प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

पातालाद्भुवनावलोकनपरा किं नागकन्योत्थिता मिथ्या तत्खलु दृष्टमेव हि मया तस्मिन्कुतोऽस्तीदृशी । मूर्ता स्यादिह कौमुदी न घटते तस्या दिवा दर्शनं केयं हस्ततलस्थितेन कमलेनालोक्यते श्रीरिव ॥ ६ ॥ विदूषकः—(निरूप्य ।) एषा खलु देव्याः परिचारिकेन्दीवरिका । तद्गुल्मान्तरितौ भूत्वा पश्यावः । (एसा क्खु देवीए परिआरिआ इन्दीवरिआ । ता गुम्मन्तरिआ भविअ पेक्खह्म ।) (उभौ तथा कुरुतः ।) चेटी—(कमलिनीपत्रग्रहणं नाटयन्ती ।) आरण्यके अवचिनु त्वं पद्मानि । अहमप्येतस्मिन्नलिनीपद्मे शेफालिकाकुसुमान्यवचित्य देवीस- काशं गमिष्यामि । (आरणिए अवचुणु तुमं पदुमाईं । अहं वि एदस्सिं णलि- णीपत्तम्मि सेहालिआकुसुमाई अवचुणिअ देवीसआसं गमिस्सं ।) राजा—वयस्य संलाप इव वर्तते । तदवहिताः शृणुमः । कदा- चिदित एव व्यक्तीभविष्यति । (चेटी गमनं नाटयति ।) आर०—हला इन्दीवरिके । न शक्नोमि त्वया विना मुहूर्तम्प्यत्रा- सितुम् । (हला इन्दीवरिए ण सक्कुणोमि तुए विणा मुहुत्तंवि एत्थ आसिदुं ।) चेटी—(विहस्य ।) यादशमद्य मया देव्या मन्त्रितं श्रुतं तादृशेन चिरमेव मया विना त्वयासितव्यम् । (जादिसं अज्ज मए देवीए मन्तिदं सुदं तारिसेण चिरं एव्व मए विणा तुए आसिदव्वं ।) तयोक्ता । पातालेति । भुवनस्य महीलोकस्यावलोकनपरा नागकन्यका पातालादुत्थिता किं स्यादिति वितर्क्य । नैतस्यादित्याशङ्क्येति । तन्मिथ्या खलु । मया दृष्टमेव हि । तस्मिन्पाताले ईदृशी लावण्यसम्पन्ना कन्यका कुतः । इह मूर्ता मूर्तिमती कौमुदी स्यात् । एतदपि न । तस्याः कौमुद्या दिवादर्शनं न घटते संभवति । केयं तर्हि सा हस्ततलस्थितेन कमलेन श्रीः इव आलोक्यते । सन्देहालंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥ यादृशं यत्प्रकारकम् । तद्विवाहसम्बन्धीति गूढम् । मन्त्रितं भाषितम् । तादृशेन तद्गु- १ दिवा. २ कुतस्त्यी०. ३ रिका आगच्छति (आअच्छइ). ४ एतद्वाक्यं बहुषु पुस्तकेषु. ५ तादृशं (तारिसं).

१८ प्रियदर्शिकाया आर०—( सविषादम् । ) किं देव्या मन्त्रितम् । ( देवाए मन्त्रिदं । ) चेटी—एतत् । तदैषाहं महाराजेन भणिता यथा—यदैषा विन्ध्य- केतुदुहिता वरयोग्या भविष्यति तदाहं स्मारयितव्य इति । तत्साम्प्रतं महाराजं स्मारयामि येनास्या वरचिन्तोपर्याकुलो भविष्यति । ( एदं । तदा एसा अ० महाराएण भणिदा जह जदा एसा विज्झकेदुदुहिदा वरजोग्गा भवि- स्सदि तदा अहँ सुमराइदव्वोत्ति । ता संपदं महाराअं सुमरावेमि जेण से वरचिन्ता- पवाउरो भविस्सदि । ) राजा—( सदर्पम् । ) इयं सा विन्ध्यकेतोर्दुहिता । ( सानुतापम् । ) चिरं मुषिता स्मो वयम् । वयस्य निर्दोषदर्शना कन्यका खल्वियम् । विश्रब्धमिदानीं पश्याम । आर०—( सरोषं कर्णौ विधाय । ) तद्गच्छ त्वम् । न मम त्वयासंब- द्धप्रलापिन्या प्रयोजनम् । ( ता गच्छ तुमं । ण मे तुए असंबद्धपलाविणीए पओअणं । ) ( नेपथ्यस्था च पुष्पावचयं नाटयति । ) राजा—अहो सुतरां प्रकटीकृतमाभिजात्यं भीरतया । वयस्य धन्यः खल्वसौ य एतदङ्गस्पर्शसुखभाजनं भविष्यति । ( आरण्यिका कमलावचयं नाटयति । ) विदूषकः—भो वयस्य पश्य पश्य । आश्चर्यमाश्चर्यम् । एषा सलिलचलत्करपल्लवप्रभावितृतेनोपहसितशोभं करोति कमलवनमवचि- न्वती । ( भो वयस्स पेक्ख पेक्ख । अच्चरिअं अच्चरिअं । एसा सलिलचलन्तकर- पल्लवप्पहावित्थिदेण ओहासिअसोहं करेदि कमलवणं अवचिणन्ती । ) राजा—वयस्य सत्यमेवैतत् । पश्य । रोषादित्यर्थः । सानुतापमनुतापेन पश्चात्तापेन सहितं यथा तथा । विश्रब्धं यथा तथा । असम्बद्धं संदर्भरहितमनर्थकमिति यावत् । यदा वरयोग्या भविष्यतीत्यादि प्रलपतीति तथा तथा । एषा नर्मोक्तिः । एवं शाकुन्तलेऽपि 'इमामसम्बद्धप्रलापिनीं प्रियंवदामाय्यायै गौतम्यै निवेदयिष्यामी'ति शकुन्तलावचनम् । एषा कमलानि अवचिन्वन्ती सलिले जलं चलन्ती । करपल्लवस्य प्रभा तस्या विस्तृतेन विस्तारेण प्रसरणेनेत्यर्थः । १ तदाह म० । यथा—यैषा अ० द० । २ तदा ब० ( ना० ए० ) ३ चिरमु० ४ एत- न्नास्ति क्वचित् ५ दिग्रुटितेन ( निग्रुटितेन ) ६ ०मज्जन्त ७ स्वल्प

