रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
४९६ | रघुवंशमहाकाव्ये
आदिदेशाथ शत्रुघ्नं तेषां क्षेमाय राघवः ।
करिष्यन्निव नामास्य यथार्थमरिनिग्रहात् ॥ ६ ॥
अन्वयः—अथ तेषां क्षेमाय राघवः शत्रुघ्नम् आदिदेश, अस्य नाम अरिनिग्रहात् यथार्थं करिष्यन् इव ।
आदिदेशेति । अथ तेषां मुनीनां क्षेमकरणाय राघवो रामः शत्रुघ्नमादिदेश । अत्रोत्प्रेक्षते—अस्य शत्रुघ्नस्य नामारिनिग्रहाच्छत्रुहननाद्धेतोः यथाभूतार्थो यस्य तद्यथार्थं करिष्यन्निव । शत्रून्हन्तीति शत्रुघ्नः । “अमनुष्यकर्तृके च” इति चकारात्कृतघ्नशत्रुघ्नादयः सिद्धा इति दुर्गसिंहः । पाणिनीयेऽपि बहुलग्रहणाद्येष्टसिद्धिः । “कृत्यल्युटो बहुलम्” इति ।
भाषार्थ—इसके बाद राम ने उन मुनियों के कल्याण के लिए शत्रुघ्न को आदेश दिया, मानों शत्रुघ्न के हाथों से लवणासुर शत्रु का संहार कराकर उनका शत्रुघ्न नाम यथार्थ करा देना चाहते हों ॥ ६ ॥
रामस्य स्वयमप्रयाणे हेतुमाह—
यः कश्चन रघूणां हि परमेकः परन्तपः ।
अपवाद इवोत्सर्गं व्यावर्तयितुमीश्वरः ॥ ७ ॥
अन्वयः—हि परन्तपः रघूणां यः कश्चन एक अपवादः उत्सर्गम् इव परं व्यावर्तयितुं ईश्वरः ।
य इति । हि यस्मात् पराञ्छत्रूंस्तापयतीति परन्तपः । “द्विषत्परयोस्तापे” इति खच्प्रत्ययः । “खचि ह्रस्वः” इति ह्रस्वः । रघूणां मध्ये यः कश्चनेकः अपवादो विशेषशास्त्रमुत्सर्गं सामान्यशास्त्रमिव परं शत्रुं व्यावर्तयितुं बाधितुमीश्वरः समर्थः । अतः शत्रुघ्नमेवादिदेशेति पूर्वेणान्वयः ।
भाषार्थ—जिस प्रकार व्याकरण शास्त्र के अनुसार कोई अपवाद सूत्र उत्सर्ग को रोक देने में समर्थ होता है उसी प्रकार शत्रु को दबाने वाला रघुवंशियों में कोई भी एक ही पुरुष शत्रु को पराजित करने के लिए समर्थ होता है ॥ ७ ॥
अग्रजेन प्रयुक्ताशीस्ततो दाशरथी रथी ।
ययौ वनस्थलीः पश्यन्पुष्पिताः सुरभीरमीः ॥ ८ ॥
अन्वयः—ततः अग्रजेन प्रयुक्ताशीः रथी अमीः दाशरथिः पुष्पिताः सुरभीः वनस्थलीः पश्यन् ययौ ।
पञ्चदशः सर्गः । ४९७
अग्रजेनेति । ततोऽग्रजेन रामेण प्रयुक्ताशीः कृताशीर्वादो रथी रथिकोऽभी-निर्भीको दाशरथिः पुष्पाणि संजातानि यासां ताः पुष्पिताः सुरभीरामोदमानाः वनस्थलीः पश्यन्ययौ ।
भाषार्थ—इसके बाद बड़े भाई से आशीर्वाद पाकर दशरथकुमार शत्रुघ्न रथ पर सवार होकर निर्भयतापूर्वक विकसित पुष्पवाली सुगन्धित वनस्थली की छटा देखते हुए चल पड़े ॥ ८ ॥
रामादेशादनुगता सेना तस्यार्थसिद्धये ।
पश्चादध्ययनार्थस्य धातोरधिरिवाभवत् ॥ ९ ॥
अन्वयः—रामादेशात् अनुगता सेना तस्य अध्ययनार्थस्य धातोः पश्चात् अधिः इव अर्थसिद्धये अभवत् ।
रामेति । रामादेशादनुगता सेना तस्य शत्रुघ्नस्य अध्ययनमर्थोऽभिधेयो यस्य तस्य धातोः 'इङ् अध्ययने' इत्यस्य धातोः पश्चादधिरुपसर्ग इव अर्थसिद्धये प्रयोजनसाधनायेत्येकत्र, अन्यत्राभिधेयसाधनाय अभवत् । 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु' इत्यमरः । यथा 'इङिकावध्युपसर्गं न व्यभिचरतः' इति न्याये नाध्युपसर्गं स्वयमेवार्थसाधकस्य धातोः सन्निधिमात्रेणोपकरोति सेनापि तस्य तद्वदिति भावः ।
भाषार्थ—राम की आज्ञा से शत्रुघ्न के पीछे चलती हुई सेना वैसे ही व्यर्थ थी जैसे अध्ययनार्थ इङ्-धातु में लगा हुआ अधि उपसर्ग, क्योंकि इङ् का ही अर्थ अध्ययन होता है, अधि उपसर्ग वहाँ व्यर्थ है । उसी प्रकार सेना के बिना भी शत्रुघ्न लवणासुर को अकेले जीत सकते थे उनके साथ सेना जाती या ना जाती ॥ ९ ॥
आदिष्टवर्त्मा मुनिभिः स गच्छंस्तपतां वरः ।
विरराज रथप्रष्ठैर्वालखिल्यैरिवांशुमान् ॥ १० ॥
अन्वयः—रथप्रष्ठैः मुनिभिः आदिष्टवर्त्मा गच्छन् तपतां वरः सः वालखिल्यैः अंशुमान् इव, विरराज ।
आदिष्टेति । रथप्रष्ठै रथाग्रगामिभिः । “प्रष्ठोऽग्रगामिनी” इति निपातः । मुनिभिः पूर्वोक्तैरादिष्टवर्त्मा निर्दिष्टमार्गो गच्छंस्तपतां देदीप्यमानानां मध्ये वरः स शत्रुघ्नः वालखिल्यैर्मुनिभिरंशुमान्सूर्य इव विरराज । तेऽपि रथप्रष्ठा इत्यनुसंधेयम् ।
भाषार्थ—जिस प्रकार रथ पर चढ़े हुए तेजस्वी श्रेष्ठ सूर्य को वालखिल्य नाम के मुनि लोग आगे मार्ग दिखाते चलते हैं उसी प्रकार रथ पर बैठे हुए
३२ र० सम्पू०
| ४९८ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
तेजस्वियों में श्रेष्ठ रथ पर चढ़े हुए शत्रुघ्न को भी मुनिलोग आगे-आगे मार्ग दिखलाते चलते थे ॥ १० ॥
तस्य मार्गवशादेका बभूव वसतिर्यतः ।
रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने ॥ ११ ॥
अन्वयः—यतः तस्य मार्गवशात् रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने एका वसति बभूव ।
तस्येति । यतो गच्छतः । इण्धातो शतृप्रत्ययः । तस्य शत्रुघ्नस्य मार्गवशा-द्रथस्वन उत्कण्ठा उद्ग्रीवा मृगा यस्मिंस्तस्मिन्वाल्मीकीये वाल्मीकिसम्बन्धिनि । "वृद्धाच्छः" इति छप्रत्ययः । तपोवन एका वसती रात्रिर्बभूव । तत्रैकां रात्रि-मुषित इत्यर्थः । 'वसती रात्रिवेश्मनोः' इत्यमरः ।
भाषार्थ—मार्ग में जाते हुए शत्रुघ्न की पहली रात महर्षि वाल्मीकि जी उस आश्रम में बीती जहाँ के मृग उनके रथ के शब्द को सुनकर बड़े प्रेम से उधर देखने लग गये थे ॥ ११ ॥
तमृषिः पूजयामास कुमारं क्लान्तवाहनम् ।
तपःप्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिः ॥ १२ ॥
