प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

तृतीयोऽङ्कः । २७ दीर्घिकायां नलिनीपत्राणि गृहीत्वारण्यिकाया हृदये ददती ।) समाश्वासितु सखी समाश्वसितु सखी । (अइ अविस्सम्भसीले किं दाणि पच्छादेसि । णीसासणिह- विणिग्गओ दिअइ रत्तिं वि तुज्झ अणुआओ अविरदपडन्तरुसुमसरसन्निद्देहउउत्तहुंकार- सरो विअ ण भग्गइ । अहवा ण हु अअं कालो उवालम्भस्स । ता दाव णलिणीपत्ताई से हिअए दाइस्सं । समस्ससदु सही समस्ससदु सही ।) (ततः प्रविशति विदूषकः ।) विदूषकः—अतिमहान् खलु प्रियवयस्यस्यारण्यिकाया उपर्यनुरागः । येन परित्यक्तराजकार्यस्तस्या एव दर्शनोपायं चिन्तयन्नात्मानं विनोदयति । (विचिन्त्य ।) क्वेवेदानीं तां प्रेक्षे । अथवा तत्रैव तावद् दीर्घिकायाम- न्विष्यामि । (परिक्रामति ।) (अदिमहन्तो क्खु पिअवअस्सस्स आरणिआए उवरि अणुराओ । जेण परिच्चत्तराअकज्जो ताए एव्व दंसणोवाअं चिन्तअन्तो अप्पाणं विणोदेइ । कहिं दाणि तं पेक्खे । अहवा तहिं एव्व दाव दिग्घिआए अन्वेसामि ।) मनोरमा—(आकर्ण्य ।) पदशब्द इव श्रूयते । तत्कदलीगुल्मान्त- रिते भूत्वा प्रेक्षावहे तावत्क एष इति । (पदसद्दो विअ सुणीअदि । ता कदली- गुम्मन्तरिदा भविअ पेक्खम्ह दाव को एसोत्ति ।) (उभे तथा कृत्वा पश्यतः ।) आर०—कथं स एव महाराजस्य पार्श्ववर्ती ब्राह्मणः । (कहं सो एव्व महाराअस्स पस्सपरिवट्टी बह्मणो ।) मनोरमा—कथं वसन्तक एव । (सहर्षमौत्सुक्यञ्च ।) अपि नाम तथा भवेत् । (कहं वसन्तओ एव्व । अवि णाम तह हवे ।) विदूषकः—(दिशोऽवलोक्य ।) किमिदानीमारण्यिका सत्यमेवं संवृत्ता । (किं दाणि आरणिआ सञ्चं एव्व संवुत्ता ।) मनोरमा—(सस्मितम् ।) सखि राजवयस्यः खलु ब्राह्मणस्त्वा- मुद्दिश्य मन्त्रयते । तत्तावदवहिते शृणुवः । (सहि राअवअस्सो क्खु बह्मणो तुमं उद्दिसिअ मन्तेदि । ता दाव अवहिदा सुणामो ।) (आरण्यिका साशङ्कं सलज्जं च शृणोति ।) विदूषकः—(सोद्वेगम् ।) यद्वा तावन्मया गुरुमदनसंतापानिरुह- तथा भवेद् राजाज्ञयारण्यिकान्वेषणार्थमागतो भवेदित्याशयः। गुरुर्दुभरः मदनसंतापस्तेन १ सखि समाश्वसिहि समा०. २ तामु०. ३ इति प०. ४ रडग०. ५ इवारण्यिका. ६ यद्वा तावन्मया इति चालितुपुस्तकान्तरे ।

३८ प्रियदर्शिकाया शरीरस्य प्रियवयस्यस्य वचनेन देव्योर्वासवदत्तापद्मावत्योरन्यासां च देवीनां भवनान्यन्विष्यता न सा दृष्टा तदो यत्र दीर्घिकायां दृष्टेदमपि तावत्प्रेक्षिष्य इत्यागतोऽस्मि । तथापदिहापि नास्ति । किमिदानीं करिष्ये । [१अह्म दाव मए शुष्ठुमअगसदाक्वणोमिसरीरस्स पिअवअस्सस्स वअणेण देवीण वासवदत्तापदुमाव- दीण अण्णाणं अ देवीणं भवणाई अण्णेसन्तेण ण सा दिद्वा तदा जहिं दिघिआए दिष्ठ इदं वि दाव पेक्खिस्सं ति आअदोम्हि । ता जाव इह वि णत्थि । किं दाणिं करिस्सं ।) मनोरमा—श्रुतं प्रियसख्या । (२दुर विअवहीए ।) विदूषकः—(विचिन्त्य ।) अथवा भणित एवाहं वयस्येन । यदि तामन्विष्यन्न प्रेक्षसे तत्ततोऽपि तावद्दीर्घिकातस्तस्याः करतलस्पर्शद्विगुणि- तसुखशीतलानि नलिनीपत्राणि गृहीत्वागच्छेति । तत्कथमेतानि ज्ञातव्यानि । (अहवा भणिदो एव्व अहं वअस्सेण । जइ तं अण्णेसन्तो ण पेक्खसि ता तदो वि दाव दिघिआदो ताए करअलप्फरिसद्विगुणिअसुहसीअलाई णलिणीपत्ताई गेह्निअ आअच्छति । ता कहं एदाई जाणिदव्वाई ।) मनोरमा—अयं ममावसरः । (उपसृत्य विदूषकं हस्ते गृहीत्वा ।) वस- न्तक एहि । अहं ते ज्ञापयामि । (अअं मे अवसरो । वसन्तअ एहि । अहं दे जाणवेमि ।) विदूषकः—(सभयम् ।) कस्य त्वं ज्ञापयसि । किं देव्याः । न खलु मया किमपि मन्त्रितम् । (कस्स तुमं जाणवेसि । किं देवीए । ण हु मए किं वि मन्तिदं ।) मनोरमा—वसन्तक अलं शङ्कया । यादृश्यारण्यिकायाः कृत्त आत्मनः प्रियवयस्यस्यावस्था त्वया वर्णिता ततोद्विगुणतरा भर्तुरवि कृते मम प्रियसख्या अवस्था । तत्पश्य पश्य । (उपत्त्यारम्भिका दर्शयति ।) (वसन्तअ अलं सकाए । आदिसो आरणिआए किदे अत्तणो पिअवअस्सस्स अवस्था तुए वण्णिदा तदो दिउणदरा भट्टिणो वि किदे मम पिअसहीए अवस्था । ता पेक्ख पेक्ख ।) निस्सहं दुर्बलं शरीरं यस्य तस्य । अस्वस्थवचनेन इति पाठे पर्याकुलवचनेन अस्वस्थ इति वचनेन वा । इदमपि दीर्घिकास्थानमपि । तस्याः करतलस्य स्पर्शेन द्विगुणि- तसुखानि च तानि शीतलानि च । १ असरह० २ देव्या वासवदत्ताया प्रेमावस्था च तदा यत्र दीर्घिकायां दृष्टा इति नाहि क०, ४ अन्वेषयन्, ५ स्पर्शसुख ६ ०दर उण ( ०तरं पुन ),

