । हृत्वेति । इयं दिनश्रीः पद्मवनस्य कान्तिं शोभां हृत्वा प्रिया आरण्यिका इव गता । अस्मिन्पुरोदृश्यमाने सवितुर्बिम्बे मम चेतसि इव रागो रक्तिमा अनुरागश्च अधिकं १ अभ्युपायः २ मे दुर्वाक्यं ( मे मुखरत्वम् ) . ३ तदा भणितं.. विहस्य 'अयि... कटुवचनैः भर्त्स्य सम्प्रतं. ४ एहीतः. ५ दिवसकरः ( दिवसहरो ).

तृतीयोऽङ्कः । २३ चक्राह्नोऽहमिव स्थितः सहचरीं ध्यायन्नलिन्यास्तटे संजाता सहसा ममेव भुवनस्याप्यन्धकारा दिशः ॥ १० ॥ ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) इति द्वितीयोऽङ्कः । तृतीयोऽङ्कः । ( ततः प्रविशति मनोरमा । ) मनोरमा—आज्ञाप्तास्मि देव्या वासवदत्तया हञ्जे मनोरमे यः स साङ्कृत्यायन्यार्यपुत्रस्य मम च वृत्तान्तो नाटकोपनिबद्धस्तस्य नर्तित- व्यशेषमद्य युष्माभिः कौमुदीमहोत्सवे नर्तितव्यमिति । ह्यः खल्वारण्य- कया प्रियसख्या शून्यहृदययान्यथैव नर्तितम् । अद्य पुनर्वासवदत्ताभूमि- कया तया यदि तथा क्रियेत ततोऽवश्यं देवी कुप्यति । तत्कुत्र तावत्तां प्रेक्ष्योपालप्स्ये । ( विलोक्य । ) एषारण्याकात्मनैव किमपि किमपि मन्त्र- य

२४ प्रियदर्शिकायां अज्ज तुङ्गेहिं कोमदीमहुसवे भविदव्वंति। हिओ क्खु आरण्णिआए पिअसहीए मुग्ग- न्हिअआए अण्णहा एव्व गणिदं। अज्ज उण बासवदत्ताभूमिआए ताए जइ तह करी- अदि तदो बलवंतं देवी कुप्पदि। ता कहिं दाव ता पेक्खिअ उवालम्भिस्सं। एसा आरण्णिआ अप्पणा एव्व किं वि किं वि मन्तअन्ती दिग्घिआतीले कदलीघरअं पविसदि। ता गुम्मन्तरिदा भविअ सुणिस्सं दाव से विसद्धजप्पिदाणिं।) (ततः प्रविशत्यासनस्था कामावस्थां नाटयन्त्यारण्यिका।) आर०—(निःश्वस्य।) हृदय दुर्लभजनं प्रार्थयमानं त्वं कस्मान्मां दुःखितां करोषि। (हिअअ दुल्लहजणं पत्थयन्तो तुमं कीस मं दुक्खिदं करेसि।) मनो०—तदेतदस्याः शून्यहृदयत्वस्य कारणम्। किं पुनरेषा प्रार्थयते। अवहिता तावच्छ्रोण्यामि। (तं एदं एदस्स सुण्णहिअअत्तणस्स कारणं। किं उण एसा पत्थेदि। अवहिदा दाव सुणिस्सं।) आर०—(सास्त्रम्।) कथं तथा नाम सौम्यदर्शनो भूत्वा महाराज एवं संतापयति माम्। आश्चर्यमाश्चर्यम्। (विभाव्य।) अथवा ममैवैषाऽभाग- धेयता। न पुनर्महाराजस्य दोषः। (कहं तह णाम सोम्मदंसणो भविअ महाराओ एव्वं संदावेदि मं। अञ्चरिअं अञ्चरिअं। अहवा मह एव्व एसा अभाअहेअदा। ण उण महाराजस्स दोसो।) मनो०—(सवाष्पम्।) कथं महाराज एवास्याः प्रार्थनीयः। साधु प्रियसखि साधु। आभिजात्यसदृशस्तेऽभिलाषः। (कहं महाराओ एव्व से पत्थणिज्जो। साहु