द्वितीयोऽङ्कः । १९ अच्छिन्नामृतबिन्दुवृष्टिसदृशीं प्रीतिं ददत्या दृशां याताया विगलत्पयोधरपटाद्द्रष्टव्यतां कामपि अङ्गाच्चन्द्रमसस्तनोरिव करस्पर्शात्पदत्वं गता नैते यन्मुकुलीभवन्ति सहसा पद्मास्तदेवाद्भुतम् ॥ ७ ॥ आर०—( भ्रमरबाधां नाटयन्ती । ) हा धिक् हा धिक् । एते खल्वपरे परित्यज्य कमलिनीं नीलोत्पलवनानि समापतन्तो निपुणतरं बाधमाना आयासयन्ति मां दुष्टमधुकराः । (उत्तरीयेण मुखं पिधाय सभयम् ।) हला इन्दीवरिके परित्रायस्व मां परित्रायस्व माम् । एते खलु दुष्टमधु- कराः परिभविष्यन्ति । ( हद्धि हद्धि । एदे क्खु अवरे परिच्चइअ कमलिणीं णीलुप्पलवण्णाई समापडन्ता णिउणदरं बाधन्ता आआसअन्ति मं दुट्ठमहुअरा । हला इन्दीवरिए परित्ताएहि मं परित्ताएहि मं । एदे क्खु दुट्ठमहुअरा परिभविस्सन्ति ।) विदूषकः—भो वयस्य पूर्णास्ते मनोरथाः । यावदेव गर्भदास्याः सुता नागच्छति तावदेव त्वमपि तूष्णीको भूत्वोपसर्प । एषापि सलिल- शब्दसंनितेन पदसंचारेणेन्दीवरिकागच्छतीति ज्ञात्वा त्वमेवावलम्बिष्यते । ( भो वयस्स पुण्णा दे मणोरहा । जाव एव्व गब्भदासीए सुदा ण आगच्छदि दाव एव्व तुमं वि तुष्णीको भविअ उवसप्प । एसा वि सलिलसद्दसंणिदेण पअसंच

२० प्रियदर्शिकायां आर०—( पदशब्दाकर्णनं नाटयन्ती । ) इन्दीवरिके लघूपसर्प लघू- पसर्प । आकुलीकृतास्मि दुष्टमधुकरैः । ( इन्दीवरिए । लहु उवसप्प लहु उवसप्प । आउलीकिदम्हि दुम्महुअरेहिं । १ राजानमवलम्बते । ) ( राजा कण्ठे गृह्णाति । आरण्यकोत्तरीयं मुखादपनीय राजानमपश्यन्ती भ्रमरच्छलेन नाटयति । ) राजा—( स्वोत्तरीयेण भ्रमरान्निवारयन् । ) अयि विसृज विषादं भीरु भृङ्गास्तवैते परिमलरसलुब्धा वक्त्रपद्मे पतन्ति । विकिरसि यदि भूयस्त्रासलोलायताक्षी कुवलयवनलक्ष्मीं तत्कुतस्त्यां त्यजन्ति ॥ ८ ॥ आर०—( राजानं दृष्ट्वा साध्वसं नाटयन्ती । ) कथं नैषेन्दीवरिका । ( सभयं राजान मवलम्ब्यापसरन्ती । ) इन्दीवरिके । लध्वोगच्छ लध्वागच्छ । परित्रायस्व माम् । ( कहं ण एसा इन्दीवरिआ । इन्दीवरिए । लहु आगच्छ लहु आगच्छ । परित्ताएहि मं । ) विदूषकः—भवति सकलपृथिवीपरित्राणसमर्थेन वत्सराजेन परित्रा- यमाणा चेटीमिन्दीवरिकामाक्रन्दसि । ( होदि सअलपुढवीपरित्ताणसमत्थेण वच्छराएण परित्ताअ

द्वितीयोऽङ्कः । २१ चेटी—आयासिता खल्वारण्यिका दुष्टमधुकरैः । तद्यावदुपसृत्य समाश्वासयामि । आरण्यके मो बिभिहि । एषोपगतास्मि । ( साआ- सिदा क्खु आरणिआ दुट्ठमहुअरेहि । ता जाव उवसप्पिअ समस्सासेमि । आरणिए मा भआहि । एसा उवअदम्हि । ) विदूषकः—भोः अपसरापसर । एषा खल्विन्दीवरिकागता । ऐतं वृत्तान्तं प्रेक्ष्य देव्यै निवेदयिष्यति । ( अङ्गुल्या निर्दिश्य ।) तदिदमेव कदलीगृहं प्रविश्य मुहूर्त्तं तिष्ठावः । ( भो ओसर ओसर । एसा क्खु इन्दी- वरिआ आगदा । एदं उत्तन्तं पेक्खिअ देवीए णिवेदिस्सदि । ता इमं एव्व कदलीघरं पविसिअ मुहुत्तं चिट्ठम्ह । ) ( उभौ तथा कुरुतः । ) चेटी—( उपसृत्य कपोलौ स्पृशन्ती ।) हञ्जे आरण्यिके । कमलसदृ- शस्य तव वदनस्यायं दोषो यन्मधुकरा एवमपराध्यन्ति । (हस्ते गृहीत्वा ।) तदेहि गच्छावः । परिणतो दिवसः । ( हञ्जे आरणिए कमलसरिसस्स तुह वअ- णस्स अअं दोसो जं महुअरा एवं अवराहन्ति । ता एहि गच्छम्ह । परिणदो दिअहो । ) ( गमने नाटयतः । ) आर०—( कदलीगृहाभिमुखमवलोक्य ।) हञ्जे इन्दीवरिके अति- शिशिरतया सल्लिटस्योरुस्तैम्भ इव समुत्पन्नः । तच्छनैः शनैर्गच्छावः । ( हञ्जे इन्दीवरिए अदिसिसिरदाए सल्लिस्स ऊरुत्थम्भो विअ समुप्पण्णो । ता सणिअं सणिअं गच्छम्ह । ) चेटी—तथा । ( तह । ) ( इति निष्क्रान्ते । ) विदूषक—भोः एहि निष्कामावः । तां गृहीत्वैषा दास्याः सुतेन्दीव- रिका गताँ । ( भो एहि णिक्कमाम्ह । तं गेण्हिअ एसा दासीए सुदा इन्दीवरिआ गदा । ) राजा—( निःश्वस्य ।) कथं गता । सखे वसन्तक । न खल्वविघ्न- मभिरुषितमन्वर्थैः प्राप्यन्ते । ( विलोक्य ।) सखे पश्य पश्य । कथं गता उत्कण्ठयिष्य । शकुन्तलासु प्रियंवदास्वैतद्द्यम् । अभिगम्याभिनन्दितमि०—एवं शकुन्तलायां—अहो विस्मयः प्रार्थितार्थसिद्धयः । इति । १ मा भेषीः मा भेषीः । समाश्वासयिष्ये (मा अह्नि एसा अभाइद्वि)- २ नेदंने (ता एई). ३ कण्ठः. ४ अभ्यन्तरं—तदा कुरुतः । इत्यधिकं कूटपुस्तकयोः.

