रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

२४२ रसार्णवे गन्धमाक्षीकदरदं¹ कुनट्या² रससंयुक्तम् । विषत्रण³समायुक्तं मातुलुङ्गाम्ल⁴मर्दितम् ॥ २३० ॥ एतत् कल्कं पलमात्रं⁵ चौषध्या लेपनं कुरु । निर्यासे⁶ तु पुटं कुर्यात्त्रिवारं हेम शोभनम्⁷॥ २३१ ॥]⁸ सञ्जीवनो⁹जलस्याथ विधिं वक्ष्यामि पार्वति ॥ २३२ ॥ शुक्रेणाराधितो देवि प्रागहं¹⁰ सुरवन्दिते । दानवानां हितार्थाय मृतानां देवसङ्गरे ॥ २३३ ॥ मया संजीवनो विद्या¹¹ दत्ता चोदकरूपिणी¹² । तया संजीविता दैत्या¹³ ये मृता देवसङ्गरे¹⁴ ॥ २३४ ॥ (1) गन्धमाक्षिकदरदं, a variant in D, wherein the middle term is incorrect. (2) D reads कुमधा. K reads कुनधा, Both of these texts are incorrect. (3) D reads विषत्रयं. (4) K reads मातु लिंगाम्ल. (5) D reads कल्कतन्लेमात्र. K reads एतत्कल्कं र. . मात्रं. which is incomplete. (6) K reads निर्जने. (7) D reads हेमशोधनम्. (8) This विषव्रणविधि ought to have been placed after मृतगुञ्जाविधि, i.e. after the śloka 188. But as all the texts except M placed it here, we are compelled to follow them only putting it within brackets. (9) D reads erroneously संचिनी. M reads संजीविनी. After the end of this विधि and before the commencement of उष्णोदकविधि we find in K—संजीवनजल-कल्पः and not संजीवनीजलविधिः. (10) D reads योगेहं. (11) मायासंजीविनीं विद्यां, a variant in D. M reads सञ्जीविनौ. (12) D reads चोदकरूपिणी. K reads चोदाररूपिणी. M reads बोधकरूपिणी (13) तया संजीविनौ दैत्या, an incorrect variant in D. तया सञ्जीता दैत्या, an incorrect variant in M. (14) M reads देवसङ्गमे, which seems to be incorrect

द्वादशः पटलः । २४३ निश्चिता मर्त्यलोके सा¹ सम्यक् ते² कथयाम्यहम् ॥२३५॥ अस्ति मर्त्ये महापुण्या³ पवित्रा दक्षिणापथे⁴ । नदी गोदावरी नाम प्रसिद्धा जाह्नवी यथा⁵ ॥ २३६ ॥ दक्षिणे च तटे⁶ तस्याः कदलीनगरं परम्⁷ । तस्य दक्षिणतः शैलः सर्व्वलोकेषु विश्रुतः ॥ २३७ ॥ नाम्ना कृष्णगिरिखेति⁸ दृश्यते सर्व्वमङ्गले⁹ । सुप्रसिद्धाम्बिका नाम ग्राम¹⁰स्तस्यास्ति सन्निधौ ॥ २३८ ॥ तत्राप्युदक¹¹मालोक्य परीक्ष्येत¹² सुरार्चिते ॥ २३८ ॥ गृहीत्वा शुष्कवंशं तु¹³ क्षिपेत्तोयस्य मध्यतः । जायते हरितं स्निग्ध¹⁴महोरात्रेण निश्चितम्¹⁵ । (1) निर्जित्वा मर्त्यसौके सा, a variant in D, which is incorrect. (2) D reads मव्यक्तां, which is incorrect. (3) D has an incorrect read- ing—माहपुण्या. (4) D reads दक्षिणामये, which is incorrect. (5) D has यथा, which is not correct. (6) M reads तथा. (7) कदलीवनशंकरम्, a variant in D. K reads वरं. M reads उत्पलीभवं परम्. (8) D has कृष्ण गौरीश्चेति, which is incorrect. (9) D reads सर्वमङ्गलम्. K reads सर्वमंगलः. (10) This word is wanting in D. (11) D reads तत्राप्युटक, which is not accurate. (12) M has an incomplete reading—परीत्त. (13) M reads युक्तवस्त्रम्, which is not appropriate here. M reads गृहीत्वा, which is not univer- sally correct. (14) K reads हरितस्निग्धः. (15) महोरात्रौसिञ्चित, an incorrect variant in D. K reads मिवित. The term is सिक्तं and not सिञ्चित, though the latter is proper here