पिअसही साहु। अभिजाअसरिसो दे अहिलासो।) आर०—कस्मै तावदेतं वृत्तान्तं निवेद्य सखवेदनमिव दुःखं करि- ष्यामि। (विचिन्त्य।) अथवा अस्ति मे हृदयनिर्विशेषा प्रियसखी मनो- रमा। तस्या अप्येतल्लज्जया न पारयामि कथयितुम्। सर्वथा मरणं वर्ज- यित्वा कुतो मे हृदयस्यान्या निर्वृतिः। (कस्स दाव इदं उत्तन्तं णिवेदित्त सअवेअणं विअ दुक्खं वाहरइस्सं। अहवा अत्थि मे हिअअणिव्विसेसा पिअसही मणोरमा। ताए वि एदं लज्जाए ण पारेमि कहिदुं। सव्वहा मरणं वज्जिअ कुदो मे हिअअस्स अण्णा णिव्वुदी।) दुर्लभजनं वत्सराजमित्यर्थः। प्रार्थयमानमभिलषत्। अवहिता सावधाना। अभागधेयता मन्दभाग्यत्वम्। हृदयान्निर्गतो विशेषो यस्या सा। पारयामि शक्नोमि। निर्वृतिः सुखम्। १ स्वारण्यिका। (आ०—कामावस्था नाटयन्ती नि श्वस्य ।). २ शोभन (शोहण०)। ३ साधु विवसखि. ४ इदानी (दाणि)।

मनोरमा—(सास्रम् ।) हा धिक् हा धिक् । अतिभूमिं गतोऽस्या- स्तपस्विन्या अनुरागः । तत्किमिदानीमत्र करिष्यामि । (हद्धि हद्धि । अदि- भूमिं गदो से तवस्सिणीए अणुराओ । ता किं दाणिं एत्थ करिस्सं ।) आर०—(साभिलाषम् ।) अयं स उद्देशो यस्मिन्मधुकैराया- स्यमानामवलम्ब्य महाराजेन समाश्वासितास्मि भीरु मा बिभीहीति । (अअं सो उद्देसो जस्सिं महुअरेहिं आआसिअन्ती ओलम्विअ महाराएण समस्सासिदम्हि भीरु मा भभाहिति ।) मनोरमा—(सहर्षम् ।) कथमेषापि दृष्टा महाराजेन । सर्वथास्त्यस्या जीवितस्योपायः । यावदुपसृत्य समाश्वासयाम्येनाम् । (सहसोपसृत्य ।) युक्तं नाम हृदयस्यापि लज्जितुम् । (कहं एसा वि दिट्ठा महाराएण । सव्वहा अत्थि से जीविदस्स उआओ । जाव उवसप्पिअ समस्सासेमि णं । जुत्तं णाम हिअअस्स वि लज्जिदुं ।) आर०—(संस्तब्धमात्मगतम् ।) हा धिक् हा धिक् । सर्वं श्रुत- मेतया । तदत्र युक्तमेव प्रकाशयितुम् । (प्रकाशं हस्ते गृहीत्वा ।) प्रिय- सखि मा कुप्य मा कुप्य । लज्जैवात्रापराध्यति । (हद्धि हद्धि । सव्वं सुदं एदाए । ता एत्थ जुत्तं एव्व पआसइदं । पिअसहि मा कुप्प मा कुप्प । लज्जा एव्व एत्थ अवरज्झदि ।) मनो०—(सहर्षम् ।) सखि अलं शङ्कया । एतन्म आचक्ष्व । सत्यमेव त्वं महाराजेन दृष्टा न वेति । (सहि अलं संकाए । एदं मे आअक्ख । सच्चं एव्व तुम्हं महाराएण दिट्ठा ण वेत्ति ।) आर०—(सलज्जमधोमुखी) श्रुतमेव प्रियसख्या सर्वम् । (सुदं एव्व पिअसहीए सव्वं ।) मनोरमा—यदि दृष्टा महाराजेन त्वं तदलं संतापितेन । स एवे- दानीं दर्शनोपायपर्याकुलो भविष्यति । (जइ दिट्ठा महाराएण तुम्हं ता अलं संताविदेण । सो एव्व दाणिं दंसणोवाअपज्जाउलो भविस्सदि ।) अतिभूमिं परां कोटिम् । तपस्विन्याः अनुकम्प्यायाः । वराक्या इत्यर्थः । हृदयस्यापि स्वहृदयादन्यतिरिक्ताया ममेत्यर्थः । आत्मगतं, प्रकाशं—सर्वश्राव्यं प्रकाश

