पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( ४ ) सू—ॐ ॥ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा ॥ ॐ ॥ ३२ ॥ व्यक्त्यनङ्गीकारे देवानां नित्योपलब्धिरानन्दादीना (४) यदुक्तं जीवस्वरूपभूतानामानन्दादीनां प्रागनभिव्यक्तानां मोक्षे अभिव्यक्तिरिति तदयुक्तम् । जीवस्वरूपस्य नित्याभिव्यक्तत्वेन तत्स्वरूपभूतानामीश्वरप्रसादेन अभिव्यक्त्ययोगादिति चेत्—तत्र प्रष्टव्यम्, किं जीवस्यानन्दादिरूपत्वमङ्गीकृत्य तदावरणाभावान्निवृ- त्तिर्नाभ्युपगम्यते? किं वा आनन्दादिरूपत्वमेवानङ्गीकृत्येदमुच्यते ? प्र- थमपक्षदूषणाय (न च जीवस्वरूपस्याप्यानन्दादेः आवरणनिमित्ता- त्प्रागनभिव्यक्तिः, ईश्वरप्रसादेन आवरणनिवृत्तौ तदभिव्यक्तिर्भवती- ति तन्निवृत्त्यर्थात्यर्थप्रसादार्थं मुमुक्षुप्रयत्नो युक्त इति वाच्यम् । आव- रणाभावेन तन्निवृत्तेरनभ्युपगमादित्याशङ्कां परिहर्तुं) सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—नित्येति ॥ सौत्रान्यथाशब्दार्थमाह-व्यक्त्यनङ्गीकार इति । जीवस्य आनन्दादिरूपत्वमङ्गीकृत्य आवरणाभावान्मोक्षे आवरणनिवृ- त्तिरूपव्यक्तेरनङ्गीकारे आवरणस्यैवानङ्गीकार इति यावत् । तत्त्वप्र- [L

[ अधि - १६. - सू - ३२. ] दीपिकासहितम्. ६०१ मसुराणां नित्यानुपलब्धिर्मनुष्याणां च नित्योपलब्ध्य नुपलब्धी प्रसञ्ज्येते ॥ ( ५ ) 'नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा नैवमसु आपादिता भवति । एवं च मध्यममनुष्याणां मिश्ररूपत्वात्स्वरूपभूत स्य सुखस्य दुःखस्य चोपलब्धिः समैव स्यात्, न तु कदाचिद्विषय सुखदुःखोपलब्धिः, आवरणाभावे अनुभवाभावायोगादिति भावः । अनेन असुरपक्षे अनुपलब्ध्यापादनमयुक्तम्, तेषां स्वरूपानन्दादेरभा वादेव अनुपलब्ध्युपपत्तेः । अनावरणस्य अविद्यमानानन्दानुपलब्धिं प्रत्यप्रयोजकत्वादिति शङ्का, एवं मध्यममनुष्यपक्षेऽप्यनुपलब्ध्यापा दनमयुक्तम् , आवरणाभावस्योपलब्ध्यभावं प्रत्यप्रयोजकत्वादिति शङ्का च निरस्ता । असुरपक्षे सूत्रे अनुपलब्धिपदेन आसुराविद्येत्या दाविव प्रकृतसुखाद्युपलब्धिविरुद्धदुःखोपलब्धेरेव विवक्षितत्वात् । मध्यममनुष्यपक्षेऽप्यनुपलब्धिपदेन निरवधारणाया दुःखानुपलब्धेरेव विवक्षितत्वात् । अत एव टीकायामेतच्च सर्व्वजीवविषयम्, केषां चिद्दुः खादिरूपत्वं मिश्रत्वं च ज्ञातव्यमित्युक्तम् । अत्र केचित्—'नित्यान न्दः' इत्यादिप्रमाणानुसारेण अन्यतरशब्दस्वारस्याच्च देवानामित्या दिभाष्यं सौत्रक्रममुल्लङ्घ्य 'अन्यतरनियमः' इत्यस्य व्याख्यानरूपं 'नित्योपलब्ध्यनुपलब्धी' इत्येतन्नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्ग इत्य स्य व्याख्यानरूपं, सूत्रे उक्तिलाघवाय मध्यमजीवानां प्रथममापाद नम् । एवमसुरपक्षे अनुपलब्धिरुपलब्ध्यभाव एव, न तु दुःखोपल ब्धिः, सा तु साक्षादापाद्या, परम्परया तु सुखोपलब्धेरभाव इति व्या चक्षते । तन्न—'नित्यानन्दः' इति प्रमाणस्योक्तपक्ष एवानुगुणत्वात्, वक्ष्यमाणरीत्या अन्यतरशब्दस्योभयपरत्व एव स्वारस्याच्च, भाष्यटी कातत्त्वप्रदीपाननुगुणत्वाच्च । भाष्यटीकयोर्देवदानवमिश्रक्रमेणापाद नात् । तत्त्वप्रदीपेऽपि व्यक्तमङ्गीकारे मुक्तियोग्या विनैव साधनसम्प त्त्या नित्यव्यक्तानन्दा भवेयुः, तमोयोग्याः संसृतावपि सुखलेशहीनाः नित्यदुःखिनः स्युरित्यादिना देवादिक्रमेणैवासुरपक्षे दुःखोपलब्धेरेव च आपादनात् ॥ ( ५ ) द्वितीयपक्षं प्रमाणविरोधेन निराचष्टे— (ननु यदि जीवानां आनन्दादिरूपत्वं स्यात्तदा तस्य संसृतौ अनभिव्यक्त्यर्थे ज्ञानाभावा तिरिक्ताविद्यावरणं भगवत्प्रसादेन तन्निवृत्तिश्च अङ्गीकार्या स्यात्तदेव ७६

६०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] रा एवमनैवं च मनुष्याः' इति ह्यभिवेद्यश्रुतिः । (६) भविष्यत्पुराणे च— नित्यानन्दज्ञानबला देवा नैवं तु दानवाः । दुःखोपलब्धिमात्रास्ते मानुषास्तूभयात्मकाः ॥ (७) तेषां यदन्यथा दृश्यं तदुपाधिकृतं मतम् । विज्ञानेनात्मयोग्येन निजरूपे व्यवस्थितिः ॥ नास्ति। तदनङ्गीकारे दोषाभावादित्याशङ्कां प्रमाणविरोधेन निराचष्टे) नित्येति ॥ 'नित्यानन्दः' यथार्थज्ञानादिरूपः परमात्मेत्यर्थः । परमात्मेत्य नन्तरं एवं सुरा इत्यध्याहारोऽभिप्रेतः । अत एव स्मृतौ 'नित्यानन्दज्ञान बला देवाः' इत्युक्तम् । तत्त्वप्रदीपे तु परमात्मनो नित्यानन्दत्वोक्त्या दे वानां च नित्यानन्दत्वं विवक्षितम्, देवभागत्वातस्येत्युक्तम् । तस्याभि प्रायस्तुअत्र परमात्मशब्देन उत्तमजीवराशिर्र्विवक्षित इति सुधायामुक्तम्। चन्द्रिकायामपि तथैवोक्तम् । 'असुराः' तमोयोग्याः 'नैवं' मुक्तियोग्य वन्न, किन्तु तद्विरुद्धदुःखमिथ्याज्ञानस्वरूपा इत्यर्थः । 'मनुष्याः' म ध्यमास्तु 'एवं' आनन्दादिरूपाः 'अनैवं' दुःखस्वरूपाश्चेत्यर्थः । इति ही ति। हिशब्दः प्रसिद्धौ। श्रुतिरित्त्यनन्तरं जीवस्य आनन्दादिरूपत्वं वक्ती ति वाक्यशेषः । तथा च जीवस्यानन्दादिरूपत्वानङ्गीकारे श्रुतिविरो धापत्तेः तस्य तदङ्गीकार्यमिति भावः । यद्यप्यत्रार्थे 'विज्ञानात्मा' इ ति प्रागुदाहृतश्रुतिरतिदेष्टुं युक्ता । 'बलमानन्द ओजः' इति श्रुतिर्वो दाहर्तुं युक्ता । तथाऽपि त्रिविधस्यापि जीवस्वरूपस्यानुक्तैः श्रुत्यन्तरो दाहरणम् ॥ (६) अधिकरणार्थे स्मृतिं चाह—भविष्यदिति ॥ श्रुतिसमुच्चये चशब्दः । नित्यत्वमानन्दादेर्विशेषणम् । 'देवाः' मुक्तियोग्याः 'दान वाः' तमोयोग्याः 'एवं' देववन्न, किं तर्हीत्यत आह—दुःखोपलब्धी ति । 'ते' दानवाः 'दुःखोपलब्धिमात्राः' दुःखानुभवमात्रयोग्या इ त्यर्थः । योग्यत्वं तु संसृतावप्यस्ति । मात्रशब्देन सुखोपलब्धिर्व्याव र्त्यते । मध्यममानुषास्तु 'उभयात्मकाः' सुखदुःखमिश्रस्वरूपाः ॥ (७) ननु देवानां सुखज्ञानादिरूपत्वमनुपपन्नम्, संसारे दुःखस्याप्य नुभवात् विपरीतज्ञानस्यापि दर्शनाच्च । एवं दैत्यानां दुःखोपलब्धिमा त्रत्वमप्यनुपपन्नम्, संसारे सुखस्याप्यनुभवात्। एवं मनुष्याणां मिश्र त्वमप्ययुक्तम्, संसारे केवलसुखदुःखयोरप्यनुभवादित्यत आह—ते