२२ प्रियदर्शिकायां आबद्धमुखमपार्थं कण्टकितं कमलकाननं तस्याः । सुकुमारपाणिपल्लवसंस्पर्शसुखं कथयतीव ॥ ९ ॥ ( निःश्वस्य । ) सखे ! क इदानीमुपायः पुनस्तां द्रष्टुम् । विदूषकः—भोः त्वमेव पुत्तलियां भङ्क्तेदानीं रोदिषि । न मम खलु ब्राह्मणस्य वचनं करोषि । ( भो तुमे एव्व पुत्तलिअं भञ्जिअ दाणिं रोदिसि । ण मह क्खु बह्मणस्स वअणं करेसि । ) राजा—किं मया न कृतम् । विदूषकः—तदिदानीं विस्मृतम् । यथा तूष्णीको भूत्वोपसर्पेति मया भणितम् । अतिसंकटे यद्भवान्प्रविश्यालीकपाण्डित्यदुविदग्धतया “ अयि विसृज विषादम् ” इत्येतैरन्यैश्च कटुवचनैर्निर्भर्त्स्य सांप्रतं किं रोदिषि । पुनरप्युपायं पृच्छसि । ( तं दाणिं विसुमरिदं । जह तुण्हीओ भविअ उवसप्पेत्ति मए भणिदं । आदिसंकडे ज भवं पविसिअ अलिअपंडिच्चदुव्विदग्गदाए अह विसिज्ज विसादेत्ति एदेहिं अन्नेहिं अ कडुअवअणेहिं णिब्भच्छिअ संपदं किं रोदिसि । पुणो वि उवाअं पुच्छसि । ) राजा— कथं समाश्वासनमपि निर्भर्त्सनमिति भणितं मूर्खेन । विदूषकः—ज्ञातमेव कोऽत्र मूर्ख इति । तत्किमेतेन । अस्तमया- भिलाषी भगवान्सहस्ररश्मिः । तदेह्मभ्यन्तरमेव प्रविशावः । ( जाणिदं एव्व को एत्थ मुक्खोत्ति । ता किं एदेण । अत्थमणाहिलासी भअवं सहस्सररसी । ता एहि अब्भन्तरं एव्व पविसह्म । ) राजा—( विलोक्य । ) अये परिणतप्रायो दिवसः । अहह । संप्रति हि— हृत्वा पद्मवनद्युतिं प्रियतमेवेयं दिनश्रीर्गता रागोऽस्मिन्मम चेतसीय सवितुर्बिम्बेऽधिकं लक्ष्यते । आबद्धेति । इदं कमलकाननं पद्मवनं व्यापन्नं मुकुलितं मुखं यस्य तत्तथाबद्ध- मुखमपि । कण्टकितं सञ्जातकण्टकं सरोमाञ्चं च सत् । तस्या आरण्यिकायाः यः सुकुमारः पाणिपल्लवः तस्य संस्पर्शन जातं सुखं कथयतीव । उत्प्रेक्षालंकारः । पथ्यार्यावृत्तम् ॥ ९ ॥ पुत्तलियां पाञ्चालिकाम् । अतिसंकटे इति सोच्छ्वासम् । अलीकपाण्डित्यं मिथ्यावैदग्ध्यं तेन दुर्विदग्धः साभिमानः पण्डितंमन्य इत्यर्थः । तस्य भावस्तत्ता तया । अस्तमयमभिलषतीत्यस्तमयाभिलाषी आसन्नस्तमय इत्यर्थः । हृत्वेति । इयं दिनश्रीः पद्मवनस्य कान्तिं शोभां हृत्वा प्रिया आरण्यिका इव गता । अस्मिन्पुरोदृश्यमाने सवितुर्बिम्बे मम चेतसि इव रागो रक्तिमा अनुरागश्च अधिकं १ अभ्युपायः २ मे दुर्वाक्यं ( मे मुखरत्वम् ) . ३ तदा भणितं.. विहस्य 'अयि... कटुवचनैः भर्त्स्य सम्प्रतं. ४ एहीतः. ५ दिवसकरः ( दिवसहरो ).

तृतीयोऽङ्कः । २३ चक्राह्नोऽहमिव स्थितः सहचरीं ध्यायन्नलिन्यास्तटे संजाता सहसा ममेव भुवनस्याप्यन्धकारा दिशः ॥ १० ॥ ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) इति द्वितीयोऽङ्कः । तृतीयोऽङ्कः । ( ततः प्रविशति मनोरमा । ) मनोरमा—आज्ञाप्तास्मि देव्या वासवदत्तया हञ्जे मनोरमे यः स साङ्कृत्यायन्यार्यपुत्रस्य मम च वृत्तान्तो नाटकोपनिबद्धस्तस्य नर्तित- व्यशेषमद्य युष्माभिः कौमुदीमहोत्सवे नर्तितव्यमिति । ह्यः खल्वारण्य- कया प्रियसख्या शून्यहृदययान्यथैव नर्तितम् । अद्य पुनर्वासवदत्ताभूमि- कया तया यदि तथा क्रियेत ततोऽवश्यं देवी कुप्यति । तत्कुत्र तावत्तां प्रेक्ष्योपालप्स्ये । ( विलोक्य । ) एषारण्याकात्मनैव किमपि किमपि मन्त्र- य

२४ प्रियदर्शिकायां अज्ज तुङ्गेहिं कोमदीमहुसवे भविदव्वंति। हिओ क्खु आरण्णिआए पिअसहीए मुग्ग- न्हिअआए अण्णहा एव्व गणिदं। अज्ज उण बासवदत्ताभूमिआए ताए जइ तह करी- अदि तदो बलवंतं देवी कुप्पदि। ता कहिं दाव ता पेक्खिअ उवालम्भिस्सं। एसा आरण्णिआ अप्पणा एव्व किं वि किं वि मन्तअन्ती दिग्घिआतीले कदलीघरअं पविसदि। ता गुम्मन्तरिदा भविअ सुणिस्सं दाव से विसद्धजप्पिदाणिं।) (ततः प्रविशत्यासनस्था कामावस्थां नाटयन्त्यारण्यिका।) आर०—(निःश्वस्य।) हृदय दुर्लभजनं प्रार्थयमानं त्वं कस्मान्मां दुःखितां करोषि। (हिअअ दुल्लहजणं पत्थयन्तो तुमं कीस मं दुक्खिदं करेसि।) मनो०—तदेतदस्याः शून्यहृदयत्वस्य कारणम्। किं पुनरेषा प्रार्थयते। अवहिता तावच्छ्रोण्यामि। (तं एदं एदस्स सुण्णहिअअत्तणस्स कारणं। किं उण एसा पत्थेदि। अवहिदा दाव सुणिस्सं।) आर०—(सास्त्रम्।) कथं तथा नाम सौम्यदर्शनो भूत्वा महाराज एवं संतापयति माम्। आश्चर्यमाश्चर्यम्। (विभाव्य।) अथवा ममैवैषाऽभाग- धेयता। न पुनर्महाराजस्य दोषः। (कहं तह णाम सोम्मदंसणो भविअ महाराओ एव्वं संदावेदि मं। अञ्चरिअं अञ्चरिअं। अहवा मह एव्व एसा अभाअहेअदा। ण उण महाराजस्स दोसो।) मनो०—(सवाष्पम्।) कथं महाराज एवास्याः प्रार्थनीयः। साधु प्रियसखि साधु। आभिजात्यसदृशस्तेऽभिलाषः। (कहं महाराओ एव्व से पत्थणिज्जो। साहु पिअसही साहु। अभिजाअसरिसो दे अहिलासो।) आर०—कस्मै तावदेतं वृत्तान्तं निवेद्य सखवेदनमिव दुःखं करि- ष्यामि। (विचिन्त्य।) अथवा अस्ति मे हृदयनिर्विशेषा प्रियसखी मनो- रमा। तस्या अप्येतल्लज्जया न पारयामि कथयितुम्। सर्वथा मरणं वर्ज- यित्वा कुतो मे हृदयस्यान्या निर्वृतिः। (कस्स दाव इदं उत्तन्तं णिवेदित्त सअवेअणं विअ दुक्खं वाहरइस्सं। अहवा अत्थि मे हिअअणिव्विसेसा पिअसही मणोरमा। ताए वि एदं लज्जाए ण पारेमि कहिदुं। सव्वहा मरणं वज्जिअ कुदो मे हिअअस्स अण्णा णिव्वुदी।) दुर्लभजनं वत्सराजमित्यर्थः। प्रार्थयमानमभिलषत्। अवहिता सावधाना। अभागधेयता मन्दभाग्यत्वम्। हृदयान्निर्गतो विशेषो यस्या सा। पारयामि शक्नोमि। निर्वृतिः सुखम्। १ स्वारण्यिका। (आ०—कामावस्था नाटयन्ती नि श्वस्य ।). २ शोभन (शोहण०)। ३ साधु विवसखि. ४ इदानी (दाणि)।