तृतीयोऽङ्कः। २९ विदूषकः—( दृष्ट्वा सहर्षम् ।) सफलो मे परिश्रमः । स्वस्ति भवत्यै । ( सकलो मे परिसमो । सोत्थि भोदीए ।) ( आरण्यिका सलज्जं कमलिनीपत्राण्यपनयतीति ।) मनोरमा—आर्य वसन्तक ! तव दर्शनेनैवापगतः प्रियसख्याः संतापो येन स्वयमेव नलिनीपत्राण्यपनयति । तदनुगृह्णात्वार्य इमानि । ( अज्ज वसन्तअ तुह दंसणेण एव्व अवंगदो पिअसहीए संदावो जेण सअं एव्व •णलिणीपत्ताई अवणेइ । ता अणुगेण्हदु अज्जो इमाई ।) आरण्यका—( सावेगम् ।) अयि परिहासशीले ! कस्मान्मां लज्जयसि । ( किंचित्पराङ्मुखी तिष्ठति ।) ( अइ परिहाससीले । कीस मं लज्जावेसि ।) विदूषकः—( सविषादम् ।) तिष्ठन्तु तावन्नलिनीपत्राणि । अतिलज्जा- लुका

३० प्रियदर्शिकायां वासवदत्ता—भगवति अहो ते कवित्वम्। येनैतद्गूढवृत्तान्तं नाटकापेनिबद्धं सानुभवमप्यस्माकमार्यपुत्रचरितमदृष्टपूर्वमिव दृश्यमानमधि- कतरं कौतूहलं वर्धयति। (भववदि अहो दे कवित्तणं। जेण एदं गूढवुत्तन्तं णाडओवणिबद्धं साणुभवं वि अम्हाणं अज्जउत्तचरिदं अदिट्ठपुव्वं विय दिसन्तं अहिय- ऽदरं कोदूहलं सङ्कढदि। ) साङ्कृत्यायनी—आयुष्मति आश्रयगुण एवायमीदृशो यद- सारमपि काव्यमवश्यमेव शृण्वतां श्रवणसुखमुत्पादयति। पश्य। प्रायो यत्किंचिदपि प्राप्नोत्युत्कर्षमाश्रयान्महतः। मत्तेभकुम्भतटगतमेति हि शृङ्गारतां भस्म ॥ १ ॥ वासवदत्ता—(सस्मितम्) भगवति सर्वस्य वल्लभो जामाता भवतीति ज्ञायत एवैतत्। तत्किमेतेन कथानुबन्धेन। वरं तदेव नर्ति- तव्यं द्रष्टुम्। (भववदि सव्वस्स वल्लहो जामादो होदित्ति जाणिअदि एव्व एदं। ता किं एदिणा कहाणुबन्धेण। वरं तं एव्व णच्चिदव्वं दट्ठुं।) साङ्कृत्यायनी—एवम्। इन्दीवरिके प्रेक्षागृहमादिश। चेटी—एतु एतु भट्टिनी। (एदु एदु भट्टिणी।) (सर्वाः परिक्रामन्ति।) साङ्कृत्यायनी—(विलोक्य।) अहो प्रेक्षणीयता प्रेक्षागृहस्य। आभाति रत्नशतशोभितशातकुम्भ- स्तम्भावसक्तपृथुमौक्तिकदामरम्यम्। अध्यासितं युवतिभिर्विजिताप्सरोभिः प्रेक्षागृहं सुरविमानसमानमेतत् ॥ २ ॥ कवित्वं काव्यनिर्माणनैपुण्यम्। गूढः वृत्तान्तो यस्य तत्। नाटकेऽपिनिबद्धं प्रयोगार्हं कृतम्। प्रेक्षागृहं नाट्यशाला। प्राय इति। यत्किंचिदपि सारं माहात्म्यरहितं वापि वस्तु महत आश्रयवत्सम्बन्धाद्वाप्याय उत्कर्षमोत्कृष्टय प्राप्नोति। अत्र दृष्टान्तमाह—भस्म असारत्वेन प्रसिद्धं मत्तेभस्य मदमत्तगजस्य कुम्भतटगतं यत् शृङ्गार- तां शृङ्गारं भूषणं गजमण्डनविशेषो वा तथां प्राप्नोति हि ध्रुवम् ॥ १ ॥ आभातीति। रत्नानां शतानि रत्नशतानि तैः शोभिताः शातकुम्भस्य सुवर्णस्य स्तम्भास्तेषु अवसक्तानि पृथूनि मौक्तिकदामानि मुक्तामालास्ते रम्यम्। विजिताः स्वस्वरूपान्निराकृता इत्यर्थः। अप्सरसो याभिस्ताभिः युवतिभिः अध्यासितमेतत्प्रेक्षागृहं सुरविमानसमानमाभाति। वसन्ततिलका वृत्तम्। लक्षणमुक्तम् ॥ २ ॥ १ वर्त्तति, २ एषः, ३ नाणिदं

तृतीयोऽङ्कः । ३१ मनोरमारण्यिके— ( उपसृत्य । ) जयतु जयतु भट्टिनी । ( जेदु जेदु भट्ठिणी । ) वासवदत्ता—मनोरमे अतिक्रान्ता खलु संध्या । तद्गच्छतम् । लघु गृहीतं नेपथ्यम् । ( मंणोरमे अदिकन्दा क्खु संझा ता गच्छह । लहु गच्छह नेवच्छं । ) उभे—यद्देव्याज्ञापयति । ( इति प्रस्थिते । ) ( जं देवी आणवेदि । ) — वासवदत्ता—आरण्यिके एतैरेव मदङ्गपिन्दिमैराभरणैर्नेपथ्यभूमिं गत्वात्मानं प्रसाधय । ( आभरणान्यङ्गादवतार्यारण्यिकायाः समर्पयति¹ ) मनोरमे त्वमपि नलगिरिग्रहणपरितुष्टेन तातेनार्यपुत्रस्य दत्तान्याभरणा- न्दीवरिकासकाशाद्गृहीत्वा नेपथ्यभूमिं गत्वात्मानं मण्डय येन सुसदृशी दृश्यसे महाराजस्य । ( आरणिणए एदेहिं एव्व मदङ्गपिण्देहिं आभरणेहिं णेव- च्छभूमिं गदुअ अप्पाणं पसाधेहि । मणोरमे तुमं वि णलगिरिग्गाहणपरितुट्ठेण तादेण अज्जउत्तस्स दिण्णाई आभरणाई इन्दीवरिआसआसादो गेण्हिअ णेवच्छभूमिं गदुअ अप्पाणं मण्डेहि जेण सुसदिसि दीससि महाराअस्स । ) ( मनोरमा इन्दीवरिकासकाशादाभरणानि गृहीत्वा सहारण्यिकया निष्क्रान्ता । ) इन्दीवरिका—इदमासनम् । उपविशतु भट्टिनी । ( ऐदं² आसणं । उवविसदु भट्ठिणी । ) वासवदत्ता—( आसनं निर्दिश्य । ) उपविशतु भगवती । ( उवविसदु भगवदी । ) ( उभे उपविष्टे³ । ) ( ततः प्रविशति गृहीतनेपथ्यः कञ्चुकी । ) कञ्चुकी— अन्तःपुराणां विहितव्यवस्थः पदे पदेऽहं स्खलितानि रक्षन् । मदङ्गपिन्दिमैरङ्गै मदैः । धारितैरित्यर्थः । प्रसाधय मण्डय । नलगिरिर्नाम इन्द्रदत्तः प्रद्योतस्य गजः तस्य आलानमुन्माथ्य प्रद्रुतस्य ग्रहणं तेन परितुष्टनेन । अन्तः- पुराणामिति । अन्तःपुराणामवरोधस्त्रीणां विहिता व्यवस्था व्यवस्थापनं येन सः । पदे पदे प्रतिपदं स्खलितानि प्रमादान् रक्षन् परिहरन् । राजदारान् प्रमादेभ्यो रक्षन्नित्यर्थः । संप्रति जरातुरा दण्डनीत्या दण्डेन नीतिस्तमवलम्ब्य गमनं तेन वृद्धस्य सर्वचरितमनुकरामि विडम्बयामि । नृपो पुराणामन्तःप्रजानां स्थितित्पालनादिरूपां व्यवस्थां करोति । प्रजाः १ एतन्नास्ति पुस्तकान्तरे. २ इदं. ३ आसनग्रहणं नाटयतः.

