रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

षोडशः पटलः । ३५५ चार्द्रकं मूलकं शुण्ठी लसुनं हिङ्गु माक्षिकम् । त्रिक्षारं पञ्चलवणं कांची कासीसगन्धकम्¹ । अम्लवर्ग²समायुक्तं गोलकं कारयेत् प्रिये ॥ ६ ॥ तस्य मध्यगता पिष्टी³ दोलायां स्वेदनेन तु⁴ । द्रवते नात्र सन्देहो द्रुतं जारयते रसम्⁵ ॥ ७ ॥ बद्धं महारसं⁶ देवि द्रावयेत् पादयोगतः । द्रुतपादे ततो देयं⁷ द्रावयित्वा पुनर्द्रवेत्⁸ ॥ ८ ॥ एवं बद्धं द्रुतं कृत्वा समद्वित्रिगुणादिकम्⁹ । तस्मिन् द्रुते जारणा च¹⁰ कर्त्तव्या कर्मवेदिभिः ॥ ६ ॥ कुकुटीकन्दमार्जारी¹¹ उच्चटापोखरी तथा¹² ।

(1) कांचिकोशीसगन्धकम्, a variant in D. कांचीकोशीसगन्धक, a variant in K. काचीमांसीसगन्धकम्, a variant in M. (2) B and My read चाग्लवर्ग. M reads वम्लवर्ग. (3) तस्य मध्यगतं पिष्ट, a variant in D. तस्य मध्ये गतां पिष्टिं, a variant in K. My has an incomplete charana— तस्य ता पिष्टि. (4) D reads दोलायम्ब स्वेदयेन्न तु, which is incorrect. डोलायां खादनेन तु, a variant in M, which is partly correct. My reads डोलायां. (5) D reads रसे. M reads रसं:. Both are incorrect. (6) D reads महारसे, which is incorrect. We do not find the 8th, 9th and 10th ślokas in My. (7) द्रुत पादसतो देयः, a variant in D. द्रुत- पारदरोधाय, a variant in M. (8) M reads पुनर्दमेत्, which is incor- rect. (9) K reads समं द्विविगुणादिकम्. M reads सप्तद्विविगुणाधिकम्. (10) M reads चारणा च. (11) कर्कटीकन्दमार्जाय, a variant in D. कुकुटीकन्द्यार्त्ताव, a variant in K. (12) सर्पाय मामरी तथा. a variant in D. खपाय माप्तरो तथा, a variant in K.

३५६ रसार्णवे क्षीरकञ्चुकया युक्तं¹ खेदितं च द्रुतं² रसम् ॥ १० ॥ द्रुतं दोलादिसंभिन्नं³ कुक्कुटाद्यै⁴र्दिनत्रयम् । आर्द्रकाद्यैर्द्रुतञ्चैव⁵ तत्सूतं स्वेदतां⁶ व्रजेत् ॥ ११ ॥ वज्रं⁷ द्रुतं यथा⁸ सूतं जारयेत्⁹ सुरवन्दिते । ईश्वरस्तस्य¹⁰ विज्ञेयो देवदेवो¹¹ जगद्गुरुः¹² ॥ १२ ॥ विधाय खोटं यत्किञ्चित्¹³ मृतकोत्थापिते रसे¹⁴ । षड्गुणं हेम जार्यं तु सारयेत् सारणात्रयम्¹⁵ ॥ १३ ॥ क्रोशांशेन¹⁶ तु तेनैव मुखवेधं¹⁷ प्रदापयेत् । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ १४ ॥ पुनस्तत्तु¹⁸ रसेन्द्रस्य वज्ररत्नानि जारयेत्¹⁹ । (1) क्षीर कञ्चुकया युक्त, a variant in D. (2) सेवितं च द्रुतरसः, a variant in D. M reads मृत. (3) D has दोलःसंसित कर्क. K has दोलादिसंमित--, an incomplete charana. M and My read दोलादिसंभिन्नं. (4) B reads कक्रमाद्या. D reads कर्कटाद्यै. K reads कर्कटाद्यै. (5) B and K read आर्द्रकादि. D reads आर्द्रकादि धृते चैव, which seems to be incorrect. This charana and the next nine ones are not found in My. (6) B and M read स्वच्छतां. D and K read खेदतां. (7) B and M read वज्र (8) K reads यदा. (9) D reads पारदः, which seems to be incorrect (10) M reads ईश्वरस्तं तु. (11) M reads देवदेव्या. (12) D reads erroneously देवदेवात्र भवद्गुरुम्. (13) D reads त पङ्क्ति, which is incorrect. (14) मृतकोत्थापितो रसः, a variant in M. (15) B reads सारणात्रये. (16) D has वधा- शेन, which is senseless. (17) D reads शुल्वं वन्धं. (18) B has पुनस्तन्तु D has पुनस्त. K has पुनस्तस्य. (19) D reads कारयेत्.'