अन्वयः—क्लान्तवाहनं तं कुमारं ऋषि तपः प्रभावसिद्धाभिः विशेषप्रति-पत्तिभिः पूजयामास ।
तमिति । क्लान्तवाहनं श्रान्तयुग्यं तं कुमारं शत्रुघ्नम् षिवल्मीकिस्तपःप्रभाव-सिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिरुत्कृष्टसम्भावनाभिः आसनशयनपानादिभिः पूजयामास ।
भाषार्थ—शत्रुघ्न के घोड़े आदि थक गये थे इसीलिए रुकना आवश्यक हो गया । महर्षि वाल्मीकि जी ने अपनी तपस्या के प्रभाव से आतिथ्य सत्कार की सब सामग्री जुटाकर शत्रुघ्न का बड़ा सत्कार किया ॥ १२ ॥
तस्यामेवास्य यामिन्यामन्तर्वत्नी प्रजावती ।
सुतावसूत सम्पन्नौ कोशदण्डाविव क्षितिः ॥ १३ ॥
अन्वयः—तस्याम् एव यामिन्यां अस्य अन्तर्वत्नी प्रजावती क्षितिः सम्पन्नौ कोशदण्डौ इव सुतौ असूत ।
तस्यामिति । तस्यामेव यामिन्यां रात्रावस्य शत्रुघ्नस्य अस्तीत्यन्तर्वत्नी गर्भिणी । 'अन्तर्वत्नी च गर्भिणी' इत्यमरः । "अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्" इति ङीप् नुगागमश्च । प्रजावती भ्रातृजाया सीता क्षितिः सम्पन्नौ समग्रौ कोशदण्डाविव सुतावसूत ।
पञ्चदशः सर्गः [४९९]
**भाषार्थ—**उसी रात को इस शत्रुघ्न की गर्भवती भाभी सीता ने दो तेजस्वी पुत्रों को उसी प्रकार उत्पन्न किया, जिस प्रकार पृथ्वी अपने राजा के लिए समृद्ध धन और सेना उत्पन्न करती है ॥ १३ ॥
सन्तानश्रवणाद् भ्रातुः सौमित्रिः सौमनस्यवान् ।
प्राञ्जलिर्मुनिमामन्त्र्य प्रातर्युक्तरथो ययौ ॥ १४ ॥
**अन्वयः—**भ्रातुः सन्तानश्रवणात् सोमनस्यवान् सोमित्रिः प्रातः युक्तरथः ( सन् ) प्राञ्जलिः मुनिम् आमन्त्र्य ययौ ।
सन्तानेति । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य सन्तानश्रवणाद्धेतोः सौमनस्यवान्प्रीतिमान्सौमित्रिः शत्रुघ्नः प्रातर्युक्तरथः सज्जरथः सन् प्राञ्जलिः कृताञ्जलिर्मुनिमामन्त्र्यापृच्छ्य ययौ ।
**भाषार्थ—**भाई रामचन्द्र जी के पुत्र होने की बात सुन कर शत्रुघ्न बड़े प्रसन्न हुए और अगले दिन सुबह हाथ जोड़कर वाल्मीकि मुनि से आज्ञा लेकर रथ पर चढ़कर आगे बढ़े ॥ १४ ॥
स च प्राप मधूपघ्नं कुम्भीनस्याश्च कुक्षिजः ।
वनात्करमिवादाय सत्त्वराशिसुपस्थितः ॥ १५ ॥
**अन्वयः—**स च मधूपघ्नं प्राप कुम्भीनस्र्याः कुक्षिजः च वनात् करम् इव सत्त्वराशिम् आदाय उपस्थितः ।
स चेति । स शत्रुघ्नश्च मधूपघ्नं नाम लवणपुरं प्राप । कुम्भीनसी नाम रावण-स्वसा तस्याः कुक्षिजः पुत्रो लवणश्च वनात्करं बलिमिव सत्त्वानां प्राणिनां राशि-मादायोपस्थितः प्राप्तः ।
**भाषार्थ—**जिस समय शत्रुघ्न मधूपघ्न नगर में पहुँचे उसी समय रावण की बहन कुम्भीनसी का पुत्र लवणासुर बहुत से पशुओं को मारकर इस प्रकार लौटा चला आ रहा था मानो वन ने उसे यह भेंट दी हो ॥ १५ ॥
धूमधूम्रो वसागन्धी ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः ।
क्रव्याद्गणपरीवारश्चिताग्निरिव जङ्गमः ॥ १६ ॥
**अन्वयः—**धूमधूम्रः वसागन्धी ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः क्रव्याद्गणपरीवारः ( अतएव ) जंगमः चिताग्निरिव ( स्थितः ) ।
धूमेति । किम्भूतो लवणः ? धूम इव धूम्रः कृष्णलोहितवर्णः । 'धूम्रन्धूमलो कृष्णलोहिते' इत्यमरः । वसागन्धो हृन्मेदोगन्धः सोऽस्यास्तीति वसागन्धी । 'हृन्मेदस्तु वपा वसा' इत्यमरः । ज्वाला इव बभ्रवः पिशङ्गाः शिरोरुहः केशा यस्य स तथोक्तः । 'विपुले नकुले विष्णो बभ्रुः स्यात्पिङ्गले त्रिषु' इत्यमरः । क्रव्यं
५०० रघुवंशमहाकाव्ये
मांसमदन्तीति क्रव्यादो राक्षसाः तेषां गण एव परीवारो यस्य स तथोक्तः । अत एव जङ्गमश्चरिष्णुश्चिताग्निरिव स्थितः कृशानुपक्षे धूम्रधूम्रवर्णा ज्वाला एव शिरोरुहाः । क्रव्यादा गृध्रादयः इत्यनुसंधेयम् ।
**भाषार्थ—**धूँएं के समान काला उसका रङ्ग था उसकी देह से चर्बी की गन्ध निकल रही थी अग्नि की लपटों के समान उसके बाल विखरे हुए थे और कच्चे मांस के खानेवाले राक्षस उसके चारों ओर चल रहे थे । इस प्रकार वह उस चिता की अग्नि के समान लग रहा था और जिसके आस-पास कुत्ते और गीध आदि मांस भक्षी पशु पक्षी घूम रहे हों ॥ १६ ॥
अपशूलं तमासाद्य लवणं लक्ष्मणानुजः ।
रुरोध संमुखीनो हि जयो रंध्रप्रहारिणाम् ॥ १७ ॥
**अन्वयः—**लक्ष्मणानुजः अपशूलं तं लवणम् आसाद्य रुरोध हि रन्ध्रप्रहारिणां जयः सम्मुखीनः (भवति) ।
अपशूलमिति । लक्ष्मणानुजः शत्रुघ्नोऽपशूलं शूलरहितं तं लवणमासाद्य रुरोध । तथा हि रन्ध्रप्रहारिणां रन्ध्रप्रहरणशीलानाम् । अपशूलतैवात्र रन्ध्रम् । जयः सम्मुखीनो हि सम्मुखस्य दर्शनो हि । "यथामुखसम्मुखस्य दर्शनः खः' इति खप्रत्ययः । अधिकारलक्षणार्थस्तु दुर्लभ एव ।
**भाषार्थ—**इस प्रकार लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न ने देखा कि यह अवसर अच्छा है क्योंकि इसके हाथ में भाला नहीं है बस झट उन्होंने उसे घेर लिया; क्योंकि जो शत्रु के शक्तिहीन होने पर प्रहार करता है वह अवश्य विजयी होता है ॥ १७ ॥
नातिपर्याप्तमालक्ष्य मत्कुक्षेरद्य भोजनम् ।
दिष्ट्या त्वमसि मे धात्रा भीतेनेवोपपादितः ॥ १८ ॥
इति संतर्ज्य शत्रुघ्नं राक्षसस्तज्जिघांसया ।
प्रांशुमुत्पाटयामास मुस्तास्तम्बमिव द्रुमम् ॥ १९ ॥