३२ प्रियदर्शिकाया जरातुरा सम्प्रति दण्डनीत्या सर्वं नृपस्यानुकरोमि वृत्तम् ॥ ३ ॥ भोः आज्ञापितोऽस्मि विमानिताशेषशत्रुसैन्येन यथार्थनाम्ना महासे- नेन समादिश्यतामन्तःपुरेषु यथा--भो वयमुदयनोत्सवमनुभवाम । अतो युष्माभिरुत्सवानुरूपवेशोज्ज्वलेन परिजनेन सह मन्मथोद्यानं गन्तव्यमिति । साङ्कृत्यायनी—(कञ्चुकिनं निर्दिश्य ।) राजपुत्रि प्रवृत्ता प्रेक्षा । दृश्यताम् । कञ्चुकी—तदेतेनादेशेन परिजनेन सह गन्तव्यमिति । न गृहीत- नेपथ्येनेति । कुतः । पादैर्नूपुरिभिर्नितम्बफलकैः शिञ्जानकाञ्चीगुणै- र्हारापादितकान्तिभिः स्तनतटैः केयूरिभिर्बाहुभिः । कर्णैः कुण्डलिभिः करैः सवलयैः सस्वस्तिकैर्मूर्धजै- र्देवीनां परिचारिकापरिजनोऽप्येतेषु संदृश्यते ॥ ४ ॥ न खलु किंचिदनापूर्वमनुष्ठेयम् । केवलं स्वाम्यादेश इति मत्वाऽहं समा- दिष्टस्तदाज्ञाशेषं राजपुत्र्यै निवेदयामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ।) इयं प्रमादेभ्यो निवारयति । दण्डनीत्या अर्थशास्त्रानुसारेण प्रजा रक्षति च। दण्डनीतिनिरूपितस्तु दण्डेन नीयते चेद् दण्ड नयति वा पुनः । दण्डनीतिरिति ख्याता तान्त् सोल्लंघानतिवर्त्तते ॥ इति । श्लेषोपमालङ्कारः । वृत्तमुपजातिः । स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः । उपेन्द्रवज्रा जतना स्ततो गौ । अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ इति तल्लक्षणम् ॥३॥ विमानितानि तिरस्कृतान्यशेषाणां शत्रूणां सैन्यानि येन । महासेनश्चण्डमहासेन इत्यपरा भिध उज्जयिनीश्वरः । प्रेक्षा नृत्यम् । प्रेक्षाभीरीक्षणं नृत्यम् । इति हैमः । पादैरिति । नूपूराणि मञ्जीरा एषां विद्यन्ते इति नूपूरिणस्तैः पादैः । शिञ्जानः शब्दायमाना काञ्ची गुणा रसनाशृङ्खलानि येषां तेषु वा तैस्तथोक्तैः नितम्बफलकैः प्रशस्तनितम्बैः । हारै मुक्तासरैः आपादिता निर्मिता कान्तिर्येषां तादृशैः स्तनतटैः । केयूरिभिः अङ्गदसहितैः बाहुभिः । कुण्डलिभिः कुण्डलधारिभिः कर्णैः । सवलयैः कङ्कणयुक्तैः करैः सस्वस्तिकैः स्वस्तिकाख्यालङ्कारपरैः । स्वस्तिक मङ्गल द्रव्यार्पितयो वा तद्युक्तैः । मूर्धजैः केशपाशैः उपलक्षितः । देवीनां पूज्याया देव्याः । पूजार्थे बहुवचनम् । परिचारिकापरिजनः सेवकवर्गोऽपि एतेषु अन्तःपुरेषु दृश्यते । पूर्वमेव कृतेनेपथ्यो वर्त्तत इत्यर्थः । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥ १ एतादृशेन २ गृहीत० नास्त्यन्यत्र, ३ न स्वातन्त्र्यलज्जत ४ समादि०

तृतीयोऽङ्कः । ३३ सा वासवदत्ता वीणाहस्तया काञ्चनमालयानुगम्यमाना गन्धर्वशालां प्रविष्टा । यावदस्याः कथयामि । ( परिक्रामति । ). ( ततः प्रविशति गृहीतवासवदत्तानेपथ्यासन्नसंचारिणिका वीणाहस्ता काञ्चनमाला च । ) आर०—हला काञ्चनमाले कस्मात्पुनश्चिरयत्यद्यापि वीणाचार्यः । ( हला कञ्चणमाले कीस उण चिराअदि अज्ज वि वीणाआरिओ । ) — काञ्च०—भर्तृदारिके दृष्टस्तेनैक.उन्मत्तः । तस्य वचनं श्रुत्वा चित्रेण भावितोऽपहसंस्तिष्ठति । ( भट्टिदारिए दिट्ठो देण एक्को उम्मत्तो । तस्स वअणं सुणिअ चित्तेण भाविदो ओहसन्तो चिट्ठइ । ) आर०—( सहस्ततालं विहस्य । ) हञ्जे सुष्ठ्वेतं पृच्छति । सदृशाः सदृशे रमन्त इति द्वावप्युन्मत्तौ । ( हञ्जे सुट्ठ एदं पुच्छदि । सरिसा सरिसे रमन्तित्ति दुवे एत्थ उम्मत्ता । ) सांकृत्यायनी—राजपुत्र्याः सदृशमाकारं पश्याम्यस्यास्तादृशेना- कारेणावश्यं त्वदीयां भूमिकां संभावयिष्यति । कञ्चुकी—( उपसृत्य । ) राजपुत्रि देवस्त्वामाज्ञापयति । 'श्वोऽव- श्यमस्माभिर्वीणां वादयन्ती श्रोतव्या । तत्तवया नवतन्त्रीसज्जया घोषवत्या स्थेयमिति । आर०—आर्य यद्येवं लघु वीणाचार्यं विसर्जय । ( अय्य जइ एवं लहु वीणाआरिअं विसज्जेहि । कञ्चुकी—एष वत्सराजं प्रेषयामि । ( इति निष्क्रान्तः । ) आर०—काञ्चनमाले उपनय मे घोषवतीं यावदस्यास्तन्त्रीः परीक्षे । ( कञ्चणमाले उवणेहि मे घोसवदीं जाव से तंतीओ परिक्खेमि । ) ( काञ्चनमाला वीणामर्पयति । आरण्यिकोत्सङ्गे वीणां कृत्वा सारयति । ) ( ततः प्रविशति गृहीतवत्सराजनेपध्या मनोरमा । ) वासवदत्तात्र वासवदत्तावेषधारिणी आरण्यिका ज्ञेया । गंधर्वशाला प्रेक्षागृहम् । चित्रेण भावितो विस्मयहृतचित्तः । सहस्ततालं हस्तौ प्रताड्य । सदृशाः सदृशे इ०-सर्वैः समत्वेषु विधाविति । द्वावप्यप्रारम्भकौ । इति समानार्थं वचनं शकुन्तले । तादृशेन राजपुत्र्युचितेन । घोषवत्या वीणया सहितया । लघु शीघ्रम् । रामदत्तापरयो राजा रुक्मणोवस्थायाइ- १ चिरयतेद्य. २ सुणिअ तेण भाविट्ठओ हसन्तो ( भावितात्थों इसन् ). ३ संहृष्टह- स्तेन ( भणीअहि ) - रज्जन्तीति. ४ राजपुत्रि तादृशमाका०. :

