रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

१०६ रसार्णवे गोमांषे माहिषे मूत्रे¹ दध्यम्लतिलतैल्योः² । एकैकं त्रिदिनं पञ्चा न्निखिप्तेन भावयेत् ॥ ४८ ॥ दरदं पातनावन्त्रे³ पातयेत् सलिलाश्रये⁴ । सत्त्वं तु सूतसंकाशं⁵ जायते नात्र संशयः⁶ ॥ ४६ ॥ शबुकन्दरदो म्लेच्छो⁷ हिङ्गुलं चूर्णपारदम्⁸ । मञ्चिरामजमसैवं⁹ नाम चर्मारगन्धिकम्¹⁰ ॥ ५० ॥ तिक्तोष्णं हिङ्गुलं दिव्यं¹¹ रसगन्धकसम्भवम्¹² । लोहकुष्ठहरं दिव्य¹³-बलमेघाग्निदीपनम् ॥ ५१ ॥ (1) The portion commencing from this charaṇa and ending in घृताक्तकर्पटोपरि (48—70) is wanting in K. (2) दध्नं सतैलतैलयोः, a variant in M, which seems to be incorrect. (3) M has दरदः पात- येत् पात्रे, wherein the first term is gram. inc. [For पातनायन्त्र vide रस.स. Chap. IX. vs. 6—8.] (4) The term पातयेत् is wanting in B, which reads सलिलाश्रया. M reads सलिलाश्रयः. But as we see in रस.स., which nearly agrees with this śloka, the term जलाग्रये, we have adopted the above reading as correct one. [Vide Chap. III. v. 144.] (5) सत्व सूतकसङ्गाशं, a variant in M. [रस.स. reads तद्यत्त्व सूतसंकाशं. Chap. III. v. 144.] (6) रस.स. reads पातयेन्नात्र संशयः. [Chap. III. v. 144.] (7) M has an incorrect and incomplete reading—शबुकन्ददोम्लेन. (8) B reads पूर्वपारम. M reads पुर्वपारवम्. (9) मचिनान्करंदसैब, a variant in B. मञ्चिकाम्राकरं सैव, a variant in M. Both the readings seem to be inc. (10) B reads दावा. M reads नामा चर्मावरनिसिकम्. (11) M reads गुवं. (12) M reads संभवेत्, which is not correct. (13) B has लोहकुष्टहरं दिव्यं M has दोह्य, which has no sense.

सप्तमः पटलः । १०७ विमलं स्विन्नं दरदः सुभावितः क्षीरेण मेष्या बहुशोऽर्कवह्निभिः । सितं सुवर्णं बहुशश्चतापितं करोति साक्षाद्वरकुङ्कुमप्रभम् ॥¹ ५२ ॥ ॥ इति दरदशुद्धिः ॥ वल्मीकशिखराकारं भङ्गे नीलोत्पलद्युति । घृष्टन्तु गैरिकच्छायं² स्रोतोऽञ्जनं सुरवन्दितं³ ॥ ५३ ॥ गोशकृद्रसमूत्रेषु घृतक्षौद्रवसासु च । भावितं बहुशस्तच्च क्षिप्रं बध्नाति सूतकम्⁴ ॥ ५४ ॥ ॥ इति स्रोतोऽञ्जनशुद्धिः ॥⁵ ॥ इत्यष्टमहारसशुद्धिः ॥⁶ एवं महारसाः⁷ प्रोक्ताः शृणुष्वोपरसान्⁸ प्रिये ॥ ५५ ॥

(1) M reads बहुधर्मभावितं. This śloka agrees with the text in रस.स. except the term सितं, which is एवं. [Chap. III. v. 143.] (2) दृष्टन्तु गैरिकछायं,—an incorrect variant in M. (3) M reads सोताऽण्ड, which is evidently an error. This śloka agrees with the text in रस.स. except the last term, which is वरंस्मृतम्.- (4) Cf. रस.स. Chap. III. v. 107. (5) This portion is wanting in M. (6) This portion is not found in M. (7) B reads महारसा (without विसर्ग), which is inc. (8) M has शृणुष्वेव रसान्, which is gram. inc. [The verb शृणुष्व is gram. inc. The correct form is शृणु. This sort of error is generally seen in the Purāṇas and Tantras. For a similar grammatical anomaly vide ante page 100, note 3.]

१०८ रसार्णवे गन्धकस्तालकः¹ शिला सौराष्ट्री खग²गैरिकम् । राजावर्त्तश्च³ कङ्कुष्ठम्⁴ चष्टा⁵ उपरसाः स्मृताः⁶ ॥ ५६ ॥ श्वेतद्वीपे पुरा देवि सर्व्वरत्नविभूषिते । सर्व्वकाममये रम्ये तीरे क्षीरपयोनिधेः⁷ ॥ ५७ ॥ विद्याधरीभिर्मुख्याभिरङ्गनाभिश्च योषिते ।⁸ सिद्धाङ्गनाभिश्चिष्टाभिस्तथैवाप्सरसां गणैः ॥ ५८ ॥ देवाङ्गनाभिरन्याभिः क्रीड़िताभिः पुरा प्रिये । गीतनृत्यैर्विचित्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैस्तथा ॥ ५६ ॥ एवं⁹ संक्रीड़मानायास्तवाभूत् प्रस्रुतं¹⁰ रजः । तद्रजोऽतीव सुश्रोणि¹¹ सुगन्धि सुमनोहरम्¹² ॥ ६० ॥ रजस्यातिबाहुल्यात् वासस्ते रक्ततां¹³ ययौ । तत्र त्यक्ता तु तद्वासः¹⁴ सुस्नाता¹⁵ क्षीरसागरे ॥ ६१ ॥