२६ प्रियदर्शिकायां -: १ आर०—अयं २ सखीजनः पक्षपातेन मन्त्रयते । अयि सखि- पक्षपातिनि । देवीगुणनिगडनिबद्धे खलु तस्मिञ्जने कुत एतत् । ( अअं सहीअणो पक्खवादेण मन्तेदि । अइ सहिपक्खवादिणि । देवीगुणणिअलणिवद्धे खलु तस्सिं जणे कुदो एदं । ) मनोरमा—( विहस्य । ) हला अपण्डिते कमलिनीबद्धानुरागोऽपि मधुकरो मालतीं प्रेक्ष्याभिनवरसास्वादलम्पटः कुतस्तामनासाद्य स्थितिं करोति । ( हला अपण्डिडे कमलिणीबद्धअणुराओ वि महुअरो मालईं पेक्खिअ अहिणवरसास्सादलम्पडो कुदो तं अणासादिअ ठिदिं करेदि । ) आर०—किमेतेनासम्भावितेन । ३ तदेहि । अधिकं खलु शरदा- तपेन संतप्यान्यथापि न मेऽङ्गानि संतापं मुञ्चन्ति । ( किं एदिणा असंभा- विदेण । ता एहि । अहिअं क्खु सरदादवेण संतापाई अन्न वि ण मे अङ्गाई संदावं मुञ्चन्ति । ) मनोरमा—अयि लज्जालुके न युक्तमेतदवस्थां गतायापि त आत्मा अच्छादयितुम् । ( अइ लज्जाळुए ण जुत्तं एदावत्थं गदाए वि दे अप्पा पच्छादिदुं । ) ( आरण्यिका मुखमवनमयति । ) मनोरमा—अयि अविश्रम्भशीले किमिदानीं प्रच्छादयसि । ४ निश्वा- सनिभवनिर्गतो दिवसं रात्रिमपि तवानुरागोऽविरतपतत्कुसुमशरशरनि- वहप्रवृत्तहुङ्कारशब्द इव न भणति । ( आत्मगतम् । ) अथवा न खल्वयं काले उपालम्भस्य । ५ तद्यावन्नलिनीपत्राण्यस्या हृदये दास्यामि । ( उत्थाय देवीगुणा एव निगडं लोहबन्धनस्तेन निबद्धे । मालती जातिपुष्पम् । लम्पटो लोलुपः । स्थितिं करोति स्वास्थ्यमेति । लज्जां लाति इति लज्जालु । 'भित्रादिभ्य उपसंख्या- नम्' इति वार्तिकेन डुः । सैव लज्जालुका । अविश्रम्भशीले अदृष्टसामर्थ्येऽनभिविश्वासिनि । निश्वासनिभवनिर्गतः निश्वासच्छलेन विनिर्गतः । अविरतं पतन्त्यः कुसुमशरस्य मदनस्य शरनिवहो बाणसमूहस्तस्मात्प्रवृत्तः हुङ्कारशब्द इव । न भणति न तवावस्थां कथयति किम् । १ एतद्वाक्यं नास्ति पुस्तकान्तरे. २ सखीजनपक्षपातेन मन्त्रयसे ( सखीअणपक्ख- वादेण मन्तेसि ). ३ एतन्नास्ति क्वचित्. ४ अस्य स्थाने—श्वासनिभान्निर्गतो दिवसं रात्रिमपि तवानुरागः । अविरतपतन्मन्मथशरशतहुङ्कारशब्द इव ॥ ( सासणिहा निग्गमिओ दिवसं रत्तिंपि तुज्झ अणुराओ । अविरअपडन्तमम्महसरसअहुङ्कार सद्दोव्व ॥ ) इति पद्यं क्वचित्. ५ तद्यावत्.

