पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

२६० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३ . ] जायते' ( तै. आ. ३ - १४. ) इति ॥ —-:-:— ५० अधिकरणम् ॥ ( १ ) चन्द्रादित्याद्याधारत्वं विष्णोरुक्तम् । तच्च ' अथ य सृष्टेर्युक्तत्वात् ' अजायमानः ' अविकुर्वाणः इति श्रुत्यर्थस्तु द्युभ्वादि नयेऽभिहितः ॥ ४ ॥ ॥ इति सप्तदधिकरणम् ॥ —— ५० अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे सर्वाधारतयाऽन्वेष्टव्यतया च साक्षाद्वा व्यवधा नेन वा सामान्यतो हृत्पद्मस्थत्वलिङ्गस्य ब्रह्मणि समन्वयः क्रियते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यमुदाहृत्य विषयादिकं च सूचयन् सयुक्ति कं पूर्वपक्षयति-चन्द्रेति ॥ 'एतस्य वा अक्षरस्य' ( बृ. ५-८-९. ) इत्या दिनेति वर्तते । आदिपदेन द्यावापृथिव्यादिकं गृह्यते । ततः किमित्यत आह-तच्चेति । तदित्यावर्तते । चः समुच्चयेऽवधारणे च । तथा च 'तत्र' छन्दोगश्रुतौ यदक्षरनयोदाहृतवाक्योक्तं चन्द्रादित्याधारत्वं तदेव तथा तत्समानाधिकरणं हृत्पद्मस्थत्वं च आकाशस्य 'अथ' इत्यादिना वा क्येन प्रतीयत इति योजना । यद्यपि बृहद्भाष्ये अक्षरनयोदाहृत बृह दारण्यकश्रुतिगतसूर्यचन्द्रपदयोर्ब्रह्मरुद्रपरतया व्याकृतत्वादेवमनुवा दोऽनुपपन्नः। तथाऽपि तयोः प्रसिद्धचन्द्रसूर्यपरत्वस्याप्यनुमतत्वादेव मुक्तिः । यद्वा-अत्र भाष्येऽपि चन्द्रादित्यपदे रुद्रब्रह्मपरे । अत एव तत्त्व प्रदीपे अक्षरनये 'अहं सोमम्' (ऋ० १०-१२५-२.) इति वचने सोमशब्दो रुद्रपरतया व्याकृतः । तथा च न कोऽपि विरोधः । अनेनाक्षरनयो क्तचन्द्रादित्याद्याधारत्वस्य साक्षात् हृत्पद्मस्थाकाशनिष्ठताक्षेपात्तेन अस्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । एवं सर्वाधारत्वान्वेष्टव्यत्वसमा नाधिकरणः साक्षाद्व्यवधानेन वा सामान्यतो हृत्पद्मस्थत्वरूपो विष यश्च दर्शितः । न चैवं 'चन्द्रादित्य' इतिभाष्येण स चन्द्रादित्याद्या धारः किं दहराकाशः स्यात् ? आहोस्चित्तत्स्थः कश्चित् ? इति तत्त्व ऽदीपेन च विरोध इति वाच्यम् । तयोरक्षराधिकरणाक्षेपेण अत्र पू र्वपक्ष इति दर्शयितुं प्रवृत्तत्वेन विषयप्रदर्शनायाप्रवृत्तत्वात् । 'आका शस्य' इत्यनेन प्रसिद्धभूतस्याकाशस्यैव सर्वाधारतया साक्षात् हृत्प

? Wait! Look at the letter after द: It is मा? Wait, no, is that a caret/correction, or is it मा? Wait, look above line 14: there is a little caret ^betweenरोपसङ्ग्रहाथैव! Wait, in line 13, look at 'यदिदमास्मिन्': Wait, is that 'आ' matra on 'म'? Wait, it looks like यदिदमास्मिन्orयदिदमस्मिन्? Wait, why does the commentary say: "यद्यपि 'यदिदमास्मिन्' इति श्रुतिपाठः । तथाऽपि समानजातीयश्रुत्यन्तरोपसङ्ग्रहाथैवमुदाहृतमिति ध्येयम् ।" Wait! Why would it say "यद्यपि 'यदिदमास्मिन्' इति श्रुतिपाठः"? Wait, is it "यदिदमस्मिन्" vs something else? Wait, look at line 1: In line 1: दिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं...Wait, why did line 1 haveदहरं? Wait, look at line 13 again: यद्यपि 'यदिदमास्मिन्'? Wait, look at line 1: दिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं` Look at line

२६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - ३.] 'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्रा- णि' (छा. ८-१.) इत्यादिनाऽऽकाशस्य प्रतीयते । (२) स चाकाशो न विष्णुः । 'तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं त यः 'आकाशः' तदाख्यः परमात्माऽस्तीति । नन्वणौ तस्मिन् कथं द्यावापृथिव्याद्यवस्थितिरित्यतस्तस्य व्याप्तत्वमाह—यावानिति । 'अ यं' बहिःस्थितः 'आकाशः' तदाख्यो भगवान् गुणतः परिमाणत श्च यावान् एष आन्तरोऽपि तावानेव । तथा चाणावपि रूपे ईशश क्त्या महत्तत्त्वस्यापि सत्त्वाद्ब्याप्तस्य तस्यानेकाधारत्वं युज्यत एवे ति भावः ॥ अन्यपरित्यागेनास्यैव जिज्ञास्यत्वे को हेतुरित्यतोऽस्य स र्वाधारत्वाख्यं महिमानमा

[ अधि - ५. सू - १४. ] दीपिकासहितम्. २६३ स्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्' (महाना. ११.) इति श्रुतेरिति । ( ३ ) अत आह-- सू— ॐ ॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥ ॐ ॥ १४ ॥ 'य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजि- घत्सोऽपिपासः सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः त्वं सिध्यतीत्यत आह—स चेति ॥ चस्त्वर्थः, प्रतिज्ञासमुच्चये वा । तथा च यस्सर्वाधारतया हृत्पद्मस्थत्वेन च श्रुत्युक्तः 'स चाकाशो न विष्णुः' भूतमेव न तु विष्णुरित्यर्थः । कुतो वा न विष्णुरित्यत आ- ह—तस्यान्त इति । स चेत्यनुषक्तश्चशब्दोऽत्र बुद्ध्या विविक्तसुषिरप- देनान्वीयतेऽवधारणे चायम् । श्रुतिसमानोक्त्युपलक्षकं चैतत् । तथा च 'तस्यान्ते' इति वाक्ये 'सुषिरपदश्रुतेः' सुषिरशब्द- श्रवणात् सुषिरस्य छिद्रात्मकप्रसिद्धाकाशस्यैव श्रुतेः सर्वाधारतया हृत्पद्मस्थत्वोक्तेः तत्समाख्यानादित्यर्थः । 'तस्य' 'पद्मकोशप्रतीका- शं हृदयं चाप्यधोमुखम्' इतिपूर्ववाक्ये प्रकृतस्य हृत्पद्मकोशस्य 'अन्ते' अन्तरे तन्मध्ये सूक्ष्मं 'सुषिरं' छिद्रमस्ति, तस्मिन् 'सर्वं' जगत्प्रतिष्ठितमिति तैत्तिरीयश्रुत्यर्थः ॥ ( ३ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ 'इत्यादि- भ्यः' इत्यादिरूपेभ्यः 'उत्तरेभ्यः' विषयवाक्यानन्तरभाविभ्यः 'श- ब्देभ्य उक्तेभ्यः' इति शेषः । इत्यादिउत्तरवाक्येभ्य इति पर्यवसिता- र्थः । यद्वा—'गुणेभ्यो' गुणवचनेभ्य इत्यर्थः । हेत्वसिद्धिपरिहारा- य श्रुत्युदाहरणम् । आदिपदेन 'विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्य- कामः सत्यसङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः' इत्यादिकं गृह्य- ते । गुणेभ्य इत्यनेनोत्तरपदमुत्तरत्रश्रुतानेकशब्दवाच्यगुणोपलक्षक- मित्युकतं भवति । 'दहरे' हृत्पद्मगतल्पाकाशे इत्यनेन सूत्रे 'दहरे' इति सप्तम्यन्तं पदं, न परमत इव प्रथमान्तमित्युक्तं भवति । स्थितोऽ- न्वेष्टव्यतयोक्त इति शेषः । समन्वयसूत्रादनुवृत्तस्य विधेयपरस्य त- च्वित्यस्यार्थो विष्णुरेवेति । अनेन-'यः' इति दहरवाक्यादुत्तरवाक्ये षु तेभ्यो गुणेभ्यो 'दहरे' विजिज्ञास्यतयोक्तो 'तत्तु' विष्णुरेव न भूताका- शादिरिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । यो हृत्पद्माकाशगतः परमात्मा 'न व- धेनास्य हन्यते' (छा. ८-१-५.) इति प्राक् शरीरस्य नाशेनावध्यत्वेनो- क्तः सः 'अपहतपाप्मा' नित्यमेव स्वतोऽपहतपाप्मा पापात्यन्ताभाववा-