(1) B reads here मसकं तालकं. But it writes afterwards मसकः and तालकः. (2) M reads खर here ; but we see afterwards in B and M काशीशं instead of खग or खर. [Vide śloka 81.] (3) B and M read at first राजावर्त्त, but afterwards राजावर्त्त.. (4) B reads कङ्गुष्ट. (5) B has महा, which is grammatically inc. (6) B reads प्रिये. (7) B has पयोनिधं (without विसर्ग), which is incorrect. (8) This hemistich and the next three are not found in M. (9) M reads बहु. (10) B reads प्रसूतं, which is neither accurate nor metrical. (11) M has सूश्रोणि, which is gram. inc. (12) B reads सुमहत्तरम्. (13) B reads पक्कतां. (14) B has तद्वस्त्र. (15) M reads साक्षावि.

सप्तमः पटलः । १०९ हृता¹ देवाङ्गनाभिस्त्वं सुरैश्चापि पुरं² गता । जम्भीभिस्ते रजोवस्त्रं³ नीतं मध्ये⁴ पयोनिधेः ॥ ६२ ॥ एवं ते शोषितं भद्रे प्रविष्टं क्षीरसागरे । क्षीराब्धिमथने चैतदमृतेन सहोत्थितम् । निजगन्धेन तान् सर्व्वान् हर्षयद्देवदानवान्⁵ ॥ ६३ ॥ ततो देवगणैरुक्तं⁶ गन्धकाख्यो भवत्वयम् ॥ ६४ ॥ रसस्य बन्धनार्थाय जारणाय⁷ भवत्वयम् । ये गुणाः पारदे प्रोक्ता⁸स्ते चैवात्र भवन्त्विति ॥ ६५ ॥ इति देवगणैः प्रीतैः पुरा प्रोक्तं सुरेश्वरि । तेनायं गन्धको नाम विख्यातः क्षितिमण्डले ॥ ६६ ॥ स चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः । मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः प्रिये ॥ ६७ ॥ करञ्जैरण्डतैलेन द्रावयित्वाजदुग्धके⁹ । सिञ्चेदुक्तस्तनिर्यासे¹⁰ त्रीन् वारांस्तं¹¹ पृथक् पृथक् ॥ ६८ ॥

(1) B reads हृता, which is not accurate. (2) B has सुरैरासु पुरा, which has no sense. (3) व्यंर्भोभिस्तद्रजोवस्त्रं, a variant in M. (4) This term is wanting in M. (5) Both B and M read सर्व्व- दानवान्, which creates tautology. (6) M has देवगणैर्युक्तं, which appears to be incorrect. (7) M reads जारणार्थाय. (8) B has पारदैः प्रोक्ताः, which is gram. inc. M has पारदेऽप्युक्ताः. (9) द्रावयित्वा च दुग्धकैः, a variant in M. (10) M reads सिञ्चेदुत्तमनिर्यासेः, wherein the middle term seems to be inaccurate. (11) Both B and M read त्रीन् वारांस्तं, which is gram. inc.

११० रसार्णवे ज्वालिनीबीजचूर्णेन मत्स्यपित्तेन भावयेत् । भृङ्गाम्भसा वा सप्ताहं भावितः क्षालितोऽम्भसा¹ ॥ ६९ ॥ तापितो बदराङ्गारैः² घृताक्ते लोहभाजने । भावर्त्तितश्च सूक्ष्मग्नौ घृताक्तात्³कर्पटोपरि ॥ ७० ॥ क्षिप्रं भृङ्गस्य निर्यासे⁴ चालितो गन्धको हितः⁵ ॥ ७१ ॥ गन्धको हि स्वभावेन रसरूपः⁶ स्वरूपतः । गन्धकं शोधयेत् क्षीरे⁷ शृङ्गवेररसे तथा⁸ ॥ ७२ ॥ रसे च⁹ भृङ्गराजस्य निम्बुकस्य रसे तथा¹⁰ । शोधितः सप्तवाराणि¹¹ गन्धको जायतेऽमलः¹² ॥ ७३ ॥ ॥ इति¹³ गन्धकशुद्धिः ॥ तालकः पटलः पिण्डो द्विधा तत्राद्य उत्तमः । **