[ अधि - १७. सू - ३३. ] दीपिकासहितम्. ६०३ ( ८ ) सम्यग्ज्ञानं तु देवानां मनुष्याणां विमिश्रितम् । विपरीतं तु दैत्यानां ज्ञानस्यैवं व्यवस्थितिः ॥ इति ॥ ३२ ॥ १७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) ईश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तं ' यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्य ते ' (बृ.६-४-५.) इति जीवस्योपलभ्यते । षामिति ॥ उपाधिर्बाह्यः । तथा च ' तेषां ' देवानां यत्स्वरूपात् ' अन्य था' अन्यत् 'दृश्यं' दुःखादि 'तदुपाधिकृतम्' जीवस्वरूपोपाध्यतिरिक्त बाह्यदेहनिमित्तम् । उपाधिनिवृत्तिः कुत इत्यत आह-विज्ञानेति । यतः ' आत्मयोग्येन' स्वयोग्येन 'विज्ञानेन' विशेषज्ञानेन तृतीयार्थेसप्तमी । आविर्भूतस्वस्वरूपेण व्यवस्थितिर्भवतीत्यर्थः । विज्ञानेनात्मयोग्येने त्यादिना नित्यसंसारिणामप्यावरणाभावे अनिष्टप्रसङ्गोक्त्या च तेषाम पि आवरणनिवृत्त्या स्वरूपाविर्भावोऽस्तीति सूचितम् ॥ (८) किं तन्निजरूपमित्यत उक्तं विवृणोति—सम्यगिति । तुश ब्दोऽवधारणे । 'देवानां' मुक्तियोग्यानां सम्यग्ज्ञानमेवेति । ' विमिश्रि तं ' विपरीतमिति । अत्र ज्ञानमित्यनुषज्यते । दैत्यानां त्वित्यन्वितस्तु शब्दो विशेषार्थः । ' ज्ञानस्य ' स्वरूपज्ञानस्य 'एवं' उक्तप्रकारेण 'व्य वस्थितिः ' स्थितिरित्यर्थः । इतिशब्दस्य भविष्यत्पर्वणीति पूर्वेणान्व यः । अधिकरणार्थ उक्त इति शेषः ॥ १६ ॥ इति पुंस्त्वाधिकरणम् ॥ १७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे जीवकर्तृत्वविषयश्रुतिविरोधः परिह्रियते । श्रु तिविरोधं संशयबीजं दर्शयति— ईश्वरस्येति ॥ ' नान्यः कर्ता' इत्या दिश्रुतावन्यनिषेधादीश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तमित्यर्थः । इतीति । इति श्रु तावित्यर्थः। 'जीवस्य' जीवस्यापि 'उपलभ्यते' प्रतीयते। कर्तृत्वमित्यनु षङ्गः । यादृशं कर्म कुरुते जीवः तादृक्कर्मफलं 'अभिसम्पद्यते ' प्राप्नोती ति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । श्रुतेः जीवैकनिष्ठत्वज्ञापनाय तदिति फलवा क्यशेषोदाहरणम् । ईश्वरस्यैवेति सावधारणा संशयबीजोक्त्या स्वातन्त्र्येण पारतन्त्र्येण वा केनापि रूपेण न जीवः कर्ता, किं त्वी श्वर एवेति पूर्वपक्षो जीवकर्तृत्वाभावस्य श्रुतत्वादिति युक्तिश्च सूचि

६०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( २ ) अत आह— सू—ॐ ॥ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ ॐ ॥ ३३ ॥ जीवस्य कर्तृत्वाभावे शास्त्रस्याप्रयोजकत्वप्राप्तेर्जीवो ऽपि कर्ता ॥ ३३ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ विहारोपदेशात् ॥ ॐ ॥ ३४ ॥ ‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाऽज्ञातिभिर्वा’ (छा. ८- १२-३.) इत्यादि मोक्षेऽपि ॥ ३४ ॥ ता। योजना तु न जीवः कर्ता यतः श्रुतावीश्वरस्यैव कर्तृत्वमुक्तं न चा न्यत्रापि ‘यत’ इति श्रुतिरस्तीति वाच्यम्। यत ईश्वरस्यैव कर्तृत्व मुक्तं इतरव्यपदेशादित्यादावनन्ययोगेन समर्थितम्। तथा च फलव च्छ्रुत्यपेक्षया सयुक्तिकश्रुतेः प्राबल्यात् अनया अन्यस्या बाध इति भाव इति ॥ ( २ ) एवं प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ क र्तृत्वाभाव इति। कर्तृत्वसामान्याभाव इत्यर्थः। शास्त्रस्येति। ‘यजेत स्वर्गकामः’ ‘ब्राह्मणो न हन्तव्यः’ इत्यादिविधिनिषेधरूपशास्त्रस्ये त्यर्थः। अप्रयोजकत्वेति। प्रयुज्यतेऽनेन पुरुषः शास्त्रे इति व्युत्पत्त्या प्रयोजकं प्रयोजनं ततो बहुव्रीहिः, तथा च वैयर्थ्यप्रसङ्गादित्यर्थः। न हि कर्तारमन्तरेणारण्योदनायमानशास्त्रस्य सार्थक्यं भवतीति भा वः। अनेन जीवस्य कर्तृत्वाङ्गीकार एव ‘शास्त्रार्थवत्त्वात्’ शास्त्र स्यार्थवत्त्वसिद्धेः अन्यथाऽसिद्धेरिति हेत्वंशो विपक्षे हेतूच्छित्तिरूप बाधकोक्तिमुखेन व्याख्यातः। अनुवृत्तस्य ज्ञ इत्यस्यार्थो जीवोऽपीति। ‘कर्ता’ कर्तैव न त्वकर्ताऽङ्गीकार्य इति शेषः। अपीत्यनेन सूत्रेऽप्यर्थ कचशब्दस्यानुवृत्तिः सूचिता ॥ ( ३ ) ननु जीवस्य स्वतः कर्तृत्वाभावेऽपि परगतकर्तृत्वे स्वीय त्वाग्रहोऽस्त्येव। अतः काल्पनिककर्तृत्ववन्तं जीवं प्रति विधिनिषेध शास्त्रं प्रवर्त्ततामित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—विहारेति॥ जीवः कर्तेत्यनुषज्यते। तत्त्वत इति शेषः। अनेन सूत्रेऽप्यनुवृत्तिशेषौ सूचितौ। अपिशब्दो विशेषणसमुच्चयार्थः। आदिशब्दात् ‘सोऽश्नुते सर्वान्’ (तै. २-१.) इत्यादिकं गृह्यते। तथा च ‘अपि’ विगलिता खिलकल्पनेऽपि मोक्षे ‘स्त्रीभिर्वा’ इत्यादिना विहारपदोक्तसञ्चरणक्री