२४४ रसार्णवे मुञ्चत्यङ्कुरपत्राणि¹ दृश्यते तन्मनोहरम्² ॥ २४० ॥ बलिपुष्पोपहारेण³ ततो देवीं⁴ समर्चयेत् । क्षेत्राधिपं गणेशञ्च चण्डयोगीश्वरं तथा⁵ ॥ २४१ ॥ तस्य मन्त्रं प्रवक्ष्यामि त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥ २४२ ॥⁶ ॥ ॐ चण्डाय⁷ पिनाकिने शूलहस्ताय ॐ दिशां बन्धय⁸ विदिशां बन्धय ठठः ॥ तिलांश्च तण्डुलांश्चैव⁹ मन्त्रेणानेन सर्षपान् । सप्ताभिमन्त्रितान्¹⁰कृत्वा साधको दिक्षु निक्षिपेत्¹¹॥२४३॥ कटुकालाबुके तोयं¹² ऋतरक्षं समाहितः¹³ । (1) भवत्यंकुरपत्राणि, a variant in D, which has no clear sense. भवत्यंकुरपत्राणि, a variant in K. (2) D and K read सुमनोहरम्. (3) D reads पूजोपहारेण. K reads पुष्पोपहारेण. (4) D has देवं, whereas all other texts have देवीं. (5) चन्द्र योगीश्वरौ तथा, a variant in D. चंडो योगोगणैस्तथा, a variant in K. Both are incorrect. चण्ड- योगिगणेः सह, a variant in M. (6) This hemistich is not found in D and M. (7) D reads चन्द्राय. M reads चन्द्र, which is incor- rect. (8) D and K read बंधर, which is not correct. The re- maining portion is not found in M. (9) M reads तण्डुलान् वाथ. (10) All the texts read षभिमंत्रितं; but as the nouns (तिल, तण्डुल & सर्षप) are all in masculine gender, we ought to have the adjective अभिमन्वि- तान्. (11) K reads निःक्षिपेत्. M reads विक्षिपेत्. (12) कटु- कालाम्बूतोये, a variant in D. कटुकिलाबुकोयं, a variant in M. The sense of these texts is not clear. (13) D has हतरक्षास्तसमोहतः. K has कृतवाचः सुसमाहितः. M has हतराक्षप्तसमाहितम्. All the texts seem to be incorrect.

द्वादशः पटलः । २४५ गृहीत्वा तत्प्रयत्नेन¹ निजस्थानं समाश्रयेत् ॥ २४४ ॥ ॥ ॐ नमोऽमृतेऽमृतरूपिणि² अमृतं मे³ कुरु कुरु एवं रुद्र आज्ञापयति⁴ स्वाहा ॥ सप्ताभिमन्त्रितं कृत्वा मन्त्रेणानेन तज्जलम्⁵ । दिनमेकं तया सूतं स्वर्णमाषद्वयान्वितम्⁶ । मर्दयेत्तेन तोयेन पिवेत्तत्तु⁷ विचक्षणः ॥ २४५ ॥ एकविंशतिरात्रेण⁸ क्षीराहारोऽथ यत्नतः⁹ । जीवेत् कल्पायुतं साग्रं¹⁰ कामरूपो महाबलः ॥ २४६ ॥ योजनानां¹¹ शतं गत्वा पुनरेव¹² निवर्त्तते । अवध्यः सर्व्वभूतानां खेच्छाचारः¹³ स खेचरः ॥ २४७ ॥ कनकं पारदं व्योम सममेकत्र योजयेत् । मर्दयेत्तेन तोयेन सप्तवारं तु स्वेदयेत्¹⁴ ॥ २४८ ॥

(1) संग्ला तत् प्रयत्नेन, a variant in D. M reads गृहीत्वा. (2) P reads रूपिणौ, which is gram. incorrect. K reads तर्पिणि. M has नमो- ऽमृतबिन्दुरूपिणी, which is incorrect. (3) मे is not found in D. M reads चामृतं. (4) D reads incorrectly रुद्राज्ञानापयति. M reads रुद्रो ज्ञापयति. (5) D reads मज्जलं, which is an error of the scribe. (6) स्वर्णं यावद्दयाचितम्, a variant in D, wherein the second term is incorrect. K reads स्वर्णं माषद्वयान्वितं. (7) D reads तं तु. K reads पविचं तु, which seems to be incorrect. (8) M reads रात्रे तु. (9) D has चीरहारी प्रयत्नतः. K has चीराहारो प्रयत्नतः. Both are partly incor- rect. (10) M reads सौम्यं. (11) M reads योजनानि. (12) D reads पुनरेवं. (13) K reads erroneously खोचारी. M reads स्वेच्छा- चारः. (14) सप्ताहं स्वेदयेत्तत, a variant in M

२४६ रसार्णवे स रसः सर्व्वलोहानि षष्ठ्यंशेन तु वेधयेत्¹ ॥ २४६ ॥ अथवा तं रसं दिव्यं मधुना सह भक्षयेत्² । मासमात्रप्रयोगेण³ जीवेद्ब्रह्मदिनायुतम्⁴ ॥ २५० ॥ तस्य मूत्रमलस्वेदैः⁵ शुक्लं भवति काञ्चनम् ॥ २५१ ॥ निर्वाते⁶ तोयमादाय अञ्जलि⁷त्रितयं पिबेत् । पीतमात्रे भवेन्मूर्च्छा स्वास्थ्यं स्यात् प्रहरद्वयात्⁸ ॥ २५२ ॥ एकविंशदिनान्येवं⁹ क्षीराहारो भवेत्ततः । षष्टवर्षाकृतिः प्राज्ञः¹⁰ कामरूपो महाबलः ॥ २५३ ॥¹¹ पश्येच्छिद्रां महीं सर्व्वां¹² सप्त¹³पातालसंयुताम् । अवध्यो देवदैत्यानां¹⁴ कल्पायुश्च प्रजायते ॥ २५४ ॥ (1) षष्टांशेन सुवेधयेत्, an incorrect reading in D. (2) M has this hemistich in an irregular manner--तं रसं दिव्यं मधुना सममेकत्र योज- येत्, repeating the second charana of the 248th śloka. (3) M reads मासमाप्ययोगेन, which is incorrect. (4) K reads ब्रह्मदिनायुषं. M reads erroneously ब्रह्मवादिना. (5) K has तस्य मूत्रमलैः स्वेदैः. M has श्वेतैः, which is incorrect. (6) K has only निवा. (7) K reads अंजलौ, which is incorrect. (8) खमध्यं स्यात् प्रहरत्रये, an incor- rect reading in D. श्वास स्यात् प्रहरद्वयम्, a variant in M, wherein the first term is incorrect. (9) D reads erroneously एकविंशादिनान्येदं. (10) D reads बाली instead of प्राज्ञः. M reads दृष्ट instead of षष्ट. (11) After this śloka, we find in D only the 247th śloka repeated. Hence we have not adopted it. (12) K has an incomplete cha- rana पश्यं ...द्रां महि सर्वां. (13) K reads सर्वं instead of सप्त. (14) D has देवदैवानां, which is not correct. M has देवतैश्चापि.