सप्तमः पटलः। १११ सुक्क्षीरकटुकालाबु¹-रसयोः सप्तधा प्लुतम् । तिलसर्षपशिग्रूत्थि लाक्षा च लवणं गुड़ः² । टङ्कणं च युतैश्छातैः³ तालकं भूधरे द्रवेत्⁴ ॥ ७५ ॥ व्याधिघातफलक्षारं⁵ मधु⁶कुष्ठाक्षकं तथा । द्रवैः⁷ पुनर्नवोद्भूतैः सप्ताहं मर्दयेद्बुधः ॥ ७६ ॥ दत्त्वा पादांशकं⁸ सर्व्वं ततः पातनयन्त्रके । दद्यात् पुटं गजाकारं⁹ पतेत् सत्त्वं सुतालकात्¹⁰ ॥ ७७ ॥ ॥ इति तालकशुद्धिः ॥¹¹ रक्ता शिला¹² तु गोमांसे लुङ्गाम्लेन विपाचिता¹³ । (त्रिपुष्येण पृथग्भाव्या शिला तालकवद्द्रवेत् ।)¹⁴

(1) B has सक्क्षीरकरंडुकालाबु, which is unintelligible, as well as defective in metre. K has सुह्यर्कक्षीरकटुको. M has सक्क्षीरकटुकालाम्बु. (2) M has गुड़म्. (3) B reads युत होतै, which is gram. incorrect. M reads युतं छोतैः. (4) K reads धमेत्. M reads न्द्रवत्, which is inc. (5) व्याधिघातवलनार, a variant in B. व्याघ्रीघृतफलखार, a variant in K. M has an incomplete charana—व्याधिघातप····रक्ष. (6) B reads मधु. M has not this term. (7) B reads द्रावैः. (8) M reads पादात् क्रमं. (9) M reads गजकायान्. (10) पतेत् सर्वं सुतालकम्, a variant in M. (11) This is wanting in B and M. (12) K reads रक्तां शिलां, which seems to be gram. inc. (13) भङ्गाखे च विपाचिता, a variant in B. लुङ्गाम्लेन तु पाचिता, a variant in K. लुङ्गाम्लेन विपाचितम्, a variant in M. The last two readings are gram. incorrect. (14) This hemistich is found only in M

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में सटीक लिप्यन्तरण है:

११२ रसार्णवे तां रक्तपीतपुष्पाणां रसैः पित्तैश्च भावयेत् ॥ ७८ ॥ ॥ इति शिलाशुद्धिः ॥¹ सिता कृष्णा च सौराष्ट्री चूर्णखण्डाम्विका च सा² ॥७६॥ गोपित्तेन³ शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत्ततः । धमिला पातयेत् सत्त्वं क्रामणं चातिशुद्धकम् ॥ ८० ॥ ॥ इति सौराष्ट्रीशुद्धिः ॥⁴ काशीसं त्रिविधं शुक्लं⁵ कृष्णं पीतमिति प्रिये ॥ ८१ ॥ काशीसं चूर्णयित्वा तु कासमद्दरसेन च । राजकोशातकीतोयैः⁶ पित्तेश्च⁷ परिभावयेत् ॥ ८२ ॥ ॥ इति काशीसशुद्धिः ॥⁸ गैरिकां त्रिविधं रक्तहेमकेवलभेदतः⁹ । रक्तवर्ग रसक्काथपित्तै¹⁰स्तद्भावयेत् पृथक् ॥ ८३ ॥ अनेन क्रमयोगेन गैरिकां विमलं धमेत्¹¹ । क्रमात् सितञ्च¹² रक्तञ्च सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ ८४ ॥ ॥ इति गैरिकशुद्धिः ॥¹³ (1) This is wanting in B and M. K has इति मनःशिलाशुद्धिः ॥ (2) M reads चुणिते सात्त्विकाचसा, which is unintelligible. (3) M has गोवित्तैन, which is inc. (4) This is wanting in B and M. (5) K has काशसं त्रिव धश. M has काशीसन्त्री……मुक्त. Both are incomplete. (6) K reads कोशतकी, M reads तोयै. (7) M reads पचेन्न. (8) This is wanting in B and M. (9) हेमाधं सितभेदतः, a variant in M. (10) M reads वित्तैः, which is inc. (11) K reads भवेत्. (12) M reads पीतञ्च. (13) This is wanting in B and M.

सप्तमः पटलः । ११३ राजावर्त्तो द्विधा देवि गुलिका¹चूर्णभेदतः ॥ ८५ ॥ तच्चूर्णं देवदेवेशि महिषीक्षीरसंयुक्तम्² । विपचेदायसे पात्रे गोघृतेन विमिश्रितम्³ ॥ ८६ ॥ तच्चूर्णितं सुरेशानि⁴ कुनटीघृतमिश्रितम्⁵ । सौभाग्यपञ्चगव्येन पिण्डीबन्धं तु⁶ कारयेत् । धमितं खादिराङ्गारैः⁷ सत्त्वं मुञ्चति शोभनम् ॥ ८७ ॥ ॥ इति राजावर्त्तशुद्धिः ॥⁸ कङ्कुष्ठं विद्रुमच्छायं⁹ तच्च सत्त्वमयं प्रिये¹⁰ ॥ ८८ ॥ ॥ इति कङ्कुष्ठम् ॥ सूर्यावर्त्तोदककणा-वङ्गिशिग्रुशिफारसैः¹¹ । कदली¹²कन्दसारेण 'वन्ध्याकोशातकीरसैः¹³ ॥ ८६ ॥ (1) K reads गुटिका. (2) K reads मिश्रित. (3) M reads संमिश्रितम्. (4) M has महेशानि. (5) B reads कुनटि. K reads संयुतम्. M reads कूनटी, which appears to be the error of the scribe. (6) B reads पिण्डीबंधं तु. K reads पिंडिबडं तु. M reads पिच्छबद्धन्तु. (7) धमितः खदिराङ्गारैः, a variant in B. K reads धामितं. M reads धमितः. (8) This is wanting in B and M. We find the 84th śloka in all the MSS. after इति राजावर्त्तशुद्धिः; but looking at the context, we placed the same after the 83rd śloka. (9) M reads विद्रुमच्छायां, which is gram. inc. (10) B reads यद्य. K reads सत्वं तु यन्प्रिये. (11) B has वनशिग्रु. K has नवशीगु. M has त्रिवारसैः. (12) K reads कहली. (13) K reads कोशतकी, which seems to be incorrect. 15