[ अधि - १७. सू - ३६. ] दीपिकासहितम्. ३०५ ( ४ ) सू— ॐ ॥ उपादानात् ॥ ॐ ॥ ३५ ॥ साधनाद्युपादानप्रतीतेश्च ॥ ३५ ॥ ( ५ ) सू— ॐ ॥ व्यपदेशाच्चक्रियायां न चेन्निर्देशविप र्ययः ॥ ॐ ॥ ३६ ॥ डाकाम्यप्राप्त्यादिकर्तृत्वोक्तेः 'तत्त्वतः' परमार्थत एव जीवः कर्ता न कल्पनयेति योजना । अस्य मोक्षप्रकरणत्वं तु छान्दोग्ये तैत्तिरीये च 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' (छा.८-३-४.) 'ब्रह्म विदाप्नोति परम्' (तै. २-१०) इति च मोक्षं प्रस्तुत्याम्नातत्वात् ज्ञा यते । श्रुतिस्तु दहरनये व्याख्याता ॥ (४) नन्वस्तु मोक्षे जीवस्य स्वाभाविकं कर्तृत्वं प्रामाणिकत्वा त् । संसारे तु काल्पनिकमेव किं न स्यात् । तावता शास्त्रसार्थक्या दित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—उपादानादिति ॥ साधने ति । मोक्षस्वर्गाद्यर्थे वेदविचारयागादिरूपेत्यर्थः । आदिशब्देन तदिति कर्तव्यता गृह्यते । यद्वा—तत्त्वप्रदीपरीत्या छेद्याद्यर्थकुठारादिकं साध नपदोक्तं आदिपदेन काष्ठादिरूपविषय उक्त इति ध्येयम् । उपादा नं अनुष्ठानं सम्पादनमिति यावत् । तस्य प्रतीतेः प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्जी वस्येत्यर्थः । ततश्च फलदर्शनादिति चशब्दार्थः । अस्यापि जीवोऽपि कर्तेति पूर्वसाध्येनान्वयः । यद्वा—तत्त्वप्रदीपे न केवलं शास्त्रार्थवत्त्वा जीवस्य कर्तृत्वं प्रतिपद्यामहे, अपि तु प्रत्यक्षत एव तत्सिद्धमित्याहेत्य वतार्य चशब्दान्न च तद्धार्थो दृश्यत इत्युक्तहेतुसमुच्चयार्थत्वस्योक्तत्वात् टीकाकारस्याप्ययमेव चशब्दार्थोऽभिप्रेतः । अत एवोत्तरटीकायामेव मुपपत्त्या प्रत्यक्षेण चेत्युक्तम् । चशब्दप्रयोगेन सूत्रेऽपि चशब्दोऽनुष ङ्कनीय इति सूचितम् । केचित्तु—अत्र सूत्रे पूर्वसूत्रे च क्रमेण शङ्का द्वयपरिहारात् न चशब्दः, मौक्ताकाल्पनिकत्वसांसारिकाकाल्पनिकत्व रूपविषयभेदात् । तथापि अवान्तरसाध्यभेदेऽपि अकाल्पनिकत्वसा मान्यस्य पूर्वसूत्रे युक्त्या अत्र तु प्रत्यक्षेण चोपादानात् भाष्ये चश ब्दः प्रयुक्त इत्याहुः । तत्तु उत्तरटीकातत्त्वप्रदीपविरुद्धम् । तत्र कर्तृ त्वस्यैवैक साध्यत्वेनोक्तेः ॥ (५) एवं संसारे शास्त्रार्थवत्त्वरूपयुक्त्या साधनाद्युपादानप्रत्यक्षे ण च साधितं जीवकर्तृत्वं श्रुत्याऽपि समर्थयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे— व्यपदेशाच्चेति ॥ इतीति । उपासनाख्यक्रियायां उपासीतेत्यात्मनः क

६०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] 'आत्मानमेव लोकमुपासीत' (बृ. ३-४-१५०) इति क्रियायां व्यपदेशाच्च। (६) अन्यथाऽऽत्मैव लोकमिति निर्देशः स्यात् ॥ ३६ ॥ (७) तर्हि कथमीश्वरस्यैव कर्तृत्वमित्यतो वक्ति- सू-ॐ ॥ उपलब्धिवदनियमः ॥ ॐ ॥ ३७ ॥ -र्तृत्वोक्तेरित्यर्थः । अस्य हेतोर्जीवोऽपि कर्तेति पूर्वसाध्येनान्वयः । न केवलं युक्तिप्रत्यक्षाभ्यां, किन्तु श्रुतेश्चेति चशब्दार्थः । तथा चोक्तं भा रततात्पर्यनिर्णये- प्रत्यक्षैषा कर्तृता जीवसंस्था । तथाऽऽगमादनुमानाच्च सर्वम् ॥ इत्यादि ॥ 'लोकं' सर्वाश्रयं प्रकाशमानं वा 'आत्मानं' विष्णुमुपासीत जीव इ ति बृहदारण्यकच्छन्दोगश्रुत्यर्थः ॥ (६) ननु अत्र जीव उपासीतेत्युक्त्यभावात् कथमयं जीवस्य कर्तृत्वव्यपदेशस्स्यादित्यतस्तदुपपादनाय विपक्षे बाधकोक्तिपरं न चे द्वित्यंशं व्याचष्टे-अन्यथेति ॥ जीवस्य उपासनाक्रियायां कर्तृत्वेन श्रुत्यनभिमतत्वे क्रियाया अकर्तृकत्वजडकर्तृकत्वयोरसम्भवाच्छ्रुति वैयर्थ्यापत्या तत्परिहाराय परमात्मन एव क्रियाकर्तृत्वेन तदभिमत त्वे चेत्यर्थः । आत्मैवेत्यनेन निर्देशविपर्ययपदं तद्विन्यासव्यत्यासपर मिति सूचितम् । अस्मिन् पक्षे आत्मा परमात्मैव स्वात्मानमन्यं वा लोकमुपासीतेति श्रुत्यर्थप्राप्तेरिति भावः । अत्रात्मानमिति पक्षे टीकायां कर्तृत्वेनेत्यस्य कर्तृत्वेनापीत्यर्थः । कर्मत्वेनेत्यस्य केवलकर्म त्वेनेत्यर्थोऽवगन्तव्यः। अन्यमिति पक्षे तु यथा श्रुतैव व्याख्या। अन्यथे त्यनेन न चेदित्यस्यार्थ उक्तः । स्यादिति शेषोक्तिः । तथाचास्य कर्तृ त्वाञ्जास्ति चासौ विपरीतनिर्देशः तस्मान्न जीवोऽकर्ता किं तु कत्र्तैवे ति विपर्ययपर्यवसाने जीवस्यापि कर्तृतासिद्धिरिति भावः । न च जीवपरयोरुभयोरपि कर्तृत्वे गौरवं दोषः, प्रामाणिकत्वात् ॥ (७) नन्वेवं जीवस्यापि कर्तृत्वे कथमितरव्यपदेशादित्यादौ ईश्वरस्यैव कर्तृत्वं समर्थितम् । कथं च 'नान्यः कर्ता' इति श्रुतिरु पपद्यते। अतस्तद्विरोधोऽस्त्येवेत्याशङ्क्य तत्परिहाराय सूत्रमवतार्य व्याचष्टे-तर्हीति॥ जीवस्यापि कर्तृत्व इत्यर्थः। उक्तमिति 'नान्यः कर्ता' इति श्रुताविति शेषः। यद्वा-इतरव्यपदेशादित्यादौ कथं समर्थितमित्य