षोडशः पटलः । ३५७ प्रकाशमूषागर्भे च दृढाग्नौ जरते क्षणात्¹ ॥ १५ ॥ उन्नटा²मीननयना सर्पाक्षी³रक्तचित्रकैः । एतैः रत्नं द्रवेत्याशु⁴ नीलमणिक्यमौक्तिकम्⁵ ॥ १६ ॥ विष्णुकान्ता च चक्राङ्गा⁶ कुमारी गविचिञ्चिका⁷ । वज्राणि पद्मरागाश्च⁸ राजावर्त्तादिसन्यकम्⁹ । ओषधीनां द्रवं दत्वा तप्ते¹⁰ सूते विनिक्षिपेत् ॥ १७ ॥ पश्चाद्रत्नानि देयानि द्रवन्ति सलिलं यथा ॥ १८ ॥ दोलायां¹¹ खेदयेद्देवि विडयोगेन¹² जारयेत् । प्रकाशमूषागर्भे च दृढाग्नौ जारयेत् क्षणात् ॥ १८ ॥ शङ्खेनैवार्कदुग्धेन¹³ पुटेन शतवावितम् । तत्तोजं¹⁴ क्षारसंयुक्तमम्लवर्गेण¹⁵ भावयेत्¹⁶ ॥ २० ॥ (1) D and K read जायते क्रमात्. (2) D reads उन्नसे, which is incorrect. (3) D has साप्यांजी, which is unintelligible. K has सर्पाक्षि. (4) एते रत्नप्रवन्त्यांसु, an incorrect variant in D. M reads द्रुवन्त्याशु, which is incorrect. (5) तिलमाणिक्यमौक्तिकं, a variant in K, which is not correct. (6) D reads चक्राङ्गा. M reads चक्राङ्गी. (7) D has पञ्चचिंचिका. (8) D and K read पद्मराग च. (9) K reads सःस्ककां, which is incorrect. (10) D reads तथा. K reads ततः. (11) D reads दोलायन्त्रे, which destroys the metre. (12) D reads वीरयोगेन, which is incorrect. (13) K reads शनेवार्कदुग्धेन, which destroys the metre. (14) B reads तडिङ्. D reads तडिज्ञ. M reads तत्पिच्छौ. (15) B and M read क्षारलयवर्गै. (16) B and M read भावितम्.

३५८ रसार्णवे विड्‌हिङ्गुलसंयुक्त¹-राजावर्त्तप्रवालकैः² । गन्धकः शिलया युक्तः³ खोटानां जारणे हितः⁴ ॥ २१ ॥ मूषालेपादिसंयोगात्⁵ वह्नहेम्नो हि जारणम्⁶ । तत्क्षेपाज्जायते देवि⁷ विड्यॊगेन जारणम्⁸ ॥ २२ ॥ पश्चाद्धेम प्रदातव्यं षट्त्रिंशांशद्रवेण च⁹ ॥ २३ ॥ ततो वै सूतराजस्य जायते रश्मिमण्डलम्¹⁰ । तिर्यगूर्ध्वमधोव्यापि¹¹तेजःपुञ्जेन पूरितम् ॥ २४ ॥ इत्थं शुद्धो भवेत् सूतः¹² चिन्तामणिरिव¹³ स्वयम् । सदेवैः पूज्यते सिद्धैः¹⁴ द्वितीय इव शङ्करः¹⁵ ॥ २५ ॥ (1) विड़्‌हिङ्गुलसंयुक्तं, a variant in M. (2) राजावर्त्तं प्रवालकैः, a variant in D. राजावर्त्त प्रवालकम्, a variant in M. (3)