११४ रसार्णवे काकमाची¹देवदाली²-वन्ध्यकन्दरसैस्तथा³ । एभिर्व्यस्तैः⁴ समस्तैर्वा क्षाराम्लस्नेहसंभवैः । महारसाश्चोपरसाः शुद्धिमायान्ति भाविताः ॥ ९० ॥ लाक्षालवणसौभाग्य-धूमसार⁵कटुत्रयम् । शिग्रुमूल⁶-मधूच्छिष्टं पथ्यागुग्गुलुधातवः⁷ ॥ ९१ ॥ सर्जिकासर्जनिर्यास⁸-पिण्याकोर्णसमन्वितम्⁹ । पारावतमलञ्चुद्रमत्स्यद्रावकपञ्चकम्¹⁰ ॥ ९२ ॥ तिलसर्षपगोधूम-माषनिष्पावचिक्रसम्¹¹ । छागक्षीरेण¹² संयुक्तं वज्रपिण्डो तु कीर्त्तिता¹³ ॥ ९३ ॥ अनया वज्रपिण्ड्या तु पञ्च¹⁴माहिषयुक्तया । महारसा मोदितासु पञ्चगव्येनं भाविताः ॥ ९४ ॥ कोष्ठे¹⁵ खराग्निना आताः¹⁶ सत्त्वं मुञ्चन्ति¹⁷ सुव्रते । (1) K has काचूमाचि, which appears to be incorrect. (2) M reads देवताली. (3) B and M have रसेन च. (4) M reads एभिस्तैय. (5) M reads द्रुमसार. (6) K reads शियूमूल. M reads शियमूलं. (7) पथ्यां गुग्गुलधातवः, a variant in B, wherein the first term is incorrect. M reads सर्जिकम् instead of धातवः. (8) B has सर्जिनिर्यास. M has सर्जनिर्यासपिण्याको. (9) पिण्याकोर्णासमन्विता, a variant in K. M has an incomplete charaṇa—नागसमन्वितम्. (10) B reads पंचमं. (11) M has निष्पापचिक्सः. (12) K reads छागौ- क्षीरेण. (13) वज्रपोंडो तु कीर्त्तिताः, an incorrect variant in K. वज्र- पिण्डीति कीर्त्तित., a variant in M, wherein the last term is gram. inc. (14) M reads फल. (15) K reads काश. M reads कांष्ठं. (16) B and M read स्नात. (17) K and M read मुञ्चति.

सप्तमः पटलः। ११५ एवं शिलाभ्यो जीवेभ्यो मृद्भ्यः सत्त्वं प्रजायते¹ ॥ ८५ ॥ ॥ इत्युपरसा अष्टौ ॥² एवं चोपरसाः प्रोक्ताः शृणु³ लोहान्यतः परम् ॥ ८६ ॥ सुवर्णं रजतं ताम्रं तीक्ष्णं वङ्गं भुजङ्गमम्⁴ । लोहन्तु⁵ षड्विधं तच्च यथा पूर्व्वं तदक्षयम् ॥ ८७ ॥ तत्रादितः सुरेणानि सारं लोहद्वयं स्मृतम्⁶ । साधारणे तीक्ष्णशुल्वे⁷ वङ्गनागौ⁸ तु पूतिकौ⁹ ॥ ८८ ॥ रसजं¹⁰ क्षेत्रजं चैव लोहसंकरजं¹¹ तथा । त्रिविधं¹² जायते हेम चतुर्थं नोपलभ्यते ॥ ८९ ॥ रक्ताभं पीतवर्णं च द्विविधं¹³ देवि काञ्चनम् । दाहे¹⁴ रक्तं सितं छेदे निकषे¹⁵ कुङ्कुमप्रभम् ॥ १०० ॥ सगौरवं मृदु¹⁶ स्निग्धं तारं¹⁷शुल्बविवर्जितम् । (१) B reads प्रदापयेत्. M reads प्रतापयेत्. (२) This is wanting in B and M. (३) M reads त्वा, which is incorrect. (४) तास्ता वङ्गभुजङ्गमाः, a variant in K. तीक्ष्णवर्णं तु जङ्गमा, an incorrect variant in M. [The term नाग= भुजङ्गम = शीष.] (५) तु is wanting in K. (६) K reads मतं. (७) B reads तित्त्वागुल्मं. K reads साधारणौ, which is gram. inc. (८) M reads नागवङ्गौ. (९) B has पूनिकौ. K has पूनिकौ. M has पौतिकौ. We have adopted the above reading after collating all the texts. (१०) M reads रजस्क. (११) M has लोहसङ्करजौ, which is gram. inc. (१२) M reads त्रिविधो, which is not gram. correct. (१३) M has विविधं. (१४) M reads साधे. (१५) K reads निकशे. (१६) B has गुरु, which seems to be a tautology. (१७) B reads शश्वि.