स विजिज्ञासितव्यः' (छा. ८-७.) इत्यादिभ्य उत्त- रेभ्यो गुणेभ्यो दहरे विष्णुरेव। (४) 'योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति' (बृ. ५-५०) 'स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः' (छा. १-६-७.) इत्यादिना विष्णोरेव हि ते गुणाः। (५) नित्यतीर्णोशनायादिरेक एव हरिस्स्वतः। अशनायादिकानन्ये तत्प्रसादात्तरन्ति हि॥ इति पाद्मे॥ निति यावत्। अत एव न तत्कार्यं जरादिकमस्येत्युच्यते-विजर इत्या- दिना। 'अविजिघत्सः' बुभुक्षारहितः। 'अपिपासः' पानेच्छारहित इति। 'बुभुक्षादिना पीडाभाव उच्यते' इति ज्ञानपादीयटीकोक्तं नो- दनपानेच्छाभावोऽभिधीयते, प्रमाणबाधितत्वात्। किन्तु तत्पीडाभा- वः। अत्र हेतुः-सत्यकाम इति। तस्य यदिष्टं तत्स्वत एव भवेदिति सत्यकामः। तत्रापि हेतुः-'सत्यसङ्कल्पः' अप्रतिहतसङ्कल्प इति। य एवं भूतः सोऽन्वेष्टव्य इति श्रुत्यर्थः॥ (४) अपहतपाप्मत्वादिकं कथं विष्णुत्वनिश्चायकं, तद्गतत्वेना- सिद्धत्वादित्यत आह-य इति॥ बृहदारण्यकश्रुतिरियम्। 'अशना- या' अशनेच्छा। 'पिपासा' पानेच्छा। ते 'अत्येति' अतिक्रम्य वर्त- ते। यश्च 'शोकं' दुःखं 'मोहं' मूर्छा 'जरां' मरणं चात्येतीत्यर्थः। अत्रत्यस्य यच्छब्दस्य 'तमात्मानं विदित्वा' इति तच्छ्रुतिस्थतच्छब्दे- नान्न्वयः। 'स एषः' इति छन्दोगश्रुतिः। 'स एषः' परमात्मा 'पा- प्मभ्यः' पापेभ्यः 'उदितः' नित्यं स्वत एवोद्गतः पापरहित इत्यर्थः। 'इत्यादिना' वाक्येन। आदिशब्देन सत्यकामतवादिगुणान्तरबोधक वाक्यानि गृह्यन्ते। हिशब्दो बत इत्यर्थे। ते अपहतपाप्मत्वादिरूपो- त्तरवाक्योक्ताः सिद्धा इति शेषः। तस्माच्च तेषां विष्णुलिङ्गत्वनिश्च- यः इति वाक्यशेषेणास्यान्वयः। अन्यत्र पापाद्यभावस्य कथञ्चिद्योगे- ऽपि सर्वथा सत्यकामतवादिकं न युज्यत इति ज्ञापनायादिशब्दबहुव- चनयोः प्रयोगः॥ (५) तथाऽपि नैते गुणा विष्णोरेव, रमादिष्वपि सम्भवादित्यत आह-नित्येति॥ 'स्वतः' अन्यानपेक्षया नित्यं तीर्णा अशनायादयो येन स हरिरेक एव, नान्योऽस्ति। हरेरन्ये रमाब्रह्मादयस्तु 'अशना-

[ अधि - ५. सू - १५. ] दीपिका सहितम्. २६५ (६) सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षं स्वीकृतव्यम् । (७) सत्यकामः परो नास्ति तमृते विष्णुमव्ययम् । सत्यकामत्वमन्येषां भवेत्तत्काम्यकामिता ॥ इति स्कान्दे ॥ १४ ॥ (८) सू- ॐ ॥ गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ ॐ ॥ १५ ॥ यादिकान् 'अशनपानेच्छाशोकादिदोषान् 'तत्प्रसादात्' तस्य हरे रनुग्रहादेव 'तरन्ति' अतियन्ति, न स्वत इत्यर्थः। हिशब्दः प्रसिद्धौ। 'पाद्मे' उक्तमिति शेषः । अतो निरपेक्षगुणानामन्यत्राभावात् विष्णो रेवेत्युक्तमिति भावः॥ (६) ननु रमादिष्वपहतपाप्मत्वादीनामन्यानधीनानामभावेऽपि यथा कथंचित्सत्त्वादन्यगतैस्तैः कथं विष्णुत्वनिश्चय इत्यत आह— सापेक्षेति ॥ 'सापेक्षं' अन्याधीनं 'निरपेक्षं' अन्यानधीनं तयोर्मध्ये इत्यर्थः। चोऽवधारणे, निरपेक्षमेवेति सम्बध्यते । अपहतपाप्मत्वा दिकमिति विशेष्यं प्रकृतत्वाल्लभ्यते । 'स्वीकर्तव्यं' लिङ्गत्वेनेति शे षः। तथा च विवक्षितलिङ्गस्यान्यत्राभावात्तेन विष्णुत्वनिश्चयो भव त्येवेति भावः॥ (७) किं च सापेक्षत्वनिरपेक्षत्वादिविशेषितानामपहतपाप्मत्वा दीनामभावरूपाणामन्यत्राकाशादौ साक्षाद्वाऽभिमानिद्वारा वा यथा कथं चिद्वृत्तावपि न कथं चिदन्यत्र सत्यकामत्वाद्यस्तीति युक्तस्तेन विष्णुत्वनिश्चय इत्याह—सत्यकाम इति ॥ 'अव्ययं' अक्षीणकामम मोघकामं सत्यकामं विष्णुं 'ऋते' विना 'परोऽन्यः' विष्णोरन्यः स त्यकामः सत्यसङ्कल्पश्च नास्ति । विष्णौ तद्भावस्य तदन्यस्मिन् तद् भावस्य च प्रतिपादनाय वक्रोक्तिः । विष्णोरन्येषां रमादीनां क्वचि दागमे प्रतीयमानमपि सत्यकामत्वं 'तत्काम्यकामिता' विष्णुकामना विषयविषयककामनावत्त्वरूपमेव भवेन्न मुख्यमित्यर्थः । तथा चापह तपाप्मत्वं स्वतः पराधीनं चेति यथा द्विविधं, न तथा सत्यकामत्वं किं त्वेकविधं, तच्च मुख्यं विष्णावेव, अन्यत्र तु पारिभाषिकमिति भा वः। 'स्कान्दे' उक्तमिति शेषः । अतः सत्यकामत्वादिविवक्षया वि ष्णोरेव हि ते गुणा इत्युक्तं युक्तमिति भावः ॥ (८) युक्त्यन्तरेण विष्णोर्हृत्पद्मस्थत्वं प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्या सिद्धिपरिहाराय श्रुत्युदाहरणपूर्वकं व्याचष्टे—गतीति ॥ 'इमाः' सु ३४