मनोरमा—(सास्रम् ।) हा धिक् हा धिक् । अतिभूमिं गतोऽस्या- स्तपस्विन्या अनुरागः । तत्किमिदानीमत्र करिष्यामि । (हद्धि हद्धि । अदि- भूमिं गदो से तवस्सिणीए अणुराओ । ता किं दाणिं एत्थ करिस्सं ।) आर०—(साभिलाषम् ।) अयं स उद्देशो यस्मिन्मधुकैराया- स्यमानामवलम्ब्य महाराजेन समाश्वासितास्मि भीरु मा बिभीहीति । (अअं सो उद्देसो जस्सिं महुअरेहिं आआसिअन्ती ओलम्विअ महाराएण समस्सासिदम्हि भीरु मा भभाहिति ।) मनोरमा—(सहर्षम् ।) कथमेषापि दृष्टा महाराजेन । सर्वथास्त्यस्या जीवितस्योपायः । यावदुपसृत्य समाश्वासयाम्येनाम् । (सहसोपसृत्य ।) युक्तं नाम हृदयस्यापि लज्जितुम् । (कहं एसा वि दिट्ठा महाराएण । सव्वहा अत्थि से जीविदस्स उआओ । जाव उवसप्पिअ समस्सासेमि णं । जुत्तं णाम हिअअस्स वि लज्जिदुं ।) आर०—(संस्तब्धमात्मगतम् ।) हा धिक् हा धिक् । सर्वं श्रुत- मेतया । तदत्र युक्तमेव प्रकाशयितुम् । (प्रकाशं हस्ते गृहीत्वा ।) प्रिय- सखि मा कुप्य मा कुप्य । लज्जैवात्रापराध्यति । (हद्धि हद्धि । सव्वं सुदं एदाए । ता एत्थ जुत्तं एव्व पआसइदं । पिअसहि मा कुप्प मा कुप्प । लज्जा एव्व एत्थ अवरज्झदि ।) मनो०—(सहर्षम् ।) सखि अलं शङ्कया । एतन्म आचक्ष्व । सत्यमेव त्वं महाराजेन दृष्टा न वेति । (सहि अलं संकाए । एदं मे आअक्ख । सच्चं एव्व तुम्हं महाराएण दिट्ठा ण वेत्ति ।) आर०—(सलज्जमधोमुखी) श्रुतमेव प्रियसख्या सर्वम् । (सुदं एव्व पिअसहीए सव्वं ।) मनोरमा—यदि दृष्टा महाराजेन त्वं तदलं संतापितेन । स एवे- दानीं दर्शनोपायपर्याकुलो भविष्यति । (जइ दिट्ठा महाराएण तुम्हं ता अलं संताविदेण । सो एव्व दाणिं दंसणोवाअपज्जाउलो भविस्सदि ।) अतिभूमिं परां कोटिम् । तपस्विन्याः अनुकम्प्यायाः । वराक्या इत्यर्थः । हृदयस्यापि स्वहृदयादन्यतिरिक्ताया ममेत्यर्थः । आत्मगतं, प्रकाशं—सर्वश्राव्यं प्रकाश

२६ प्रियदर्शिकायां -: १ आर०—अयं २ सखीजनः पक्षपातेन मन्त्रयते । अयि सखि- पक्षपातिनि । देवीगुणनिगडनिबद्धे खलु तस्मिञ्जने कुत एतत् । ( अअं सहीअणो पक्खवादेण मन्तेदि । अइ सहिपक्खवादिणि । देवीगुणणिअलणिवद्धे खलु तस्सिं जणे कुदो एदं । ) मनोरमा—( विहस्य । ) हला अपण्डिते कमलिनीबद्धानुरागोऽपि मधुकरो मालतीं प्रेक्ष्याभिनवरसास्वादलम्पटः कुतस्तामनासाद्य स्थितिं करोति । ( हला अपण्डिडे कमलिणीबद्धअणुराओ वि महुअरो मालईं पेक्खिअ अहिणवरसास्सादलम्पडो कुदो तं अणासादिअ ठिदिं करेदि । ) आर०—किमेतेनासम्भावितेन । ३ तदेहि । अधिकं खलु शरदा- तपेन संतप्यान्यथापि न मेऽङ्गानि संतापं मुञ्चन्ति । ( किं एदिणा असंभा- विदेण । ता एहि । अहिअं क्खु सरदादवेण संतापाई अन्न वि ण मे अङ्गाई संदावं मुञ्चन्ति । ) मनोरमा—अयि लज्जालुके न युक्तमेतदवस्थां गतायापि त आत्मा अच्छादयितुम् । ( अइ लज्जाळुए ण जुत्तं एदावत्थं गदाए वि दे अप्पा पच्छादिदुं । ) ( आरण्यिका मुखमवनमयति । ) मनोरमा—अयि अविश्रम्भशीले किमिदानीं प्रच्छादयसि । ४ निश्वा- सनिभवनिर्गतो दिवसं रात्रिमपि तवानुरागोऽविरतपतत्कुसुमशरशरनि- वहप्रवृत्तहुङ्कारशब्द इव न भणति । ( आत्मगतम् । ) अथवा न खल्वयं काले उपालम्भस्य । ५ तद्यावन्नलिनीपत्राण्यस्या हृदये दास्यामि । ( उत्थाय देवीगुणा एव निगडं लोहबन्धनस्तेन निबद्धे । मालती जातिपुष्पम् । लम्पटो लोलुपः । स्थितिं करोति स्वास्थ्यमेति । लज्जां लाति इति लज्जालु । 'भित्रादिभ्य उपसंख्या- नम्' इति वार्तिकेन डुः । सैव लज्जालुका । अविश्रम्भशीले अदृष्टसामर्थ्येऽनभिविश्वासिनि । निश्वासनिभवनिर्गतः निश्वासच्छलेन विनिर्गतः । अविरतं पतन्त्यः कुसुमशरस्य मदनस्य शरनिवहो बाणसमूहस्तस्मात्प्रवृत्तः हुङ्कारशब्द इव । न भणति न तवावस्थां कथयति किम् । १ एतद्वाक्यं नास्ति पुस्तकान्तरे. २ सखीजनपक्षपातेन मन्त्रयसे ( सखीअणपक्ख- वादेण मन्तेसि ). ३ एतन्नास्ति क्वचित्. ४ अस्य स्थाने—श्वासनिभान्निर्गतो दिवसं रात्रिमपि तवानुरागः । अविरतपतन्मन्मथशरशतहुङ्कारशब्द इव ॥ ( सासणिहा निग्गमिओ दिवसं रत्तिंपि तुज्झ अणुराओ । अविरअपडन्तमम्महसरसअहुङ्कार सद्दोव्व ॥ ) इति पद्यं क्वचित्. ५ तद्यावत्.