११६ हेम षोडशवर्णाक्यं शस्यते देहलोहयोः ॥ १०१ ॥ मृत्तिका¹ मातुलुङ्गाम्लैः² पञ्चवासरभाविता³ । सभस्मैललवणा⁴ हेम शोधयेत् पुटपाकत्तः ॥ १०२ ॥ शुक्लं तारञ्च तारष्णञ्च⁵ द्विविधं रजतं प्रिये । गुरु स्निग्धं मृदु श्वेतं तारमुत्तममिष्यते ॥ १०३ ॥ नागेन क्षारराजेन द्रावितं शुद्धिमृच्छति । तारं त्रिवारं निक्षिप्तं पिशाची⁶तैलमध्यतः ॥ १०४ ॥ ताम्रं च द्विविधं प्रोक्तं रक्तं⁷ कृष्णं सुरेखरि⁸ । घनघातसहं स्निग्धं⁹ रक्तपत्रं¹⁰ मृदूत्तमम्¹¹ ॥ १०५ ॥ सुह्यर्केचौरलवण¹²-क्षाराम्लपरिलेपितम्¹³ । ताम्रपत्रं च निर्गुण्डी-रसमध्ये तु ढालयेत्¹⁴ ॥ १०६ ॥ (1) M reads मृत्तिकां, which is gram inc. (2) B has मातु- लुङ्गाम्लो, which is incorrect. (3) K reads पञ्चशार सुभावित. M reads पञ्चवासरभाविताम्, which is gram. incorrect. (4) M has सभस्म लवणैः, which is not correct. (5) B reads तापरूष्णञ्च. K reads तायरूष्णञ्च. (6) B has पिशाचौञ्च, which is unintelligible. (7) रक्तं is wanting in B, thus destroying the metre. (8) K reads सुरेश्वरि, which is a palpable error of the scribe. (9) घनघातसहास्निग्ध, a variant in K. घनवातसहस्निग्ध, a variant in M, wherein वात seems to be inc. (10) K reads रक्तपीतं. M reads रक्तपात्रं. (11) Both B and K read मृदुत्समम्, which is inc. (12) B reads चारलवण. The letter कं after सुह्य is wanting in M. (13) K reads परिपेबितं. M reads विरलेपितम्. (14) निर्गण्डीरसमध्येन डालयेत्, a variant in M.

सप्तमः पटलः । ११७ रोहणं वाजरं चैव¹ तृतीयं च पडालकम्² । इति तीक्ष्णं त्रिधा तच्च कान्त³लोहमिति स्मृतम् ॥ १०७ ॥ नीलं कृष्णमिति स्निग्धं⁴ सूक्ष्मधारमयः⁵ शुभम् । गुडूची⁶ हंसपादी च नक्तमालः⁷ फलत्रयम्⁸ ॥ १०८ ॥ गोपालकी⁹ गोरसानं¹⁰ तुम्बुरुर्लोहनिघ्नकः¹¹ । एषां रसे ढालयेत्तत्¹² गिरिदोषनिवृत्तये ॥ १०६ ॥ त्रपु च¹³ द्विविधं ज्ञेयं श्वेतं¹⁴कृष्णविभेदतः । श्वेतं¹⁵ लघु मृदु स्निग्ध-मुत्तमं वङ्गमुच्यते ॥ ११० ॥ नागस्त्वेकविधो¹⁶ देवि शीघ्रद्रावी¹⁷ मृदुर्गुरुः ॥ १११ ॥ महिषस्यास्थिचूर्णेन वापात्तन्मूत्रसेचनात् । वङ्गं शुद्धं भवेत्तद्वत्¹⁸ नागो नागास्थिमूत्रतः¹⁹ ॥ ११२ ॥

(1) M reads राजकं चैव. (2) M reads पटोलकम्. (3) B reads कांतौ. M reads कान्तौ. (4) नीलं कृष्णं त्वतिस्निग्ध, a variant in K. (5) K has सूक्ष्मधारमय. M has सूक्ष्मधारमषण. The terms मय and मषण are not correct. (6) B reads गुडची. M reads गनूची. (7) B and K read नक्तमाला. M reads नक्तमाल. (8) M has पलत्रयम्, which seems to be the error of the scribe. (9) B reads गोपालिकौ. K reads सेफालिका. (10) All the texts read गोरसानां, wherein the sixth case-ending cannot be accounted for. (11) K has तुम्बुरुर्लोहविघ्नकः. M has तुम्बुलीहश्च निष्ककम्. (12) M reads डालयेत्तत्. (13) K reads त्रपुष. (14) B and M read सित. (15) K reads सितं. (16) M has नागमेकविध. (17) K reads शीघ्रद्रावि. (18) K reads भवेदग्रौ. M reads भवेच्चतत्. (19) The term नागो is wanting in B. K has वापास्थिमूत्रतः, which is incomplete as well as incorrect.