पूर्वव- / दुःखं याति मनोरथेषु तनुतां संचिन्त्यमानेष्वपि" Wait, verse line: "संप्रत्येव मनो न शून्यमलसान्यङ्गानि नो पूर्वव-" Verse has: मनो न शून्यम् (1) अलसानि अङ्गानि नो (2) So commentary: "मनो न शून्यमङ्गानि च नो चालसानि" (च + नो + च + अलसानि = and nor are limbs lazy). Yes!

Line 28: "शार्दूलविक्रीडितं छन्द ॥ ५ ॥ निभृतेन निगूढम् । वेषेण कथातदर्थं । वीणां वादयन्" Wait, let's look at: "कथातदर्थं" - is there an anusvara or danda? There is a danda: "कथातदर्थं ।" or "कथातदर्थे ।"? Let's look at "कथातदर्थे" vs "कथातदर्थं": It has a danda after it.

Line 29: "वीणावादनशिक्षणप्रसङ्गेन । मय्यनुरागं अवगत्वेत्यर्थः । पटाक्षेपेण जवनिकामाक्षिप्य ।" Wait, "अवगत्वेत्यर्थः" or "अवगत्येत्यर्थः"? Look at the word: "अवगत्वेत्यर्थः" or "अवगत्ये

तृतीयोऽङ्कः । ३५ विदूषकः—एते खलु राजानो दास्येऽपि एवं नर्त्यन्ते । अहो कार्यस्य गुरुता । ( एदे खलु राणाओ दासीए वि एवं णच्चाविअन्ति । अहो कज्जस्स गरुअदा । ) राजा—( विहस्य । ) मूर्ख नैष कालः परिहासस्य । निभृतेन चित्रशालां प्रविश्य मनोरमया सहारमवृत्तं पश्यता स्थीयताम् । ( उभौ तथा कुरुतः । ) आरण्यिका—काञ्चनमाले तिष्ठतु वीणा । प्रक्ष्यामि तावत्किमपि । ( कञ्चणमाले चिट्ठदु वीणा । पुच्छिस्सं दाव किं वि । ) राजा—शृणोमि तावत्कतमोऽयमुद्देशो वर्तते । ( इत्यवहितः शृणोति । ) काञ्चनमाला—पृच्छतु भर्तृदारिका । ( पुच्छदु भट्टिदारिआ । ) आर०—सत्यमेव तातो मन्त्रयते एवं यथा—यदि वीणां वादयन्न- पहरति मां वत्सराजोऽवश्यं बन्धनान्मुञ्चामीति । ( सच्चं एव तादो मन्तेदि एव्वं जह जइ वीणं वादयन्तो अवहरेदि मं वच्छराओ अवस्सं बन्धणादो मुञ्चेमित्ति । ) राजा—( प्रविश्य पटाक्षेपेण सहर्षं वस्त्रान्ते ग्रथितं बध्नाति । ) एवमेतत् । कः संदेहः । सपरिजनं प्रद्योतं विस्मयमुपनीय वादयन्वीणाम् । वासवदत्तामपहरामि न चिरादेवेति पश्यामि ॥ ६ ॥ यतः सुसंविहितं सर्वं यौगन्धरायणेन । वासवदत्ता—( सहसोत्थाय । ) जयतु जयत्वार्यपुत्रः । ( जेदु जेदु अज्जउत्तो । ) राजा—( स्वगतम् । ) कथं प्रत्यभिज्ञातोऽस्मि देव्या । साङ्कृत्यायनी—( सस्मितम् । ) राजपुत्रि अलमलं संभ्रमेण । प्रेक्षणीयकमेतत् । ग्रथितं बध्नाति शुभशकुनं दृष्ट्वाऽभिमतासिद्धिसूचनार्थं वस्त्रपल्लवग्रन्थिबन्धनं लोकरीतिः । सपरिजनमिति । वीणां वादयन् मनोहारिणा वीणावादनेनेत्यर्थः । प्रद्योतं महासेनं सपरिजनं विस्मयमुपनीय प्रापय्य । वासवदत्तां न चिरादेवापहरामि अपहरिष्यामीति पश्यामि मन्ये । एतदुत्तरार्धं श्रुतलक्षणानुसारि नातिमनोहरं नेति व्यक्तम् ॥ ६ ॥ सुसंनिहितमिति पाठे सम्यक्सन्निधौ स्थापितम् । यौगन्धरायण उदयनस्य प्रधानामात्यः। १ दासीव्य ( दास्य इव ) । २ ग्रंथि. ३ ०ङ्गापहरणमपि; दन्ताहरण; परन्वापह. ४ सुसंनिहितं.

नाट्यचतुरया" Wait, "तन्महश"? Or "तन्महत्"? Or "तन्महेश"? Or "तन्महान्"? Or "तन्मदः"? Look at line 28: "स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्महश ।" Wait: "सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्महश ।" Wait, what is "तन्महश"? Could it be "तन्मन्द्रः"? Or "तन्महत्"? Or "तन्मन्दः"? Or "तन्महर्षि"? Look at the verse: "सान्द्रजलदह्लादानुकारी स्वरः" Commentary: "सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्म..." Wait, "तत्सत्त्वम्" in line 26: "अत्यूर्जितं अतिमहत् सत्त्वं मनोगाम्भीर्यं पौरुषं वा तदेव ।" Then: "लीला सैव । सान्द्र गम्भीर य जलदस्तस्य ह्रादं स्वनस्तमनुकरोतीति तथा । तन्म..." Wait, "गम्भीर य" -> is it "गम्भीरो यः"? Look at line 27: "सान्द्र गम्भीर य जल