तृतीयोऽङ्कः । २७ दीर्घिकायां नलिनीपत्राणि गृहीत्वारण्यिकाया हृदये ददती ।) समाश्वासितु सखी समाश्वसितु सखी । (अइ अविस्सम्भसीले किं दाणि पच्छादेसि । णीसासणिह- विणिग्गओ दिअइ रत्तिं वि तुज्झ अणुआओ अविरदपडन्तरुसुमसरसन्निद्देहउउत्तहुंकार- सरो विअ ण भग्गइ । अहवा ण हु अअं कालो उवालम्भस्स । ता दाव णलिणीपत्ताई से हिअए दाइस्सं । समस्ससदु सही समस्ससदु सही ।) (ततः प्रविशति विदूषकः ।) विदूषकः—अतिमहान् खलु प्रियवयस्यस्यारण्यिकाया उपर्यनुरागः । येन परित्यक्तराजकार्यस्तस्या एव दर्शनोपायं चिन्तयन्नात्मानं विनोदयति । (विचिन्त्य ।) क्वेवेदानीं तां प्रेक्षे । अथवा तत्रैव तावद् दीर्घिकायाम- न्विष्यामि । (परिक्रामति ।) (अदिमहन्तो क्खु पिअवअस्सस्स आरणिआए उवरि अणुराओ । जेण परिच्चत्तराअकज्जो ताए एव्व दंसणोवाअं चिन्तअन्तो अप्पाणं विणोदेइ । कहिं दाणि तं पेक्खे । अहवा तहिं एव्व दाव दिग्घिआए अन्वेसामि ।) मनोरमा—(आकर्ण्य ।) पदशब्द इव श्रूयते । तत्कदलीगुल्मान्त- रिते भूत्वा प्रेक्षावहे तावत्क एष इति । (पदसद्दो विअ सुणीअदि । ता कदली- गुम्मन्तरिदा भविअ पेक्खम्ह दाव को एसोत्ति ।) (उभे तथा कृत्वा पश्यतः ।) आर०—कथं स एव महाराजस्य पार्श्ववर्ती ब्राह्मणः । (कहं सो एव्व महाराअस्स पस्सपरिवट्टी बह्मणो ।) मनोरमा—कथं वसन्तक एव । (सहर्षमौत्सुक्यञ्च ।) अपि नाम तथा भवेत् । (कहं वसन्तओ एव्व । अवि णाम तह हवे ।) विदूषकः—(दिशोऽवलोक्य ।) किमिदानीमारण्यिका सत्यमेवं संवृत्ता । (किं दाणि आरणिआ सञ्चं एव्व संवुत्ता ।) मनोरमा—(सस्मितम् ।) सखि राजवयस्यः खलु ब्राह्मणस्त्वा- मुद्दिश्य मन्त्रयते । तत्तावदवहिते शृणुवः । (सहि राअवअस्सो क्खु बह्मणो तुमं उद्दिसिअ मन्तेदि । ता दाव अवहिदा सुणामो ।) (आरण्यिका साशङ्कं सलज्जं च शृणोति ।) विदूषकः—(सोद्वेगम् ।) यद्वा तावन्मया गुरुमदनसंतापानिरुह- तथा भवेद् राजाज्ञयारण्यिकान्वेषणार्थमागतो भवेदित्याशयः। गुरुर्दुभरः मदनसंतापस्तेन १ सखि समाश्वसिहि समा०. २ तामु०. ३ इति प०. ४ रडग०. ५ इवारण्यिका. ६ यद्वा तावन्मया इति चालितुपुस्तकान्तरे ।

३८ प्रियदर्शिकाया शरीरस्य प्रियवयस्यस्य वचनेन देव्योर्वासवदत्तापद्मावत्योरन्यासां च देवीनां भवनान्यन्विष्यता न सा दृष्टा तदो यत्र दीर्घिकायां दृष्टेदमपि तावत्प्रेक्षिष्य इत्यागतोऽस्मि । तथापदिहापि नास्ति । किमिदानीं करिष्ये । [१अह्म दाव मए शुष्ठुमअगसदाक्वणोमिसरीरस्स पिअवअस्सस्स वअणेण देवीण वासवदत्तापदुमाव- दीण अण्णाणं अ देवीणं भवणाई अण्णेसन्तेण ण सा दिद्वा तदा जहिं दिघिआए दिष्ठ इदं वि दाव पेक्खिस्सं ति आअदोम्हि । ता जाव इह वि णत्थि । किं दाणिं करिस्सं ।) मनोरमा—श्रुतं प्रियसख्या । (२दुर विअवहीए ।) विदूषकः—(विचिन्त्य ।) अथवा भणित एवाहं वयस्येन । यदि तामन्विष्यन्न प्रेक्षसे तत्ततोऽपि तावद्दीर्घिकातस्तस्याः करतलस्पर्शद्विगुणि- तसुखशीतलानि नलिनीपत्राणि गृहीत्वागच्छेति । तत्कथमेतानि ज्ञातव्यानि । (अहवा भणिदो एव्व अहं वअस्सेण । जइ तं अण्णेसन्तो ण पेक्खसि ता तदो वि दाव दिघिआदो ताए करअलप्फरिसद्विगुणिअसुहसीअलाई णलिणीपत्ताई गेह्निअ आअच्छति । ता कहं एदाई जाणिदव्वाई ।) मनोरमा—अयं ममावसरः । (उपसृत्य विदूषकं हस्ते गृहीत्वा ।) वस- न्तक एहि । अहं ते ज्ञापयामि । (अअं मे अवसरो । वसन्तअ एहि । अहं दे जाणवेमि ।) विदूषकः—(सभयम् ।) कस्य त्वं ज्ञापयसि । किं देव्याः । न खलु मया किमपि मन्त्रितम् । (कस्स तुमं जाणवेसि । किं देवीए । ण हु मए किं वि मन्तिदं ।) मनोरमा—वसन्तक अलं शङ्कया । यादृश्यारण्यिकायाः कृत्त आत्मनः प्रियवयस्यस्यावस्था त्वया वर्णिता ततोद्विगुणतरा भर्तुरवि कृते मम प्रियसख्या अवस्था । तत्पश्य पश्य । (उपत्त्यारम्भिका दर्शयति ।) (वसन्तअ अलं सकाए । आदिसो आरणिआए किदे अत्तणो पिअवअस्सस्स अवस्था तुए वण्णिदा तदो दिउणदरा भट्टिणो वि किदे मम पिअसहीए अवस्था । ता पेक्ख पेक्ख ।) निस्सहं दुर्बलं शरीरं यस्य तस्य । अस्वस्थवचनेन इति पाठे पर्याकुलवचनेन अस्वस्थ इति वचनेन वा । इदमपि दीर्घिकास्थानमपि । तस्याः करतलस्य स्पर्शेन द्विगुणि- तसुखानि च तानि शीतलानि च । १ असरह० २ देव्या वासवदत्ताया प्रेमावस्था च तदा यत्र दीर्घिकायां दृष्टा इति नाहि क०, ४ अन्वेषयन्, ५ स्पर्शसुख ६ ०दर उण ( ०तरं पुन ),