३६६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ‘अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति’ ( छा. ८- ३-२.) इति सुप्तस्य तद्गतिर्ब्रह्मशब्दश्चोच्यते । (९) ‘सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति’ ( छा. ६-८.) इ ति श्रुतेस्तं हि सुप्तो गच्छति । (१०) ‘अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके’ (छा. ८-५-३.) इति लिङ्गं च तथा दृष्टम् । साः प्रजाः ‘अहरहः’ प्रतिदिनमेतं ‘गच्छन्त्यः’ प्राप्यमाणाः ‘एतं’ ब्रह्मलोकं ब्रह्मणो विष्णोरावासस्थानभूतं हृत्पद्मं तद्द्वारा तत्रत्यं ब्रह्म साक्षालोकपदोक्तं ब्रह्माख्यमाश्रयं वा ‘न विन्दन्ति’ न विजानन्ति, स एष आत्मा हृदीति श्रुत्यर्थः । इतीति । इति छान्दोग्यवाक्ये ‘सुप्त स्य’ चेतनस्य ‘तद्गतिः’ अहरहो हृद्गतं ब्रह्मलोकं प्रति गतिः प्राप्तिः ‘उच्यते’ व्यपदिश्यत इत्यर्थः । ‘ब्रह्मशब्दः’ इत्यत्रापि तदिति पदं बुद्ध्या विविच्य विपरिणामेन सम्बध्यते। तथा च तस्मिन् प्राप्यमाणे हृद्गते ब्रह्मलोके ‘ब्रह्मशब्दः’ ‘उच्यते’ श्रूयते इत्यर्थः । उच्यते च इत्य पि सम्बन्धः । चः समुच्चये । यत इति शेषः । अस्यातोऽपि दहरे वि ष्णुरेवेति प्रधानसाध्येनान्वयः ॥ (९) सुप्तप्राप्यत्वं कुतो विष्णुत्वनिश्चायकमित्यत आह-सतेति ॥ हे ‘सोम्य’ भक्तिज्ञानार्ह श्वेतकेतो ‘तदा’ सुप्तिकाले ‘सता’ ब्रह्म णा ‘सम्पन्नः’ सङ्गतो भवतीत्यर्थः । उद्दालकवाक्यमेतत् । श्रुतेरिति पञ्चमी । ‘तं’ विष्णुम् । हिशब्दः प्रसिद्धौ । ‘गच्छति’ प्राप्नोति । इ ति ज्ञायते इति शेषः । तथा च सुप्तप्राप्यत्वस्य विष्णुलिङ्गत्वेन श्रुति प्रसिद्धत्वात् तेन विष्णुत्वनिश्चयो भवतीति भावः ॥ (१०) ‘लिङ्गं च तथा हि दृष्टम्’ इति सूत्रशेषं हेत्वन्तरपरतया व्याचष्टे—अरश्चेति ॥ चशब्दो हेतुसमुच्चये । यथा सुप्तगम्यत्वं ‘अह रहः’ इति श्रुतौ हृत्पद्मस्थे दृष्टम्, तथा अरण्यनामामृतसमुद्रद्वया श्रयलोकवत्त्वरूपं लिङ्गमपि ‘अरश्च’ इति श्रुतौ हृत्पद्मस्थे दृष्टं श्रुत मिति । उपमायां तथाशब्दः । अनेनासिद्धिः परिहृता । न च गतिशब्द योरिवास्य सन्निधौ हृत्पद्मस्थस्यानुक्तेरसिद्धिनिवृत्तिरिति वाच्यम् । हृत्पद्मस्थस्य ब्रह्मण आवासत्वेन निमित्तेन तल्लोकभूते हृत्पद्मे ‘एतं ब्रह्मलोकम्’ इतिप्रयुक्तस्य ब्रह्मलोकशब्दस्यारण्याश्रयलोकेऽपि प्रयो गात्तन्मुखेन तादृशलोकवत्त्वरूपलिङ्गस्य हृत्पद्मस्थब्रह्मनिष्ठतायः प्रा

[ अधि - ५. सू - १५० ] दीपिकासहितम्. २६७ ( ११ ) अरश्च वै ण्यश्च सुधासमुद्रौ तत्रैव सर्वाभिमतप्रदौ द्वौ । सत्त्वात् । दृष्टमित्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्यातोऽपि दहरो विष्णुरे वेति प्रतिज्ञावाक्येनान्वयः । श्रुतौ ह वा इति निपातौ प्रसिद्धद्योतकौ। समुद्रयोरन्योन्यसमुच्चये च शब्दौ । तथा च ब्रह्मणो विष्णोर्लोके श्वे तद्वीपे अरण्याख्यार्णवौ सुधासमुद्रौ अर्णवोपमे सुधासरसी वा स्त इति श्रुत्यर्थः ॥ ( ११ ) ननु हृत्पद्मस्थस्यारण्याश्रयलोकवत्त्वलिङ्गश्रवणेऽपि कुतोऽ यं विष्णुरित्यतोऽरण्याश्रयत्वस्य विष्णुलौकैकलिङ्गत्वेन स्मृतिसिद्ध त्वादित्याशयेन सौत्रहिशब्दाभिप्रेतां स्मृतिं दर्शयति—अरश्चेति ॥ वै शब्दः प्रसिद्धौ । चशब्दौ परस्परसमुच्चये । 'तत्रैव' क्षीराब्धिमध्य स्थितविष्णुलोक एव 'सर्वाभिमतप्रदौ' सर्वेष्टकरौ स्त इत्यर्थः । ए वकारोऽन्यत्र सत्त्वव्यावर्तकः । तेनारण्याश्रयलोकवत्त्वलिङ्गस्य वि ष्णुत्वेनाव्यभिचारः सिद्ध्यति । अत एव भाष्ये तस्यैवेत्येवकारः। 'इ त्यादिना' पुरुषोत्तमध्यानचक्रवाक्येन 'तस्यैव' विष्णोरेव 'तत्' सुधार्णवद्वयाश्रयलोकवत्त्वं 'लक्षणत्वेन' लिङ्गत्वेन 'उच्यते' प्रति पाद्यते इत्यर्थः । 'हि' यस्मादित्यर्थे । तस्मादेतल्लिङ्गबलात् विष्णु त्वनिश्चयो युक्त इति वाक्यशेषः । यद्वा—ब्रह्मलोकमिति हृत्पद्मस्थ 'विष्णुलोकत्वोक्तेः तदन्तर्गतो विष्णुरित्युक्तं, ब्रह्मलोकपदं कुतो विष्णु लोकवाचीत्यत आह—अरश्चेति । ब्रह्मलोकपदस्य विष्णुलोके 'अर श्च' इतिवाक्ये प्रयोगादत्र हृत्पद्मे प्रयुक्त 'एतं ब्रह्मलोकम्' इतिपद मपि विष्णुलोकपरमेव । न च 'अरश्च' इतिश्रुतावपि ब्रह्मलोकपदं कुतो विष्णुलोकपरमिति वाच्यम् । यतस्तत्रारण्याश्रयत्वलिङ्गं श्रुत मित्यर्थः । अथाप्यरण्याश्रयत्वस्य भगवल्लोकलिङ्गत्वं कुत इत्यत आ ह—अरश्चेति । अस्मिन् पक्षे सौत्रं लिङ्गपदं हृत्पद्मस्थस्य ब्रह्मत्वसा धकब्रह्मलोकपदाख्यहेतोर्विष्णुलोकपरत्वसाधकारण्याश्रयत्वाख्यहेतु परम् । अतएवास्य लिङ्गस्य हेतुगतविशेषसाधकत्वेन हृत्पद्मस्थस्य ब्रह्मत्वरूपप्रधानसाध्ये हेतुत्वाभावात्सूत्रे लिङ्गशब्देन पृथगुक्तिः । पू र्वव्याख्यानेऽपि गतिशब्दयोरिवास्य लिङ्गस्य विष्णुनिष्ठताया उपपाद नसापेक्षत्वेन स्पष्टत्वाभावाद्गतिशब्दलिङ्गैरित्यनुक्त्वा लिङ्गं चेति पृथ गुक्तिर्युक्ता । अनेन-न केवलमुत्तरेभ्यो गुणेभ्यः, किन्तु गतिशब्दा