[ अधि - १७. - सू - ३७. ] दीपिकासहितम्. ६०७ ज्ञाने इदं ज्ञास्यामीत्यनियमः प्रतीयते एवं कर्मण्यपि जीवस्य । ( ८ ) 'य आत्मानमन्तरोऽयमयति' ( माध्यन्दिनपाठः ) इति च श्रुतिः ॥ ३७ ॥ ( ९ ) कुतः— र्थः। यथा ज्ञाने इत्यनेन सूत्रे सप्तम्यन्ताद्वतिरिति सूचितम्। ज्ञास्यामीत्य नन्तरं इच्छत इति शेषः । कर्मणीत्यनेन क्रियायामित्यस्य जीवस्येत्य नेन ज्ञस्येति विपरिणतपदस्य च अनुवृत्तिस्सूचिता । जीवस्येत्यनन्त रं अनुषक्तानियमपदं नियमस्याप्युपलक्षकम् । दृष्टान्तसमुच्चये विशे षणसमुच्चये वाऽपिशब्दः । तथा चाहमिदं सुरूपं सुगन्धं सुस्वरं वा ज्ञास्यामि, विपरीतं न पश्यामि न जिघ्रामि न शृण्वानीत्येवं स्पृहय तो जीवस्य यथोपलब्धौ ज्ञाने 'अनियमः' स्वेच्छानुसारेण न ज्ञान लाभः प्रतीयते । एवं तथा क्रियायां 'कर्मण्यपि' करिष्यामीति सङ्क ल्पितेऽपि व्यापारे अनियमः प्रत्येत्तव्यः । तद्दृष्टान्तेनात्रानियमः साध्य इति यावत् । ईश्वरस्य तु ज्ञाने कर्मणि च नियम इति योजना । तथा च यत एवं जीवस्य कर्मणि नियमाभावः, ईश्वरस्य तु तद्भावस्सिद्धो ऽतोऽनन्याधीनकर्तृत्वविवक्षया ईश्वरस्यैव कर्तृत्वं न जीवस्येत्युक्तं प्राक् । न तु सर्वथा कर्तृत्वाभावेनेति न पूर्वोक्तविरोध इति भावः । ज्ञास्यामीति इच्छत इत्यनेन च दृष्टान्तः साध्यविकल इति शङ्का परि हृता । कथमिति चेत्—न हि जिज्ञासुर्ज्ञाने साक्षाद्व्याप्रियते, येन नि यमेन ज्ञानप्राप्तिः, किं तु ज्ञानक्रियासाधन एव, न तु फलेच्छया साध नानुष्ठाने फलाव्यभिचारोऽदृष्ट इति टीकोक्तरीत्येति गृहाण ॥ ( ८ ) ईश्वरस्यैव नियमनकर्तृत्वं, न जीवस्येत्यत्र प्रमाणमाह—य इति ॥ इति च श्रुतिरिति । इति श्रुतिरप्येवमेवाह, न केवलं सूत्रमि ति चार्थः । यः चतुर्मुखादिजीवं तत्तदन्तर्गतो नियमयति एष परमा त्मा त्वान्तर्यामीति वाजसनेयश्रुत्यर्थः । अत्रेश्वरस्य जीवनियामक त्वोक्त्या तत्प्रेरणां विना जीवानां नियमेन कर्तृत्वाभावः स्वेच्छानुसा रिकर्तृत्वाभावः, ईश्वरस्य तु नियामकत्वात् तद्भावोऽवगम्यते ॥ ( ९ ) ननूभयोः कर्तृत्वाविशेषेऽपि ईश्वरस्यैव नियमेन कर्तृत्वं, न जीवस्येत्येतद्वैलक्षण्यं किंनिमित्तमिति पृच्छति—कुत इति ॥ निय

६०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] सू—ॐ ॥ शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८ ॥ अल्पशक्तित्वाज्जीवस्य ॥ ३८ ॥ (१०) सू—ॐ ॥ समाध्यभावाच्च ॥ ॐ ॥ ३९ ॥ समाधानाभावाच्च अस्वातन्त्र्यं प्रतीयते अतः ॥ ३९ ॥ (११) सू—ॐ ॥ यथा च तक्षोभयथा ॥ ॐ ॥ ४० ॥ मानियमौ ईशजीवयोः 'कुतः' किंनिमित्तकावित्यर्थः । अत्र स्वात- न्त्र्यपारतन्त्र्यनिमित्तौ नियमानियमाविति परिहारं वक्तुं ईशजीवयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ये साधयत्सूत्रं पठित्वा व्याचष्टे—शक्तीति ॥ अ- ल्पशक्तित्वादित्यनेन मुख्यत्वाच्छक्तिशब्दः पूर्णशक्तिपरः विपर्ययशब्द- स्तु तद्विपरीताल्पशक्तिपर इति सूचितम् । ज्ञस्येत्यनुवृत्तपदस्यार्थो जीवस्येति । उपलक्षणमेतत् । ईश्वरस्य पूर्णशक्तित्वादित्यपि द्रष्टव्य- म् । अस्वातन्त्र्यं स्वातन्त्र्यमिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते ॥ (१०) युक्त्यन्तरेणेशजीवयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ये समर्थयत्सूत्र- मुपन्यस्य व्याचष्टे—समाध्यभावाच्चेति ॥ समाधानमलं बुद्धिरपूर्णका- मत्वमिति यावत् । न केवलमल्पशक्तित्वादिति चार्थः । जीवस्येति व- र्तते । सूत्रे तु ज्ञस्येति वर्तते । उपलक्षणमेतत् । समाधिभावाच्चेश्वर- स्य स्वातन्त्र्यमित्यपि द्रष्टव्यम् । चशब्द उक्तानुक्तहेतुसमुच्चायकः। अस्तूक्तहेतुभ्यः ईशजीवयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्यसिद्धिः । तावता नि- यमानियमयोः किंनिमित्तकत्वमुक्तं भवतीत्यत आह—अत इति । नियमानियमाविति शेषः । तथा च यत एवमीशजीवयोः स्वातन्त्र्य- पारतन्त्र्ये प्रतीयेते अतस्तयोस्ताभ्यां निमित्ताभ्यां कर्मणि नियमानि- यमौ प्रतिपत्तव्यावित्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु अत इत्यस्य 'यथा च तक्षो- भयथा' इति सूत्रेणान्वयमभिप्रेत्य अतोऽस्वातन्त्र्यप्रमाणेभ्यः कर्तृत्व- मानेभ्यश्च यथा च तक्षोभयथा व्यपदिश्यते एवं जीवोऽस्वतन्त्रः क- र्ता चेति व्यपदिश्यत इत्युक्तम् ॥ (११) ननु यदि जीवस्य न स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वम्, अपि तु ईश्वरे- च्छयैव, तर्हि कथं जीवः कर्तोच्यते, स्वतन्त्रः खलु कर्तेत्याशङ्कां परि- हरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—यथेति ॥ यथा च 'तक्ष्णो' वर्धकेः प्रा- सादकारयितृराजादिप्रेरितत्वं तत्कर्तृत्वं च अस्ति, एवं जीवस्यापि ईश्वरनियतत्वं घटादिकर्तृत्वं चास्त्वित्यध्याहारेण योजना । कारयितृ- नियतत्वं कर्तृत्वमित्यनेनोभयथेत्युक्तप्रकारद्वयं दर्शितम् । एवं जीव

[ अधि - १७. सू - ४१. ] दीपिकासहितम्. ६०९ यथा तक्षणः कारयितृनियतत्वं कर्तृत्वं च विद्यते एवं जीवस्यापि ॥ ४० ॥ ( १२ ) सू—ॐ ॥ परात्तु तच्छ्रुतेः ॥ ॐ ॥ ४१ ॥ सा च कर्तृत्वशक्तिः परादेव । ( १३ ) कर्तृत्वं करणत्वं च स्वभावश्चेतना धृतिः । यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ स्यापीत्यनेन चशब्दस्य दार्ष्टान्तिकसमुच्चयार्थत्वमभिप्रेति । केचित्तु- सूत्रे उभयथा चेति चशब्दसम्बन्धमभिप्रेत्य भाष्ये कर्तृत्वं चेत्युक्तमि त्याहुः । तन्न, तद्भाष्यस्योभयथेत्युक्तप्रकारद्वयसमुच्चयपरत्वेन चश ब्दार्थप्रदर्शकत्वाभावात् । तथा चेश्वराधीनेऽपि जीवे दृष्टान्तबलात्का रकाप्रयोज्यत्वरूपामुख्यस्वातन्त्र्यगर्भितकर्तृत्वव्यपदेशो युज्यत ए वेति भावः ॥ ( १२ ) ननु किं तक्षण इव जीवस्य कर्तृत्वशक्तिर्जीवाधीनैव, ईश्व राधीनत्वं तु वचनवेतनदानादिवत् । उत कर्तृत्वशक्तिरपीश्वराधी ना । यद्याद्यः तर्हीश्वरस्यैव कर्तृत्वमिति गतः पक्षः । द्वितीये न जीव स्य कर्तृत्वशक्तिरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—परादि ति ॥ सेति प्रकृतत्वोपपादकं, या शक्तिसूत्रे प्रकृता, या च तक्षकदृष्टा न्तेन उपपादिता सेत्यर्थः । चोऽप्यर्थः । कर्तृत्वेत्यतः प्राक् जीवस्येत्यु पस्कार्यम् । शक्तिरित्यनेन तदिति भिन्नपदस्यार्थ उक्तः । सामर्थ्यमि ति वक्तव्ये शक्तिरिति तच्छब्दपर्यायशब्देनार्थकथनम् । शक्तिसूत्र गतशक्तिशब्दविवक्षयेति ध्येयम् । केचित्तु—सूत्रे शक्तिरिति शेषः । तच्छ्रुतेरित्येकं पदं, तथा च ईशाधीनत्वेन श्रुतेरिति तदर्थ इत्याहुः । ‘परादेव’ परमात्मनः सकाशादागतैव तदधीनैव न जीवाधीनेत्यर्थः । अनेन सौत्रतुशब्दोऽवधारणार्थतया व्याख्यातः । तस्मान्नापसिद्धान्त इति वाक्यशेषः ॥ ( १३ ) कुत इत्यतस्तत्र हेतुत्वेन श्रुतेरित्येतद्योजयति—कर्तृत्वमि ति ॥ कर्तृत्वकरणत्वपदाभ्यां तच्छक्तिरुपलक्ष्यते । तत्राद्यं जीवस्य द्वितीयमिन्द्रियादेः । ‘स्वभावः’ प्रकृत्यादीनां परिणामादिः । अल्पज्ञ त्वाल्पशक्तित्वादिरूपो वा । ‘चेतना’ चेतसो व्याप्तिः ‘बहुस्मरणशक्ति स्तु चेतनेत्यभिधीयते’ इत्युक्तेश्चैतन्यं वा । ‘धृतिः’ देहादिधारण ७७