११८ रसार्णवे गौरीफलानि¹ क्षुरको रजनी तुम्बुरूणि च² । कुवेराक्षस्य वीजानि मल्लिकायाश्च सुन्दरि ॥ ११३ ॥ पलाशशुष्कापामार्ग³-क्षारस्नुक्क्षीरयोगतः⁴ । सप्तधा परिवापेन शोधयन्ति भुजङ्गमम्⁵ ॥ ११४ ॥ सुही⁶क्षीरसमायोगात् वङ्गं⁷ चावापयेत्ततः ॥ ११५ ॥ स्नुह्यर्कक्षारहलिनी-कञ्चुकी⁸कन्दचित्रकैः । गुञ्जाकरञ्जधुत्तूर⁹-हयगन्धाङ्घितालकैः¹⁰ ॥ ११६ ॥ नक्तमालेङ्गुदोशक्र¹¹-वारुणीमूलसंयुतैः । पिष्टैर्माहिषतक्रे तु¹² सप्तरात्रोषितैस्ततः । निषेकः सर्व्वलोहानां मलं हन्ति न संशयः¹³ ॥ ११७ ॥ देवदालोफलरजः-स्वरसैर्भावितं मुहुः ।

(1) B has गौरिफलातौत्. M has गौरोखल्कन्दौ. Both the readings seem to be incorrect. (2) रजनी तु करूणि च, an incorrect variant in K. M reads रञ्जनी instead of रजनी. (3) पलाश शुष्कयामार्गा, a variant in B, which seems to be erroneous. (4) क्षारस्नुह्यर्कक्षीर- योगतः, a variant in K, which destroys the metre. (5) M reads भुज- ङ्गमाः, which is gram. incorrect. (6) B reads जं कू. M reads धुङ्गी. Both are unintelligible. (7) M reads पाक. (8) K has- कंचुकी, which appears to be the error of the scribe. (9) B reads धत्तूर. K reads धत्तूर. M reads धुधूर. (10) B has तालजैः. K has धि instead of द्वि., which is not correct. (11) K reads नक्तमालां- गुदोशक, which is gram. inc. M reads वज instead of शक्र. (12) M reads तकेस्तु. (13) M reads निषेकतः, which is a tautology.

सप्तमः पटलः । ११९ द्रावयेत् कनकं वापात्¹ भूयो न² कठिनं भवेत् ॥ ११८ ॥ अखिलानि च सत्त्वानि³ द्रावयेत्तत्प्रभावतः⁴ ॥ ११९ ॥ समांशं सुरगोपस्य सुरदाख्याथ⁵ यद्रजः । आवापात् कुरुते देवि कनकं जलसन्निभम् ॥ १२० ॥ मण्डूकास्थिवसाटङ्क-हयलालेन्द्रगोपकैः⁶ । प्रतिवापेन कनकं सुचिरं तिष्ठति द्रुतम्⁷ ॥ १२१ ॥ त्रिःसप्तकृत्वो⁸ गोमूत्रे ज्वालिनोभस्म⁹गालितम् । शोषयेत्तस्य वापेन तीक्ष्णं मूषागतं¹⁰ द्रवेत् ॥ १२२ ॥ त्रिःसप्तकृत्वो¹¹ निचुल-भस्मना भावितेन तु¹² । केतक्यास्तु रसैस्तीक्ष्णम्¹³ आवापाद्द्रवतां व्रजेत् ॥ १२३ ॥ पक्वधात्रीफलरसैः शङ्खे¹⁴ सप्ताहभावितम् । (1) K reads वापि. (2) M reads भूयेन, which is gram. inc. (3) अखिलानि च सत्वानि, an incomplete variant in B. K reads सत्वानि. अखिलांच च सत्वानि, an incorrect variant in M. (4) B has an in- complete charaṇa—द्रावयेत् प्रयत्नतः. K has द्रावयेत्तत्प्रयत्नतः. (5) M reads सुरदाराथ यद्रजः, which is incorrect. (6) K reads गोपकैः. M reads हङ्गाललिजगोपकैः, which is unintelligible. (7) B has an incomplete charaṇa—सुचिरं···ति द्रुत. (8) B reads त्रिःसप्तकृत्वा. K and M read त्रिसप्तकृत्वो. Both are gram inc. (9) K reads ज्वालिनि. M reads ज्वालिनोपच. (10) K has मूखागतं, which is inc. [Vide p. 39, note (11)]. (11) All the MSS. read त्रिसप्तकृत्वो, which is grammatically erroneous. (12) K reads विन्दुतेन तु. (13) B reads रसैस्तीक्ष्णम. K reads केतक्या सुरसैस्तीक्ष्णा. Both are gram. inc. (14) B reads संख्ये.