तृतीयोऽङ्कः । ३९ काञ्चनमाला—( आरण्यिकाया आसनं निर्दिश्य ।) इहैवोपविशतु उपा- ध्यायः । ( इह एव्व उवविसदु उवज्झाओ । ) राजा—( उपविश्य । ) राजपुत्री चेदानीमुपविशतु । काञ्चनमाला—( सस्मितम् । ) इदानीमेव भर्तृदारिका विद्यामानेन तदर्हत्यैवैषोपाध्यायपीठिकायाः । ( दाणि एव्व सिदा तुझेहिं । ता अह्हदि एव्व एसा उवज्झाअपीडिआए) इयमर्धासनस्य । राजपुत्रि स्थीयताम् । ण्यिका काञ्चनमालां पश्यति । ) सस्मितम् । ) भर्तृदारिके उपविश । कोऽत्र दोषः । ( भट्टिदारिए उवविस । को एत्थ दोसो । सिस्सविसेसा ण्यिका सलज्जमुपविशति । ) गत् । ) भगवत्याधिकं कल्पितं काव्यम् । न खल्वहं पुत्रेण सहोपविष्टा । ( भअवदीए अदिअं कप्पिदं एकासणे अज्जउत्तेण सह उवविट्ठा । ) नः श्रोतुमिच्छामि । वादय वीणाम् । स्मितम् । ) काञ्चनमाले चिरं खलु मम वादयन्त्याः निःसहान्यङ्गानि । तन्न शक्नोमि वादयितुम् । शन्तीए परिस्सगो जादो । दाणि णिसहाइं अङ्गाई । ध्याय सुष्ठु परिश्रान्ता भर्तृदारिका । कपो- लतलबद्धस्वेदलवायाः तद्यास्या वेपेते अग्रहस्तौ । तत्समाश्वस्ता भवतु मुहूर्तम् । ( उवज्झाअ सुट्ठु परिस्सन्ता भट्टिदारिआ । कवोअत्तलबद्धसेअलेसाए पेरा से वेपन्ति अग्गहत्था । ता समस्सत्था होदु मुहुत्तं । ) राजा—काञ्चनमाले युक्तमभिहितम् । ( हस्तेनं ग्रहीतुमिच्छति । ) ( आरण्यिका हस्तमपसारयति । ) कस्मादित्युपाध्यायः । विद्यामानेन गानविद्याप्रावीण्यप्रदर्शनेनेत्यर्थः । कपोलतले बद्धा स्वेदलवा यस्याः । अग्रो य सौ हस्तो च इति कर्मधारयः । हस्ताग्रहस्तयोर्गुणिगुणिनो र्भेदाभेदादिति वामनः । १ विद्याऽनुपवि०-ध्यायपीठिकानि. २ उपविष्टा ( उपविष्टया). ३ विड़कणजलका । ४ हस्ते.

वासवदत्ता—(सास्रम् ।) भगवति अधिकमेतदपि त्वया कृतम् । न खल्वहं काञ्चनमाला काल्येन वज्जयितव्या । (भगवदि अहिअं एदं वि तुए किदं । ण हु अहं कञ्चणमाला कल्लेण वज्जयिदव्वा ।) साङ्कृत्यायनी—(विहस्य ।) आयुष्मति ईदृशमेव काव्यं भविष्यति । आर०—(सरोषमिव ।) अपेहि काञ्चनमाले अपेहि । न मे बहु- मतासि । (अवेहि कञ्चणमाले अवेहि । ण मे बहुमदासि ।) काञ्चन०—(सस्मितम् ।) यद्यहं तिष्ठन्ती न बहुमता तदेषा गच्छामि । (इति निष्क्रान्ता ।) (जद् अहं चिट्ठन्ती ण बहुमदा ता ऐसा गच्छामि ) आर०—(ससम्भ्रमम् ।) काञ्चनमाले तिष्ठ तिष्ठ । अयमस्याग्रहस्त- समर्पितः । (कञ्चणमाले चिट्ठ चिट्ठ । अयं से अग्गहत्थो समप्पिदो ।) राजा—(आरण्यिकाया हस्तं गृहीत्वा ।) सद्योऽवश्यायबिन्दुव्यतिकरशिशिरः किं भवेत्पद्मकोशो ह्रादित्वं नास्य मन्ये सदृशमिदमुपस्येव वीतातपस्य । मुञ्चन्त्येते हिमौघं नखरजनिकराः पञ्च किं सोऽपि दाही ज्ञातं स्वेदापदेशादविरतममृतं स्यन्दते व्यक्तमेतत् ॥ ११ ॥ अपि च । एतेन बालविद्रुमपल्लवशोभापहारदक्षेण । हृदये मम त्वयायं न्यस्तो रागः स्वहस्तेन ॥ १२ ॥ सद्य इति । अत्र मया गृहीत कर सद्यस्तत्कालश्च अवश्ययाबिन्दूनां नीहारकणानां व्यतिकर सम्बन्धेन शिशिर शीतल पद्मकोश कमलमुकुल भवेत्किम् । नैतत्संभ- वीत्याह । अस्य नीहारकणसद्भावस्य पद्ममुकुलस्य अधुनाह्लादित्वमानन्दकारित्वं न मन्ये । यत वीतातपस्य आतपरहितस्य । पोतातपस्येति पाठे गृहीतातपस्य । अस्य उपस्येष सदृश योग्यम् । उपस्येव पद्ममिव आह्लादको भवेदिति भाव । वितर्कांतरमाह एते पञ्च नखरजनिकरा नखचन्द्रा हिमौघ नीहारसन्दोह मुञ्चति किम् । नैतदपि । यत सोऽपि रजनिकर दाही विरहिणां दहनशील । न तु सर्वदानन्दकरो यथायम् । तस्मिन्नेतत्सं- दिग्धे निर्णयमाह—ज्ञातं मया सम्यगवगतम् । एतत् स्वेदापदेशात्स्वेदव्याजेन अमृतम विरतं स्यन्दते क्षरति । एतद् व्यक्त स्पष्टमेव । सन्देहापहुतिसकीर्णोत्प्रेक्षा । शार्दूल- वि० वृत्तम् । एतेनेति । एतेन बाल य विद्रुमपल्लव प्रवालकुरलस्तस्यशोभाया अपहारे मोचने दक्षेण । अथ वा तत्सदृशेन स्वहस्तेन त्वया मम हृदये अय राग रक्तिमा अनुरागो वा न्यस्तोऽर्पित ॥ १२ ॥ १ अह्र २ वीता०

तृतीयोऽङ्कः । ४१ आर०—( स्पर्शविशेषं नाटयन्ती । ) हा धिक् हा धिक् । एतां मनोरमां स्पृशन्त्या अनर्थमेव मेऽङ्गानि कुर्वन्ति । ( हद्धि हद्धि । एदं मणो- रमं परिम॑सन्तीए अणत्थं एव्व मे अङ्गाई करेन्ति । ) [ वासवदत्ता—( सहसोत्थाय । ) भगवति पश्य त्वम् । अहं पुन- रलीकं न पारयामि प्रेक्षितुम् । ( भअवदि पेक्ख तुमं । अहं उण अलिअं ण पारेमि पेक्खिदुं । ) साङ्कृत्यायनी—राजपुत्रि धर्मशास्त्रविहित एष गान्धर्वो विवाहः । किमत्र लज्जास्थानम् । प्रेक्षणीयकमिदम् । तन्न युक्तमस्थाने रसभङ्गं कृत्वा गन्तुम् । ( वासवदत्ता परिक्रामति । ) इन्दीवरिका—( विलोक्य । ) भट्टिनि वसन्तकश्चित्रशालद्वारे प्रसुप्तस्तिष्ठति । ( भट्टिणि वसन्तओ चित्तसालादुवारे पसुत्तो चिट्ठइ । ) वासवदत्ता—( निरूप्य । ) वसन्तक एषैषः । ( विचिन्त्य । ) राज्ञाप्यत्र भवितव्यम् । तद्बोधयित्वा प्रक्ष्यामि तावदेनम् । ( प्रबोधयति । ) ( ·वस- न्तओ एव्व एसो । रण्णा वि एत्थ होदव्वं । ता बोधिअ पुच्छिस्सं दाव णं । ) विदूषकः—( निद्राजडुमुत्थाय सहसा विलोक्य । ) मनोरमे किं नर्तित्वागतः प्रियवयस्यः । अथवा नृत्यत्येव । ( मणोरमे किं णच्चिअ आगदो पिववअस्सो । आदु णच्चदि एव्व । ) वासवदत्ता—( सविषादम् । ) कथमार्यपुत्रो नृत्यति । मनोरमेदानीं कुत्र । ( कहं अज्जउत्तो णच्चदि । मणोरमा दाणिं कहिं । ) विदूषकः—एषा चित्रशालायां तिष्ठति । ( एसा चित्तसालाए चिट्ठइ । ) मनो०—( सभयमात्मगतम् । ) कथमन्यथैव हृदये कृत्वा देव्या मन्त्रितम् । एतेनापि मूर्खबटुकेनान्यथैव बुद्ध्वा सर्वमाकुलीकृतम् । ( कहं अण्णहा एव्व अनर्थमिव मेऽङ्गानि कुर्वन्ति कोपि दुःसहो मनोविकारो मेऽङ्गानि प्रज्वलयतीत्यर्थः । विकुर्वन्त इति पाठे मदनविकारवश्यानि भवन्तीत्यर्थः । अलीकमवास्तवम्*। गान्धर्वः- यदुक्तं-क्षत्रियस्य तु गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते । इति। अत्र मनुः-इच्छयान्योन्य- संयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसंभवः ॥ इति । अस्थाने अकारणे अनुचिते काले वा । कुत्सितः वटुः बटुकः । कुत्सायां कन् । १ * 'णिइ अण्णहत्थेण एण विक्केरन्ति ( गत्वा अङ्गहस्तेनैव विकुर्वन्ति ).