षोडशः पटलः । ३५८ लोकानुग्रहकर्त्ता च भुक्तिमुक्तिप्रदायकः । जारयेच्च महानीलं तत्त्वसंख्याक्रमेण¹ तु ॥ २६ ॥ भ्रमते दक्षिणावर्त्तस्तदासौ खेचरो रसः² । वेधयेत् सर्व्वलोहानि भारसंख्यानि³ पार्व्वति ॥ २७ ॥ एवं जीर्णस्य सूतस्य शृणु कापालिरञ्जनम् ॥ २८ ॥⁴ शुल्वपत्रपलैकं तु⁵ पलार्द्धं⁶ गन्धकस्य च । टङ्कणं कर्षमेकं तु कर्षैकां रसकज्जलीम्⁷ ॥ २९ ॥ माक्षिकं⁸ कर्षमेकं तु सर्व्वमेकत्र कारयेत्⁹ । अन्धमूषागतं ध्मातं खोटो¹⁰ भवति तत्क्षणात् ॥ ३० ॥ तं खोटं सूक्ष्मचूर्णन्तु चणकाम्लेन¹¹ मर्दयेत् । आरण्य¹²गोमयेनैव पुटान्¹³ दद्याच्चतुर्दश ॥ ३१ ॥ इन्द्रगोपकसंकाशं जायते नात्र संशयः ॥ ३२ ॥ तच्चूर्णं मधुना युक्तं शुद्धतारं तु रञ्जयेत् । (१) D reads ततः संख्याक्रमेण. (२) तदासौ खेचरगो रसः, a variant in B. सूदासङ्गो खेचरो रसः, a variant in M, which is incorrect. (३) M reads क्षारसंख्यानि, which is incorrect. (४) After this hemistich we find in B अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणु कापालिरंधनं ; in D अतः पर कजापालनी ; in K अतः परं कपालिनि. (५) D has शुल्यपवकपौकं तु, which is incor- rect. K has शुल्यपत्रं पलैकं तु. (६) B reads पलैकं. (७) कर्षैकं रसकज्जलीं, a variant in B. कर्षैकं रसकज्जलं, a variant in D. कर्षैका रस- कज्जली, a variant in M. (८) B reads माचीकं. (९) M reads मर्दयेत्. (१०) M reads खोट्टी. (११) B and K read दद्युम्नाम्लेन. M reads विङ्गाम्लेन. (१२) D reads चरण्य. (१३) B, K and M read पुटं.