तृतीयोऽङ्कः । २७ दीर्घिकायां नलिनीपत्राणि गृहीत्वारण्यिकाया हृदये ददती ।) समाश्वासितु सखी समाश्वसितु सखी । (अइ अविस्सम्भसीले किं दाणि पच्छादेसि । णीसासणिह- विणिग्गओ दिअइ रत्तिं वि तुज्झ अणुआओ अविरदपडन्तरुसुमसरसन्निद्देहउउत्तहुंकार- सरो विअ ण भग्गइ । अहवा ण हु अअं कालो उवालम्भस्स । ता दाव णलिणीपत्ताई से हिअए दाइस्सं । समस्ससदु सही समस्ससदु सही ।) (ततः प्रविशति विदूषकः ।) विदूषकः—अतिमहान् खलु प्रियवयस्यस्यारण्यिकाया उपर्यनुरागः । येन परित्यक्तराजकार्यस्तस्या एव दर्शनोपायं चिन्तयन्नात्मानं विनोदयति । (विचिन्त्य ।) क्वेवेदानीं तां प्रेक्षे । अथवा तत्रैव तावद् दीर्घिकायाम- न्विष्यामि । (परिक्रामति ।) (अदिमहन्तो क्खु पिअवअस्सस्स आरणिआए उवरि अणुराओ । जेण परिच्चत्तराअकज्जो ताए एव्व दंसणोवाअं चिन्तअन्तो अप्पाणं विणोदेइ । कहिं दाणि तं पेक्खे । अहवा तहिं एव्व दाव दिग्घिआए अन्वेसामि ।) मनोरमा—(आकर्ण्य ।) पदशब्द इव श्रूयते । तत्कदलीगुल्मान्त- रिते भूत्वा प्रेक्षावहे तावत्क एष इति । (पदसद्दो विअ सुणीअदि । ता कदली- गुम्मन्तरिदा भविअ पेक्खम्ह दाव को एसोत्ति ।) (उभे तथा कृत्वा पश्यतः ।) आर०—कथं स एव महाराजस्य पार्श्ववर्ती ब्राह्मणः । (कहं सो एव्व महाराअस्स पस्सपरिवट्टी बह्मणो ।) मनोरमा—कथं वसन्तक एव । (सहर्षमौत्सुक्यञ्च ।) अपि नाम तथा भवेत् । (कहं वसन्तओ एव्व । अवि णाम तह हवे ।) विदूषकः—(दिशोऽवलोक्य ।) किमिदानीमारण्यिका सत्यमेवं संवृत्ता । (किं दाणि आरणिआ सञ्चं एव्व संवुत्ता ।) मनोरमा—(सस्मितम् ।) सखि राजवयस्यः खलु ब्राह्मणस्त्वा- मुद्दिश्य मन्त्रयते । तत्तावदवहिते शृणुवः । (सहि राअवअस्सो क्खु बह्मणो तुमं उद्दिसिअ मन्तेदि । ता दाव अवहिदा सुणामो ।) (आरण्यिका साशङ्कं सलज्जं च शृणोति ।) विदूषकः—(सोद्वेगम् ।) यद्वा तावन्मया गुरुमदनसंतापानिरुह- तथा भवेद् राजाज्ञयारण्यिकान्वेषणार्थमागतो भवेदित्याशयः। गुरुर्दुभरः मदनसंतापस्तेन १ सखि समाश्वसिहि समा०. २ तामु०. ३ इति प०. ४ रडग०. ५ इवारण्यिका. ६ यद्वा तावन्मया इति चालितुपुस्तकान्तरे ।