४२ प्रियदर्शिकायां हिंअए करिअ देवीए मन्तिदं । एदेण वि मुक्कचवडेण अण्णहा एव्व बुद्धिअ सव्वं आउलीकिदं ।) वासवदत्ता—( सरोषं हसन्ती ।) साधु मनोरमे साधु । शोभनं त्वया नर्तितम् । ( साधु मणोरमे साहु । सोहणं तुए णच्चिदं । ) मनो०—( सभयं कम्पमाना पादयोर्निपत्य ।) भट्टिनि न खल्वहम- त्रापराध्यामि । एतेन खलु हताशेन बलादलंकरणानि गृहीत्वा द्वार- स्थितेनेह निरुद्धा । न पुनर्मामाक्रन्दन्त्याः शब्दो मुरजनिर्घोषान्तरितः केनापि श्रुतः । (भट्टिणि ण हु अहं एत्थ अवराझामि। एदेण खु हदासेण बलादो अलंकारणाइं गेण्हिअ दुवारठिदेण इह णिरुद्धा । ण उण मह अक्कन्दन्तीए सद्दो मुरअंणि- ग्घोसान्तरिओ केण वि सुदो ।) वासवदत्ता—हञ्जे उत्तिष्ठ । ज्ञातं सर्वम् । वसन्तकः खल्वार- ण्यिकावृत्तान्तनाटके सूत्रधारः । ( हञ्जे उट्ठेहि । जाणिदं सव्वं । वसन्तओ क्खु आरण्णिआउत्तन्तणाडए सुत्तधारो ।) विदूषकः—स्वयमेव चिन्तय । क्वारण्यिका कुत्र वसन्तक इति । ( सअं एव्व चिन्तेहि । कहिं आरण्णिआ कहिं वसन्तओत्ति ।) वासवदत्ता—मनोरमे सुगृहीतं कृत्वैनमागच्छ तावत् । प्रेक्षणी- यमस्य पश्यामि । ( मणोरमे सुग्गहीदं करिअ णं आअच्छ दाव । पेक्खणीअं से पेक्खामि ।) मनो०—( स्वगतम् ।) इदानीं समाश्वसितास्मि ( विदूषकं करे बध्नाति । प्रकाशम् ।।) हताश इदानीमनुभावात्मनो दुर्नयस्य फलम् । ( दाणिं समस्ससिदम्हि । हदास दाणिं अणुभव अत्तणो दुण्णअस्स फलं । ) वासवदत्ता—( ससम्भ्रममुपसृत्य ।) आर्यपुत्र प्रतिहतमेतदमङ्गलम् । ( इति पादयोर्नीलोत्पलदामार्पयन्ती सोत्रासम् ।) मर्षयत्वार्यपुत्रो यन्मनोरमेति कृत्वा नीलोत्पलदामकेन बन्धितोऽसि । (अज्जउत्त पडिहदं एदं अमङ्गलं । मरिसेदु अज्जउत्तो जं मणोरमेत्ति करिअ णीलुप्पलदामएण बन्धविदोसि ।) ( आरण्यिका सम्भ्रममपसृत्य तिष्ठति ।)

आरण्यिकायाः वृत्तान्तो मुखेण समाधानं इत्यर्थे । स एव नाटकं तत्र सूत्रधारो योजक इत्यु- द्घाते सुव्यक्तम् । दुर्नयस्यानुष्ठितनीते । असमीक्ष्यकारिताया इत्यर्थं अन्वयदन्यथापरिणामि। १ मुक्कच(मुद्धवि०) , २ गए आक्रन्दन्तीएति ० इतिदो ( धान्तरितो ) ४ केण वि सद्दो ५ आअच्छ । ६ पेक्खंतं से पेक्खाम ७ अपनयति । ८ ( सोत्त्रासं ) मर्षयतु इत्यादि राजा वैलक्ष्यं नाटयति ' इत्येतस्य परस्तात् दृश्यते पुस्तकान्तरे । ज इत्येव तुर्ये इ या थ

तृतीयोऽङ्कः । ४१ राजा—( सहसोत्थाय विदूषकं मनोरमां च दृष्ट्वाऽत्मगतम् ।) कथं विज्ञातो- ऽस्मि देव्या । ( वैलक्ष्यं नाटयति ।) साङ्कृत्यायनी—( क्षणमवलोक्य सस्मितम् ।) कथमन्यदेवेदं प्रेक्षणी- यकं संवृत्तम् । अभूमिरियमस्मद्विधानाम् । ( इति निष्क्रान्ता ।) राजा—( स्वगतम् ।) अपूर्वोऽयं कोपप्रकारः । दुर्लभमत्रानुनयं पश्यामि । ( विचिन्त्य ।) एवं तावत्करिष्ये । ( प्रकाशम् ।) देवि त्यज्यतां कोपः । वासवदत्ता—आर्यपुत्र कोऽत्र कुपितः । ( अज्जउत्त को एत्थ कुविदो ) राजा—कथं न कुपितासि । स्निग्धं यद्यपि वीक्षितं नयनयोस्ताम्रा तथापि द्युति- र्माधुर्य्येऽपि सति स्खलत्यनुपदं ते गद्गदा वागियम् ।