२६८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] इत्यादिना तस्यैव हि तल्लक्षणत्वेनोच्यते ॥ १५ ॥ ( १२ ) सू— ॐ ॥ धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ ॐ ॥ १६ ॥ 'एष सेतुर्विधृतिः' ( छा. ८-४. ) इति धृतेः, ( १३ ) 'एष भूताधिपतिरेष भूतपालः' ( बृ. ६-४-२२. ) इ भ्यां च 'अहरहः' इतिवाक्ये हृत्पद्मस्थनिष्ठतया श्रुताभ्यां सुप्तप्रा प्यत्वब्रह्मशब्दाभ्यां च दहरे विष्णुरेवेति ज्ञायते । न केवलमेताभ्यामे व, किन्तु यतः 'अरञ्च' इति श्रुतौ 'तथा' गतिशब्दयोरिव 'हि' विष्णु लिङ्गत्वेन स्मृतिसिद्धमरण्याश्रयलोकवत्त्वरूपं लिङ्गं हृत्पद्मस्थे विष्णौ लोके प्रयुक्तब्रह्मलोकपदस्य हृत्पद्मे प्रयोगात् 'दृष्टं' श्रुतमतोऽपि दहरे विष्णुरेव । यद्वा—कुतोऽत्र प्रयुक्तस्य ब्रह्मलोकपदस्य विष्णुलोकपरत्वं ? 'अरञ्च' इति वाक्ये विष्णुलोके ब्रह्मलोकपदप्रयोगात् । अत्रापि 'ए तं ब्रह्मलोकम्' इति तस्यैव प्रयोगात् । न च तत्रापि विष्णुलोकप रत्वं कुतः ? यतोऽरण्याश्रयत्वं लिङ्गं 'दृष्टं' श्रुतमत इति सूत्रार्थ उ क्तो भवति ॥ ( १२ ) हेत्वन्तरेण विष्णोर्हृत्पद्मस्थत्वं प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—धृतेरिति ॥ 'इति धृतेः' इत्यस्य 'अस्मिन्नस्य' इतिपदा नुवर्तनेनेत्यस्मिन्वाक्येऽस्य हृत्पद्मस्थस्य धृतिपदोक्तसर्वाधारत्वश्रुते रित्यर्थः । अस्य दहरे विष्णुरेवेति प्रतिज्ञावाक्येनान्वयः । श्रुतौ विधृ तिः सेतुरित्यन्वयः । तत्र विधृतिरित्युक्तमेतत्सेतुत्वे हेतुः । तथा च य आ त्मा हृत्पद्मस्थत्वेनोक्तः स एष 'एषां' भूरादिलोकानां 'असंम्मेदा य' असाङ्कर्याय अविदारणायेति, व्यासतीर्थीयोकरीत्या वर्णाश्रमसा ङ्कर्याभावायेति वा 'विधृतिः' धारणपोषणसमर्थोऽत एव सेतुरिव 'सेतुः' आश्रय इत्यर्थः । धारकत्वं च न धार्याद्वहिष्ठतया, किन्त्वन्तः कृतजगत्वेन, 'श्रितमस्मिन् जगत्सर्वमिति सेतुरितीरितः' इत्युक्तेः मु ख्यार्थ एव वा सेतुशब्दः । यद्यपि 'स सेतुर्विधृतिः' इति छन्दोगश्रु तिपाठः । तथाऽपि शाखान्तराणामप्यत्रोपसंग्रहायेवमुक्तिः । एवम न्यत्रापीति सम्प्रदायविदः ॥ ( १३ ) एवं सेतुसमुच्चायकसौत्रचशब्दस्य यथाश्रुतान्वयेन लिङ्गो क्तिपरतया धृतेश्चेत्यंशं व्याख्यायेदानीं समग्रं सूत्रं समानोक्तिरूपस माख्यापरतया व्याचष्टे—एष इति ॥ धृतेरितिपदमत्रानुषज्यते । अ स्मिन् पक्षे सौत्रचशब्द उपलब्धेश्चेत्यन्वेति । तथा च न केवलं धृते

[अधि - ५. सू - १६. ] दीपिकासहितम्. २६९

त्याद्यस्य महिम्नोऽस्मिन्नुपलब्धेः । लिङ्गात्, किन्तु 'धृतेः' धृतियुक्तायास्तद्बोधिकाया उपलब्धेः वाजस नेयके 'य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी' ( बृ. ६-४-२२.) इत्याद्युक्त्वा आम्नातायाः 'एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरे ष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदय' इत्युक्तेः स मानोक्तेश्च दहरे विष्णुरेवेति योजना । समाख्यायाः कुतो विष्णुपर- त्वमित्यत आह—एष इति । इत्यादीति लुप्ततृतीयाविभक्तिको निर्दे- शः । आदिशब्देन 'एष सर्वस्य वशी एष सर्वस्याधिपतिरेष सर्वेश्व- रः' ( बृ. ६-४- २२. ) इति पूर्ववाक्यं 'एष सेतुर्विधरण एषां लोका- नामसम्मेदाय' इत्युत्तरवाक्यं च गृह्यते । अत एव मध्यस्थवाक्यप्र- हणं कृतम् । अस्य महिम्न इति व्यधिकरणषष्ठी । उपलब्धेरित्यावृत्त- मत्रान्वेति । तथा च 'अस्मिन्' वाजसनेयके 'एष भूताधिपतिः' इ- त्यादिना वाक्येन 'अस्य' विष्णोर्भूताधिपतित्वादिमहिम्नः 'अस्मिन्' दहराकाशगते वस्तुनि 'उपलब्धेः' उक्तत्वादिति योजना । य एष सर्व- स्याधिपतिः, यश्चैष सर्वेश्वरो, यश्चैष प्रसिद्धो