द्वादशः पटलः । २४७ अथवोदक¹मादाय पारदञ्च² मनःशिलाम् । मर्दयेत् खल्लपाषाणे³ नष्टपिष्टं भवेत्ततः ॥ २५५ ॥ स्वेदयेत् सप्तरात्रं तु त्रिलोहेन च वेष्टयेत् ॥ २५६ ॥ अन्तर्द्धानं क्षणाद्गच्छेत् विद्याधरपतिर्भवेत्⁴ । सिद्धकन्याशतहृतो⁵ यावत् कल्पान् चतुर्दश⁶ ॥ २५७ ॥ दिनेषु तेषु सर्वेषु दद्याच्छात्योदनं घृतम् । पयसा च समायुक्तं नित्यमेवं तु⁷ कारयेत् ॥ २५८ ॥ उष्णोदकविधिं वक्ष्ये समाहितमनाः शृणु । पश्येदुष्णोदकं⁸ यत्र वासं तत्रैव कारयेत् ॥ २५६ ॥ अस्ति गोदावरी नाम महाराष्ट्रे⁹ऽतिविश्रुता । तस्या उत्तरभागे तु सह्याद्रिः पुण्यपर्वतः¹⁰ ॥ २६० ॥ (1) D reads अथ चोदक. (2) D reads मारीचं तु. (3) The word खल्ल is not found in D. All other texts read खल्ल. (4) विद्या- धरपतिर्भवेत्, a variant in D. सिद्धारपतिर्भवेत्, a variant in K. (5) D reads प्रान्तहतो. (6) D and K read कल्पचतुर्दश. (7) M reads सद्यमेवन्तु. After this charana we find the following three hemistichs in K only, which we have not adopted on account of their erroneousness and redundancy. They are as follow:—ते सर्वे पुरुषास्तस्य दर्शनाय सम्मिलिताः । ताः कन्यास्तममृतं दद्युः सिद्धकामो भवेन्नरः । वलीपलितनिर्मुक्तो जीवेच्चंद्रार्कतारक । इति विषो- दकसंजीवनजलकल्पः । (8) M has भवत्युष्णोदकं. (9) D reads महा- राष्ट्रे. This hemistich and the following seven ones are not found in M. (10) D has सह्याद्री पुण्यपर्वतः, wherein the first word is incorrect. K has सह्याद्रिः पुण्यपावनः, wherein also the first word is incorrect.

२४८ रसार्णवे तत्र मातापुरं¹ नाम प्रसिद्धं देवतागृहम् । तस्मादुत्तरतो देवि कम्प्याख्यं नगरं² परम् ॥ २६१ ॥ तत्र कम्पेश्वरो देव³स्तत्रास्त्युष्णोदकं⁴ ध्रुवम् । प्रणीताख्या⁵ नदी तत्र स्नात्वा वै साधकोत्तमः । पश्चादुष्णोदके कुण्डे विधिं कुर्याद्यथोदितः⁶ ॥ २६२ ॥ शर्वरीमुषितस्तत्र⁷ धनवांशं⁸ दिने दिने । भक्षयेन्मासमात्रं तु जीवेद्वर्षशताष्टकम्⁹ ॥ २६३ ॥ वर्षमेकं प्रयुञ्जीत¹⁰ जीवेद्वर्षायुतं सुखी¹¹ । बलोपलितनिर्मुक्तो भोगी चैव पुरन्दरः¹² ॥ २६४ ॥ (1) D reads मानापुरी. (2) D reads नागरं, which seems to be incorrect. (3) Both D and K read देवी, which is gram. inc. (4) तत्राप्युष्णोदकं is the reading in D. (5) D reads प्रणीतात्मा, which seems to be incorrect. (6) D reads यथेरितः. (7) मर्वरीमुषिते सव, a variant in D. शर्वरीभूषिता तत्र, a variant in K. सर्वतोमुषितां तत्र, a variant in M. None of the readings is perfectly correct. (8) D reads धनं काञ्चित्. K reads मृगकांश. Both are inc. M leaves a blank space here. (9) M reads वर्षसमाष्टकम्, which seems to be an error of the scribe. (10) K reads only प्रयुं and omits जीत. (11) This charana and the next three are not found in M. (12) भावी च शक्रवेशतः, a variant in D. After this we have एकगुणेन सूतेन &c., (9th śloka), which occurs in the beginning of the fourteenth Paṭala. Hence the MS. D is wanting the remaining portion of this twelfth Paṭala and the whole of the thirteenth Paṭala, as well as the first eight ślokas of the fourteenth Paṭala.