**अन्वयः—**अद्य मत्कुक्षेः भोजनं नाति पर्याप्तम् (इति) आलक्ष्य इव धात्रा दिष्ट्या मे त्वं उपपादितः (असि) ।
**अन्वयः—**राक्षसः इति शत्रुघ्नं सन्तर्ज्य तज्जिघांसया प्रांशु द्रुमं मुस्ता-स्तम्बम् इव उत्पाटयामास ।
नेति । इतीति । युग्मम् । राक्षसो लवणः अद्य मत्कुक्षेः भुज्यत इति भोजनम् । भोज्यं मृगादिकं नातिपर्याप्तमनतिसमग्रमालक्ष्य दृष्ट्वा भीतेनेव धात्रा दिष्ट्या भाग्येन
पञ्चदशः सर्गः ५०१
मे त्वमुपपादितः कल्पितोऽसि । इति शत्रुघ्नं संतर्ज्य तस्य शत्रुघ्नस्य जिघांसया हन्तुमिच्छया प्रांशुमुन्नतं द्रुमं मुस्तास्तम्बमिव अक्लेशेनोत्पाटयामास ।
भाषार्थ—शत्रुघ्न को देखकर लवणासुर गरज उठा और बोला—आज मेरे भोजन की सामग्री कम थी यह देख ब्रह्मा ने डर कर मेरा भोजन पूरा करने के लिए तुम्हें यहाँ भेज दिया है ॥ १८ ॥
भाषार्थ—यह कह कर उस लवणासुर ने शत्रुघ्न को मारने के लिए एक बड़ा भारी वृक्ष ऐसे धीरे से उखाड़ लिया जैसे मोथा नामक घास के डण्टल को उखाड़ लिया जाता है ॥ १९ ॥
सौमित्रेर्निशितैर्बाणैरन्तरा शकलीकृतः ।
गात्रं पुष्परजः प्राप न शाखी नैर्ऋतेरितः ॥ २० ॥
अन्वयः—नैर्ऋतेरितः शाखी अन्तरा निशितैः वाणैः शकलीकृतः सौमित्रेः गात्रं न प्राप ( किन्तु ) पुष्परजः ( प्राप ) ।
सौमित्रेरिति । नैर्ऋतेरितो रक्षाप्रेरितः शाख्यन्तरा मध्ये निशितैर्बाणैः शकलीकृतः सन्सौमित्रेः शत्रुघ्नस्य गात्रं न प्राप । किंतु पुष्परजः प्राप ।
भाषार्थ—लवणासुर ने ज्योंही शत्रुघ्न पर उस वृक्ष को फेंका त्योंहीं उन्होंने बीच में ही उसे अपने तीक्ष्ण बाणों से टुकड़े कर दिया । इस प्रकार वह वृक्ष तो उनके शरीर तक नहीं पहुँच सका किन्तु केवल उसके पुष्पों का पराग भर पहुँचा ॥ २० ॥
विनाशात्तस्य वृक्षस्य रक्षस्तस्मै महोपलम् ।
प्रजिघाय कृतान्तस्य मुष्टिं पृथगिव स्थितम् ॥ २१ ॥
अन्वयः—रक्षः तस्य विनाशात् महोपलं पृथक्स्थितं कृतान्तस्य मुष्टिम् इव प्रजिघाय ।
विनाशादिति । रक्षो लवणस्तस्य वृक्षस्य विनाशाद्धेतोः महोपलं महान्तं पाषाणं पृथक्स्थितं कृतान्तस्य यमस्य मुष्टिमिव । मुष्टिशब्दो द्विलिङ्गः । तस्मै शत्रुघ्नाय प्रजिघाय प्रहितवान् ।
भाषार्थ—उस वृक्ष के टुकड़े टुकड़े हो जाने पर उस राक्षस लवाणसुर ने एक बहुत बड़ा पत्थर उठाकर शत्रुघ्न पर फेंका मानो वह यमराज का घूंसा हो ॥ २१ ॥
ऐन्द्रमस्त्रमुपादाय शत्रुघ्नेन स ताडितः ।
सिकतात्वादपि परां प्रपेदे परमाणुताम् ॥ २२ ॥
| ५०२ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
अन्वयः—सः शत्रुघ्नेन ऐन्द्रम् अस्त्रम् उपादाय ताडितः (सन्) सिकतात्वात् अपि परां परमाणुतां प्रपेदे ।
ऐन्द्रमिति—स महोपलः शत्रुघ्नेनैन्द्रमिन्द्रदेवताकमस्त्रमुपादाय ताडितोऽभिहतः सन् सिकतात्वात्सिकताभावादपि परां परमाणुतां प्रपेदे । यतोऽणुर्नास्ति स परमाणुरित्याहुः ।
भाषार्थ—किन्तु शत्रुघ्न ने इन्द्रास्त्र चलाकर उसे बालू से भी छोटे परमाणु भाव को प्राप्त करा दिया अर्थात् अपने ऐन्द्र अस्त्र से उसे चूर-चूर कर दिया ॥ २२ ॥
तमुपाद्रवदुद्यम्य दक्षिणं दोर्निशाचरः ।
एकताल इवोत्पातपवनप्रेरितो गिरिः ॥ २३ ॥
अन्वयः—निशाचरः दक्षिणं दोः उद्यम्य एकतालः उत्पातप्रेरितः गिरिः इव तं उपाद्रवत् ।
तमिति । निशाचरो राक्षसो दक्षिणं दोः 'ककुद्द्दोषणी' इति भगवती भाष्यकारस्य प्रयोगाद्दोषशब्दस्य नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । 'भुजबाहू प्रवेष्टो दोः' इति पुँल्लिङ्गसाहचर्यात्पुंस्त्वं च । तथा च प्रयोगः—'दोषं तस्य तथाविधस्य भजतः' इति । सव्येतरं बाहुमुद्यम्य एकतालस्तदाख्यवृक्षो यस्मिन्स एकतालः । उत्पातपवनेन प्रेरितो गिरिरिव तं शत्रुघ्नमुपाद्रवदभिद्रुतः ।
भाषार्थ—वह राक्षस लवणासुर अपना दाहिना हाथ उठाकर शत्रुघ्न के ऊपर झपटा, उस समय वह ऐसा लग रहा था मानो बवण्डर से उड़ाया हुआ कोई बड़ा पहाड़ चला आ रहा हो ॥ २३ ॥
कार्ष्णेन पत्रिणा शत्रुः स भिन्नहृदयः पतन् ।
आनिनाय भुवः कम्पं जहाराश्रमवासिनाम् ॥ २४ ॥
अन्वयः—सः शत्रुः कार्ष्णेन पत्रिणा भिन्नहृदयः पतन् भुवः कम्पं आनिनाय, आश्रमवासिनां कम्पं जहार ।
कार्ष्णेनेति । सः शत्रुर्वणः कार्ष्णेन वैष्णवेन पत्रिणा बाणेन । उक्तं च रामायणे—( एवमेष प्रजनितो विष्णोस्तेजोमयः शरः ) इति । 'विष्णुर्नारायणः कृष्णः' इत्यमरः । भिन्नहृदयः पतन्भुवः कम्पमानिनायानीतवान् देहभारादित्यर्थः । आश्रमवासिनां वनवासिनां कम्पं जहार । तन्नाशादकुतोभयाः बभूवुरित्यर्थः ।
भाषार्थ—तब शत्रुघ्न ने उसके ऊपर नारायणास्त्र चलाया उसके लगते ही वह राक्षस पृथ्वी पर जा गिरा उससे ऐसी धमक हुई कि पृथ्वी काँप उठी
पञ्चदशः सर्गः ५०३
आश्रमवासियों का काँपना दूर हो गया अर्थात् नारायणास्त्र लगते ही वह पृथ्वी पर गिर कर मर गया उसके मरने से मुनि लोग निर्भय हो गये ॥ २४ ॥
वयसां पंक्तयः पेतुर्हंतस्योपरि विद्विषः । तत्प्रतिद्वन्द्विनो मूर्ध्नि दिव्याः कुसुमवृष्टयः ॥ २५ ॥
अन्वयः—हतस्य विद्विषः उपरि वयसां पङ्क्तयः पेतुः । तत्प्रतिद्वन्द्विनः मूर्ध्नि दिव्याः कुसुमवृष्टयः ( पेतुः ) ।
वयसामिति । विद्वेष्टीति विद्विट् तस्य विद्विषो राक्षसस्योपरि वयसां पक्षिणां पङ्क्तयः पेतुः । तत्प्रतिद्वन्द्विनः शत्रुघ्नस्य मूर्धिन तु दिव्याः कुसुमवृष्टयः पेतुः ।
भाषार्थ—मरे हुए उस लवणासुर के ऊपर गिद्ध आदि पक्षी टूट पड़े और उसके प्रतिद्वन्द्वी शत्रुघ्न के ऊपर स्वर्ग से दिव्य पुष्पों की वर्षा होने लगी ॥ २५ ॥