२७० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( १४ ) ' एतस्मिन् खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च ' ( बृ. ५-८-११. ) ' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गा- र्गि ' ( बृ. ५-८-९. ) ( १५ ) ' स हि सर्वाधिपतिः स हि सर्वपालः स ईशः स विष्णुः ' ' पतिं विश्वस्यात्मेश्वरम् ' ( महाना. ११० ) इत्यादिभ्रुतिभ्यस्तस्य ह्येष महिमा । ( १६ ) सर्वेशो विष्णुरेवैको नान्योऽस्ति जगतः पतिः । इति च स्कान्दे ॥ १६ ॥ हृत्पद्मस्थत्वरूपपक्षधर्मोपपादकतयाऽपि योजनीयः ॥ ( १४ ) यदुक्तं सर्वाधारत्वलिङ्गश्रवणात् हृत्पद्मस्थो विष्णुरिति, तत्र सर्वाधारत्वं कुतो विष्णुत्वनिश्चायकं, तत्समानाधिकरणत्वेनासि- द्धत्वादित्यत आह—एतस्मिन्निति ॥ ' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने ' इति प्रतीकग्रहणेन ' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रम- सौ विधृतौ तिष्ठतः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथि- व्यौ ' इत्यादिबहुवाक्यानि सूचयति । इमान्यक्षरनये व्याकृतानि ॥ ( १५ ) ननु समाख्याश्रुत्युक्तः सर्वेश्वरत्वादिमहिमा कुतो विष्णो- रवगत इत्यत आह—स हीति ॥ ' स हि ' इत्यारभ्य ' स विष्णुः ' इ- त्यन्तमेकं वाक्यं श्रुत्यन्तरगतम् । ' सः ' प्रकृतः । ' हिः ' प्रसिद्धौ । ' पतिं विश्वस्य ' इति नारायणानुवाकस्थं वाक्यम् । ' विश्वस्य ' अ- चेतनप्रपञ्चस्य पतिं ' आत्मेश्वरं ' चेतनेश्वरं नारायणं तद्विश्वमुपजी- वतीत्यर्थः । इत्यादीति । एवमादिश्रुतिवाक्येभ्य इत्यर्थः । आदिशब्देन तज्जातीयं गृह्यते । तृतीयार्थे पञ्चमी । ' तस्य ' विष्णोः ' हिः ' प्रसि- द्धौ हेतौ वा । ' एष सर्वेश्वरः ' ( बृ. ६-४-२२. ) इत्यादिमहिमा । अ- वगत इति शेषः । तस्माच्चैतेषां विष्णुत्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्या- सिद्धिरिति वाक्यशेषः ॥ ( १६ ) ननु सर्वेश्वरत्वादिकं विष्णुवदन्यस्यापि किं न स्यादित्यत आह—सर्वेश इति ॥ अत्र सर्वजगच्छब्दौ चेतनाचेतनप्रपञ्चपरौ । यद्वा—जगतः पतिरिति प्रतियोगित्वेनैवोक्तस्यानुवादः । अथवा— ' पतिः ' पालकः । तथा च सर्वेश्वरः सर्वपालकश्च विष्णुरेक एव ना- न्योऽस्तीत्यर्थः । इति स्कान्द इत्यस्य एवकारोक्तपदाध्याहारेण तस्य ह्येष महिमेति पूर्वेणान्वयः । तस्मान्नैतल्लिङ्गानामन्यत्र सावकाशत्वं

त्रेति परामृश्यते । तथा च 'तत्रापि' पुण्डरीकेऽपि यत् 'दहरं' अल्पं गगनमस्ति तस्मिन् 'अन्तः' अन्तरे 'विशोको' वि शोकं विशोकपदोपलक्षितं जरादिशून्यं यद्ब्रह्म तदुपासितव्यमित्यर्थः। विशोकः इति लिङ्गव्यत्ययः छान्दसः । तत्त्वप्रदीपे तु—लिङ्गव्यत्या स्तस्य पुरुषत्वज्ञापनार्थः । 'य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्वि शोकः' इत्यादावुदितगुणानामधिकरणैक्यबलेन सन्निधीयमानानाम नुकर्षणार्थश्चेति प्रयोजनमुक्तम् ॥ ( १८ ) ननु साक्षात् पद्मगतस्य विष्णुत्वाभ्युपगमे सुषिरश्रुतिवि रोधः । एवं पद्मगताकाशस्यैव विष्णुत्वाभ्युपगमेऽपि सुषिरश्रुतिविरो धः, सुषिरशब्दस्याकाशवाचित्वात् । एतद्विहाय दहरपद्मस्याकाशत्वं, विष्णोस्त्वाकाशगतत्वं, तस्यैव सर्वाधारत्वमित्युपगमेऽपि सुषिरश्रु

२७२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] (१९) सू—ॐ ॥ इतरपरामर्शात्स इति चेन्नासम्भवात् ॥ॐ॥१८॥ 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' (छा. ८-१२-३.) 'एष आत्मेति होवाच' (छा.४- १५-१०) इति जीवपरामर्शात्स इति चेत्— (२०) न, तस्य स्वतोऽपहतपाप्मत्वाद्यसम्भवात् ॥ १८ ॥ तिविरोधः । तत्र साक्षात्सुषिरस्य सर्वाधारत्वोक्तेरित्यत आह—तद न्तस्येति ॥ बुद्ध्या विविक्तसुषिरश्रुतिपदं षष्ठ्यन्तमत्रान्वीयते । तथा च 'सुषिरश्रुतेः' सुषिरस्याकाशस्यैव साक्षात्सर्वाधारत्वप्रतिपादिकायाः 'तस्यान्ते' इति सुषिरपदघटितश्रुतेः 'तदन्तस्थस्यापेक्षत्वात्' पद्मगतं सुषिरान्तस्थपरमात्मानमपेक्ष्य प्रवृत्तत्वात्तस्य च सर्वाधारत्वान्न सु षिरश्रुतिविरोधोऽस्मदभ्युपगमस्येत्यर्थः । यथा मन्दिरस्थमञ्जूषान्त र्गतमपि वस्तु मन्दिरस्थमिति सङ्गीर्यते, एवमिहापीति भावः । तद् न्तस्थत्वेनेति पाठे परमात्मनः सुषिरान्तस्थत्वमपेक्ष्य श्रुतेः प्रवृत्तत्वा दित्यर्थः ॥ (१९) भगवतो हृत्पद्मस्थत्वमाक्षिप्य समादधत्सूत्रमुपन्यस्याक्षे पांशं तावद्व्याचष्टे—इतरेति ॥ 'निष्पद्यते' इत्यनन्तरमित्युक्तस्येति शे षः । अस्य च समासप्रविष्टजीवपदेनान्वयः । अनेन सूत्रे अस्मिन्न स्येत्यस्यानुवृत्तिः । इतरपदं सिद्धान्त्यभिमतब्रह्मप्रतियोगिजीवपरम् । अत एव श्रुतावेष इति जीवपरामर्शः । सिद्धान्ते श्रुत्यर्थस्तु वक्ष्यते ॥ (२०) धृतिसूत्रात् 'अस्यास्मिन् उपलब्धेः' इत्यस्यानुवृत्तिमभि प्रेत्य परिहारांशं व्याचष्टे—नेति ॥ हृत्पद्मस्थो न जीव इत्यर्थः । कु तो नेत्यतस्तत्रानुवृत्तवाक्येन 'अस्मिन्' प्रकरणे 'अस्य' अपहतपाप्म त्वादेरुपलब्धेरित्यस्य हेतोर्लाभात्तमनुपन्यस्योक्तहेतोर्जीवे निरवका शत्वोक्तिपरतयाऽसम्भवादित्यंशं व्याचष्टे—तस्येति । जीवस्येत्यर्थः । मुक्तभावमादाय जीवे सम्भवात् असिद्धिवारणाय—स्वत इति । स्वातन्त्र्येणेत्यर्थः । सत्यकामत्वादिकमादिशब्दार्थः । अनेन—'अस्मि न्' 'परं ज्योतिः' इतिवाक्येऽभिव्यक्तिकर्तृत्वेनोक्तस्य प्रकृतस्योप सम्पत्तिकर्मीभूताद्ब्रह्मण इतरस्यास्य जीवस्यात्मेति 'य आत्मा' इ त्युक्तहृत्पद्मस्थात्मत्वविधानाय 'एषः' इत्येतच्छब्देन 'परामर्शात्' उपस्थापनात् । जीवपरामर्शकैतच्छब्दश्रवणादिति यावत् । दहरे स जीव एव, न विष्णुरिति चेत्—न, हृत्पद्मस्थो जीवः । कुतः ? अ

उच्यत इत्यत आह—! Perfect!