वासवदत्ता—एतं युष्माकं दुर्नयं प्रेक्ष्य हासो मे जायते । ( एदं तुह्माणं दुण्णयं पेक्खिअ हासो मे जाअदि । ) राजा—देवि अलमन्यथा विकल्पितेने । पश्य । भ्रूभङ्गैः क्रियते ललाटशशिनः कस्मात्कलङ्को वृथा वातोकम्पितबन्धुजीवसमतां नीतोऽधरः किं स्फुरन्। मध्याधिककम्पितस्तनभरेणायं पुनः खिद्यते कोपं मुञ्च तवैव चित्तहरणाद्यैतेन्मया क्रीडितम् ॥ १४ ॥ देवि प्रसीद प्रसीद । ( इति पादयोः पतति । ) वासवदत्ता—हन्ते निवृत्तं प्रेक्षणकम् । तदेहि । अभ्यन्तरमेव प्रविशावः । ( इति निष्क्रान्ता । ) ( हञ्जे णिवुत्तं पेक्खणअं । ता एहि । अब्भ- न्तरं एव्व पविसह्म । ) इति गर्भनाटकम् । राजा—( विलोक्य । ) कथमकृत्वैव प्रसादं गता देवी । स्वेद्दाम्भःकणभिन्नभीषणतरभ्रूभङ्गमेकं रुषा त्रासेनापरमुत्प्लुतोत्प्लुतदृगव्यालोलनेत्रोत्पलम् । उत्पश्यन्नहमग्रतो मुखमिदं वेष्याः प्रियायास्तथा भीतश्चोत्सुकमानसश्च महति क्षितोऽस्म्यहं संकटे ॥ १५ ॥ तद्यावदिदानीं शयनीयं गत्वा देव्याः प्रसादनोपायं चिन्तयामि । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) इति तृतीयोऽङ्कः । अन्यथाविकल्पितेन अहमारभिकायामासक्त इत्यादिसंशयेन । भ्रूभङ्गैरिति । कस्मात्केन हेतुना ललाटमेव शशी तस्य भ्रूभङ्गैः कोपजनितभ्रूविकारैः वृथा व्यर्थ- मकारणमिति यावत् । कलङ्कः क्रियते । ललाटशशी मलिनीक्रियते इत्यर्थः । किं किमर्थं स्फुरन् कोपात्कम्पमानः अधरः वातेनाकम्पितं यद्बन्धुजीवकुसुमं तस्य समतां तुल्यतां नीतः । कस्मात्पुनः अयं मध्यः अधिकं सञ्जातकम्पितौ यौ स्तनौ तयोः भारेण खिद्यते खेदं प्राप्यते । कोपं मुञ्च यतो मया तव चित्तहरणाथैवैतत् क्रीडितम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १४ ॥ स्वेद्दाम्भः इति । रुषा क्रोधेन हेतुभूतेन उत्पन्ना ये स्वेद्दाम्भःकणा घर्मजलबिन्द- वस्तैः भिन्नं सिक्तं यत्सन् भीषणतरा अतिशयेन भीषणा तथा भ्रूभङ्गा यत्र तादृक् च इदं पुरोदृश्यमानं देव्या मुखमेकम् । त्रासेन भयेन उत्प्लुतोत्प्लुते वेगोद्गते धावन्त्यौ मृग- स्यास्येव व्यालोले अतिचपले नेत्रेऽञ्चले नेत्रकमले यस्य तादृक् प्रियाया आरण्यिकाया इदमपरं मुखमग्रत उत्पश्यन् विभावयन् अहं भीतश्च उत्सुकमानसश्च सन्महति संकटे क्षितोऽस्मि । शार्दूल० वृत्तम् ॥ १५ ॥ इति तृतीयोऽङ्कः । १ विकल्पनेन. २ अमूक्त. ३ देव्या. ४ पुनः ०श. ५ निष्क्रान्ताः संविमर्शो द्वितीयोऽङ्कः ६ मूयौ.

॥ चतुर्थोऽङ्कः ॥ —*— ( ततः प्रविशति मनोरमा ) मनोरमा—( सोद्वेगम् । ) अहो दीर्घरोषता देव्याः । एतावन्तं कालं बद्धाया अपि प्रियसख्या आरण्यकाया उपर्यनुकम्पां न गृह्णाति । सा तपस्विन्यात्मनो बन्धनस्य क्लेशेन तथा न संतप्यते यथा भर्तुर्दर्शननिरा- शतया । ईदृशं चास्या दुःखं येनाद्यैवात्मानं व्यापादयन्ती मया कथमपि निवारिता । एतं वृत्तान्तं भर्त्रे निवेदयेति वसन्तकं भणित्वागतास्मि । ( अहो दिग्धरोसदा देवीए । एत्तिअं कालं बद्धाए पिअसहीए आरणिआए उवरि अणुकम्पं ण गेण्हइ । सा तवस्सिणी अत्तणो बन्धणस्स किलेसेण तह ण संतप्पदि जह भट्टिणो दंसणणिरासदाए । ईरिसं च से दुक्खं जेण अज्ज एव्व अत्ताणं वावादअन्ती मए कहं वि णिवारिदा । एदं उत्तन्तं भट्टिणो णिवेदेहीति वसन्तअं भणिअ आअदाह्नि । ) ( ततः प्रविशति काञ्चनमाला । ) काञ्चनमाला—कथमन्विष्यन्त्यापि मया भगवती साङ्कृत्यायनी न दृष्टा । ( विलोक्य । ) तदेतामपि तावन्मनोरमां प्रक्ष्यामि । ( उपसृत्य । ) मनोरमे अपि जानासि कुत्र भगवती साङ्कृत्यायनीति । ( कहं अण्णेसन्तीए वि मए भअवई सङ्किच्चायणी ण दिट्ठा । ता एदं वि दाव मनोरमं पुच्छिस्सं । मणोरमे अवि जाणासि कहिं भअवई सङ्किच्चायणित्ति । ) मनोरमा—( विलोक्याश्रूणि प्रमृज्य । ) हला काञ्चनमाले दृष्टा । किं पुनस्तया प्रयोजनम् । ( हल्ल कञ्चणमाले दिट्ठा । किं उण ताए पओअणं । ) काञ्चनमाला—मनोरमे अद्य देव्याङ्गारवत्या लेखः प्रेषितः । तस्मिन्वाचिते बाष्पपूर्णनयना दृढं संतप्तुमारब्धा देवी । तद्विनोदननिमित्तं तस्या भगवतीमन्विष्यामि । ( मणोरमे अज्ज देवीए अङ्गारवदीए लेहो पेसिदो । सस्सि वाचिदे बप्फपुण्णणअणा दिढं संतप्पिदुं आरद्धा देवी । ता विणोदणणिमित्तं ताए भअवदिं अण्णेसामि । ) अथ चतुर्थाङ्के अवशिष्टौ अवमर्शनिर्वहणसन्धौ निर्दिश्येते । तत्र निष्क्रान्ता मनोरमा सतः प्रविशति मनोरमया धृता सत्विरवेगेनात्मानं नाटयन्ती आरण्यिका इत्येताव- पर्यन्तं वासवदत्ताप्रगल्भ्या निरपायप्रियदर्शिकाप्राप्त्यवगयात्माऽडमर्शांगन्धिः । अथ वासवदत्ताप्रसादमित्छुतो वत्सराजस्य प्रवेदो सूचयितुं प्रवेशकमारभते ततः प्रविशति मनोरमेति । तपस्विन्यनुकम्पार्हा । अङ्गारवती प्रद्योतस्य पत्नी वासवदत्ताया माता । तद्विनोदननिमित्तं तस्या दुःखास्यामार्जनायैमित्यर्थः । १ कहं एत्थ. २ दिट्ठा ताए किं पओ०. ३ अण्णुणेमि०.