स हत्वा लवणं वीरस्तदा मेने महौजसः । भ्रातुः सोदर्यमात्मानमिन्द्रजिद्वधशोभिनः ॥ २६ ॥
अन्वयः—स वीरः लवणं हत्वा तदा आत्मानं महौजसः इन्द्रजिद्वधशोभिनः भ्रातुः सोदर्यं मेने ।
स इति । स वीरः शत्रुघ्नो लवणं हत्वा तदात्मानं महौजसो महाबलस्येन्द्रजिद्वधेन शोभिनो भ्रातुर्लक्ष्मणस्य समानोदरे शयितं सोदर्यमेकोदरं मेने । "सोदराद्यः" इति यप्रत्ययः ।
भाषार्थ—शूरवीर शत्रुघ्न ने लवणासुर को मारकर उस समय अपने को इन्द्रविजयी मेघनाद को मारने से शोभा सम्पन्न लक्ष्मण का सच्चा सहोदर भाई समझा ॥ २६ ॥
तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थैस्तपस्विभिः । शुशुभे विक्रमोदग्रं व्रीडयाऽवनतं शिरः ॥ २७ ॥
अन्वयः—चरितार्थैः तपस्विभिः संस्तूयमानस्य तस्य विक्रमोदग्रं व्रीडया अवनतं शिरः शुशुभे ।
तस्येति । चरितार्थैः कृतार्थैः कृतकार्यैस्तपस्विभिः संस्तूयमानस्य तस्य शत्रुघ्नस्य विक्रमेणोदग्रमुन्नतं व्रीडया लज्जयाऽवनतं नम्रं शिरः शुशुभे । विक्रान्तस्य लज्जैव भूषणमिति भावः ।
भाषार्थ—जब तपस्वियों का काम पूरा हो गया तब वे शत्रुघ्न की बड़ाई
| ५०४ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
करने लगे पर अपनी प्रशंसा सुनकर शत्रुघ्न ने शील के मारे लजा कर अपना शिर नीचे कर लिया ॥ २७ ॥
उपकूलं स कालिन्द्याः पुरीं पौरुषभूषणः ।
निर्ममे निर्ममोऽर्थेषु मथुरां मधुराकृतिः ॥ २८ ॥
अन्वयः— पौरुषभूषणः अर्थेषु निर्ममः मधुराकृतिः कालिन्द्याः उपकूलं मथुरां पुरीं निर्ममे ।
उपेति । पौरुषभूषणः अर्थेषु विषयेषु निर्ममो निस्पृहः मधुराकृतिः सौम्यरूपः स शत्रुघ्नः कालिन्द्या यमुनाया उपकूलं कूले । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । मथुरां नाम पुरीं निर्ममे निर्मितवान् ।
भाषार्थ— तब महापराक्रमी विषयों में ममता रहित और प्रियदर्शन शत्रुघ्न ने यमुना के तट पर मथुरा नाम की नगरी बसाई ॥ २८ ॥
या सौराज्यप्रकाशाभिर्बभौ पौरविभूतिभिः ।
स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वेवोपनिवेशिता ॥ २९ ॥
अन्वयः— या सौराज्यप्रकाशाभिः पौरविभूतिभिः स्वर्गाभिष्यन्दवमनं कृत्वा उपनिवेशिता इव बभौ ।
येति । या पूः शत्रुघ्नः शोभनो राजा यस्याः पुरः सा सुराज्ञी । सुराज्ञ्या भावः सौराज्यं तेन प्रकाशाभिः प्रकाशमानाभिः पौराणां विभूतिभिरैश्वर्यैः स्वर्गस्याभिष्यन्दोऽतिरिक्तजनः तस्य वमनमाहरणं कृत्वोपनिवेशितोऽवस्थापितेव बभौ । अत्र कौटिल्यः—"भूतपूर्वमभूतपूर्वं जनपदं परदेशप्रवाहेण स्वदेशाभिष्यन्दवमनेन वा निवेशयेत्" इति ।
भाषार्थ— शत्रुघ्न को अच्छा राजा पा जाने के कारण उस मथुरापुरी के लोग प्रकाशशील नागरिक ऐश्वर्यों से ऐसे धनी और सुखी हो गए मानो स्वर्ग में जन-संख्या बढ़ जाने के कारण वहाँ के कुछ लोग यहाँ लाकर बसा दिये गये हों ॥ २९ ॥
तत्र सौधगतः पश्यन्यमुनां चक्रवाकिनीम् ।
हेमभक्तिमतीं भूमेः प्रवेणीमिव पिप्रिये ॥ ३० ॥
अन्वयः— तत्र सौधगतः ( सः ) चक्रवाकिनीं यमुनां हेमभक्तिमतीं भूमेः प्रवेणीं इव पश्यन् पिप्रिये ।
तत्रेति । तत्र मथुरायां सौधगतो हर्म्यारूढः स चक्रवाकिनीं चक्रवाकवतीं
पञ्चदशः सर्गः
५०५
यमुनां हेमभक्तिमतीं सुवर्णरचनावतीं भूमेः प्रवेणीं वेणीमिव । 'वेणिः प्रवेणी' इत्यमरः । पश्यन्पिप्रीये । प्रीतः । 'प्रीङ् प्रीणने' इति धातोर्देवादिकाल्लट् ।
**भाषार्थ—**शत्रूघ्न ने उस मथुरा के एक ऊँचे भवन पर चढ़कर उस नीले जलवाली यमुना को देखा, जिसमें बहुत से चकवा-चकवी चहचहा रहे थे और जो पृथिवी की स्वर्णमयी रचना युक्त चोटी के समान मालूम पड़ती थी ॥ ३० ॥
सखा दशरथस्यापि जनकस्य च मन्त्रकृत् ।
संचस्कारोभयप्रीत्या मैथिलेयौ यथाविधि ॥ ३१ ॥
**अन्वयः—**दशरथस्य जनकस्य च सखा मंत्रकृत् (स वाल्मीकिः) अपि उभयप्रीत्या मैथिलेयौ यथाविधि संचस्कार ।
सखेति । दशरथस्य जनकस्य च सखा मन्त्रकृन्मन्त्रद्रष्टा स वाल्मीकिरपि । “सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः” इति क्विप् । उभयोर्दशरथजनकयोः प्रीत्या स्नेहेन मैथिलेयौ मैथिलीपुत्रौ यथाविधि यथाशास्त्रं संचस्कार संस्कृतवान् । जातकर्मादिभिरिति शेषः ।
**भाषार्थ—**उधर मन्त्रद्रष्टा वाल्मीकि जी ने दशरथ और जनक दोनों के मित्र होने के नाते सीता जी के पुत्रों के जातकर्म आदि सब संस्कार बड़ी विधि से किये ॥ ३१ ॥
स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदौ तदाख्यया ।
कविः कुशलवावेव चकार किल नामतः ॥ ३२ ॥
**अन्वयः—**सः कविः कुशलवोन्मृष्टगर्भक्लेदौ तौ तदाख्यया नामतः कुशलवौ एव चकार किल ।
स इति । स कविर्वाल्मीकिः कुशैर्दभैर्लवैर्गोपुच्छलोमभिः ‘लवो लवणकिञ्जल्कपक्ष्मगोपुच्छलोमसु’ इति वैजयन्ती । उन्मृष्टो गर्भक्लेदो गर्भोपद्रवो ययोस्तौ कुशलवोन्मृष्टक्लेदौ मैथिलेयौ तेषां कुशानां च लवानां चाख्यया नामतो नाम्ना यथासंख्यं कुशलवावेव चकार किल । कुशोन्मृष्टः कुशः लवोन्मृष्टो लवः ।
**भाषार्थ—**उधर ज्येष्ठ लड़के लव के उत्पन्न होते समय सीताजी की प्रसव पीड़ा आश्रम सुलभ गाय की पूंछ कीं बाल से दूर की गयी थी और छोटे बालक के समय गर्भजन्य उपद्रव कुश से इसलिए वाल्मीकि जी ने दोनों बालकों का नाम उन्हीं दोनों वस्तुओं के नाम पर लव और कुश रखा ॥ ३२ ॥
साङ्गं च वेदमध्याप्य किंचिदुत्क्रान्तशैशवौ ।
स्वकृतिं गापयामास कविप्रथमपद्धतिम् ॥ ३३ ॥