६१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] इति हि पैङ्गिश्रुतिः ॥ ४१ ॥ ( १४ ) सू—ॐ ॥ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावैयर्थ्या दिभ्यः ॥ ॐ ॥ ४२ ॥ ततोऽप्रयोजकत्वं शास्त्रस्य नापद्यते कृतप्रयत्नापेक्ष सामर्थ्यम् । आहत्य ' इमे' भावाः 'यत्प्रसादात्' यस्य परमात्मनोऽ नुग्रहादिच्छया सन्ति 'यदुपेक्षया' यत्कटाक्षाभावे न सन्ति इत्यर्थः। अनेनेश्वरस्य कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुं चास्ति सामर्थ्यम्, सङ्कल्पाभावा त् तथा न करोतीत्युक्तं भवति । अस्य यच्छब्दस्य तत्र प्रकृतेन त च्छब्देनान्वयः । 'हि' यतः श्रुतिरित्यस्य परादेवेति साध्येनान्वयः ॥ ( १४ ) नन्वस्मिन् पक्षेऽपि दोष उक्तः, यदि कर्तृत्वशक्तिरीश्वरा धीना तर्हि तस्यैव कर्तृत्वम्, न जीवस्य दारुप्रतिमावदन्याधीनस्येति पुनश्शास्त्रवैयर्थ्यमित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—कृते ति ॥ 'ततः' कर्तृत्वशक्तेरीश्वराधीनत्वादपि 'शास्त्रस्य' विधिनि षेधात्मकस्य 'अप्रयोजकत्वं' न विद्यते प्रयोजकं प्रयोजनं यस्य तस्य भावो वैयर्थ्य 'नापद्यते' न प्रसज्यते । कुतः ? 'ततः' तद्वैयर्थ्या चैव 'तत्प्रेरकत्वस्य' तस्येश्वरस्य जीवप्रेरकत्वस्य 'कृतप्रयत्नापेक्ष त्वात्' पूर्वकर्मप्रयत्नयोग्यतासापेक्षत्वादिति योजना । तत इत्यनेन विहितेति चतुर्थ्यन्तं पदं व्याख्यातम् । कृतेत्यादिना कृतेति हेतुसमर्प कशब्दो व्याख्यातः । तत्प्रेरकत्वस्येत्यनेन सूत्रे पूर्वसूत्रात्पर इति वि परिणतपदस्य द्वितीयान्तज्ञशब्दस्य चानुवृत्तिः प्रेरयतीत्यध्याहारः सू चितः । सूत्रे तुशब्दोऽवधारणेऽप्यर्थे चेत्यभिप्रेत्यादिशब्दार्थमाह—आ दिशब्देनेति । 'अवैषम्यादि' सङ्गृहीतमिति शेषः । अत्रादिशब्देनानैर्घृ ण्यं गृह्यते । अनेन—न ततोऽपि जीवशक्तेरीश्वराधीनत्वादपि शास्त्र स्य वैयर्थ्यमापद्यते । कुतो ? यतोऽयं परमात्मा 'विहितप्रतिषेधावैय र्थ्यादिभ्यस्तु' विधिनिषेधशास्त्रावैयर्थ्यायैव, न तु स्वस्य सहायार्थं, त था स्वस्य वैषम्यनैर्घृण्यपरिहाराय च 'कृतप्रयत्नापेक्षस्तु' जीवस्या नादिकर्मप्रयत्नसापेक्ष एव जीवं भोगे प्रेरयति, तद्योग्यतामपेक्ष्य तु क र्मणि, न तु तदनपेक्ष इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । अत एवोक्तं भार ततात्पर्यनिर्णये— एतानपेक्ष्यैव फलं ददामि.

[ अधि - १७. सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ६११ त्वात्तत्प्रेरकत्वस्य । आदिशब्देनावैषम्यादि । ( १५ ) पूर्वकर्मप्रयत्नं च संस्कारं चाप्यपेक्ष्य तु । ईश्वरः कारयेत्सर्वं तच्चेश्वरकृतं मतम् ॥ अनादित्वाददोषश्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः । इति भविष्यत्पर्वणि । तस्यैव सङ्कल्प इति स्वतन्त्रता ॥ इति ॥ अत्रायं चन्द्रिकोक्तो भावः—जीवस्य विधिवाक्यतदर्थज्ञाने तज्जन्य- साधनफलेच्छयोः साधनविषयककृतौ च भगवत्प्रेर्यत्वेऽपि न विधि- विषयत्वकर्मफलभाक्त्वयोरनुपपत्तिरिति न शास्त्रप्रवृत्तिवैयर्थ्यम् । राजभटायुत्पादितेच्छादिमतोऽपि त्रिवर्णादेर्विष्टिगृहीतस्य च सन्ध्यो- पासनादौ भारवहनादौ च विद्यादिदर्शनेन तद्वदेवास्वतन्त्रकर्तृता- मात्रेण तयोरुपपत्तेरिति । उक्तं हि गीताभाष्ये—अकर्तृकत्वेऽपि विधि- द्वारा ईशप्रसादादिच्छोत्पत्त्योक्तकारणैः कर्मद्वारा मोक्षो भवतीति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्यमिति । विवृतं चैतत्प्रमेयदीपे—जीवस्यापराधीनकर्- तृत्वाभावेऽपि स्वसम्बन्धितया विधिज्ञानस्येश्वरप्रसादायत्तोः कर्मै फलं चोद्दिश्येच्छाप्रयत्नयोरधिष्ठानादिकर्मकारणसन्निधानस्य कर्मसं- बन्धस्य तत्फलभाक्त्वस्य च विधिविषयताप्रयोजकस्य सत्त्वात्तस्य विधिविषयत्वोपपत्तिरिति । एतच्च प्रयोजकं नेश्वरमुक्तजीवजडेष्वस्ती- ति न तेषां विधिविषयत्वं किन्तु संसारिजीवस्येति चोक्तम् । यद्यपि वैषम्यादिपरिहारः पूर्वमेव वैषम्यसूत्रे कृतः । तथाऽपि स एव कर्तृत्व- शक्तेरीश्वराधीनत्वप्रयुक्तवैषम्यादिशङ्कापरिहारायेहादिशब्देन स्मार- यितुं पुनरुक्त इति न पौनरुक्त्यम् ॥ ( १५ ) सूत्रार्थे स्मृतिमाह—पूर्वेति ॥ ‘संस्कारो’ योग्यता । चश- ब्दौ परस्परसमुच्चये । तुशब्दोऽवधारणे । ‘सर्वं’ पुण्यपापादि कर्म जीवेन कारयति तत्करणाय तं प्रेरयतीत्यर्थः । यद्वा—कारयति भो- जयतीत्यर्थद्वयमपि विहितकारिणं पुण्यं भोजयति कारयति च पुण्यं, निषिद्धकारिणं दुःखं भोजयति पुनः पापं कारयति चेति तत्त्वप्रदीपो- क्तम् । नन्वीश्वरस्य जीवकर्मापेक्षया प्रेरकत्वे तस्य तत्कर्माकर्तृत्वं स्यादित्यत आह—तच्चेति । अपेक्ष्यं च कर्मेत्यर्थः । स्वयं साक्षात्तर्हि तत्प्रेरणे ईश्वरस्यापेक्ष्यकर्माभाव इत्यत आह—अनादित्वादिति । कर्म- णः कार्यकारणीभूतकर्मपरम्परायास्त्वनादित्वान्नापेक्ष्याभावकृतवैष-