३६० रसार्णवे रञ्जयेत् त्रीणि वाराणि¹ शोभनं हेम जायते² ॥ ३३ ॥ एष कापालिको योगः सर्व्वलोहानि रञ्जयेत् । रञ्जयेद्वङ्गसूतं च³ वज्रवञ्च⁴ रञ्जयेत् ॥ ३४ ॥ आरचूर्णपलैकं वा⁵ मृतनागपलं तु वा⁶ । वङ्गाभ्रकपलैकं वा⁷ तीक्ष्णचूर्णपलं तु वा⁸ ॥ ३५ ॥ त्रिशूल्खं नागवङ्गौ वा⁹ एकैकांशसमन्वितम्¹⁰ । त्रिशूल्खं गैरिकैकैक¹¹मथवा तीक्ष्णमाक्षिकम् ॥ ३६ ॥ अथवा तीक्ष्णभागौ द्वौ त्रयो घोषा नवोरगाः¹² । ताम्रस्य नव भागाः स्युरारभागचतुष्टयम्¹³ ॥ ३७ ॥ अथवा देवदेवेशि माक्षिकस्य पलद्वयम् । मयूरग्रीवतुत्थैकं¹⁴ मृतनागपलं तथा ॥ ३८ ॥ (1) त्रीणि वाराणि is grammatically incorrect. This hemistich and the next one are not found in D (2) K reads जायन्ते, which is not correct. (3) M reads रजयदेवङ्गसूननेन. (4) D and M read वज्रवङ्गं च. (5) D reads च. भारचूर्णं पलैकञ्च, a variant in K. M reads तु. (6) मृतनागं पलं तु च, a variant in D. K reads च. (7) D reads तु. वंगाभ्रकं पलैक च, a variant in K. (8) B reads च वा. D reads तीक्ष्णचूर्णं ये तु वा, which is incorrect. तीक्ष्णचूर्णं पलं तु वा, a variant in K. (9) M has नागवङ्ग वा. (10) D reads समन्वितः. K reads एकैकं तु समन्वितं. (11) विशूल्कं गैरकं चैव, a variant in D. त्रिशुल्खं गैरिकैकं वा, a variant in M. (12) D reads त्रयो दोषा. M reads नवोरसाः. Both are incorrect. (13) D has तारभागचतुष्टयम्. K has सारभागचतुष्टयं. (14) K reads मयूरुग्रीवं तत्थैव, which is incorrect. This hemistich and the next two are not found in M.

षोडशः पटलः । ३६१ अथवा वङ्गनागांशमेकैकं सुरवन्दिते¹ । तीक्ष्णद्वयं त्रिशुल्बं च हेमताप्यचतुष्टयम्² ॥ ३९ ॥ यद्वा³ विमलवैक्रान्तवङ्गनागानि रीतिका⁴ । सशुल्बाप्यथवा⁵ हेम विमलं च भुजङ्गमः ॥ ४० ॥ एषामन्यतमं देवि पूर्व्वकल्पसमन्वितम् । अन्धमूषागतं⁶ स्नातं खोटो⁷ भवति तत्क्षणात् ॥ ४१ ॥ पुटयेत् पूर्व्वयोगेन रञ्जयेत् पूर्व्वयोगतः ॥ ४२ ॥ नागशुल्बं⁸ तथा तीक्ष्णं कापालिकम⁹मुत्तमम् । तेनैव रञ्जयेत्तारं सप्तवारं पुनः पुनः ॥ ४३ ॥ तेनैव रञ्जयेद्धेम सप्तवारं पुनः पुनः । पक्वबीजमिदं¹⁰ श्रेष्ठं सर्व्वकन्द्रेषु¹¹ योजयेत् ॥ ४४ ॥ वङ्कतीक्ष्णं कपाली च¹² शुक्लं तारं तु रञ्जयेत्¹³ । रञ्जयेत् सर्व्वलोहानि यावत् कुङ्कुमसंनिभम् ॥ ४५ ॥

(1) D reads सुरसुन्दरि. (2) This charana and the next two are not found in K. (3) B reads तारं. (4) विमलवैक्रान्तं वङ्गनागामृतीत्यका:, a variant in D. (5) B reads सप्तशुल्बायवा. M reads सप्तश्राव्यथवा. (6) D and K read अंधमूखागतं, which is not correct. (7) M reads खोटौ. (8) B reads नागं शुल्यं. (9) K reads erroneously कायाल्नम. M reads कापालीक्रम. (10) M reads सत्वबौज- मिदं. (11) B and K read सर्व्वकर्मणि. D reads सर्व्वकर्म्माणि. (12) वंगतीच्णकपाली तु, a variant in B. वङ्गं तीक्ष्णं कपालिं च, a variant in D. वंकं तीक्ष्णाभ्रकं वाली तु, a variant in M. (13) D has शुक्लतारं तु योजयेत्. M reads शुक्लतारं तु रञ्जयेत्. 46