१२० रसार्णवे पुनः कञ्चुकितोयेन¹ भावितं सप्त²वासरम् ॥ १२४ ॥ शरावयुगलान्तःस्थं³ सुदृढं परिधामितम्⁴ । तत्तीक्ष्णचूर्णं⁵ देवेशि रसरूपं प्रजायते ॥ १२५ ॥ तालकं गन्धपाषाण⁶-शिलामाक्षिकगैरिकम् । काशीसं खण्डसौराष्ट्रो⁷-तुल्यमभ्रकमेव च ॥ १२६ ॥ श्वशृगालतरक्षूणां⁸ कुक्कुटस्य मलं⁹ तथा । मयूरष्ट्रभमार्जार-विष्ठा च समभागकम्¹⁰ ॥ १२७ ॥ भावयेत्त्रिः¹¹ स्नुहीक्षीरै¹²र्देवदालो¹³रसेन च । तत्कल्क¹⁴मष्टमांशेन लांहपत्राणि¹⁵ लेपयेत् ॥ १२८ ॥ धमे द्रुतं भवेल्लोहमेतैरेव निषेचयेत्¹⁶ । (1) K reads कञ्चुकी. M reads पान in place of पुन:, which is inc. (2) M reads भावितस्सप्त. (3) शरावयुगलस्थं च, a variant in B. शराव- युगलेस्थं च, a variant in K. Both the readings seem to be incorrect. (4) B reads erroneously—परिधावापित. M reads परिधामितः. (5) K has तीक्ष्णचूर्णानि, which is not gram. correct. (6) B and K read गन्धपाषाणं, which is not correct, as the term is in masculine gender. M reads तालगन्धकपाषाण, which is not accurate. (7) M has कासीसं खण्डसौराष्ट्र. (8) M reads श्वशृगालखरीष्ट्राणां. (9) B and K have मलन्तथा. (10) B and K read समभागिकम्. (11) B reads भावय त्रि. K reads भावयं त्रि;. M reads भावयंस्तु. The first two readings are incorrect, and the last is incomplete. (12) M reads क्षुहिच्छीरैः. (13) M reads देवताली. (14) M has तत्कल, which seems to be inc. (15) B and M read लोहपात्राणि. (16) एतै- रेतन्निषिचयेत, an incorrect variant in K.

Here is the line-by-line transcription of the page into clean Devanagari and English Markdown:

सप्तमः पटलः । १२१ अङ्कोलस्य तु मूलानि काञ्जिकेन प्रपेषयेत् ।¹ लोहलेपं ततो दद्याद् अग्नि-सहं धारयेत्² प्रिये ॥ १२६ ॥ पुनर्लेपं ततो दद्यात् परिच्छिन्ना³रसेन तु । मत्स्यपित्तेन⁴ देवेशि वह्निस्यं धारयेत् प्रिये ॥ १३० ॥ पुनर्लेपं प्रकुर्वीत लाङ्गलीकन्दसम्भवम् । त्रिभिर्लेपैर्दुतं⁵ लोहं निश्चलं स्वच्छवारिवत्⁶ ॥ १३१ ॥ चूर्णितं देवि कूर्म्मास्थि मेषशृङ्गं शिलाजतु⁷ । कुरुते प्रतिवापेन बह्लुकज्जलवत् स्थिरम्⁸ ॥ १३२ ॥ अर्कापामार्गमुसली⁹ निचुलो चित्रकं तथा । कदली पोतकी दाली¹⁰ क्षारमेषां तु साधयेत् ॥ १३३ ॥ गालयेन्माहिषे मूत्रे षड्‌वारान्¹¹ सुरवन्दित । आवापाद्

१२२ रसार्णवे रसेनोत्तरवारुण्याः¹ युतं वैक्रान्तजं रजः² । प्रतिवापेन³ लोहानि द्रावयेत् सलिलोपमम् ॥ १३६ ॥ ॥ इति लोहद्रावविधिः ॥ रत्नानां द्रावणं वक्ष्ये गगनस्य द्रुतिं तथा ॥ १३७ ॥ त्रिफला च⁴ त्रिकटुकं त्रिक्षारं कटुपञ्चकम्⁵ । बला चातिबला चैव तृतीया च महाबला⁶ ॥ १३८ ॥ अश्वगन्धा चवो नारी⁷ भूलता मातृवाहकः । गोपेन्द्रमण्डलो चैव षड्बिन्दुद्विमुखी⁸ तथा ॥ १३९ ॥ वोरा सूरणकन्दश्च⁹ कञ्चुको च पुनर्नवा¹⁰ । क्षुद्रार्कोक्तत्तहलिनी पाठा चोत्तरवारुणी ॥ १४० ॥ अयस्कान्तो गोक्षुरश्च¹¹ मृदुदूर्वाम्लवेतसम्¹² । शिलाजतु च¹³ सौवोरं विषगन्धकटङ्कणम्¹⁴ ॥ १४१ ॥ (1) रसेनोत्तमशरुख्याः