तृतीयोऽङ्कः। २९ विदूषकः—( दृष्ट्वा सहर्षम् ।) सफलो मे परिश्रमः । स्वस्ति भवत्यै । ( सकलो मे परिसमो । सोत्थि भोदीए ।) ( आरण्यिका सलज्जं कमलिनीपत्राण्यपनयतीति ।) मनोरमा—आर्य वसन्तक ! तव दर्शनेनैवापगतः प्रियसख्याः संतापो येन स्वयमेव नलिनीपत्राण्यपनयति । तदनुगृह्णात्वार्य इमानि । ( अज्ज वसन्तअ तुह दंसणेण एव्व अवंगदो पिअसहीए संदावो जेण सअं एव्व •णलिणीपत्ताई अवणेइ । ता अणुगेण्हदु अज्जो इमाई ।) आरण्यका—( सावेगम् ।) अयि परिहासशीले ! कस्मान्मां लज्जयसि । ( किंचित्पराङ्मुखी तिष्ठति ।) ( अइ परिहाससीले । कीस मं लज्जावेसि ।) विदूषकः—( सविषादम् ।) तिष्ठन्तु तावन्नलिनीपत्राणि । अतिलज्जा- लुका

३० प्रियदर्शिकायां वासवदत्ता—भगवति अहो ते कवित्वम्। येनैतद्गूढवृत्तान्तं नाटकापेनिबद्धं सानुभवमप्यस्माकमार्यपुत्रचरितमदृष्टपूर्वमिव दृश्यमानमधि- कतरं कौतूहलं वर्धयति। (भववदि अहो दे कवित्तणं। जेण एदं गूढवुत्तन्तं णाडओवणिबद्धं साणुभवं वि अम्हाणं अज्जउत्तचरिदं अदिट्ठपुव्वं विय दिसन्तं अहिय- ऽदरं कोदूहलं सङ्कढदि। ) साङ्कृत्यायनी—आयुष्मति आश्रयगुण एवायमीदृशो यद- सारमपि काव्यमवश्यमेव शृण्वतां श्रवणसुखमुत्पादयति। पश्य। प्रायो यत्किंचिदपि प्राप्नोत्युत्कर्षमाश्रयान्महतः। मत्तेभकुम्भतटगतमेति हि शृङ्गारतां भस्म ॥ १ ॥ वासवदत्ता—(सस्मितम्) भगवति सर्वस्य वल्लभो जामाता भवतीति ज्ञायत एवैतत्। तत्किमेतेन कथानुबन्धेन। वरं तदेव नर्ति- तव्यं द्रष्टुम्। (भववदि सव्वस्स वल्लहो जामादो होदित्ति जाणिअदि एव्व एदं। ता किं एदिणा कहाणुबन्धेण। वरं तं एव्व णच्चिदव्वं दट्ठुं।) साङ्कृत्यायनी—एवम्। इन्दीवरिके प्रेक्षागृहमादिश। चेटी—एतु एतु भट्टिनी। (एदु एदु भट्टिणी।) (सर्वाः परिक्रामन्ति।) साङ्कृत्यायनी—(विलोक्य।) अहो प्रेक्षणीयता प्रेक्षागृहस्य। आभाति रत्नशतशोभितशातकुम्भ- स्तम्भावसक्तपृथुमौक्तिकदामरम्यम्। अध्यासितं युवतिभिर्विजिताप्सरोभिः प्रेक्षागृहं सुरविमानसमानमेतत् ॥ २ ॥ कवित्वं काव्यनिर्माणनैपुण्यम्। गूढः वृत्तान्तो यस्य तत्। नाटकेऽपिनिबद्धं प्रयोगार्हं कृतम्। प्रेक्षागृहं नाट्यशाला। प्राय इति। यत्किंचिदपि सारं माहात्म्यरहितं वापि वस्तु महत आश्रयवत्सम्बन्धाद्वाप्याय उत्कर्षमोत्कृष्टय प्राप्नोति। अत्र दृष्टान्तमाह—भस्म असारत्वेन प्रसिद्धं मत्तेभस्य मदमत्तगजस्य कुम्भतटगतं यत् शृङ्गार- तां शृङ्गारं भूषणं गजमण्डनविशेषो वा तथां प्राप्नोति हि ध्रुवम् ॥ १ ॥ आभातीति। रत्नानां शतानि रत्नशतानि तैः शोभिताः शातकुम्भस्य सुवर्णस्य स्तम्भास्तेषु अवसक्तानि पृथूनि मौक्तिकदामानि मुक्तामालास्ते रम्यम्। विजिताः स्वस्वरूपान्निराकृता इत्यर्थः। अप्सरसो याभिस्ताभिः युवतिभिः अध्यासितमेतत्प्रेक्षागृहं सुरविमानसमानमाभाति। वसन्ततिलका वृत्तम्। लक्षणमुक्तम् ॥ २ ॥ १ वर्त्तति, २ एषः, ३ नाणिदं

तृतीयोऽङ्कः । ३१ मनोरमारण्यिके— ( उपसृत्य । ) जयतु जयतु भट्टिनी । ( जेदु जेदु भट्ठिणी । ) वासवदत्ता—मनोरमे अतिक्रान्ता खलु संध्या । तद्गच्छतम् । लघु गृहीतं नेपथ्यम् । ( मंणोरमे अदिकन्दा क्खु संझा ता गच्छह । लहु गच्छह नेवच्छं । ) उभे—यद्देव्याज्ञापयति । ( इति प्रस्थिते । ) ( जं देवी आणवेदि । ) — वासवदत्ता—आरण्यिके एतैरेव मदङ्गपिन्दिमैराभरणैर्नेपथ्यभूमिं गत्वात्मानं प्रसाधय । ( आभरणान्यङ्गादवतार्यारण्यिकायाः समर्पयति¹ ) मनोरमे त्वमपि नलगिरिग्रहणपरितुष्टेन तातेनार्यपुत्रस्य दत्तान्याभरणा- न्दीवरिकासकाशाद्गृहीत्वा नेपथ्यभूमिं गत्वात्मानं मण्डय येन सुसदृशी दृश्यसे महाराजस्य । ( आरणिणए एदेहिं एव्व मदङ्गपिण्देहिं आभरणेहिं णेव- च्छभूमिं गदुअ अप्पाणं पसाधेहि । मणोरमे तुमं वि णलगिरिग्गाहणपरितुट्ठेण तादेण अज्जउत्तस्स दिण्णाई आभरणाई इन्दीवरिआसआसादो गेण्हिअ णेवच्छभूमिं गदुअ अप्पाणं मण्डेहि जेण सुसदिसि दीससि महाराअस्स । ) ( मनोरमा इन्दीवरिकासकाशादाभरणानि गृहीत्वा सहारण्यिकया निष्क्रान्ता । ) इन्दीवरिका—इदमासनम् । उपविशतु भट्टिनी । ( ऐदं² आसणं । उवविसदु भट्ठिणी । ) वासवदत्ता—( आसनं निर्दिश्य । ) उपविशतु भगवती । ( उवविसदु भगवदी । ) ( उभे उपविष्टे³ । ) ( ततः प्रविशति गृहीतनेपथ्यः कञ्चुकी । ) कञ्चुकी— अन्तःपुराणां विहितव्यवस्थः पदे पदेऽहं स्खलितानि रक्षन् । मदङ्गपिन्दिमैरङ्गै मदैः । धारितैरित्यर्थः । प्रसाधय मण्डय । नलगिरिर्नाम इन्द्रदत्तः प्रद्योतस्य गजः तस्य आलानमुन्माथ्य प्रद्रुतस्य ग्रहणं तेन परितुष्टनेन । अन्तः- पुराणामिति । अन्तःपुराणामवरोधस्त्रीणां विहिता व्यवस्था व्यवस्थापनं येन सः । पदे पदे प्रतिपदं स्खलितानि प्रमादान् रक्षन् परिहरन् । राजदारान् प्रमादेभ्यो रक्षन्नित्यर्थः । संप्रति जरातुरा दण्डनीत्या दण्डेन नीतिस्तमवलम्ब्य गमनं तेन वृद्धस्य सर्वचरितमनुकरामि विडम्बयामि । नृपो पुराणामन्तःप्रजानां स्थितित्पालनादिरूपां व्यवस्थां करोति । प्रजाः १ एतन्नास्ति पुस्तकान्तरे. २ इदं. ३ आसनग्रहणं नाटयतः.