३६२ रसार्णवे वैक्रान्तं नागकापाली¹ शुद्धतारं तु रञ्जयेत्² । रञ्जयेत् सह हेमा तु³ भवेत्⁴ कुङ्कुमसंविभम् ॥ ४६ ॥ रक्ततैल⁵निषिक्तं तु लोह⁶संक्रान्तिनाशनम् । आरकापालिचूर्णन्तु शुद्धतारं तु रञ्जयेत्⁷ ॥ ४७ ॥ विमलेन च नागेन⁸ कापाली परमेश्वरि । रञ्जयेत् सर्व्वलोहानि तारं हेम विशेषतः ॥ ४८ ॥ रञ्जयेत् त्रीणि वाराणि⁹ जायते हेम शोभनम् । तेनैव रञ्जयेद्धेम¹⁰ सप्तवारं पुनः पुनः ॥ ४९ ॥ लवणोद¹¹निषिक्तन्तु लोहसंक्रान्तिनाशनम् । वङ्गनागं¹² तथा कान्तं शुल्बं तीक्ष्णं च माक्षिकम्¹³ ॥५०॥ रविनागं कपाली तु¹⁴ शुद्धतारन्तु रञ्जयेत् । रञ्जयेत् त्रीणि वाराणि¹⁵ तारारिष्टं तु जायते । तेनैव रञ्जयेद्धेम¹⁶ सप्तवाराणि¹⁷ पार्व्वति ॥ ५१ ॥

(1) This hemistich and the next one are not found in B. D reads नागकापालिं. M reads नागकापालं. (2) D has योजयेत्, which seems to be incorrect. (3) M reads सितद्धेमन्तु. (4) K reads यावत्. (5) D has रक्ततैले. (6) D reads लोहं. (7) This hemistich is not found in D and M. (8) विमूलेन च नागेन, an incorrect variant in D. (9) This is grammatically incorrect, yet found in all the texts. (10) तथा वेधकरोद्दिम, an incorrect variant in B. (11) B reads लवणांडु. (12) B reads वंगं नागं. (13) लाख्वी तीक्ष्णगाक्षिकम्, a variant in D. (14) रवि नागकपालिं च, a variant in D. (15) This is grammatically incorrect. (16) B reads जायते हेम. (17) This is grammatically incorrect.

षोडशः पटलः । ३६३ रक्तवर्गेणसिक्तं च लोहसंक्रान्तिनाशनम् । वङ्गनागं¹ तथा शुल्खं कापाली² सुरवन्दिते ॥ ५२ ॥ गुड़ेन नीलकाचेन³ तुत्याम्ललवणेन च । विषपित्ताङ्ग⁴पिष्टेन हन्यात् संक्रान्तिकालिकाम् ॥ ५३ ॥ गैरिकं गन्धकं सूतं तिलतैलेन पेषयेत् ।⁵ लेपयेत्तारपत्राणि दत्त्वा शुल्वकपालिकाम् ॥ ५४ ॥ जर्ध्वाधस्त्वन्धमूषायां⁶ शुभ्रं⁷ हेमदलं भवेत् ॥ ५५ ॥ भागैकं हरितालस्य भागैकं गैरिकस्य च⁸ । माक्षिक⁹कल्कभागैकं चत्वारो गोलकस्य च । अन्धमूषागतं ध्मातं हेम रञ्जयति क्षणात् ॥ ५६ ॥ अनेन क्रमयोगेण चतुर्वारं तु रञ्जयेत् । पक्वबीजमिदं श्रेष्ठं बालार्कसदृशप्रभम् ॥ ५७ ॥ तेन वर्णद्वयोत्कर्षः षोडशांशेन जायते ॥ ५८ ॥ रक्ततैले निषिक्तं च लोहसंक्रान्तिनाशनम् ।

(1) D and K read वङ्गं नाग. (2) D reads कपाखि, which is incorrect. (3) गुडेन पीतकाचेव, a variant in B. गुह्येन तिलकाचेन, a variant in K. विडि च गये यडकाचेन, an incorrect variant in M. (4) B reads विषसिद्धार्य. This hemistich and the next one are not found in D. (5) Here ends the MS. M. in the middle part of the 16th Patala. (6) जर्ध्वाधषांधमूषायां, a variant in B. D and K read मूखायां, which is incorrect. (7) K reads उम, which is incorrect. (8) B has an incomplete charana—भा गैरिकस्य च. (9) B and K read माक्षिकं.