*   Let's check line 31:
    `इति न सौत्रपदव्याख्यानमात्रम् । किन्तूद्देश्यसमर्पकं च । अनेन आवृ`
    Wait, is it `आवृ` at the end of line 31 and `त्तिस्तुशब्दस्य` at line 32?
    `आवृ` - `त्तिस्तुशब्दस्य` = `आवृत्तिस्तुशब्दस्य` (आवृत्तिः तु-शब्दस्य)!
    Yes!

*   Let's check the bottom page/section number:
    `३५`
    Center aligned at the bottom.

4. Confirm the entire text line by line:

`[ अधि - ५. सू - १९. ] दीपिकासाहितम्. २७३`
`(२१) सू—ॐ ॥ उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ ॐ ॥ १९ ॥`
`‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः’ ( छा.८-`
`१२-३. ) इत्याद्युत्तरवचनाज्जीव एवेति चेत्—`
`( २२ ) न, तत्र हि परमेश्वरप्रसादादाविर्भूतस्वरूपो मुक्त`
`उच्यते ।`
[L

२७४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( २३ ) यत्प्रसादात्स मुक्तो भवति स भगवान् पूर्वोक्तः ॥ १९ ॥ च्यते स तु परमेश्वरप्रसादादेव 'आविर्भूतस्वरूपः' आविर्भूतो व्यक्तः स्वरूपः अपहतपाप्मत्वादिः स्वधर्मो यस्य स तथोक्तः । अतो न स्व- तोऽपहतपाप्मत्वादिगुणकः, अतो न दहरस्थः जीव इति योजना । ( २३ ) ननु 'परंज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' (छां. ८-३-४.) इत्यत्र मुक्तस्याभिव्यक्तापहतपाप्मत्वादिगुणकत्वमेवोच्यते, न तु तद्गुणानां परमेश्वराधीनत्वम् । अतस्तत्स्वत एवेत्यत आह—यदिति ॥ अस्य यच्छब्दस्य द्वितीयतच्छब्देनान्वयः । प्रसादो नाम इच्छाविशे- षः । 'सः' जीवः । पुनः स इत्युक्त्या सूत्रेऽनुवृत्तस्य स इत्यस्यावृत्तिः सू- चिता । पूर्वोक्त इत्यनेन सूत्रे उत्तरत्रेत्यस्य प्रतियोगितया पूर्वत्रेत्युप- स्कार्यमित्युक्तं भवति । तथेति शेषः । तथा च 'यत्प्रसादात्' यस्या- नुग्रहात् 'सः' जीवो 'मुक्तः' अपहतपाप्मत्वादिगुणो भवति 'सः' गुणप्रदाता भगवान् 'पूर्वोक्तः' 'परंज्योतिरुपसम्पद्य' इति पूर्ववा- क्ये 'तथा' गुणप्रदातृतया उक्त इति योजना । अन्यथा ल्यबन्तपदं व्यर्थं स्यादिति भावः । उक्त इत्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्यातो नात्र मुक्तगुणप्राप्तेः परमेश्वराधीनत्वोक्त्यभाव इत्युपस्कृतवाक्येना- न्वयः । अथ वा—ननु जीवेऽन्याधीनस्य तद्गुणजातस्य सत्त्वात्स एवा- पहतपाप्मत्वादिनोक्तो हृत्पद्मस्थश्चास्त्वित्यत आह—यदिति । योज- ना तु—यत्प्रसादात्स जीवो जडदेहान्मुक्तो भवति, मुक्तो भूत्वा च सोऽपहतपाप्मत्वादिगुणो भवति, स भगवानेव 'पूर्वोक्तः' 'य आ- त्माऽपहतपाप्मा' (छां. ८-१-५.) इत्यादिपूर्ववाक्ये तथाऽपहतपाप्म- त्वादिनोक्तो न जीवः । दातृप्रतिगृहीत्रोर्मध्ये दातुरेव मुख्यत्वान्मुख्या- मुख्ययोश्च मुख्यस्यैव ग्राह्यत्वादिति ॥ अनेन—अस्य 'एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय' (छां. ८ - ३ - ४. ) इत्युक्तस्य जीवस्य 'उत्तरात्' दहरवाक्यापेक्षया प- रामर्शवाक्यापेक्षया वाऽनन्तरात् 'स तत्र पर्येति' इत्यादिवचनात् 'अस्मिन्' पूर्वप्रकृते जीवे 'अस्य' सत्यकामत्वस्य 'उपलब्धेः' प्र- तीतेः, तत एवास्य विशोकत्वादेः सिद्धेश्च । अत एवास्योक्तगुणा- सम्भवाभावात्स हृत्पद्मस्थो जीव एव नेश्वर इति चेत्—न, यतस्त- त्र 'स्वेन' इत्युत्तरवाक्यबलादाविर्भूतस्वरूपो मुक्त उच्यते । स च देहानन्तर्गततया न हृत्पद्मस्थो भवतीति भावः । न च मुक्तस्यापि