द्वादशः पटलः । २४८ वर्षमेकं पिबेत्तोयं¹ जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् । तस्य मूत्रपुरीषेण² शुल्बं भवति काञ्चनम् ॥ २६५ ॥ उष्णोदकञ्च कासीसं³ गन्धपाषाणसंयुतम् । चतुर्थांशेन रसकं दशभागं विनिर्क्षिपेत्⁴ ॥ २६६ ॥ शुल्बञ्च मर्दयेत् सर्व्वं नष्टपिष्टं क्षणेन तु⁵ । तेन लेपितमात्रेण शुल्बं भवति काञ्चनम् ॥ २६७ ॥ निषिक्तं तेन तोयेन प्रतिवापं ददेद्बुधः⁶ । शुल्बञ्च जायते हेम तरुणादित्यवर्चसम्⁷ ॥ २६८ ॥ तज्जलेन निषिक्तञ्च हेम वीजार्थसंयुतम् ।⁸ तारं चानेन मार्गेण⁹ निषिक्तं हेमतां व्रजेत्¹⁰ ॥ २६९ ॥ उष्णोदकेन भल्लातं तिलपिष्टं¹¹ च भक्षयेत् । मासद्वयप्रयोगेण¹² जीवेद्वर्षशतत्रयम् ॥ २७० ॥ रसगन्धाश्मरसकं¹³ तुत्थं¹⁴ दरदमाक्षिकम्¹⁵ ।

(1) This charana is not found in M. (2) M reads मूत्रपुरीषाभ्यां. (3) K reads काशीस. (4) K reads विनिःक्षिपेत्. (5) K reads चयेण तु. (6) ददेत् is an ungrammatical term. दद्यात् is the pro- per one. (7) तत्क्षणादित्यशोभन, a variant in M. (8) This hemistich is not found in M. (9) K reads erroneously मार्पणं. (10) M reads ब्रजेत्, which is incorrect. (11) K reads तिलसृष्टिं. (12) M has मासद्वयपर्याप्तञ्जीत्, which is incorrect. (13) रसकन्धाम- रसकं, a variant in M. (14) K reads तुल्थ. (15) K reads माक्षिया, which is incorrect. 32

२५० रसार्णवे याम¹मुष्णाम्भसा घृष्टं तारपत्राणि लेपयेत् ॥ २७१ ॥ द्विवारं तु धमेद्देवि² स्याच्चतुर्दशवर्णकम् । क्रमेणानेन देवेशि शुक्लं षोडशवर्णकम् ॥ २७२ ॥ एकैकं हेमतारांशं द्वन्द्वं³ कान्ताभ्रयोः पृथक् । उष्णोदकेन संमर्द्य⁴ धमनात् खोटतां व्रजेत्⁵ ॥ २७३ ॥ तन्मुखे धारयेन्नासं⁶ वज्रकायो भवेन्नरः । तच्चूर्णं यवमात्रं तु⁷ भक्षयेन्मधुसर्पिषा⁸ । यावत् पलं तस्य मलैः⁹ शुक्लं भवति काञ्चनम् ॥ २७४ ॥ उष्णोदपाचितान् खादेत्¹⁰ कुलत्थान् चीरपो¹¹ भवेत् । स्नानमुष्णाम्भसा कुर्यात् वर्षाद्वर्षशतायुषम्¹² ॥ २७५ ॥ चीरमुष्णोदकं क्वाथं¹³ त्रिफलायाश्च पाचयेत्¹⁴ । (1) M reads घाम, which seems to be incorrect. (2) M has विभाय्य तु भवेद्देवि. (3) K reads द्वयं. (4) M reads संमर्थात्. (5) B (which resumes from this verse) reads नयेत्. K reads खोड़कां, which is incorrect. M reads घोटग्तां नयेत्, which is partly correct. (6) B reads erroneously तन्मुखधारयेन्नास. (7) K has पंचमात्रं तु. M has तस्य instead of तच्चूर्णं. (8) M reads मधुना सह. (9) K reads यात्यलं तस्य मलैः, which is incomplete. M reads यावत् फलं तस्य फलैः. (10) उष्णोदकपचिता भूनें, a variant in B, which has no clear sense. उष्णोदयोचितान् is the reading in K, which is partly incorrect. M reads उष्णोदपाचितात्, which is incorrect. (11) B and K read चीरवो, which is an error of the scribe. K reads कुलत्नां, which is incorrect. M reads कुलुत्यान्. (12) K reads शतायुषी. (13) चीरमुष्णोदकश्चाथं, an incorrect variant in M. (14) K reads पावनं.

(Ray & Kaviratna edition, Bibliotheca Indica, 1910)! Let's verify the exact text of Bibliotheca Indica Rasarnava, Patala 12, page 251: - Verse 277: कर्दमापो महीशैलं⁴ शिलञ्चेति⁵ चतुर्विधम् ॥ २७७ ॥ - Verse 278: पञ्चमासाद्द्विषण्मास⁶-वेधनानि⁷ महीतले ॥ २७८ ॥ Wait, in BI edition: Footnote 4: (4) B reads महाशैलं. K reads दर्दमा...मद्गिशैलः, which is incomplete. Wait, or मङ्गिशैलः? Or मद्दिशैलः? Wait, in K it's: K reads दर्दमा...मद्दिशैलः or मङ्गिशैलः? In the BI edition, let's check: Does it say दर्कमा...? Wait, कर्दमापो -> क vs द: in Bengali-Devanagari transition or Devanagari script: Wait, the image clearly shows: K reads दर्दमा... (or दर्कमा...). Look at the first letter: द with a loop? No, it's दर्कमा! Look at the