६१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( १६ ) एतदेवं न चाप्येवमेतदस्ति न चास्ति च ॥ इति मो क्षधर्मे ॥ ४२ ॥ —::— १८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अंशा एव हीमे जीवाः अंशी हि परमेश्वरः । स्वयमंशैरिदं सर्वं कारयत्यचलो हरिः ॥ इति गौपवनश्रुतौ अंशत्वं जीवस्योपलभ्यते । म्यादिदोष इत्यर्थः । तर्हि कार्यकारणरूपाणां पूर्वपूर्वकर्मणामनन्तत्वा त्कथं तत्कारयितृत्वमीश्वरस्योपपद्यते इत्यत आह— पूर्णेति । तथाच हरेरमितशक्तित्वादनन्तकर्मकारयितृत्वं तस्य सम्भवत्येवेति न दोष इति भावः । भविष्यत्पर्वणि 'कृत' इति सूत्रार्थ उक्त इति शेषः ॥ ( १६ ) अधिकरणार्थे स्मृतिं चाह— एतदिति ॥ यतः 'एतत्' जी वस्य कर्तृत्वं 'एवं' प्रामाणिकं ईश्वरवत्स्वातन्त्र्येण चैतदेवं न, अत एतत्कर्तृत्वमस्वातन्त्र्येणास्ति स्वातन्त्र्यविवक्षया नास्तीति 'नान्यः कर्ता' इति श्रुतावुच्यते अत इत्यर्थः । इतीति । एवंरूपमोक्षधर्मवचने अधिकरणार्थ उक्त इत्यर्थः ॥ १७ ॥ इति कर्तृत्वाधिकरणम् ॥ —— १८. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे जीवविषये श्रुतिविरोधः परिह्रियते । तत्र जी वस्येश्वरांशत्वमनंशत्वं वेत्यनिर्णयपूर्वकपक्षमभिप्रेत्य विरुद्धश्रुतिद्वयरूप मनिर्णयकारणं दर्शयति— अंशा एव हीति ॥ 'इमे' प्रमिता जीवाः अंशा एव पितापुत्रादिसम्बन्धैः केवलं तदुपजीव्यत्वेन तच्छेषभूता एवेत्यर्थः । यद्वा— ततो न्यूनत्वे सति किञ्चित्तत्सदृशत्वरूपांशत्वोपे ता इत्यर्थः । न तु निरुक्तांशत्वरहिता इत्येवशब्दार्थः । एवेत्यनेनांशत्वा नंशत्वयोर्विकल्पोऽपि निरस्तः । हिशब्दौ उभयत्र प्रसिद्धिद्योतकौ । ननु जीवानामध्यंशत्वे कथं तर्हि हरिरंशेन जगत्सृजतीति व्यपदेश इ त्यत आह— स्वयमिति । साक्षादंशैरनिरुद्धाद्यैः 'सर्वं' जगत् 'कार यति' सृजतीत्यर्थः । तथा च स्वरूपांशविषयं तद्वचनम् । जीवास्तु भिन्नांशा इति न तेषां तद्विषयत्वमिति भावः । यद्वा— स्वयं साक्षाद्भि न्नांशैर्विरिञ्चादिजीवैः स्वपदादभ्रष्टत्वान्निर्विकारत्वाद्वाऽचलो हरिः सृ

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१३ ( २ ) नैवांशो न सम्बन्धो नापेक्ष्यो जीवः परस्य । तथापि तु यथायोगं फलदः प्रभुरेकराट् ॥ न नियम्यस्स कस्यापि स सर्वस्य नियामकः ॥ इति भाल्लवेयश्रुतौ । ष्ट्यादि कारयतीत्यर्थः ॥ ( २ ) एवमंशत्वश्रुतिमुदाहृत्यानंशत्वश्रुतिमुदाहरति — नैवेति ॥ सिद्धान्तरीत्याऽयं श्रुत्यर्थः—जीवः 'परस्य' परमात्मनः अंशो न भव ति, किन्त्वनंश एव । अनेन विकल्पो निरस्तः । कुत इत्यत आह—न सम्बन्ध इति । यतो लोकपितृत्वपोषयितृत्वादिरूपसम्बन्धरहितोऽत इत्यर्थः । ननु पितृत्वादिरूपसम्बन्धाभावेऽपि उपकर्तृत्वादिरूपसम्ब न्धः किं न स्यादित्यतो न सम्बन्ध इत्येतद्विवृणोति—नापेक्ष्य इति । जीवः परस्य 'अपेक्ष्यः' उपकर्ताऽपि न भवतीत्यर्थः । नन्वत्र परश ब्दो नेश्वरपरः, किन्तु जीवान्तरपर इत्याशङ्कां वाक्यशेषोदाहरणेन प रिहरति—तथाऽपीति । यद्यप्येवं, तथाऽपीश्वरस्य जीवेनानुपकृत त्वेऽपि स ईशः सर्वस्य जीवजातस्य 'यथायोगं' योग्यतामनतिक्र म्य तामपेक्ष्य स्वर्गमोक्षादिफलदो भवत्येव । योग्यतापेक्षायां स्वात न्त्र्यभङ्ग इत्यत उक्तम्—'एकराट्' स्वतन्त्र इति । तत्कथमित्यतः— प्रभुः समर्थ इत्याह । तथा च स्वाधीनयोग्यतापेक्षायां न स्वातन्त्र्य हानिरिति भावः । अनेन जीवस्यानुपकर्तृत्वमीश्वरस्य तु उपकर्तृत्व मेवेत्युक्तं भवति । नन्वस्त्वीश्वरः उपकर्ता, तथाऽपि लोके स्वामिभृ त्यादेरन्योन्योपकार्योपकारकभावदर्शनात्तद्वदीश्वरस्यापि कदाचित् जीवोपकार्यत्वं किं न स्यादित्यत आह—न नियम्य इति । 'सः' ई श्वरः केनाप्युपकार्यो न भवतीत्यर्थः । अनेनानंशत्वश्रुतिः जीव उपक र्त्तव्य एव, न तूपकर्ता, ईश्वरस्तु उपकर्तैव न तूपकर्तव्य इत्यभिप्राया, भिन्नांशत्वनिषेधपरा वा, एवमसम्बन्धश्रुतिरपीश्वरस्य लोकपितृत्व त्पोषकत्वाभावाभिप्राया, तथाऽनपेक्ष्यत्वश्रुतिरपि परमात्मनः उपकार्य त्वाभावाभिप्रेत्येत्युक्तं भवति । पूर्वपक्षी तु जीवा अंशा एव, जीवोऽनं श एवेति आपाततो विरुद्धसावधारणश्रुतिद्वयदर्शनेनानिर्णयं मन्यते। श्रुतावित्यस्यानंशत्वं जीवस्योपलभ्यते प्रतीयत इत्यनुषक्तवाक्येना न्वयः ॥

६१४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] ( ३ ) अतो ब्रवीति — सू—ॐ ॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवा- दित्वमधीयत एके ॥ ॐ ॥ ४३ ॥ ( ३ ) अथ सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—अत इति ॥ यत एवं श्रुतिद्वये विरुद्धोक्तिस्संशयबीजमस्ति, अतस्तत्परिहारार्थमन्यत रकोटिनिर्णयरूपसिद्धान्तमाह सूत्रकार इत्यर्थः। सौत्रहेतुव्याख्यानाय नानाव्यपदेशान् दर्शयति—मां रक्षत्विति। 'विभुः' हरिः। अहमित्युक्त स्य जीवस्य स्पष्टं परमात्मपुत्रत्वप्रतिपादकत्वादौ स्मृत्युदाहृत्याथ श्रुतिरूपव्यपदेशं दर्शयति—अव इति। अव इत्येकदेशग्रहणेनास्य ब्र ह्मापरत्वस्फोरकः 'कवीयमानः क इह प्रवोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजा तम्' (ऋ.१-१६४-१८.) इत्युत्तरभागोऽपि ग्राह्यः। इत्यादिनेति। एतदादि वाक्येन जीवस्य पितृत्वपुत्रत्वादिरूपनानाप्रकारेण परमात्मसम्बन्धि त्वोक्तेरित्यर्थः । ज्ञपदानुवृत्त्या प्रतिज्ञावाक्यं दर्शयति—अंश इति । अत्रांशत्वं द्विविधम् । उपजीवकत्वरूपतच्छेषत्वं तन्न्यूनत्वे सति त त्सदृशत्वं चेति । अत एवोभयविधांशत्वमभिप्रेत्य सादृश्यं चांशताऽ स्तित्यनुव्याख्यानं चशब्दात्तदधीनत्वं चेति सुधा च प्रवृत्ता। अत्राद्ये अंशत्वे साध्ये अन्यथाऽपीत्यंशसहितो नानाव्यपदेशादित्यंशो हेतुः त त्रान्यथेत्यस्योपजीव्यत्वराहित्येन व्यपदेशादित्यर्थः। इदं च विशेषणं परमात्मनि व्यभिचारपरिहारकम् । न च पूर्वत्राप्यन्यथेत्यस्यान्वये ज्ञापकाभावः। 'नासौ' इत्यादिनानाव्यपदेशविरुद्धासम्बन्धप्रतिपाद कांगोदाहरणस्यैव ज्ञापकत्वात् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यापत्तेः । अत एव चान्यथा चेत्युभयत्रान्वयज्ञापकचशब्दप्रयोगः । न च चशब्दो वक्ष्य माणाभेदसमुच्चायक एवास्तु, न सम्बन्धसमुच्चायकोऽपीति वाच्यम् । तस्यापिशब्देनैव लाभात् । अत एवाभेदेनापीति भाष्ये अपिशब्दः। न च नानाव्यपदेशाख्योक्तहेतुसमुच्चायकोऽपिरिति वाच्यम्। एकेनैवोभ यलाभात् । टीकायां सुधायां चान्यथेत्यस्य वक्ष्यमाणेन सम्बन्धोक्ति रपि वक्ष्यमाणेनापि सम्बन्धाभिप्रायिका, न तु पूर्वत्रासम्बन्धाभिप्रा यिका। न च तत्सम्बन्धित्वरूपांशत्वे सम्बन्धाभावव्यपदेशस्यापि हे तुत्वेऽनंशत्वश्रुतेर्गतिं चाहेत्युत्तरभाष्यविरोधः, तत्रासम्बन्धश्रुतेः गत्य नुक्तेरिति वाच्यम् । तद्भाष्यस्य भेदाभेदव्यपदेशप्रयुक्तांशत्वप्रतियो ग्यनंशत्वविषयत्वेनासम्बन्धरूपानंशत्वविषयत्वाभावात् । अत एव अ