[ अधि - ५. सू - २०. ] दीपिका सहितम् २७५ (२४) सू- ॐ ॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ ॐ ॥ २० ॥ जीवत्वेन तत्रापहतपाप्मत्वहृत्पद्मस्थत्वयोर्भिन्नकालीनत्वेऽपि सामा- नाधिकरण्योपपत्तेरस्ति पुनस्तस्य प्राप्तिरिति वाच्यम् । यतोऽत्र वाक्ये यो मुक्त उच्यते स उत्तरादुत्तमात्परमेश्वरप्रसादादेवाविर्भूतस्व- रूपो न स्वतः । न चात्र मुक्तस्य तद्गुणत्वमेवोच्यते, न परमेश्वराधी- नत्वं तद्गुणजातस्येति वाच्यम् । यतः पूर्वत्र 'परं ज्योतिः' इति पूर्वे वाक्ये यत्प्रसादात्स मुक्तो भवति स परमात्मा तथा गुणप्रदातृतयो- च्यते । न च यथाकथं चित् जीवस्यापहतपाप्मत्वादिगुणकत्वात्पुनस्त- स्त्राप्तिरिति वाच्यम् । यतो यस्मादुत्तरादुत्तमाद्भगवतस्तत्प्रसादात्स मुक्तः 'आविर्भूतस्वरूपः' अभिव्यक्तापहतपाप्मत्वादिगुणकः स तु भ- गवानेव पूर्वत्र 'य आत्माऽपहतपाप्मा' (छां.८-१-५.) इति पूर्ववाक्ये उ- क्तो, न मुक्तजीव इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । श्रुत्यर्थस्तु 'एषः' जीवो य- तः 'सम्प्रसादः' सम्यग्विष्णुप्रसादवान् अतो 'अस्मात् चरमशरीरा- त्' 'समुत्थाय' मुक्तः 'यत्परं ज्योतिः' ब्रह्म 'उपसम्पद्य' प्राप्य स्वेन रूपेण 'अभिनिष्पद्यते' अभिव्यज्यते 'स उत्तमः पुरुषः' परं ज्योतिराख्यः । मुक्तस्य विषयैश्चरणप्रकारमाह - स इति । ' सः ' प्राप्तनिजानन्दाविर्भावो मुक्तः 'तत्र' मुक्तिस्थाने परमात्मानुग्रहेणै- व 'जक्षन्' स्वापेक्षितं भक्षयन् हसन्वा ज्ञातिभिस्सह मुक्तैः अज्ञाति- भिः पूर्वकल्पमुक्तैः 'क्रीडन्' स्त्रीभिः'रममाणः' रतिं प्राप्नुवन् प्राकृत- स्त्र्यादिविषयसौख्यमनुभवन् 'पर्येति' परितः सञ्चरतीति ॥ ( २४ ) ननु 'एषः' इति जीवं परामृश्य ' आत्मा ' इति तस्य हृत्प- द्भस्थात्मत्वाभिधानादमुख्यापहतपाप्मत्वादिगुणोऽपि जीवः एतच्छ- ब्दपरामर्शबलेन हृत्पद्मस्थात्मा किं न स्यादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमु- पन्यस्य 'इतरपरामर्शात्स इति चेन्न' इत्यनुवृत्तपूर्ववाक्येनापेक्षितं स्य सिद्धान्तप्रतिज्ञायाश्च लाभान्नेत्युक्तसाध्ये हेतुतया सूत्रं व्याच- ष्टे - अन्येति ॥ श्रुतौ 'परंज्योतिः' इति नपुंसकपदनिर्दिष्टस्य यमि- ति पुल्लिङ्गेन निर्देशो लिङ्गस्याविवक्षितत्वाद्वा विशेष्यशब्दविवक्षर्या वा युक्तः । अनेन श्रुतौ परंज्योतिरिति एकं पदम् । यद्वक्ष्यति 'परं ज्योतिःशब्देन परमात्मैवोच्यते' इति, तच्च 'परंज्योतिः परंब्रह्म' इति पौराणिकरूढ्या विष्णुवाचीत्युक्तं भवति । ज्योतिः प्रकाशरूपं

२७६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] यं प्राप्य स्वेन रूपेण जीवोऽभिनिष्पद्यते स एष आ त्मेति परमात्मार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ ( २५ ) सू— ॐ ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ ॐ ॥ २१ ॥ परं ब्रह्मेति भिन्ने पदे इत्यपि केचित् । अस्मिन् पक्षे उक्तभाष्यविरो धः । किं च ' यं परंज्योतिराख्यं भगवन्तम् ' इति यच्छब्दव्याख्या नपरटीकाविरोधः । ' परंज्योतिः परमात्मानम् ' इति विष्णुत्तत्वनि र्णयटीकाविरोधश्च । श्रुतावुपसम्पद्येत्यस्यार्थः प्राप्येति । सौत्रान्य पदं पूर्वपक्ष्यभिमतजीवप्रतियोगितया व्याख्याति-परमात्मेति । पर मात्मैवार्थोऽभिधेयो यस्य स तथोक्तः । ' परामर्शः ' एतच्छब्दः । यद्वा— परमात्मन एवात्मत्वविधानमर्थः प्रयोजनं यस्य स तथो क्तः । तथात्वे ' परामर्शः ' एतच्छब्देन परिग्रहणमित्यर्थः । सूत्रभा ष्ययोश्चशब्दस्तु न केवलं जीवपक्षेऽपहतपाप्मत्वासम्भवाख्यबाधक सद्भावः, किन्तु परामर्शाख्यसाधकाभावश्चेति समुच्चयार्थस्तुशब्दा र्थो वा । चन्द्रिकायां तु— न केवलं परामर्शस्य ईश्वरपक्षे बाधकत्वा भावः, किन्तु जीवपक्षसाधकत्वाभावश्चेत्युक्तत्वात्परामर्शो जीवान्ये श्वरार्थ एव जीवार्थ इत्यवधारणार्थतया व्याख्यातः । अनेन— ' इतर परामर्शात् ' इतरं जीवं ' एषः ' इति परामृश्य तस्य हृत्पद्मस्थत्ववि धानात्स हृत्पद्मस्थ आत्मा जीव एव नेश्वर इति चेत्— न, कुतः ? य तः ' एषः ' इति परामर्शः ' अन्यार्थः ' जीवान्येश्वरार्थ एव, न जीवार्थः, अतः । अथवा— न केवलमसम्भवात्, किन्तु यतः परामर्शोऽन्यार्थोऽ पि । यद्वा— असम्भवान्न हृत्पद्मस्थो जीवः, किन्त्वीश्वर एव । न चैवं परामर्शायोगः । यतः ' परामर्शः ' एतच्छब्दस्तु अन्यार्थ इति त्रेधा सूत्रार्थ उक्तो भवति । ' यं प्राप्य ' यत्समीपं प्राप्येति । अनेन जीवः परंज्योतिराख्यं परमात्मानमुपसम्पद्यापरोक्षतो ज्ञात्वा अथ समीपं प्राप्याविद्याविधूननेनानन्दादिस्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते आविर्भूतस्व गुणो भवतीति यावत् । यं प्राप्य स्वरूपेणाभिनिष्पद्यते जीवः, स एष आत्मा य आत्मेति प्रागुक्तः परमात्मेति होवाच ब्रह्मादीन् प्रति र मेति सिद्धान्ते श्रुत्यर्थः ॥ ( २६ ) उक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रमुपन्यस्य श्रुत्युदाहरणेनाक्षेपां शं तावद्व्याचष्टे— अल्पेति ॥ ' दहरः ' इति प्रतीकग्रहणेन ' दहरोऽ स्मिन्नन्तर आकाशस्तस्मिन्यदन्तः ' इति वाक्यं गृह्यते । अल्पपदं