२५२ रसार्णवे यदा तद्बुद्बुदाकारं¹ तदा शैलोदकं भवेत् । अन्यथा वेष्टकं² देवि तदग्राह्यं निरर्थकम् ॥ २८१ ॥ श्रीशैले श्रीवनप्रान्ते³ पर्य्यङ्काख्ये⁴ शिलातले । तत्रस्थं क्षणवेधि⁵ स्यात् नदीभगवतीतटे⁶ । एकाह्ने वेधकं तत्र⁷ गोकर्णे तु दिनत्रयम् ॥ २८२ ॥ भद्राङ्गे⁸ दिनवेधि स्यात् त्रिखलान्ते त्रिवासरम् । धारेखरे⁹ पाक्षिकं स्यात् वर्षापुर्य्यां¹⁰ दिनैकतः ॥ २८३ ॥ ब्रह्मेश्वरे मासिकं स्यात् व्याघ्रपुर्यान्तु¹¹ वासरम् । अघोरेशे मासिकं तु¹² सिंहद्वीपे¹³ तथा पुनः । दिनमेकं ब्रह्मगिरौ विन्ध्ये तु क्षणवेधकम् ॥ २८४ ॥ वासरं माल्यवन्तेषु¹⁴ क्षणवेधि शिलोदकम्¹⁵ ॥ २८५ ॥ (1) यदा तबदाकार, an incomplete variant in B. (2) M reads वेष्टन. (वेष्टक = निर्यास). (3) B reads श्रीवने प्रान्ते. M reads श्रीशैल. (4) M reads पर्य्यङ्गाख्य. (5) All the texts read क्षणवेधी, which is grammatically incorrect. (6) B reads नयां भवतीतटे, which is in- complete. K reads नद्यां भगवतीतटे, which is incorrect. M reads यद्या भगवतीतटे, wherein the first term is unintelligible. (7) K reads एकाहं वेधयेत्तत्र. (8) K reads सत्रस्थं. M reads चन्द्राङ्गे. (9) M reads तारेखरे. (10) B reads पार्श्वपुर्य्यां. This charana and the next one are not found in M. (11) B reads व्याघ्रपूर्य, which is incorrect. (12) अघोरेशे तु मासिकं, a variant in M. (13) B reads सिद्धद्वीपे. (14) वासर... ल्यक्तणंच, an incomplete variant in K. M reads माल्यवन्ते तु. (15) B and M read क्षणवेधी तु तत्र च. K reads लक्षवेधी शिलो- दकं, wherein the first term is incorrect.

द्वादशः पटलः । २५३ किष्किन्ध्या¹पर्व्वते रम्ये पम्पातीरे तृणोदकम्² । तस्य पश्चिमतो देवि योजनद्वितये पुनः । भूशैलमस्ति तत्रैव त्रिदिनं वेधि पर्व्वते³ ॥ २८६ ॥ सह्याचले पुरे देव्याः चोरनेत्रस्य सन्निधौ । शैलोदकं कोटिवेधि दुर्जदेशेऽपि वासरम् । लक्षवेधि नृसिंहस्य नगरे गोकुलाभिधे ॥ २८७ ॥⁴ अन्यत्र यत्र तत्रापि ब्रह्मविष्णुशिवोद्भवम् । अमृतं तत्र तत्रापि वज्रीकरणमुत्तमम् ॥ २८८ ॥ तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि यथा जानन्ति साधकाः ॥ २८९ ॥ महीं समुद्धृतवतो वराहस्य कलेवरात् । यः स्वेदः पतितस्तस्माज्जातं शैलोदकं परम् ॥ २९० ॥ तन्मुखे क्षणिकं जातं क्रोड़देशे⁵ तु वासरम् । बाहुभ्यां त्र्यहवेधि⁶ स्यान् मासवेधि तु पार्श्वयोः⁷ । षण्मासमपराङ्गे च⁸ सर्व्वं समफलं भवेत्⁹ ॥ २९१ ॥

(1) B reads किष्किध. K reads किष्किंधे. (2) B and K read चणोदक. (3) B has वेध पार्वति, which seems to be incorrect. (4) The portion commencing from सह्याचले and ending in गोकुलाभिधे is found only in MS. K. (5) B reads कंवदेशे (probably कम्बुदेशे). This charana is not found in M. (6) B and M read वय, which seems to be incorrect. (7) K reads खर्षयोः. M reads मासमेकन्तु. (8) B has an incomplete charana षण्मासमपराङ्गे च. (9) M reads समफलञ्च तत्.

२५४ रसार्णवे अघोरास्त्रेण तत्क्षेत्र¹रक्षां कृत्वा दिशां बलिम्² । दत्त्वा लक्षं जपित्वा तु³ गृह्णीयादमृतं परम् ॥ २९२ ॥ शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु हेमन्ते वा सुरार्चिते⁴ । आयसे ताम्रपात्रे वा⁵ पात्रेऽलावुमयेऽथवा⁶ । शैलाम्बुपलमष्टौ तु⁷ पलं क्षीरस्य निक्षिपेत् ॥ २९३ ॥ क्षीरावशेषं संक्काथ्य⁸ त्रिसप्ताहं पिवेन्नरः⁹ । जीवेद्वर्षसहस्रं तु¹⁰ वलीपलितवर्जितः ॥ २९४ ॥ अथवाष्टपलं¹¹ क्षीरं पलैकेनाम्बुना युतम्¹² । क्षीरावशेषं सेवेत¹³ पूर्वोक्तं लभते¹⁴ फलम् ॥ २९५ ॥ कुलत्थाष्टगुणं¹⁵ वारि पचेदष्टावशेषितम् । चतुर्गुणेन तेनाज्यं¹⁶ पाचयेद्धृतशेषितम्¹⁷ ॥ २९६ ॥