३६४ रसाणवे रसकस्य तु कापालो¹ चन्द्रार्कं तु शतांशतः² । पद्ममूषागतं ध्मातं शोभनं हेम जायते ॥ ५६ ॥ शुद्धनागपलैकं तु कर्षैकं द्रुतसूतकम्³ । सारयेत् सारणायन्त्रे खोटो भवति सूतकः ॥ ६० ॥ खोटस्य पलमेकं तु माक्षिकस्य पलं तथा । एकीकृत्वाय संमर्द्य कनकस्य रसेन च । पाचयेन्मृन्मये पात्रे⁴ भवेत् कुङ्कुमसंनिभम्⁵ ॥ ६१ ॥ पूर्व्वकल्केन संयुक्तं खोटं कुर्य्यात् पूर्व्वतः⁶ । एतत् कापालिकायोगात्⁷ चूर्णंमम्लेन⁸ मर्द्दयेत् ॥ ६२ ॥ पुटयेत् पूर्व्वयोगेन रञ्जयेत् पूर्व्वयोगतः ॥ ६३ ॥ येन केन⁹ रसं बद्ध्वा हेमगन्धाग्निलोरगैः । क्रमेण वेष्टितं ध्मातं शतवाराणि¹⁰ वेधयेत् ॥ ६४ ॥ पादौ¹¹ तु बद्धसूतं च वङ्गं¹² तारं मनःशिला । क्रमेण वेष्टयेत् ध्मातं शतवेधो न संशयः ॥ ६५ ॥

(1) B reads कपाली. K reads कापालि. (2) D reads शतांशयोः. K reads शतांशतः. (3) This charana and the next one are not found in K. (4) B reads भांडे. (5) भवेत कंकसंनिभ, a variant in B. (6) B reads पूर्ववत्. (7) एतत् कापालिकं चूर्णं, a variant in B. D reads कपालिकायोगात्. (8) B reads मज्जनाम्लेन. (9) K reads तोगकेन, which is an error of the scribe. (10) B reads हम- वाराणि. D reads शतं वाराणि. (11) This hemistich and the next two are not found in D. K reads घादी, which is incorrect. (12) K reads वह, which is incorrect.

षोडशः पटलः । ३६५ अनेन कुरुते तारं कनकेन तु काञ्चनम् ॥ ६६ ॥ सूतो मृतो हन्ति समेन वङ्गं¹ तेनैव हन्याद्² द्विगुणं च तारम्³ । तारं चतुःषष्टिरविं करोति हेमापि तद्वत् फणिहेमयोगात्⁴ ॥ ६७ ॥ मृतरसपलमेकं⁵ पञ्चनागं च दद्यात् कनकपलविमिश्रं⁶ ध्रातसूतावशेषम्⁷ । पुनरपि शतवारान्नेवमेव⁸ क्रमेण भवति च⁹ रसराजः कोटिवेधी क्रमेण ॥ ६८ ॥ मृतसूतपलैकं तु¹⁰ द्वे पले¹¹ दरदस्य च । चतुःपलं गन्धकस्य कङ्कुष्ठस्य¹² पलत्रयम् । शिलायाः पञ्चकं चैव गोपित्तेन तु मर्दयेत् ॥ ६९ ॥ (1) D has an absurd charana—आद्यो चतुर्थे सूतेन मृतं हेति समेन तं वङ्गं. (2) B reads