३८ प्रियदर्शिकाया शरीरस्य प्रियवयस्यस्य वचनेन देव्योर्वासवदत्तापद्मावत्योरन्यासां च देवीनां भवनान्यन्विष्यता न सा दृष्टा तदो यत्र दीर्घिकायां दृष्टेदमपि तावत्प्रेक्षिष्य इत्यागतोऽस्मि । तथापदिहापि नास्ति । किमिदानीं करिष्ये । [१अह्म दाव मए शुष्ठुमअगसदाक्वणोमिसरीरस्स पिअवअस्सस्स वअणेण देवीण वासवदत्तापदुमाव- दीण अण्णाणं अ देवीणं भवणाई अण्णेसन्तेण ण सा दिद्वा तदा जहिं दिघिआए दिष्ठ इदं वि दाव पेक्खिस्सं ति आअदोम्हि । ता जाव इह वि णत्थि । किं दाणिं करिस्सं ।) मनोरमा—श्रुतं प्रियसख्या । (२दुर विअवहीए ।) विदूषकः—(विचिन्त्य ।) अथवा भणित एवाहं वयस्येन । यदि तामन्विष्यन्न प्रेक्षसे तत्ततोऽपि तावद्दीर्घिकातस्तस्याः करतलस्पर्शद्विगुणि- तसुखशीतलानि नलिनीपत्राणि गृहीत्वागच्छेति । तत्कथमेतानि ज्ञातव्यानि । (अहवा भणिदो एव्व अहं वअस्सेण । जइ तं अण्णेसन्तो ण पेक्खसि ता तदो वि दाव दिघिआदो ताए करअलप्फरिसद्विगुणिअसुहसीअलाई णलिणीपत्ताई गेह्निअ आअच्छति । ता कहं एदाई जाणिदव्वाई ।) मनोरमा—अयं ममावसरः । (उपसृत्य विदूषकं हस्ते गृहीत्वा ।) वस- न्तक एहि । अहं ते ज्ञापयामि । (अअं मे अवसरो । वसन्तअ एहि । अहं दे जाणवेमि ।) विदूषकः—(सभयम् ।) कस्य त्वं ज्ञापयसि । किं देव्याः । न खलु मया किमपि मन्त्रितम् । (कस्स तुमं जाणवेसि । किं देवीए । ण हु मए किं वि मन्तिदं ।) मनोरमा—वसन्तक अलं शङ्कया । यादृश्यारण्यिकायाः कृत्त आत्मनः प्रियवयस्यस्यावस्था त्वया वर्णिता ततोद्विगुणतरा भर्तुरवि कृते मम प्रियसख्या अवस्था । तत्पश्य पश्य । (उपत्त्यारम्भिका दर्शयति ।) (वसन्तअ अलं सकाए । आदिसो आरणिआए किदे अत्तणो पिअवअस्सस्स अवस्था तुए वण्णिदा तदो दिउणदरा भट्टिणो वि किदे मम पिअसहीए अवस्था । ता पेक्ख पेक्ख ।) निस्सहं दुर्बलं शरीरं यस्य तस्य । अस्वस्थवचनेन इति पाठे पर्याकुलवचनेन अस्वस्थ इति वचनेन वा । इदमपि दीर्घिकास्थानमपि । तस्याः करतलस्य स्पर्शेन द्विगुणि- तसुखानि च तानि शीतलानि च । १ असरह० २ देव्या वासवदत्ताया प्रेमावस्था च तदा यत्र दीर्घिकायां दृष्टा इति नाहि क०, ४ अन्वेषयन्, ५ स्पर्शसुख ६ ०दर उण ( ०तरं पुन ),