(1) अघोरात्रेण तत्क्षेत्रं, a variant in K. (2) K has कृत्वा दिवलिं, which is incomplete. (3) K reads जपं कृत्वा. This charana is not found in M. (4) M has सुरार्चितम्, which is incorrect. (5) अयस्के ताम्रपात्रे व, an incorrect reading in M. (6) B reads errone- ously पात्रे कलावुमयेयवा. K reads ततैलांबुमयेथवा, which seems to be incor- rect. (7) शैलोदक पलमष्टौ, a variant in K. (8) K reads संकाथ्यं. कृत्वावशेषं तत्क्वाथ, a variant in M. (9) M reads भवेन्नरः, which is incorrect. (10) M reads वर्षसहस्राणि. (11) B and M read अथवाष्टफलं, which is incorrect. (12) All the texts read पलैकेनाम्बुमिश्रितम्, which is not gram. correct. (13) B reads erro- neously सेवेनि. (14) M reads फलते, which is incorrect. (15) K reads कुलष्ट्याष्टगुणं, which is incorrect. (16) K reads erroneously तानाज्यं. (17) पाचयेच्च पुनर्घृत, a variant in K.

द्वादशः पटलः । २५५ लिह्यान्मधुसमोपेतं¹ त्रिसप्ताहं वृहस्पतिः² । मासेन शास्त्रसम्पत्तिं³ ज्ञात्वा देवि बलाबलम्⁴ । द्विरष्टवर्षकाकारः⁵ सहस्रायुर्न संशयः⁶ ॥ २९७ ॥ अवशिष्टकुलत्थं तु⁷ पादांशं मधुसर्पिषा⁸ । भक्षयेत्कर्षमेकन्तु⁹ मासेनायुतजीवितः¹⁰ ॥ २९८ ॥ तत्सिद्धतैलेनाभ्यङ्गं मर्दनञ्चापि कारयेत्¹¹ । मासमेकं ततो मर्त्यं¹² देहसिद्धिं करोति च ॥ २९९ ॥ पामाविचर्चिकाददृ¹³कुष्ठानि सहसा जयेत्¹⁴ । बलीपलितनिर्मुक्तः सहस्रायुष जायते¹⁵ ॥ ३०० ॥ (1) B has लिह्यान्मधुसमापेतं. K has लिह्यान्मधुसमपीतं. M has लिह्यान्मायु- समोपेतं. None of the readings is perfectly correct. (2) M reads त्रिसप्ताहमहर्षभिः. (3) B has समेण सर्वसम्पत्तिः, wherein the first term is incorrect. We do not find this charana and the next in M. (4) सलदेवी बलं बलं, a variant in B, which seems to be incorrect. (5) K reads द्विरष्टावर्षकाकारः. M reads द्विरष्टवर्षकाकारं, which is incorrect. (6) K has संसार्जुग संशयः, which is incorrect. (7) K reads कूलत्थं, which is incorrect. (8) K has पादांशमधुसर्पिषां. M has पादांशमधु- सर्पिषा. (9) B and K read कर्षमेकन्. (10) मासेनायुतजीवीत, an incorrect variant in B. मासेनायुतजीविनः, a variant in K, wherein the last term is incorrect. (11) सर्वदेहेषु कारयेत्, a variant in B. K reads भक्षणं [perhaps सचणं] चैव कारयेत्. (12) B and K read मर्त्य, which is gram. inc. This charana and the next one are not found in M. (13) M reads दन्त instead of ददृ, which is incorrect. (14) B reads erroneously सह योजयेत्. (15) K reads सहस्रायुः प्रजायते.

२५६ रसार्णवे यः पिबेत् प्रातरुत्थाय शैलाम्बुचुलुक¹त्रयम् । षण्मासात् स्यात्² सहस्रायुर्बलीपलितवर्जितः³ ॥ ३०१ ॥ अथवा सूतकं देवि वारिणा सह मर्दयेत् । मासेनेकेन देवेशि नष्टपिष्टं भविष्यति ॥ ३०२ ॥ मासमात्रं समश्नीयात्⁴ स भवेदजरामरः⁵ ॥ ३०३ ॥ अथवा तं रसं हेम्ना⁶ हेमभस्म ततो बली⁷ । मर्दयेत्तेन तोयेन धामयेत् खदिराग्निना ॥ ३०४ ॥ गुटिका सुन्दरी नाम⁸ सर्वायुधनिवारिणी⁹ । कर्त्ता हर्त्ता स्वयं सिद्धो जीवेच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ३०५ ॥ कुनटी चाभ्रमाक्षीकं¹⁰ हेम तारं तथैव च । तत् सर्व्वं पयसा क्षीरैर्मद्यं पाच्यं दिनत्रयम् । मासमात्रप्रयोगेण बलीपलितवर्जितः¹¹ ॥ ३०६ ॥ (1) All the texts read चुलक, which no lexicon supports. (2) B reads षण्मासं. स्यात् is wanting in M. (3) निर्वलीपलितय सः, a variant in B. K reads वलि. (4) B reads तमश्नीयात्, which is incorrect. K reads मासमात्रं तु मश्नोयात्, which is incorrect. (5) स भवेदमराज्जरः, a variant in K. (6) B has अथवा पाचीत रसं हेम्ना, which mars the metre and sense. (7) This charana and the next one are not found in K and M. (8) B and M read गुलिका. M reads erroneously सुन्दरीदीक्षां. (9) सर्वायुधनिवारकम्, a variant in M, which is not correct. K reads निवारिणी. (10) This charana and the next five ones are not found in K and M. After these chara- nas, we find in B the ślokas 302 and 303 again repeated. (11) We find in B the first letter मा out of the whole hemistich.