३२ प्रियदर्शिकाया जरातुरा सम्प्रति दण्डनीत्या सर्वं नृपस्यानुकरोमि वृत्तम् ॥ ३ ॥ भोः आज्ञापितोऽस्मि विमानिताशेषशत्रुसैन्येन यथार्थनाम्ना महासे- नेन समादिश्यतामन्तःपुरेषु यथा--भो वयमुदयनोत्सवमनुभवाम । अतो युष्माभिरुत्सवानुरूपवेशोज्ज्वलेन परिजनेन सह मन्मथोद्यानं गन्तव्यमिति । साङ्कृत्यायनी—(कञ्चुकिनं निर्दिश्य ।) राजपुत्रि प्रवृत्ता प्रेक्षा । दृश्यताम् । कञ्चुकी—तदेतेनादेशेन परिजनेन सह गन्तव्यमिति । न गृहीत- नेपथ्येनेति । कुतः । पादैर्नूपुरिभिर्नितम्बफलकैः शिञ्जानकाञ्चीगुणै- र्हारापादितकान्तिभिः स्तनतटैः केयूरिभिर्बाहुभिः । कर्णैः कुण्डलिभिः करैः सवलयैः सस्वस्तिकैर्मूर्धजै- र्देवीनां परिचारिकापरिजनोऽप्येतेषु संदृश्यते ॥ ४ ॥ न खलु किंचिदनापूर्वमनुष्ठेयम् । केवलं स्वाम्यादेश इति मत्वाऽहं समा- दिष्टस्तदाज्ञाशेषं राजपुत्र्यै निवेदयामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इयं प्रमादेभ्यो निवारयति । दण्डनीत्या अर्थशास्त्रानुसारेण प्रजा रक्षति च। दण्डनीतिनिरूपितस्तु दण्डेन नीयते चेद् दण्ड नयति वा पुनः । दण्डनीतिरिति ख्याता तान्त् सोल्लंघानतिवर्त्तते ॥ इति । श्लेषोपमालङ्कारः । वृत्तमुपजातिः । स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः । उपेन्द्रवज्रा जतना स्ततो गौ । अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ इति तल्लक्षणम् ॥३॥ विमानितानि तिरस्कृतान्यशेषाणां शत्रूणां सैन्यानि येन । महासेनश्चण्डमहासेन इत्यपरा भिध उज्जयिनीश्वरः । प्रेक्षा नृत्यम् । प्रेक्षाभीरीक्षणं नृत्यम् । इति हैमः । पादैरिति । नूपूराणि मञ्जीरा एषां विद्यन्ते इति नूपूरिणस्तैः पादैः । शिञ्जानः शब्दायमाना काञ्ची गुणा रसनाशृङ्खलानि येषां तेषु वा तैस्तथोक्तैः नितम्बफलकैः प्रशस्तनितम्बैः । हारै मुक्तासरैः आपादिता निर्मिता कान्तिर्येषां तादृशैः स्तनतटैः । केयूरिभिः अङ्गदसहितैः बाहुभिः । कुण्डलिभिः कुण्डलधारिभिः कर्णैः । सवलयैः कङ्कणयुक्तैः करैः सस्वस्तिकैः स्वस्तिकाख्यालङ्कारपरैः । स्वस्तिक मङ्गल द्रव्यार्पितयो वा तद्युक्तैः । मूर्धजैः केशपाशैः उपलक्षितः । देवीनां पूज्याया देव्याः । पूजार्थे बहुवचनम् । परिचारिकापरिजनः सेवकवर्गोऽपि एतेषु अन्तःपुरेषु दृश्यते । पूर्वमेव कृतेनेपथ्यो वर्त्तत इत्यर्थः । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥ १ एतादृशेन २ गृहीत० नास्त्यन्यत्र, ३ न स्वातन्त्र्यलज्जत ४ समादि०

तृतीयोऽङ्कः । ३३ सा वासवदत्ता वीणाहस्तया काञ्चनमालयानुगम्यमाना गन्धर्वशालां प्रविष्टा । यावदस्याः कथयामि । ( परिक्रामति । ). ( ततः प्रविशति गृहीतवासवदत्तानेपथ्यासन्नसंचारिणिका वीणाहस्ता काञ्चनमाला च । ) आर०—हला काञ्चनमाले कस्मात्पुनश्चिरयत्यद्यापि वीणाचार्यः । ( हला कञ्चणमाले कीस उण चिराअदि अज्ज वि वीणाआरिओ । ) — काञ्च०—भर्तृदारिके दृष्टस्तेनैक.उन्मत्तः । तस्य वचनं श्रुत्वा चित्रेण भावितोऽपहसंस्तिष्ठति । ( भट्टिदारिए दिट्ठो देण एक्को उम्मत्तो । तस्स वअणं सुणिअ चित्तेण भाविदो ओहसन्तो चिट्ठइ । ) आर०—( सहस्ततालं विहस्य । ) हञ्जे सुष्ठ्वेतं पृच्छति । सदृशाः सदृशे रमन्त इति द्वावप्युन्मत्तौ । ( हञ्जे सुट्ठ एदं पुच्छदि । सरिसा सरिसे रमन्तित्ति दुवे एत्थ उम्मत्ता । ) सांकृत्यायनी—राजपुत्र्याः सदृशमाकारं पश्याम्यस्यास्तादृशेना- कारेणावश्यं त्वदीयां भूमिकां संभावयिष्यति । कञ्चुकी—( उपसृत्य । ) राजपुत्रि देवस्त्वामाज्ञापयति । 'श्वोऽव- श्यमस्माभिर्वीणां वादयन्ती श्रोतव्या । तत्तवया नवतन्त्रीसज्जया घोषवत्या स्थेयमिति । आर०—आर्य यद्येवं लघु वीणाचार्यं विसर्जय । ( अय्य जइ एवं लहु वीणाआरिअं विसज्जेहि । कञ्चुकी—एष वत्सराजं प्रेषयामि । ( इति निष्क्रान्तः । ) आर०—काञ्चनमाले उपनय मे घोषवतीं यावदस्यास्तन्त्रीः परीक्षे । ( कञ्चणमाले उवणेहि मे घोसवदीं जाव से तंतीओ परिक्खेमि । ) ( काञ्चनमाला वीणामर्पयति । आरण्यिकोत्सङ्गे वीणां कृत्वा सारयति । ) ( ततः प्रविशति गृहीतवत्सराजनेपध्या मनोरमा । ) वासवदत्तात्र वासवदत्तावेषधारिणी आरण्यिका ज्ञेया । गंधर्वशाला प्रेक्षागृहम् । चित्रेण भावितो विस्मयहृतचित्तः । सहस्ततालं हस्तौ प्रताड्य । सदृशाः सदृशे इ०-सर्वैः समत्वेषु विधाविति । द्वावप्यप्रारम्भकौ । इति समानार्थं वचनं शकुन्तले । तादृशेन राजपुत्र्युचितेन । घोषवत्या वीणया सहितया । लघु शीघ्रम् । रामदत्तापरयो राजा रुक्मणोवस्थायाइ- १ चिरयतेद्य. २ सुणिअ तेण भाविट्ठओ हसन्तो ( भावितात्थों इसन् ). ३ संहृष्टह- स्तेन ( भणीअहि ) - रज्जन्तीति. ४ राजपुत्रि तादृशमाका०. :