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१५ मां रक्षतु विभुर्नित्यं पुत्रोऽहं परमात्मनः । ‘अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण’ (ऋ.१-१६४-१८.) ‘यस्तद्वेद सपितुष्पिताऽसत्’ (म. हाना.१-१४.) ‘यस्ता विजानात्स पितुष्पिताऽसत्’ सम्बन्धश्रुतेरुपकर्तृत्वाभावविषयत्वेनाद्यसूत्रभाष्य एव गतेरुक्तत्वान्न तद्विरोधोऽस्त्वश्रुतेर्न वा पौनरुक्त्यम् । द्वितीये अंशत्वे साध्ये तूत्तरत्रा प्यन्वितेनान्यथाचापीत्यंशसहितेन दाशकितवादीत्यादिनोक्तो हेतुर्यो ज्यः । हेत्वन्तरेणैतत्समर्थयत इति टीकायां एतच्छब्दोऽप्यंशत्वसामा न्यपर इति चन्द्रिकाकाराः । भावबोधकारास्तु अत्र तदधीनत्वे सति तत्सादृश्यमंशत्वं परमात्मनः पुत्रत्वं पुन्नाम्नो नरकात्त्राणकर्तृत्वेन जीव नियामकत्वरूपमेव । जीवस्य परमात्मपितृत्वमपि तज्ज्ञानेन तत्संरक्ष्यत्वे न तदधीनत्वमेव । तत्र तदधीनत्वरूपसम्बन्धित्वांशे नानाव्यपदेशो हेतुः। तत्सदृशत्वांशे तु अन्यथाचापीत्यादिः हेतुः । अन्यथा चापीत्यत्रत्यच शब्दो वक्ष्यमाणभेदव्यपदेशसमुच्चायकः । अपिशब्दस्तु भेदाभेदव्यप देशाख्यहेतोर्नानाव्यपदेशरूपपूर्वोक्तहेतुना सह समुच्चयार्थः । यथा च ‘अन्यः परोऽन्यो जीवः’ ( पाराशर्या ) इत्यंशोऽन्यथाशब्दोक्तभेदव्यपदे शः । तथा ‘नासावस्य कुतश्चन’ ‘नायं तस्यापि कश्चन’ इत्यंशोऽपि । ‘असौ’ परमात्मा ‘अस्य’ जीवस्य ‘कुतश्चन’ केनापि प्रकारेणो पकर्तव्यो न, किन्तूपकर्तैव। ‘अयं’ जीवोऽपि तस्य परमात्मनः कश्चनो पकर्ता न, किन्तूपकर्तव्य एवेति जीवपरमात्मनोः सदोपजीव्योपजीव कत्वकथनेन भेदव्यपदेश एव नासम्बन्धव्यपदेशः । हेत्वन्तरेणैतत्स मर्थयत इति टीकाऽप्यंशत्वान्तर्गततदधीनत्वसाधकनानाव्यपदेशरूप हेत्वपेक्षया हेत्वन्तरेण तदन्तर्गततत्सदृशत्वांशं साधयतीत्यभिप्रायके त्याहुः । ‘अवः परेण’ इति ऋङ्मन्त्रे तृतीया पञ्चम्यर्थे । जात इति उ च्यत इति ब्रह्मेति च शेषः । अधीतस्याधिक्येनेत्यर्थः । प्रे

(ऋ० १-१६४ - १६.) 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया' (मु.३-१-१०.) इत्यादिना नानाव्यपदेशादंशो जीवः । दुर्लभमित्याह - कवीयमान इति । 'इह' लोके 'कवीयमानः' सर्वज्ञ कल्पः तत्त्वेनाभिमतः को नु को वा इह प्रजासु ब्रह्म प्रावोचत् न कोऽ पि । तथा 'कुतः' कस्य च 'देवं' देवसम्बन्धि परब्रह्मविषयं 'मनो' ज्ञानमाधिक्येन समुत्पन्नम् । न कस्यापीत्यर्थः । तथा च परमात्मज्ञान वद्देवदत्तादिज्ञानस्य दुर्लभत्वाभावान्न तज्ज्ञातृषु तत्पितृत्वादिव्यपदे शप्रसङ्ग इति भावः । तत्त्वप्रदीपे तु योऽवरोऽस्य स्वस्य जगतो वा पि तरं यथावद्वेद् 'परेण' परमात्मप्रसादेन, न तु स्वतः स तु जीवः प रो भवति । अनेन परमात्मनाऽवरभूतेन निमित्तेनावरभूतपरमात्मप्रसा देनेति यावत् । कथं परमात्मनोऽवरत्वं ? दर्शनक्रममपेक्ष्य, जीवः स्व स्वरूपदर्शनानन्तरं हि भगवन्तं पश्यति । तथा चान्ते दृश्यमानत्वाद वरत्वमिति व्याख्यातम् । 'त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पिता सत्' (मंहा. १-१-४.) इति तैत्तिरीयश्रुतेरयमर्थः । यस्य 'त्रीणि पदानि' स्वरूपाणि नारायणवासुदेववैकुण्ठाख्यानि गूहित त्वात् 'गुहासु' श्वेतद्वीपादिषु निहितानि । तद्ब्रह्म यो वेद 'सः' जी वः 'पितुः' जगत्पितुः ब्रह्मणः पिता 'असत्' अभवदित्यर्थः ॥ स्त्रियः सतीस्तां उमे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमाचिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पिताऽसत् ॥ इति ऋङ्मन्त्रस्यायमर्थः—'सतीः' सत्यः निर्दुष्टाः स्त्रियः स्त्रीलिङ्ग शब्दवाच्याः 'मे' मदुपास्याः या भगवन्मूर्तयः 'तां उ' तानेव ता ए व 'पुंसः' परमपुरुषानाहुः । वेदादयो या देवतेत्यादिस्त्रीलिङ्गशब्दैः प्रतिपादयन्ति ता एव पुरुषादिपुल्लिङ्गशब्दैरपि प्रतिपादयन्तीति भा वः । विधेयविवक्षया तान् पुंस इति पुल्लिङ्गप्रयोगः । योऽधिकारी ताः 'पश्यत्' पश्यति स चक्षुष्मान् । यो 'न विचेतत्' न विजानाति सोऽन्धः । यो भगवन्मूर्तीः पश्यति जीवः तच्चक्षुरेव सफलं तदन्यन्नि ष्फलमविद्यमानप्रायमेवेति भावः । 'यः कविः' सर्वज्ञो भगवत्पुत्रोऽ पि विरिञ्चः 'स ईं' स एव 'आ' समन्तात्सम्यक् 'चिकेत' जानाति । यश्च 'ताः' मूर्तयो 'विजानात्' व्यजानात् विजानाति सः 'पितुः' जगत्पितुः विष्णोरभिव्यञ्जकत्वान्निमित्तात् 'पिता' जनकः 'असत्' भवेदिति । म इत्यस्मच्छब्देन दीर्घतमा नाम ऋषिः गृह्यते । अस्य स