| ५०६ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
अन्वयः—किञ्चिदुत्क्रान्तशैशवौ साङ्गं च वेदम् अध्याप्य कविः प्रथमपद्धति स्वकृतिं गापयामास।
साङ्गमिति। किञ्चिदुत्क्रान्तशैशवातिक्रान्तबाल्यौ तौ साङ्गं च वेदमध्याप्य कवीनां प्रथमपद्धति कविताबीजमित्यर्थः। स्वकृतिं काव्यं रामायणाख्यं गापयामास। गापयतेर्लिट्। शब्दकर्मकत्वात्। "गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ" इत्यनेन द्विकर्मकत्वम्।
भाषार्थ—उनके बचपन का समय बीत जाने पर महर्षि वाल्मीकि ने उन दोनों को वेदवेदाङ्ग पढ़ाया और फिर अपनी रचना आदि काव्य रामायण का गान सिखाया ॥ ३३ ॥
रामस्य मधुरं वृत्तं गायन्तौ मातुरग्रतः।
तद्वियोगव्यथां किंचिच्छिथिलांचक्रतुः सुतौ ॥ ३४ ॥
अन्वयः—सुतौ रामस्य वृत्तं मातुः अग्रतः मधुरं गायन्तौ तद्वियोगव्यथां किञ्चित् शिथिलीचक्रतुः।
रामस्येति। तौ सुतौ रामस्य वृत्तं मातुरग्रतो मधुरं गायन्तो तद्वियोगव्यथां रामविरहवेदना किञ्चिच्छिथिलांचक्रतुः लघूकृतवन्तौ।
भाषार्थ—उन दोनों बालकों ने अपनी माता सीता के आगे राम की मधुर कथा गा-गा कर राम के वियोग को कुछ कम कर दिया। बालकों द्वारा गाई हुई राम कथा सुन कर रामविरह से उत्पन्न सीता का दुःख कुछ दूर हो जाता था ॥ ३४ ॥
इतरेऽपि रघोर्वंश्यास्त्रयस्त्रेताग्नितेजसः।
तद्योगात्पतिवत्नीषु पत्नीष्वासन् द्विसूनवः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—रघोः वंश्याः त्रेताग्नितेजसः इतरे त्रयः तद्योगात् पतिवत्नीषु पत्नीषु द्विसूनवः आसन्।
इतरेऽपीति। रघोर्वंश्या वंशे भवाः त्रेतेत्यग्नस्त्रेताग्नयः तथा तेज इव तेजो येषां ते त्रेताग्नितेजसः। इतरे रामादन्ये त्रयो भरतादयोऽपि यद्योगात्तेषां योगाद्भू-रतादिसम्बन्धात्पतिवत्नीषु भर्तृमतीषु जीवत्पतिकासु ख्यातिमतीष्वित्यर्थः। 'पतिवत्नी सभर्तृका' इत्यमरः। "अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्" इति ङीप्प्रत्ययो नुगागमश्च। पत्नीषु द्विसूनव आसन्। द्वौ द्वौ सूनू येषां ते द्विसूनव इति विग्रहः। क्वचित्संख्याशब्दस्य वृत्तिविषये वीप्सार्थत्वं सातपर्णादिवत्।
भाषार्थ—गार्हपत्य, दाक्षिणात्य और आहवनीय इन तीन अग्नियों के समान
पञ्चदशः सर्गः ५०७
तेजस्वी भरत लक्ष्मण और शत्रुघ्न इन तीनों भाइयों ने भी अपनी-अपनी पत्नियों के साथ सम्बन्ध करके दो दो पुत्र उत्पन्न किये ॥ ३५ ॥
शत्रुघातिनि शत्रुघ्नः सुबाहौ च बहुश्रुते ।
मथुराविदिशे सून्वोर्निदधे पूर्वजोत्सुकः ॥ ३६ ॥
**अन्वयः—**पूर्वजोत्सुकः शत्रुघ्नः बहुश्रुते शत्रुघातिनि सुबाहौ च सून्वोः मथुरा विदिशे च निदधे ।
शत्रुघातिनीति । पूर्वजोत्सुको ज्येष्ठप्रिय शत्रुघ्नो बहुश्रुते शत्रुघातिनि सुबाहौ च तन्नामकयोः सून्वोर्मथुरा च विदिशा च ते नगर्यौ निदधे । निधाय गत इत्यर्थः ।
**भाषार्थ—**शत्रुघ्न अपने बड़े भाइयों से मिलने के लिए बहुत आतुर थे इसलिए उन्होंने शत्रु-संहारक अपने दो पुत्र सुबाहु और बहुश्रुत को क्रमशः मथुरा और विदिशा का राज्य सौंप दिया ॥ ३६ ॥
भूयस्तपो व्ययो मा भूद्वाल्मीकेरिति सोऽत्यगात् ।
मैथिलीतनयोद्गीतनिःस्पन्दमृगमाश्रमम् ॥ ३७ ॥
**अन्वयः—**सः मैथिली तनयोद्गीतनिःस्पन्दम् मृगं वाल्मीकेः आश्रमं भूयः तपोव्ययः माभूत् इति अत्यगात् ।
भूय इति । स शत्रुघ्नो मैथिलीतनयोः कुशलवयोरुद्गीतेन निःस्पन्दमृगं गीतप्रियतया निश्चलहरिणं वाल्मीकेराश्रमं भूयः पुनरपि तपोव्ययः सम्विधानकरणार्थं तपोहानिर्माभूदिति हेतोः अत्यगात् । अतिक्रम्य गत इत्यर्थः ।
**भाषार्थ—**लौटते समय शत्रुघ्न जी वाल्मीकि के उस तपोवन में नहीं गये जहाँ के मृग शान्त होकर लव और कुश के गीत सुना करते थे; क्योंकि शत्रुघ्न ने यह सोचा कि मेरे जाने पर वाल्मीकि जी अपनी सिद्धियों के बल से मेरे सत्कार की सामग्री जुटाने लगेंगे जिससे व्यर्थ ही उनकी तपस्या की हानि होगी ॥ ३७ ॥
वशी विवेश चायोध्यां रथ्यासंस्कारशोभिनीम् ।
लवणस्य वधात्पौरैरीक्षितोऽत्यन्तगौरवम् ॥ ३८ ॥
**अन्वयः—**वशी लवणस्य वधात् पौरैः अत्यन्तगौरवं ईक्षितः रथ्यासंस्कारशोभिनीम् अयोध्यां विवेश ।
वशीति । वशी स लवणस्य वधाद्धेतोः पौरैः पौरजनैरत्यन्तं गौरवं यस्मिन्कर्मणि तत्तथेक्षितः सन् रथ्यासंस्कारैस्तोरणादिभिः शोभते या तामयोध्यां विवेश च ।
**भाषार्थ—**यहाँ से चल कर जितेन्द्रिय शत्रुघ्न जी उस अयोध्या नगरी में
| ५०८ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
पहुँचे जहाँ की सड़कें उनके स्वागत में बड़ी सुन्दरता से सजाई गई थी, वे लव-णासुर को मार कर लौटे थे; इसलिए पुरवासी उन्हें बड़े आदर से देख रहे थे ॥ ३८ ॥
स ददर्श सभामध्ये सभासद्भिरुपस्थितम् ।
रामं सीतापरित्यागादसामान्यपतिं भुवः ॥ ३९ ॥
अन्वयः— सः सभामध्ये सभासद्भिः उपस्थितं सीतापरित्यागात् भुवः असामान्यपतिं रामं ददर्श ।
स इति । शत्रुघ्नः सभामध्ये सभासद्भिः । सभायां सीदन्ति ये तैः सभ्यैरुपस्थितं सेवितं सीतापरित्यागाद्भुवोऽसामान्यपतिमसाधारणपतिं रामं ददर्श ।
भाषार्थ— राजसभा में प्रवेश कर शत्रुघ्न ने देखा कि राम बैठे हुए हैं और बहुत से सभासद उनकी सेवा कर रहे हैं और सीता जी को छोड़ देने पर अब वे एकमात्र पृथ्वी के ही पति रह गये हैं ॥ ३९ ॥
तमभ्यनन्दत्प्रणतं लवणान्तकमग्रजः ।
कालनेमिवधात्प्रीतस्तुराषाडिव शार्ङ्गिणम् ॥ ४० ॥