पूर्वव- / दुःखं याति मनोरथेषु तनुतां संचिन्त्यमानेष्वपि" Wait, verse line: "संप्रत्येव मनो न शून्यमलसान्यङ्गानि नो पूर्वव-" Verse has: मनो न शून्यम् (1) अलसानि अङ्गानि नो (2) So commentary: "मनो न शून्यमङ्गानि च नो चालसानि" (च + नो + च + अलसानि = and nor are limbs lazy). Yes!

Line 28: "शार्दूलविक्रीडितं छन्द ॥ ५ ॥ निभृतेन निगूढम् । वेषेण कथातदर्थं । वीणां वादयन्" Wait, let's look at: "कथातदर्थं" - is there an anusvara or danda? There is a danda: "कथातदर्थं ।" or "कथातदर्थे ।"? Let's look at "कथातदर्थे" vs "कथातदर्थं": It has a danda after it.

Line 29: "वीणावादनशिक्षणप्रसङ्गेन । मय्यनुरागं अवगत्वेत्यर्थः । पटाक्षेपेण जवनिकामाक्षिप्य ।" Wait, "अवगत्वेत्यर्थः" or "अवगत्येत्यर्थः"? Look at the word: "अवगत्वेत्यर्थः" or "अवगत्ये

तृतीयोऽङ्कः । ३५ विदूषकः—एते खलु राजानो दास्येऽपि एवं नर्त्यन्ते । अहो कार्यस्य गुरुता । ( एदे खलु राणाओ दासीए वि एवं णच्चाविअन्ति । अहो कज्जस्स गरुअदा । ) राजा—( विहस्य । ) मूर्ख नैष कालः परिहासस्य । निभृतेन चित्रशालां प्रविश्य मनोरमया सहारमवृत्तं पश्यता स्थीयताम् । ( उभौ तथा कुरुतः । ) आरण्यिका—काञ्चनमाले तिष्ठतु वीणा । प्रक्ष्यामि तावत्किमपि । ( कञ्चणमाले चिट्ठदु वीणा । पुच्छिस्सं दाव किं वि । ) राजा—शृणोमि तावत्कतमोऽयमुद्देशो वर्तते । ( इत्यवहितः शृणोति । ) काञ्चनमाला—पृच्छतु भर्तृदारिका । ( पुच्छदु भट्टिदारिआ । ) आर०—सत्यमेव तातो मन्त्रयते एवं यथा—यदि वीणां वादयन्न- पहरति मां वत्सराजोऽवश्यं बन्धनान्मुञ्चामीति । ( सच्चं एव तादो मन्तेदि एव्वं जह जइ वीणं वादयन्तो अवहरेदि मं वच्छराओ अवस्सं बन्धणादो मुञ्चेमित्ति । ) राजा—( प्रविश्य पटाक्षेपेण सहर्षं वस्त्रान्ते ग्रथितं बध्नाति । ) एवमेतत् । कः संदेहः । सपरिजनं प्रद्योतं विस्मयमुपनीय वादयन्वीणाम् । वासवदत्तामपहरामि न चिरादेवेति पश्यामि ॥ ६ ॥ यतः सुसंविहितं सर्वं यौगन्धरायणेन । वासवदत्ता—( सहसोत्थाय । ) जयतु जयत्वार्यपुत्रः । ( जेदु जेदु अज्जउत्तो । ) राजा—( स्वगतम् । ) कथं प्रत्यभिज्ञातोऽस्मि देव्या । साङ्कृत्यायनी—( सस्मितम् । ) राजपुत्रि अलमलं संभ्रमेण । प्रेक्षणीयकमेतत् । ग्रथितं बध्नाति शुभशकुनं दृष्ट्वाऽभिमतासिद्धिसूचनार्थं वस्त्रपल्लवग्रन्थिबन्धनं लोकरीतिः । सपरिजनमिति । वीणां वादयन् मनोहारिणा वीणावादनेनेत्यर्थः । प्रद्योतं महासेनं सपरिजनं विस्मयमुपनीय प्रापय्य । वासवदत्तां न चिरादेवापहरामि अपहरिष्यामीति पश्यामि मन्ये । एतदुत्तरार्धं श्रुतलक्षणानुसारि नातिमनोहरं नेति व्यक्तम् ॥ ६ ॥ सुसंनिहितमिति पाठे सम्यक्सन्निधौ स्थापितम् । यौगन्धरायण उदयनस्य प्रधानामात्यः। १ दासीव्य ( दास्य इव ) । २ ग्रंथि. ३ ०ङ्गापहरणमपि; दन्ताहरण; परन्वापह. ४ सुसंनिहितं.

नाट्यचतुरया" Wait, "तन्महश"? Or "तन्महत्"? Or "तन्महेश"? Or "तन्महान्"? Or "तन्मदः"? Look at line 28: "स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्महश ।" Wait: "सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्महश ।" Wait, what is "तन्महश"? Could it be "तन्मन्द्रः"? Or "तन्महत्"? Or "तन्मन्दः"? Or "तन्महर्षि"? Look at the verse: "सान्द्रजलदह्लादानुकारी स्वरः" Commentary: "सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्म..." Wait, "तत्सत्त्वम्" in line 26: "अत्यूर्जितं अतिमहत् सत्त्वं मनोगाम्भीर्यं पौरुषं वा तदेव ।" Then: "लीला सैव । सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्म..." Wait, "गम्भीर य" -> is it "गम्भीरो यः"? Look at line 27: "सान्द्र गम्भीर य जल