[ अधि - १८. सू - ४३. ] दीपिकासहितम्. ६१७ ( ४ ) तथा च पाराशर्यायणश्रुतिः— अंशो ह्येष परस्य योऽयं पुमानुत्पद्यते च म्रियते च नाना ह्येनं व्यपदिशन्ति । पितेति पुत्रेति भ्रातेति सखे ति च, इति । ( ५ ) 'अन्यः परोऽन्यो जीवो नासावस्य कुतश्चन । नायं त दृष्टत्वात् । तत्त्वप्रदीपे तु याः 'सतीः' निर्दुष्टाः स्त्रियो वेदाभिमानिन्य स्तान् परमपुरुषानाहुः वेदादिशब्दैर्ज्ञानिनः, श्रुतिरित्यादिस्त्रीलिङ्गश ब्दवाच्या एव मद्दृष्टाः वेदाभिमानिदेवताः वेद इत्यादिपुंलिङ्गशब्दवा च्यानाहुरिति यावत् । अभिमानिन्यपेक्षया चायं व्यपदेशः । 'अक्षण्वा न्' ज्ञानदृष्टिमानेव तान् पश्यति नाज्ञानी । यः कविः 'पुत्रो' ब्रह्मा स एव 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' ( श्वे. ६-१८. ) इति श्रुतेः । 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये' इत्यादिस्मृतेश्च । 'आ' समन्ताद्वेद यः तानि छन्दांसि विशिष्टत्वेन जानाति साक्षाद्विष्णुवाचकत्वेन सः 'पि तुः' विष्णोः पिता भवति । व्यञ्जकत्वाच्छन्दसां तज्ज्ञत्वात्पुरुषस्येति भाव इति वेदाभिमानिदेवतापरतया व्याख्यातम् । 'द्वा सुपर्णा' इत्या थर्वणश्रुतिस्तु द्युभ्वाद्यधिकरणे व्याख्याता ॥ ( ४ ) यन्नानाव्यपदेशादंशो जीव इति सूत्रकृदाह, तत्र श्रुतिं चा ह—तथा चेति ॥ चशब्दो भिन्नक्रमः । न केवलं सूत्रकृतैव नानाव्यप देशेनांशत्वं साधितम्, किन्तु श्रुत्याऽपीति चशब्दार्थः । तां श्रुतिं पठ ति—अंश इति । हिशब्दः प्रसिद्धौ । एष इति क इत्यपेक्षायामाह— य इति । तथा च य उत्पत्तिनाशवान्पुरुषः प्रसिद्धोऽयं जीवः परमा त्मनोंश इति प्रतिज्ञार्थः । चशब्दौ परस्परसमुच्चये । कुत इत्यत आ ह—नानेति । हि यतः 'एनं' जीवं परस्य पितेत्यादिनानाप्रकारेण व्य पदिशन्ति वेदा अत इत्यर्थः । इतिशब्दाः प्रकारवचनाः । चशब्दो द्वि र्गृहीतः सर्वत्रान्वितः प्रकाराणां परस्परसमुच्चयमाह । इतीत्यस्य इ ति पाराशर्यायणश्रुतिरिति पूर्वेणान्वयः ॥ ( ५ ) हेत्वन्तरेणांशत्वं समर्थयते—अन्यथेति ॥ तमंशं व्याख्या ति—अन्य इति । टीकायामन्य इतीति प्रायिकः पाठः । अन्यथेतीति पाठः सूत्रांशप्रतीकग्रहणरूपः स्वरसः । ' अन्यथा च' वक्ष्यमाणाभे ७८

३१८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] स्यापि कश्चन' इत्यन्यथा च कौषारयणश्रुतिः । (६) 'ब्रह्म दाशा ब्रह्म कितवाः, ब्रह्मैवेमे दाशाः' इत्यभेदेना प्येकेऽधीयते । (७) तथा चाग्निवेश्यश्रुतिः—'अंशो ह्येष परस्य भिन्नं ह्ये तमधीयिरे अभिन्नं ह्येनमधीयिरे' इति । (८) वाराहे च— दापेक्षया परमात्मभिन्नत्वेनेति यावत् । श्रुतिरित्‍यनन्तरं एनं व्यप दिशतीति शेषः । चशब्दार्थः प्रागेवोक्तः । इयं च श्रुतिः नासावि त्यस्य वैय्यर्थ्यपरिहाराय भेदे असम्बन्धे च प्रमाणम् । अर्थस्तु प्रागे वोक्तः ॥ (६) भेदप्रतियोग्यभेदव्यपदेशं दर्शयति—ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मैवेमे दाशा इत्युपसंहारस्थं वाक्यान्तरं शाखान्तरस्थं वा । यद्वा—ब्रह्मैवे मे दासा इत्यादिपदार्थपरश्रुतिवाक्योदाहरणम् । अत्र ये दाशाः नौ तारकाः कैवर्ताः ते, ये च 'कितवाः' द्यूतकृतः, ये चामी 'दासाः' स्वामिष्वात्मानं उपक्षिपन्तः ते सर्वेऽपि ब्रह्मैवेति दाशकितवायुद्दे शेन ब्रह्माभेदो विधीयत इत्यस्याभेदव्यपदेशोपपत्तिरिति भावेन दाश कितवादित्वमित्यस्य तात्पर्यार्थमाह—अभेदेनापीति । न केवलं 'अ न्यः परः' इति भेदेन, किन्त्वभेदेनापीत्यपिशब्दार्थः । अधीयत इत्यन न्तरं ब्रह्मसूक्ते आथर्वणिका इति शेषः। तथा चैतच्छ्रुतिद्वये जीवेशयो र्भेदाभेदोक्तेरन्यतरश्रुतिबाधस्य चायोगात् साक्षाद्भेदाभेदयोश्च विरो धादनुपपत्तेः श्रुतिद्वयान्यथानुपपत्त्या भेदमङ्गीकृत्याभेदस्थाने अंश त्वं च वक्तव्यमिति भावः ॥ (७) नानाव्यपदेशहेतुनांशत्वसाधनस्य यथा श्रुतिसमाख्योक्ता, तथा भेदाभेदोक्त्यन्यथानुपपत्त्याऽप्यंशो जीव इत्यत्रापि श्रुतिसमा ख्यामाह—तथाचेति ॥ अन्यथेत्यादिना यथा सूत्रकृदाह, तथा श्रुति रप्याहेत्यर्थः । तां श्रुतिमुदाहरति—अंश इति । आद्यो हिः प्रसिद्धौ । 'एषः' जीवः परस्य 'अंशः' ततोऽन्यूनत्वे सति तत्सदृशत्वरूपांशत्व वानिति प्रतिज्ञार्थः । द्वितीयतृतीयहिशब्दौ भेदाभेदव्यपदेशयोरुभ योरपि हेतुत्वज्ञापकौ । तथाचैनं जीवं परस्य सकाशाद्यतो भिन्नमभि न्नं चाधीयिरे शाखिनः अत इत्यर्थः ॥ (८) समस्तसूत्रार्थे स्मृतिं चाह—वाराहे चेति ॥ न केवलं सू

uraणवचनेऽप्युक्तमित्यर्थः: Why "किन्तु"? "X उक्तमिदं, किन्तु 'वाराहे' वराहपुराणवचनेऽप्युक्तमित्यर्थः ।" Wait, if it is: "वेदैः इत्यनेन श्रुतावेव उक्तमिदं..." Wait, could it be: श्रुतावेव उक्तमिदं? Let's look at the letters again: First letter: Look at प्रinपुत्रेत्यादिना(L8),प्रकारे(L9),प्रतिपाद्यते(L11):प्रhas aपshape with a diagonal slash down-left. Does letter 1 of L7 have a diagonal slash down-left? YES, it has a diagonal slash down-left! Wait, but does it have a loop at the top? Look atअin line 10:असम्बन्धित्वे. Look at अin line 17:अतोऽस्य. In line 7: Wait, is the first letter अ? No, look at: अhas a distinct shape. Wait, what aboutउक्तैव? Wait, what about प्रकृतेऽप्युक्तमिदं? Wait, could it be: प्रकृतौ उक्तमिदं? Wait, could the word be प्रकृ