सप्तमः पटलः । १२३ पृथग्दशपलं¹ सर्व्वं सूक्ष्मचूर्णं तु कारयेत् । कुभद्वयं कुलत्थानां काष्ठेन तिनिशस्य च² ॥ १४२ ॥ क्वाथयेन्मृदुतापेन यावत् कुम्भावशेषितम् । तेन क्वाथेन तच्चूर्णं भावयेदेकविंशतिम्³ ॥ १४३ ॥ रत्नानि तेन लिप्तानि तत्क्वाथस्थं धमेत्⁴ पुनः । अहोरात्रेण तान्याशु द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १४४ ॥ ॥ इति रत्नद्रावविधिः ॥⁵ अभ्रकादीनि लोहानि द्रवन्ति ह्यविचारतः । निर्मलानि च⁶ जायन्ते हरवीजोपमानि च⁷ ॥ १४५ ॥ मिलन्ति च रसेनाशु वह्निस्थान्यन्ययाणि च⁸ । तैर्दुतः स्पर्शमात्रेण⁹ क्षणाद्बध्येत सूतकः¹⁰ ॥ १४६ ॥ लोहानां मारणं¹¹ वक्ष्ये समाहितमनाः¹² शृणु । *(1) B reads दशफलं, which is incorrect. (2) B has तिमिरस्य च. K has तिमरस्य च. M has काष्ठेन तिमिशस्य च. We have adopted the above reading after collating all the texts. (3) B and M read एकविंशति. K reads एकविंशतिः. All the readings are inc. (4) तत क्वाथे तड़मत्, a reading in M, which has no sense. (5) This portion is not found in B and M. (6) B and M read निर्लेपानि च. (7) K has हरवोजोपयोनि च, which has no clear sense. (8) K reads वह्निस्थान्यन्चिणानि च, which seems to be inc. (9) तैर्दतै सर्षप- मात्रेण, an incorrect variant in K. (10) B reads चणाद्बुध्येत. K reads चणादवेध्येत. M reads चणादबध्येव सूतकम्. (11) B has मारणै, which is gram. inc. (12) K has समाहितमना (without विसर्ग), which is gram. inc.

१२४ रसार्णवे स्नुहो¹क्षीरेण सिन्दूरं² कनकं रजतं पुनः³ ॥ १४७ ॥ तेनैव⁴ माक्षिकं ताम्रमजाक्षीरेण गन्धकः⁵ । स्तन्येन हिङ्गुलं⁶ तोत्थं वज्रतालपलाशकम् ॥ १४८ ॥ नागं शिलार्कक्षीरेण स्वच्छपत्रीकृतं⁷ प्रिय । मारयेत् पुटपाकेन⁸ निरुत्थं⁹ भस्म जायते ॥ १४९ ॥ न सोऽस्ति¹⁰ लोहमातङ्गो यं न गन्धककेसरी । निहन्याद्ब्रह्ममात्रेण¹¹ यद्वा माक्षिककेसरी ॥ १५० ॥ रसीभवन्ति¹² लोहानि मृतानि सुरवन्दिते । हरन्ति रोगान् सकलान्¹³ रसयुक्तानि¹⁴ किं पुनः¹⁵ । शीलनान्नाशयन्त्येव¹⁶ वलीपलितरुग्जराः¹⁷ ॥ १५१ ॥ (1) B and M read स्नुह्य. K reads स्नूहो, which seems to be inc. (2) K has सिन्दूर, which is erroneous. M has स्माह. (3) K reads तु वा. (4) B has मर्नैव, which is evidently an error. (5) .K and M read गन्धकम्. (6) M has an incorrect reading—हिङ्गुदं. (7) B reads स्वच्छ पत्रीकृत M reads स्वच्छपवन्नूत. (8) B and M read पुटयोगेन. (9) B has निरुच्छ. M has निरुद्ध. Both of these readings appear to be inc. (10) B and M read रसास्ति, whereof the sense is not clear. (11) निहन्याकधमात्रेण, a variant in B, which seems to be inc. (12) B has रसभवान्. K has रसौभवतो. M has रस भवन्ति. We have adopted the above reading after collating all the texts. (13) M reads सकलान् रोगान्. (14) B reads समयुक्तानि. (15) K reads वै पुनः. (16) B has शीलनान्नांशयन्त्येव. M reads शिलानां नाशयन्त्येव. None of these texts is correct. (17) K reads रुग्ज्वरान्. M reads रुक्पराम्.

सप्तमः पटलः । १२५ वज्र¹माक्षिकतीक्ष्णाभ्रं शस्यते देहकर्मणि² । नागं वङ्गं सुवीरञ्च³ द्वयकर्मणि योजयेत् ॥ १५२ ॥ परिबालन्तु⁴ यल्लोहं तथाच मलयोद्भवम् । एतल्लोहद्वयं देवि विशेषाद्देहरक्षणम् ॥ १५३ ॥ रागं⁵ महारसादीनां ज्ञात्वा वीजानि साधयेत् । तन्ममाचक्ष्व देवेशि⁶ किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि ॥ १५४ ॥ इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे⁷ रसार्णवे रससंहितायां महारसोपरसलोहलक्षणसंस्कार⁸- रत्नद्रावणमारणनिर्णयो नाम⁹ सप्तमः पटलः ॥७॥ (1) B reads वज्रं. (2) M reads मेहकर्मणि, which appears to be incorrect. (3) वङ्गमागसुवीरञ्च, a variant in M. (4) B has पड़िबालन्तु. K has विट्टोबाल. (5) K reads नागं, which is incorrect ; because the next Paṭala opens with the description of रागसंख्या. (6) तन्मयाचक्षि देवेशि, a variant in B. This charaṇa is wanting in M. (7) This portion is wanting in B and M. *(8) K reads रस between महारसोपरस and लोह. The word महा is not found in M ; it reads रसोपरससंस्कारलोहलक्षणमारणनिर्णयो नाम. (9) K reads only निर्णयो नाम, omitting रत्नद्रावणमारण.