[ अधि - ५. सू - २१. ] दीपिकासहितम्. २७७ 'दहरः' (छा. ८-१-१.) इत्यल्पश्रुतेर्नेति चेत् - (२६) न, 'निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च' इत्युक्तत्वात् । (२७) 'एष म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायान्' (छा. ३-१४-३.) चाल्पस्थानस्थितिपरम् । श्रुतेरित्यनन्तरमसम्भवादित्यनुवर्तते । अ- स्मिन्निति चास्ति । तथा च 'दहरः' इति वाक्ये 'अस्मिन्' दहरग- ते वस्तुन्यल्पस्थानस्थितिरूपलिङ्गश्रुतेस्तस्याश्चास्मिन्परमात्मनि 'अ- सम्भवात्' अनुपपत्तेरित्यन्वयः । अस्माद्धेतोर्न दहरे विष्णुः, किन्तु स जीव एवेतीतरसूत्रानुवृत्तप्रतिज्ञयाऽन्वयः ॥ (२६) सूत्रेऽनुवृत्तनञ् आवृत्तिमभिप्रेत्य परिहारांशं व्याख्याति - ने- ति ॥ नाल्पस्थानस्थितिश्रवणं विष्णावनुपपन्नमित्यर्थः । कुतो नेत्यतः प्रवृत्तं तदुक्तमित्यंशं यत इत्यध्याहाराभिप्रायेण हेतुतया व्याख्याति - निचाय्यत्वादिति । अत्रापीति शेषः । तथा च 'निचाय्यत्वात्' इत्यत्र सर्वगतस्यापि विष्णोर्व्योमवदल्पस्थानस्थितेरुक्तत्वादित्यर्थः ॥ (२७) ननु युक्तं व्योम्नोऽंशतोऽल्पौकस्त्वं, अंशस्यापूर्णत्वात् । ब्रह्म- णि तु अंशोऽपि पूर्ण इति कथं तस्यांशतोऽल्पौकस्त्वमित्यतः सूत्रशेषं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे - एष म इति ॥ चशब्दो युक्तिसमुच्चये । सूत्र- कृच्छ्रुत्युक्तिसमुच्चये वा । 'गुणाः श्रुताः' इति श्रुतिसमुच्चये वा । 'यस्मि- न्' इति स्मृतिसमुच्चये वा । अनेन 'अल्पश्रुतेः' 'दहरः' इति वाक्ये सर्वगते वस्तुन्यल्पस्थानस्थितिश्रवणात्, तस्याश्च विष्णावसम्भवाद् नुपपत्तेर्न दहरे विष्णुः, किन्तु स जीव एवेति चेत् - न, यतः 'तदु- क्तं' तत्र निचाय्यत्वादिति पूर्वत्र तस्य सर्वगतस्यापि विष्णोर्व्योमव- त्तदल्पस्थानस्थितत्वम्, तस्मादुपासनार्थं युक्तमित्युक्तम् । न चांशतो- पिसर्वगततया तत्र तदनुपपत्तिः । यतस्तस्यां 'एष म आत्मा' (छा. ३- १४-३.) इति छन्दोगश्रुतौ तेन सर्वज्यायस्त्वेन वृद्धतमत्वेन व्याप्तत्वे- नैव प्रकारेण तस्य विष्णोस्तद्धृदयस्थत्वमुक्तं स्मृत्युक्तं चात इति सू- त्रार्थ उक्तोभवति । न च श्रुतिस्मृत्युक्तमपि कथमेतदङ्गीकारार्हं, युक्ति- विरोधादिति वाच्यम् । ब्रह्मणोऽचिन्त्यशक्तित्वादुपपत्तेः । 'गुणाः श्रुताः' (सौपर्णश्रुतिः) 'यस्मिन्विरुद्धगतयः' इत्यादिवचनाच्च । मम हृदये य 'आत्मा' परमात्माऽस्ति । उपलक्षणमेतत् । सर्वहृदये च य आस्ते 'एषः' हृदयस्थांशरूपो भगवान् 'ज्यायान्' वृद्धतमः देशकालगुणैः पूर्ण इति

[१७८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]]

इति श्रुत्युक्तत्वाच्च ॥ २१ ॥ —:::— ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अदृश्यत्वादयः परमेश्वरगुणा उक्ताः । 'तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् । तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं प श्रुत्यर्थः । उपनिषदूद्रष्टृऋषिवाक्यमेतत् । ('विरुद्धगतयोऽपि' अन्यत्र भिन्नाश्रया अप्यणुत्वमहत्त्वादयो धर्माः यस्मिन् 'पतन्ति' वर्तन्ते च । न कालभेदेनेत्याह-अनिशमिति। मुक्तसाधारण्यमाशङ्कयाह-विद्यादय इति । यस्माद्विष्णोरन्यत्राणुत्वमहत्त्वादिविविधशक्तयो धर्माः । वि- द्या आदिः ऋतिकारणं येषां ते तथोक्ताः । ज्ञानज्ञेया इति यावत् । ह- रौ विरुद्धधर्मसत्त्वे प्रमाणमाह—आनूपूर्व्येति । 'आनुपूर्वी श्रुतिर्वेद- स्त्रयी चाम्नाय उच्यते' इत्यभिधानाच्छ्रुत्या सिद्धा इत्यर्थः । यच्छब्द- स्थ 'तद्ब्रह्माहं प्रपद्ये' इति उत्तरवाक्यगततच्छब्देनान्वयः) ॥ ५ ॥ ॥ इति दहराधिकरणम् ॥ ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे 'कथं नु तद्विजानीयाम्' इति वाक्योक्तं ज्ञा- नार्थं ज्ञेयप्रार्थनाविषयत्वं वा 'कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति' इ- ति ब्रह्मज्ञानानुकूलाभिव्यक्त्याख्यभानप्रार्थनाविषयत्वरूपं वा आनु- कूल्येन गृह्यमाणत्वं लिङ्गं ब्रह्मणि समन्वयीयते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विष- यादिकं च सूचयन् सयुक्तिकं पूर्वपक्षं दर्शयति—अदृश्यत्वादीति ॥ 'उक्ताः' आनन्दमयाधिकरणे उदाहृतादृश्य इति वाक्ये इति भावः । उक्ता इत्यनन्तरं तत्र प्रविष्टमिति शेषः । प्रथमादिपदेनानिरुक्तत्वादेः, द्वितीयेन 'कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति न भाति वा' (कठ.५-१४.) इति समन्वेतव्यलिङ्गबोधकोत्तरार्धस्य च ग्रहणम् । न केवलं विष्णोः, किन्तु ज्ञानिसुखस्यापीत्यपेरर्थः । एवार्थो वापिशब्दः आनुमानिकसू- त्रगतापिपदवत् । 'अज्ञेयत्वं' साकल्येनाज्ञेयत्वं दुर्ज्ञेयत्वमिति यावत् । च- शब्दः परस्परसमुच्चये, आनुकूल्येन गृह्यमाणत्वरूपसमन्वेतव्यलिङ्ग- समुच्चये वा । पूर्वश्रुत्यनुसाराददृश्यत्वादय इति, एतच्छ्रुत्यनुसाराद- निर्देश्यत्वमिति व्युत्क्रमः । यद्यपि 'तदेतदिति' एतदेवोदाहर्तव्यम् । तथाऽपि पूर्वपक्षे तच्छब्दार्थप्रदर्शनाय 'तेषाम्' इति पूर्ववाक्यैकदे-

[ अधि - ६. सू - २१. ] दीपिका सहितम्. २७९ रमं सुखम् ' ( कठ. ५-१३, १४. ) इत्यादिना ज्ञानिसु खस्याप्यनिर्देश्यत्वमज्ञेयत्वं चोच्यत इति ॥ ( २ ) अतो वक्ति— शोपन्यासः । अतएव तत्त्वप्रदीपे तेषामिति प्रस्तुतिः पूर्वपक्षोत्थापि केत्युक्तम् । तथाचेत्थं योजना—पूर्वमानन्दमयाधिकरणे येऽदृश्यत्वा दयो गुणाः परमेश्वरस्योक्ताः । तत्र तेषु प्रविष्टमनिर्देश्यत्वमज्ञेयत्वं च ' तेषां सुखम् ' इति प्रकृत्यान्नातेन ' तदेतत् ' इत्यादिना काठकवा क्येन पूर्वपक्षिरीत्या समीपस्थात्तच्छब्दात् परामृष्टस्य ' ज्ञानिसुख स्यापि ' ज्ञानिसुखस्यैवोच्यत इति । पूर्वार्धेनानिर्देश्यत्वस्योत्तरार्धे च ' किमु भाति न भाति ' इत्यनेन दुर्ज्ञेयत्वपर्यवसिताज्ञेयत्वस्य चा र्थादुक्तत्वादिति भावः । टीकायामदृश्यत्वपदस्यानिर्देश्य