द्वादशः पटलः । २५७ अथ तेनोदकेनैव क्षीराद्धं पायसं पचेत् । मासमात्रप्रयोगेण बलीपलिंतनाशनम् ॥ ३०७ ॥ पक्त्वा¹ तेनाम्भसा पथ्याः षष्टिं² त्रीणि शतानि च । मधु संयोज्य भाण्डस्थं³ भूमौ सब्दं निधापयेत् ॥ ३०८ ॥ दिने दिने तथैकैकं भक्षयेत् प्रातरुत्थितः⁴ । बलीपलिंतनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षसहस्रकम् ॥ ३०९ ॥ शैलीभूतं कुलत्थं वा⁵ भक्षयेन्मधुसर्पिषा⁶ । षण्मासेन प्राशनेन⁷ जीवेद्वर्षसहस्रकम् ॥ ३१० ॥ कूष्माण्डं मारितं कृत्वा⁸ यानि कानि⁹ फलानि च । जले क्षिप्तानि लोहानि शैलीभूतानि¹⁰ भक्षयेत् । क्षीराहारश्च¹¹ जीर्णान्ते वज्रकायो भवेन्नरः ॥ ३११ ॥ तेनोदकेन संमर्द्य अभ्रकं¹² क्वाथयेत् प्रिये । (1) B reads पक्तां and पथ्या. Both of them are incorrect. (2) B reads षष्टी. K and M read षष्टि. Both are incorrect. (3) K has मधुना योज्य भाण्डस्थं, wherein the middle term is incorrect. M reads भाण्डीत्यं, which is inaccurate. (4) M reads पुनरुत्थितः. (5) This śloka (310) is not found in K. M has शैलभूत कुलत्थं वा, which is incor- rect. (6) M reads मधुसर्पिषम्, which is not correct. (7) B reads प्रवेशेन. M reads षाण्मासापवशेन, which has no sense at all. (8) All the texts read कूष्माण्ड, which is also correct. K reads मरिचं कृत्वा, which is not correct. (9) K reads जातकानि, which is incorrect. (10) B reads शैलीभूनिनि, which is incorrect. M reads erroneously त्रिभू- तानि. (11) K reads क्षीराहारं च, which seems to be incorrect. (12) M has समर्द्यमभ्रक. 33

२५८ रसार्णवे कटुत्रययुतं खादेत् जीवेद्वर्षसहस्रकम् ॥ ३१२ ॥ अथवा रसकर्षैकं तज्जलेन तु¹ मर्दयेत् । इङ्गुदी²फलमध्यस्थं तच्छैलोदकमध्यगम्³ । कालेन⁴ त्रिगुणेनैव काठिन्यं तस्य जायते ॥ ३१३ ॥ षण्मासं तन्मुखे धार्य्यं⁵ वज्रकायं करोति च⁶ । दशनागसमप्राणो⁷ देवैः सह च⁸ मोदते ॥ ३१४ ॥ गृहीत्वा त्रिफलां⁹ तत्र शैलवारिणि निक्षिपेत्¹⁰ । यदा भवति तच्छैलं¹¹ गृहीत्वा चूर्णयेत्ततः¹² ॥ ३१५ ॥ कान्तजीर्णरसं¹³ तेन सार्द्धं घृत¹⁴मधुप्लुतम् । भक्षयेद्वर्षमेकन्तु¹⁵ ततः चौराशनो¹⁶ भवेत् ॥ ३१६ ॥ उदयादित्यसङ्काशो मेधावी¹⁷ प्रियदर्शनः । (1) B reads तं जलेन तु, which is incorrect. (

द्वादशः पटलः । २५६ नीलकुञ्चित¹केशश्च जीवेच्चन्द्रार्कतारकम्² ॥ ३१७ ॥ पारदं हरितालं च शिला माक्षिकमेव च । दरदं च विषं चैव सर्व्वमेकत्र कारयेत्³ ॥ ३१८ ॥ मर्दयेत् खल्लपाषाणे⁴ मातुलुङ्ग⁵रसेन च । गोलकं कारयित्वा तु⁶ वारिमध्ये निधापयेत् ॥ ३१९ ॥ तेन तारं च⁷ शुल्वं च काञ्चनं भवति ध्रुवम् ॥ ३२० ॥ उपयुञ्जीत मासैकं वलीपलितवर्जितः । सहस्रं जीवितं⁸ तस्य महाबलपराक्रमः ॥ ३२१ ॥ शैलीभूतां हरिद्रां तु तच्चूर्णावापमात्रतः⁹ । हेमत्वं लभते नागो बालार्कसदृशप्रभम्¹⁰ ॥ ३२२ ॥ शैलोदके विनिष्पिच्य¹¹ भूशैले कर्द्दमेऽपि वा¹² ।