अन्वयः— अग्रजः लवणान्तकं प्रणतं तं कालनेमिवधात् प्रीतः तुराषाड् शार्ङ्गिणमिव अभ्यनन्दत् ।
तमिति । अग्रजो रामो लवणस्यान्तकं हन्तारं प्रणतं तं शत्रुघ्नं कालनेमिर्नाम राक्षसः तस्य वधात्प्रीतः । तुरां वेगं सहत इति तुराषाडिन्द्रः । “छन्दसि सहः” इति ण्विः । यद्वा सहतेर्णिचि कृते साहयतेः क्विप् । ‘अन्येषामपि दृश्यते’ इति पूर्वपदस्य दीर्घः । “सहेः साडः सः” इति षत्वम् । शार्ङ्गिणमुपेन्द्रमिव अभ्यनन्दत् ।
भाषार्थ— जिस प्रकार कालनेमि के वध से प्रसन्न होकर इन्द्र ने अपने छोटे भाई विष्णु का अभिनन्दन किया था उसी प्रकार जब लवणासुर को मारने वाले शत्रुघ्न जी प्रणाम करने को झुके तब राम ने भी उनका अभिनन्दन किया ॥ ४० ॥
स पृष्टः सर्वतो वार्त्तामाख्याद्राज्ञे न संततिम् ।
प्रत्यर्पयिष्यतः काले कवेराद्यस्य शासनात् ॥ ४१ ॥
अन्वयः— सः पृष्टः ( सन् ) सर्वतः वार्तं राज्ञे आख्यत् ( किन्तु ) काले प्रत्यर्पयिष्यतः आद्यस्य कवेः शासनात् सन्ततिम् न ( आख्यत् ) ।
स इति । स शत्रुघ्नः पृष्टः सन् सर्वतो वार्तं कुशलं राज्ञे रामायाख्यदाख्यातवान् । चक्षिङो लुङ् । “चक्षिङः ख्याञ्” इति ख्याञादेशः । “अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्” इत्यङ् । “आतो लोप इटि च” इत्याकारलोपः । ख्यातेर्वा लुङ् । संतति
पञ्चदशः सर्गः ५०९
कुशलवोत्पत्तिं नाख्यत् । कुतः कालेऽवसरे प्रत्यर्पयिष्यत आद्यस्य कवेर्वाल्मीकेः । शासनात् ।
भाषार्थ— राम के पूछने पर शत्रुघ्न ने और सब बातें तो कहीं, किन्तु पुत्र होने की बात नहीं कही; क्योंकि वाल्मीकि जी ने उनसे कह दिया था कि समय आने पर मैं स्वयं दोनों पुत्र राम को सौंप दूंगा, तुम न कहना ॥ ४१ ॥
अथ जानपदो विप्रः शिशुम्प्राप्तयौवनम् ।
अवतार्याङ्कशय्यास्थं द्वारि चक्रन्द भूपतेः ॥ ४२ ॥
अन्वयः— अथ जानपदः विप्रः अप्राप्तयौवनं शिशुं भूपतेः द्वारि अङ्कशय्यास्थं अवतार्य चक्रन्द ।
अथेति । अथ जनपदे भवो जानपदो विप्रः । कश्चिदिति शेषः । अप्राप्तयौवनं शिशुम् । मृतमिति शेषः । भूपते रामस्य द्वार्यङ्कशय्यास्थं यथा तथाऽवतार्याङ्कस्थत्वेनैवावरोप्य चक्रन्द चुक्रोश ।
भाषार्थ— इसके बाद एक दिन उसी राज्य का रहने वाला एक ब्राह्मण मरे हुए बालक पुत्र को राजद्वार पर गोद से उतार कर यह कहते हुए फूट-फूट कर रोने लगा ॥ ४२ ॥
शोचनीयाऽसि वसुधे ! या त्वं दशरथाच्च्युता ।
रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता ॥ ४३ ॥
अन्वयः— हे वसुधे ! दशरथात् च्युता या त्वं रामहस्तम् अनुप्राप्य कष्टात् कष्टतरं गता (सती) शोचनीया असि ।
शोचनीयेति । हे वसुधे ! दशरथाच्च्युता भ्रष्टा या त्वं रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता सती शोचनीयाऽसि ।
भाषार्थ— हे वसुधे ! तुम दशरथ से हीन होकर राम के हाथ में पड़कर दयनीय दशा को प्राप्त हो गई हो, इससे बढ़ कर क्या कष्ट हो सकता है ॥ ४३ ॥
श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गोप्ता जिहाय राघवः ।
न ह्यकालभवो मृत्युरिक्ष्वाकुपदमस्पृशत् ॥ ४४ ॥
अन्वयः— गोप्ता राघवः तस्य शुचः हेतुं श्रुत्वा जिह्राय । हि अकालभवः मृत्युः इक्ष्वाकुपदं न अस्पृशत् ।
श्रुत्वेति । गोप्ता रक्षको राघवस्तस्य विप्रस्य शुचः शोकस्य हेतुं पुत्रमरणरूपं श्रुत्वा जिह्राय लज्जितः । कुतः ? हि यस्मादकालभवः अप्रस्तावोत्पन्नः मृत्युरिक्ष्वाकूणां पदं राष्ट्रं नास्पृशत् । वृद्धे जीवति यवीयान्न म्रियत इत्यर्थः ।
५१० रघुवंशमहाकाव्ये
भाषार्थ— प्रजापालक राम ने जब उसके शोक की बात सुनी, तब उन्हें बड़ी लज्जा आई, क्योंकि इक्ष्वाकुवंशी राजाओं के राज्य में किसी की अकाल मृत्यु नहीं होती थी। अर्थात् पिता के सामने पुत्र की या वृद्ध के सामने युवक की मृत्यु नहीं होती थी ॥ ४४ ॥
स मुहूर्तं क्षमस्वेति द्विजमाश्वास्य दुःखितम् ।
यानं सस्मार कौबेरं वैवस्वतजिगीषया ॥ ४५ ॥
अन्वयः— स दुःखितं द्विजं मुहूर्तं क्षमस्व इति आश्वास्य वैवस्वतजिगीषया कौबेरं यानं सस्मार।
स इति। स रामो दुःखितं द्विजं मुहूर्तं क्षमस्वेत्याश्वास्य वैवस्वतस्यान्त-कस्यापि जिगोषया जेतुमिच्छया कौबेरं यानं पुष्पकं सस्मार ।
भाषार्थ— राम ने उस दुःखी ब्राह्मण को यह कह कर आश्वासन दिया कि आप क्षमा करें और थोड़ी देर तक ठहरिये। मैं अभी आपके शोक को दूर करता हूँ। यह कह कर यमराज को जीतने की इच्छा से उन्होंने पुष्पक विमान को स्मरण किया ॥ ४५ ॥
आत्तशस्त्रस्तदध्यास्य प्रस्थितः स रघूद्वहः ।
उच्चचार पुरस्तस्य गूढरूपा सरस्वती ॥ ४६ ॥
अन्वयः— स रघूद्वहः आत्तशस्त्रः तत् अध्यास्य प्रस्थितः । तस्य पुरः गूढरूपा सरस्वती उच्चचार ।
आत्तेति। स रघूद्वहो राम आत्तशास्त्रः सन् तत्पुष्पकमध्यास्य प्रस्थितः । अथ अस्य पुरो गूढरूपा सरस्वत्यशरीरा वागुच्चचारोद्बभूव ।
भाषार्थ— जब राम अस्त्र-शस्त्र लेकर पुष्पक विमान पर बैठकर चलने लगे तब उनके सामने आकाश वाणी हुई ॥ ४६ ॥
राजन् प्रजासु ते कश्चिदपचारः प्रवर्तते ।
तमन्विष्य प्रशमयेर्भवितासि ततः कृती ॥ ४७ ॥
अन्वयः— हे राजन् ! ते प्रजासु कश्चित् अपचारः प्रवर्तते तं अन्विष्य प्रशमयेः ततः कृतीः भवितासि ।
राजेति। हे राजन् ! ते प्रजासु कश्चिदपचारो वर्णधर्मव्यतिकरः प्रवर्तते । तमपचारमन्विष्य प्रशमयेः । ततः कृती कृतकृत्यो भवितासि भविष्यसि ।