४६ प्रियदर्शिकायां मनोरमा—हला किं पुनस्तस्मिंल्लेखे आलिखितम् । (हला किं उण तस्सिं लेहे आलिहिदं ।) काञ्चनमाला—या मम भगिनी सा तव जनन्येव । तस्या भर्ता दृढवर्मा तातस्ते । तत्तव किमेतदाख्यातव्यम् । तस्य समधिकं संवत्सरं कलिङ्गहतकेन बद्धस्य । तन्न युक्तमेतं वृत्तान्तमनिष्टं श्रुत्वा समीपस्थि- तस्य समर्थस्य भर्तुस्त एवमुदासीनत्वमवलम्बितुमिति । (जा मह भइणी सा तव जणणी एव्व । ताए भत्ता दिढवम्मा तादो दे । ता तव किं एदं आअच्छि- दव्वं । तस्स समहिअं संवच्छरं कलिङ्गहएण बद्धस्स । ता ण जुत्तं एदं उत्तन्तं अणिठ्ठं सुणिअ समीवद्विदस्स समत्थस्स भत्तुणो दे एव्वं उदासीणत्तण ओलम्विदुत्ति ।) मनोरमा—हला काञ्चनमाले ! यदा तावदयं वृत्तान्तो भट्टिन्यै न केनापि विज्ञापयितव्य इति भर्त्राज्ञप्तं तत्केन पुनरिदानीं स लेखः - - । (हला कञ्चणमाले ! जदा दाव अअं उत्तन्तो भट्टिणीए ण केण वि [ भत्तिणा आणत्ता ता केण उण दाणिं सो लेहो सुणाविदो ।) काञ्चनमाला—अनुवाच्य तूष्णींभूताया मम हस्ता[त्स्वय-] मेव भर्त्या वाचितः । (अणुवाइअ तुह्णीभूदाए मह ह[त्थादो भट्टिणीए वाइदो ।) मनोरमा—तेन गच्छ त्वम् । एषा खलु देवी लभ्यां तिष्ठति । (तेण गच्छ तुमं । एसा क्खु देवी [ हीए चिट्ठइ ।) काञ्चनमाला—तेन हि भट्टिनीसकाशं ग[मिष्या-] न्ता ।) (तेणे हि भट्टिणीसआसं गमिस्सं ।) मनोरमा—चिरं खलु म [ ] निर्विण्णा सा तपस्विन्यात्मनो जीवितेन । तत्तत्रैव गच्छामि । (इति निष्क्रान्ता ।) (चिरं उ[ण] णाअदाए । दिढं च णिव्विण्णा सा तवस्सिणी अत्तणो जीवि[देण] भवे । ता तहिं एव्व गच्छिदि ।) (इति प्रवेशकः ।) समर्थस्य प्रभाववत । दन्तवल्ली हस्तिदन्ती [ ] महागभीरितनिश्रित्यर्थे । प्रवेशक तद्देयानुदात्तोक्त्या १ भडणिमा. २ सुण ने अनापास्त्विम समीव० ( (यन ). ४ वाइदन्नो (वाचयितव्यः) ५ ता ( नन ).

( ततः प्रविशति सोद्वेगासनस्था वासवदत्ता साङ्कृत्यायनी विभक्तश्च परिवारः । ) साङ्कृत्यायनी—राजपुत्रि अलमुद्वेगेन । नेदृशो वत्सराजः । कथमित्थंगतमपि भवत्या मातृपक्षपतिं विज्ञाय वत्सराजो निश्चिन्तं स्थास्यति । वासवदत्ता—( सास्रम् । ) भगवति अतिऋजुकेदानीं त्वम् । यस्य मया न कार्यं तस्य मदीयेन किं कार्यम् । भर्तुर्युक्तं ममेत- दान्विक्षितुम् । सा पुनर्न जानात्यद्यापि तादृशी न वासवदत्तेति । तत्र पुनरेष आरण्यिकावृत्तान्तः प्रत्यक्षः । तत्कथमेतद् भणसि । ( भअवदि अदिरुज्जुआ दाणिं तुमं । जस्स मए ण कज्जं तस्स ममकेरएण किं कज्जं । भट्टु- आए जुत्तं मम एदं आलिहिदुं । सा उण ण आणादि अज्जवि तारिसी ण वासवद- त्तेति । तत्थ उण एदं आरणिआए उत्तन्तं पच्चक्खं । ता कहं एदं भणासि । ) ⸺ साङ्कृत्यायनी—यत एव मे प्रत्यक्षं सत एव ब्रवीमि । तेन ननु कौमुदीमहोत्सवे त्वां हासयितुं तथा क्रीडितम् । वासवदत्ता—भगवति एतदत्र सत्यम् । तथा हासितास्मि येन भगवत्याः पुरतो लज्जया कथमपि तिष्ठामि । तत्किं तदीयया कथया । नन्वेनेनैव पक्षपातेनैतावतीं भूमिं नीतास्मि । ( इति रोदिति । ) ( भअवदि एदं एत्थ सच्चं । तह हासिदह्मि जेण भअवदीए पुरदो लज्जाए कहं वि चिट्ठामि । ता किं तकेरएण कहाए । णं एदेण एव्व पक्खवादेण एत्तिअं भूमिं णीदह्मि । ) साङ्कृत्यायनी—अलं राजपुत्रि रोदितेन । नेदृशो वत्सराजः । ( विलोक्य । ) अथवा प्राप्त एवायं यस्ते मन्युप्रमार्जनं करोति । वासवदत्ता—मनोरथा इदानीमेते भगवत्याः । ( मणोरहा दाणिं एदे भअवदीए । ) ( ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च । ) राजा—वयस्य क इदानीमभ्युपायः प्रियां मोचयितुम् । विदूषकः—भो वयस्य मुञ्च विषादम् । अहं त उपायं कथयि- ष्यामि । ( भो वयस्स मुञ्च विसादं । अहं दे उवाअं कहेस्सं । ) प्रवेशोऽङ्कद्वयस्थाने नैष्क्रमप्रवेशिकैः ॥ इति । अतिऋजुका अतिमात्रेण सरलास्वभावा । एतदप्रजानानेत्यर्थः । मया न कार्यं ममेष्टकार्येऽपि आरण्यिका- संस्कारेणोपायादिति यावत् । आर्याया मम्मानु...रणणी तथानुदण्डमंजूषा। दृग्निमित्तस्य दृष्टसम्पदां कृच्छ्रेण । पक्षपातेन रजः पक्षपातेन । १ अतिऋजुका २ पूर्वोक्तं वदि... मातृपक्षीयस्य ( रत्न ) क०भ०, ३ अयं बन्ध०.

Here is the complete and faithful line-by-line transcription of the page into Devanagari:

राजा—(सधैर्यम्।) वयस्य त्वरिततरमभिधीयताम्। विदूषकः—भो त्वं तावदनेकसङ्गरसंघट्टप्रभावबाहुशाली। पुनरप्य- नेकगजतुरगपदातिदुर्षिहबलसमुदितः। तत्सर्वबलसंदोहेनान्तःपुरं सुपीड़ितं कृत्वेदानीमेवारण्यिकां मोचय। (भो तुमं दाव अणेअसमरसङ्घट्टप्पहावबाहु- साली। पुणो वि अणेअगअतुरगपदाइदुव्विसहबलसमुदिदो। ता सव्वबलसन्दोहेण अन्तेउरं सुपीड़िअं करिअ दाणिं एव्व आरण्णिअं मुचावेहि।) राजा—वयस्य अशक्यमुपदिष्टम्। विदूषकः—किमत्राशक्यम्। यतस्तावत्कुम्भवामनवृद्धकञ्चुकि- वर्जितो मनुष्योऽपरो नास्ति तत्र। (किं एत्थ असक्कं। जदो दाव कुम्भवमण- वुड्ढकञ्चुइवज्जि