(1) B reads erroneously निल. K reads imperfectly नीलसित. (2) B reads तार्क, which is an error of the scribe, (3) M reads योजयेत्. (4) All the texts read खल्वेपाषाणे, (5) B reads मातु- लिङ्ग. K reads मातुलग. (6) विधा च धमयित्वा तु, a variant in M. (7) B and K read तेनांतरं च, which has no clear sense. (8) सहस्रजीवितं is the reading in B and M. (9) We have only पमात्रत of this hemistich in M. B and K read तच्चूर्ण वापमात्रतः, which is not accurate. (10) B and K read बालार्कसदृश प्रभ्, which is gramma- tically incorrect. (11) B reads विनिष्पिक्ष, which is incorrect. K reads विनिष्पिष्य, which is also incorrect. (12) भूशैलकर्दपि वा, an incomplete variant in B भूशैल मर्वमे मेपिवा, an incorrect variant in K भूशैल मर्दयेच्च वा, an incorrect reading in M. (For भूशैल and कर्दम see verse 277)

२६० रसार्णवे ज्ञात्वा कालप्रमाणेन बन्धयेत्¹ पारदं ततः ॥ ३२३ ॥ रक्तक्षारयुतं खातं सुवर्णं समसारितम्² । शतांशेन तु लोहानां सर्वेषां हेमकारकम्³ ॥ ३२४ ॥ द्वितीयसारणां⁴ प्राप्य भक्षयेन्मधुसर्पिषा⁵ । तत्कालं चित्तजातानां⁶मूर्द्धं भवति चानिलः⁷ ॥ ३२५ ॥ कालज्ञानं भवेत्तस्य जीवेद्युतपञ्चकम् ॥ ३२६ ॥ द्वितीयसारणां प्राप्य सहस्रांशेन विध्यति⁸ । तं खोटं⁹ धारयेद्वक्त्रे दिव्यत्वं लभते ध्रुवम्¹⁰ ॥ ३२७ ॥ निचुले¹¹ ककुभे चैव किंशुके मधुकेऽपि वा¹² । इङ्गुदो¹³फलमध्ये वा रजनीद्वयमध्यतः¹⁴ ॥ ३२८ ॥ (1) M reads बद्धयेत्. (2) K reads ममारितं M reads समवारि- तम्. (3) B has an incomplete charaṇa सर्वेषां वेधकं. M reads मारकम् (4) B and K read सारणं. (5) This charaṇa and the next four ones are not found in M. (6) तत्कालचित्तज्ञानां, an incomplete variant in K. (7) K reads चानिले. (8) M reads बिन्दति (9) B reads ततखोटं. M reads त श्लैन्. (10) M has an incorrec- variant—लव्यत्वं लभते ध्रुवम्. (11) K reads निवजे. M reads निचुर्वे Both appear to be incorrect. (12) K reads च. M reads erro- neously किशुके मधुके पि वा (13) This hemistich and the next on- are not found in K. M reads हिङ्गुदी, which is incorrect (14) रजनी चैव टकने, a variant in B. M reads मध्यगे, which is not correc- After this charaṇa we have a śloka in this text only which runs thu- —अमृते कन्दे वाथ उक्तकन्दौषधौ न च । विधाय वाटकतत्र क्षिप्त्वा तेनैव साधयेत् । which we have not adopted for its incorrectness.

द्वादशः पटलः । २६१ पारदं गन्धकं चैव मर्दयेत् गुलिकाकृति¹ । पाचयेद्दिनमेकं तु² हेम्ना संवेष्ट्य धारयेत् ॥ ३२९ ॥³ त्रिफलाव्योष⁴कल्केन वेष्टयित्वा प्रयत्नतः । पादेन⁵ कनकं दत्त्वा पारदं तत्र योजयेत्⁶ । क्षिपेच्छैलाम्बुमध्यस्थं⁷ गुलिका वज्रवद्भवेत् ॥ ३३० ॥ पूर्व्ववत् सारणा कार्या⁸ पूर्व्ववत् सिद्धिदा भवेत् । धार्यमाणा मुखे सा तु सहस्रायुष्करी भवेत्⁹ ॥ ३३१ ॥ द्वितीय¹⁰सारणायोगादयुतं वेधयेत्तु¹¹ सा । धार्यमाणा मुखे सेय¹²मयुतायुःप्रदा भवेत् ॥ ३३२ ॥ तृतीय¹³सारणायोगाज्जायते लक्षवेधिनी¹⁴ । तं खोटं¹⁵ धारयेद्वक्त्रे लक्षायुर्जायते नरः ॥ ३३३ ॥ (1) B reads गुलिकाकृतिः, which is inaccurate. (2) K reads erroneously पाचयेद्दिनमेक तु. (3) This śloka is not found in M. (4) B has व्याष. M has प्रेष. Both are incorrect. (5) M reads वादेन, which is absurd. (6) पाद तत्र प्रयोजयेत्, a variant in M. (7) B has चिपेतालांबुमध्यस्थ, which has no sense. M reads मध्यस्था, which is also correct. (8) B reads सारणा कार्य, which is in- correct. (9) This hemistich is not found in B K reads सहस्रायु- करी. (10) M reads द्वितीया, which is incorrect (11) K reads दायुतं साधयेत्तु, which is not accurate. (12) K reads मुखस्थेयं. which is incorrect. M reads मुखे सैव. (13) M reads तृतीया, which is incorrect. (14) B has लक्षमेधिनी, which is incorrect. K has शतवेधनी. (15) B reads कोट M reads घोट्. Both are incorrect.