भाषार्थ— हे राजन् ! आपकी प्रजाओं में कुछ वर्णाश्रमधर्म के प्रतिकूल
पञ्चदशः सर्गः ५११
व्यवहार हो रहा है उसका पता लगाकर दूर कीजिए ! तभी आपका उद्देश्य सफल होगा ॥ ४७ ॥
इत्याप्तवचनाद्रामो विनेष्यन् वर्णविक्रियाम् ।
दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥ ४८ ॥
**अन्वयः—**इति आप्तवचनात् वर्णविक्रियां विनेष्यन् वेगनिष्कम्पकेतुना पत्रेण दिशः पपात ।
इतीति । इत्याप्तवचनाद्रामो वर्णविक्रियां वर्णापचारं विनेष्यन्नपनेष्यन्वेगेन निष्कम्पहेतुना पत्रेण वाहनेन पुष्पकेण । 'पत्र वाहनपक्षयोः' इत्यमरः । दिशः पपात धावति स्म ।
**भाषार्थ—**इस विश्वास योग्य वचन को सुनकर वेग से चलने के कारण कम्पन रहित पताका वाले पुष्पक विमान पर चढ़कर राम यह देखने के लिए दिशाओं में घूमने लगे कि कहाँ वर्णाश्रमधर्म के प्रतिकूल व्यवहार हो रहा है ॥४८॥
अथ धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनम् ।
ददर्श कञ्चिदैक्ष्वाकस्तपस्यन्तमधोमुखम् ॥ ४९ ॥
**अन्वयः—**अथ ऐक्ष्वाकः धूमाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनम् अधोमुखं तपस्यन्तं कञ्चित् ददर्श ।
अथेति । अथैक्ष्वाकुवंशप्रभव ऐक्ष्वाको रामः “कोपधादण्” इत्यणि कृते “दाण्डिनायन” इत्यादिनाकारलोपनिपातः । धूमेन पीयमानेनाभिताम्राक्षं वृक्षशाखावलम्बिनमधोमुखं तपस्यन्तं तपश्चरन्तं कञ्चित्पुरुषं ददर्श ।
**भाषार्थ—**घूमते-घूमते राम ने क्या देखा कि एक वृक्ष की शाखा पर उलटा लटका हुआ एक मनुष्य नीचे जलती हुई अग्नि के धूआँ को पी-पीकर तप कर रहा है और धूआँ लगने से उसकी आँखें लाल हो गई हैं ॥ ४९ ॥
पृष्टनामान्वयो राज्ञा स किलाचष्ट धूमपः ।
आत्मानं शम्बुक नाम शूद्रं सुरपदार्थिनम् ॥ ५० ॥
**अन्वयः—**राज्ञा पृष्टनामान्वयः धूमपः सः आत्मानं सुरपदार्थिनं शम्बूकं नाम शूद्रं आचष्ट किल ।
पृष्टेति । राज्ञा नाम चान्वयश्च तौ पृष्टौ नामान्वयौ यस्य स तथोक्तः धूमं पिबतीति धूमपः । “सुपि” इति योगविभागात्कप्रत्ययः । स पुरुष आत्मानं सुरपदार्थिनं स्वर्गार्थिनम् । अनेन प्रयोजनमपि पृष्टमिति ज्ञेयम् शम्बुकं नाम शूद्रमाचष्ट बभाषे किल ।
५१२ रघुवंशमहाकाव्ये
भाषार्थ— राम ने उससे पूछा—आप किस वंश में उत्पन्न हुए हैं और आपका क्या नाम है ? तब वह तपस्वी बोला—मैं स्वर्ग पाने के लिए तप कर रहा हूँ मेरा नाम शम्बूक है और मैं शूद्र हूँ ॥ ५० ॥
तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानां तमघावहम् । शीर्षच्छेद्यं परिच्छिद्य नियन्ता शस्त्रमाददे ॥ ५१ ॥
अन्वयः— तपसि अनधिकारित्वात् प्रजानां अघावहं तं शूद्रं शीर्षच्छेद्यं परिच्छिद्य नियन्ता शस्त्रं आददे ।
तपसीति । तपस्यनधिकारित्वात्प्रजानामघावहं दुःखावहं तं शूद्रं शीर्षच्छेद्यम् । "शीर्षच्छेदाद्यच्च" इति यत्प्रत्ययः । परिच्छिद्य निश्चित्य नियन्ता रक्षको रामः शस्त्रमाददे जग्राह ।
भाषार्थ— शूद्रों को तपस्या करने का अधिकार नहीं है। इसी अनधिकृत कार्य से प्रजा में पाप फैलता है। इसलिए राम ने निश्चय कर लिया कि इसका वध करना ही होगा उन्होंने हाथ में अस्त्र उठा लिया ॥ ५१ ॥
स तद्वक्त्रं हिमक्लिष्टकिञ्जल्कमिव पङ्कजम् । ज्योतिष्कणाहतश्मश्रु कण्ठनालादपातयत् ॥ ५२ ॥
अन्वयः— स ज्योतिष्कणाहतश्मश्रु तद्वक्त्रं हिमक्लिष्टकिञ्जल्कं पङ्कजम् इव कण्ठनालात् अपातयत् ।
स इति । स रामो ज्योतिष्कणैः स्फुलिङ्गैः रहितानि दग्धानि श्मश्रूणि यस्य तत्तस्य वक्त्रं हिमक्लिष्टकिञ्जल्कं पङ्कजमिव कण्ठ एव नालं तस्मादपातयत् ।
भाषार्थ— और रामने शम्बूक का शिर उसी प्रकार काट कर गले से अलग कर दिया, जिस प्रकार कमल डण्ठल से उतार कर पृथक् कर दिया गया हो, आग की चिनगारियों से झुलसी हुई दाढ़ी वाला उसका शिर ऐसा लगा था जैसे पाला से जला केशर वाला कमलनाल हो ॥ ५२ ॥
कृतदण्डः स्वयं राज्ञा लेभे शूद्रः सतां गतिम् । तपसा दुश्चरेणापि न स्वमार्गविलङ्घिना ॥ ५३ ॥
अन्वयः— शूद्रः राज्ञा स्वयं कृतदण्डः ( सन् ) सतां गतिं लेभे । दुश्चरेण अपि स्वमार्गविलङ्घिना तपसा न ( लेभे ) ।
कृतेति । शूद्रः शम्बुको राज्ञा स्वयं कृतदण्डः कृतशिक्षः सन् सतां गतिं लेभे । दुश्चरेणापि स्वमार्गविलङ्घिना अनधिकारदुष्टेनेत्यर्थः । तपसा न लेभे । अत्र मनुः
पञ्चदशः सर्गः ५१३
राजभिः कृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा इति ।
**भाषार्थ—**राजा से दण्ड पाने के कारण शूद्र को वह सद्गति मिल गई, जो वह अपने कठोर तपस्या से कभी न पा सकता था और जिसे वह वर्ण धर्म का उल्लङ्घन करके चाह रहा था ।। ५३ ।।
रघुनाथोऽप्यगस्त्येन मार्गसन्दशितात्मना ।
महौजसा संयुयुजे शरत्काल इवेन्दुना ॥ ५४ ॥
**अन्वयः—**रघुनाथः अपि मार्गसन्दशितात्मना महोजसा अगस्त्येन इन्दुना शरत्काल इव संयुयुजे ।
रघुनाथ इति । रघुनाथोऽपि मार्गसन्दशितात्मना महौजसाऽगस्त्येन इन्दुना शरत्काल इव संयुयुजे सङ्गतः । इन्दावपि विशेषणं योज्यम् । रघुनाथेत्यत्र क्षुम्नादित्वाण्णत्वाभावः ।
**भाषार्थ—**जिस प्रकार शरद्ऋतु से चन्द्रमा मिलता है उसी प्रकार राम मार्ग में महातपस्वी अगस्त्य ऋषि से भी मिले ।। ५४ ।।
कुम्भयोनिरलङ्कारं तस्मै दिव्यपरिग्रहम् ।
ददौ दत्तं समुद्रेण पीतेनेवात्मनिष्क्रयम् ॥ ५५ ॥
**अन्वयः—**कुम्भयोनिः पीतेन समुद्रेण आत्मनिष्क्रयम् इव दत्तं ( अत एव ) दिव्यपरिग्रहम् अलङ्कारं तस्मै ददौ ।
कुम्भेति । कुम्भयोनिरगस्त्यः पीतेन समुद्रेणात्मनिष्क्रयमिवात्मनो मोचनमूल्यमिव दत्तम् । अत एव परिगृह्यत इति व्युत्पत्त्या दिव्यपरिग्रहः दिव्यानां परिग्राह्य इत्यर्थः । तमलङ्कारं तस्मै रामाय ददौ ।
**भाषार्थ—**अगस्त्य जी ने राम को वे सुन्दर दिव्य आभूषण दिये जो उन्हें समुद्र ने उस समय दण्ड के रूप में दिये थे, जब उन्होंने उसे पी लिया था ।। ५५ ।।
तं दधन्मैथिलीकण्ठनिर्व्यापारेण बाहुना ।
पश्चािन्निववृते रामः प्राक्परासुर्द्विजात्मजः ॥ ५६ ॥
**अन्वयः—**मैथिलीकण्ठनिर्व्यापारेण बाहुना तं दधन् पश्चात् निववृते परासुः द्विजात्मजः प्राक् (निववृते) ।
तमिति । मैथिलीकण्ठनिर्व्यापारेण आलिङ्गननरहितेन बाहुना तमलङ्कारं दधद्रामः पश्चात्निववृते निवृत्तः । परासुर्मृतो द्विजात्मजः प्रागरामात्पूर्वं निववृते ।
३३ र० स०
५१४ रघुवंशमहाकाव्ये
**भाषार्थ—**राम ने उन आभूषणों को लेकर अपनी उन भुजाओं में बाँध लिया जो सीता के बन चले जाने के कारण उनके कण्ठ में पड़ने से वञ्चित हो गये थे। राम के अयोध्या आने के पहले ही वह ब्राह्मण का वह पुत्र जी उठा ॥ ५६ ॥
तस्य पूर्वोदितां निन्दां द्विजः पुत्रसमागतः ।
स्तुत्या निवर्तयामास त्रातुर्वैवस्वतादपि ॥ ५७ ॥
**अन्वयः—**पुत्रसमागतः द्विजः वैवश्वतात् अपि त्रातुः तस्य पूर्वोदितां निन्दां स्तुत्या निवर्तयामास ।
तस्येति । पुत्रसमागतः पुत्रेण संगतो द्विजो वैवस्वतादन्तकादपि त्रातू रक्ष कस्य । 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' इत्यपादानात्पञ्चमी । तस्य रामस्य पूर्वोदितां पूर्वोक्तां निन्दां स्तुत्या निवर्तयामास ।
**भाषार्थ—**पुत्र के जी उठने पर उस ब्राह्मण ने राम की बड़ी स्तुति की और पहले जो निन्दा की थी उसे अपनी स्तुति से उसने धो डाला, क्योंकि राम ने उसके पुत्र को यमराज के हाथों से छुड़ाया था ॥ ५७ ॥
तमध्वराय मुक्ताश्वं रक्षःकपिनरेश्वराः ।
मेघाः सस्यमिवाम्भोभिरभ्यवर्षन्नुपायनैः ॥ ५८ ॥
**अन्वयः—**अध्वराय मुक्ताश्वं तं रक्षःकपिनरेश्वराः मेघाः अम्भोभिः सस्यं इव उपायनैः अभ्यवर्षन् ।
तमिति । अध्वरायाश्वमेघाय मुक्ताश्वं तं रामं रक्षःकपिनरेश्वराः सुग्रीव-विभीषणादयो राजानश्च मेघा अम्भोभिः सस्यमिव उपायनैरभ्यवर्षन् ।
**भाषार्थ—**कुछ दिनों के बाद राम ने अश्वमेध यज्ञ के लिए घोड़ा छोड़ा, जिस प्रकार बादल धान के खेत पर पानी बरसाते हैं उसी प्रकार सुग्रीव-विभीषण आदि ने आकर राम के आगे भेंट के धन की वर्षा कर दी ॥ ५८ ॥
दिग्भ्यो निमन्त्रिताश्चैनमभिजग्मुर्महर्षयः ।
न भौमान्येव धिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि ॥ ५९ ॥
**अन्वयः—**निमन्त्रिता महर्षयः च भौमानि धिष्ण्यानि एव न ज्योतिर्मयानि अपि हित्वा दिग्भ्यः एनम् अभिजग्मुः ।
दिग्भ्य इति । निमन्त्रिता आहूता महर्षयश्च भूम्याः सम्बन्धीनि भौमानि धिष्ण्यानि स्थानान्येव न । 'धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽग्नौ' इत्यमरः । किन्तु ज्योतिर्मयानि नक्षत्ररूपाणि धिष्ण्यान्यपि हित्वा दिग्भ्य एनं राममभिजग्मुः ।
**भाषार्थ—**राम ने यज्ञ के लिए तीनों लोकों के ऋषियों को निमन्त्रित
पञ्चदशः सर्गः ५१५
किया था, वे ऋषि केवल पृथ्वी से ही नहीं किन्तु दिव्य स्थानों से भी उन्हें छोड़कर राम के पास आये ॥ ५९ ॥
उपशल्यनिविष्टैस्तैश्चतुर्द्वारमुखी बभौ ।
अयोध्या सृष्टलोकेव सद्यः पैतामही तनुः ॥ ६० ॥
अन्वयः—चतुर्द्वारमुखी अयोध्या उपशल्यनिविष्टैः तैः सद्यः सृष्टिलोका पैतामही तनुः इव बभौ ।
उपेति । चत्वारि द्वाराण्येव मुखानि यस्याः सा चतुर्द्वारमुख्योध्या उपशल्येषु ग्रामान्तेषु निविष्टैः । 'ग्रामान्त उपशल्यं स्यात्' इत्यमरः । तैर्महर्षिभिः सद्यः सृष्टलोका पितामहस्येयं पैतामही तनुर्मूत्तिरिव बभौ ।
भाषार्थ—वे लोग आकर नगर के आस-पास के ग्रामों में ठहर गये । जब वे अयोध्या के चारों द्वारों से नगर में प्रवेश करने लगे तब वह चार मुख वाली अयोध्यापुरी ऐसी मालूम पड़ने लगी मानों तत्काल सृष्टि करनेवाले ब्रह्मा की चतुर्मुखी मूर्ति है ॥ ६० ॥
श्लाघ्यस्त्यागोऽपि वैदेह्याः पत्युः प्राग्वंशवासिनः ।
अनन्यजानेः सैवासीद्यस्माज्जाया हिरण्मयी ॥ ६१ ॥
अन्वयः—वैदेह्याः त्यागः अपि श्लाघ्यः ( कुतः ) प्राग्वंशवासिनः पत्युः अनन्यजानेः हिरण्मयी सा एव जाया आसीत् ।
श्लाघ्य इति । वैदेह्यास्त्यागोऽपि श्लाघ्यो वर्ण्य एव । कुतः यस्मात् प्राग्वंशः प्राचीनस्थूणो यज्ञशालाविशेषः तद्वासिनः । नास्त्यन्या जाया यस्य तस्यानन्यजानेः । “जायाया निङ्” इति समासान्तो निङादेशः । पत्यू रामस्य हिरण्मयी सौवर्णी । “दण्डिनायन” इत्यादिसूत्रेण निपातः । सा निजैव जाया पत्न्यासीत् । कविवाक्यमेतत् ।
भाषार्थ—सीता के परित्याग से राम की एक यह प्रशंसा हुई कि राम ने किसी दूसरी स्त्री से अपना विवाह नहीं किया इसलिए यज्ञ में सोने की सीता बनाकर राम ने अपनी पत्नी के स्थान पर उसे बैठा दिया ॥ ६१ ॥
विधेरधिकसम्भारस्ततः प्रववृते मखः ।
आसन्यत्र क्रियाविघ्ना राक्षसा एव रक्षिणः ॥ ६२ ॥
अन्वयः—ततः विधेः अधिकसम्भारः मखः प्रववृते । यत्र क्रियाविघ्ना राक्षसा एव रक्षका आसन् ।
विधेरिति । ततो विधेः शास्त्रादधिकसम्भारोऽतिरिच्यमानपरिकरो मखः प्रव-