३६६ रसार्णवे पलैकनागपत्राणि¹ तेन कल्केन² लेपयेत् । मारयेत् पुटयोगेन नागोऽयं म्रियते³ क्षणात् ॥ ७० ॥ वटिकां कारयेत्पश्चात् षष्टिं त्रीणि शतानि च । एकैकां वटिकां पश्चाद्गोपित्तेन तु मर्द्दयेत् ॥ ७१ ॥ अनेन क्रमयोगेण शतं दद्यात् पुटानि च⁴ । नागोऽयं जायते देवि सिन्दूरारुणसन्निभः⁵ ॥ ७२ ॥ शतांशेन च तेनैव⁶ तारे वेधं⁷ प्रदापयेत् । तत्तारं जायते देवि देवाभरणमुत्तमम्⁸ ॥ ७३ ॥ मृतनागपलैकं तु⁹ हेमपत्रं तु तत्समम् । मारयेत् पुटयोगेन म्रियते हेम¹⁰ तत्क्षणात् ॥ ७४ ॥ तद्भस्मनागैकयुतं¹¹ हेमपत्रं तु तत्समम् । मारयेत् पुटयोगेन म्रियते हेम तत्क्षणात् ॥ ७५ ॥ अनेन क्रमयोगेण त्रीणि वाराणि¹² कारयेत् । सहस्रांशेन तेनैव तारे वेधं¹³ प्रदापयेत् ॥ ७६ ॥ (1) This hemistich and the next one are put in B after the 71st śloka. पलैकां नागपत्राणि, a variant in K. (2) D has तिलकल्केन. (3) D reads म्रयते, which is grammatically incorrect. (4) शतं दद्यात् पुटं प्रिये, a variant in B. (5) B reads सप्रभः. K reads संप्रभः. (6) D reads तैलेन. (7) D reads तारवेधं. (8) B reads देवाभरण- भूषणं. This hemistich is not found in D. (9) मृतनागं पलैकन्तु, a variant in D. (10) D reads देवि, which is not accurate. K reads श्रीयते, which is incorrect. (11) तद्भस्मभागैकयुतं, a variant in B. D and K read युक्तं. (12) This is grammatically incorrect. (13) D reads तारवेध.

षोडशः पटलः । ३६७ सुखसाध्यप्रयोगेन¹ तत्सारं कनकं भवेत् । कल्कवेधमतो वक्ष्ये² सुखसाध्यं सुरेश्वरि ॥ ७७ ॥ पलाशनिम्बविश्वाक्ष-कार्पासकटुतुम्बिनी । कङ्गुणीकटुतैलं च³ एकैकं रसमारकम्⁴ ॥ ७८ ॥ समे हेम्नि समं सूतं⁵ तारं ताम्रमथापि वा⁶ । महारसाष्टमध्ये तु चत्वारोपरसास्तथा⁷ ॥ ७९ ॥ फलाम्लकाञ्जिकैर्मर्द्ध्य⁸-निरङ्गारे तु⁹ खल्लयेत् । तप्तायसेऽथवा लोह¹⁰-मुष्टिना मृदुवह्निना ॥ ८० ॥ प्रागुक्त¹¹वालुकायन्त्रे तैलं दत्त्वा विचक्षणः । मर्दयेत् पञ्चमेकं तु¹² दिवारात्रमतन्द्रितः ॥ ८१ ॥ तत्कल्कं जायते श्रेष्ठं धर्म्मकामार्थमोक्षदम् । वेधयेदष्टलोहानि देवानामपि दुर्लभम् ॥ ८२ ॥ नाशयेत् सकलान् रोगान् पलैकेन न संशयः । त्रिकटुत्रिफलायुक्तं मध्वाज्येन तु भक्षयेत् ॥ ८३ ॥ (1) This charana is wanting in B. This hemistich is not found in D. (2) B reads ततो वक्ष्ये. D reads कल्के वेधमतो. K reads कल्क- वङ्गमतो वक्ष्ये, which is incorrect. (3) कंगुणी कटुक तैल, a variant in D. (4) B reads रसमारकं. (5) B has समे सूत, which is incorrect. (6) तार ताम्रं तथापि वा, a variant in D. (7) चत्वार उपरसाम्तथा is the correct grammatical form. (8) B reads फलाम्लं कांजिकैर्मर्द्धा. D reads मृद्धा, which seems to be incorrect. (9) B has निवृङ्गारे तु. D has निरयं घे तु, which is unintelligible. (10) तप्तादायसेऽथवा लोहे, a variant in D. (11) D reads प्रयुक्त. (12) B reads च.

३६८ रसार्णवे हेका तु वर्षं गुञ्जैकं¹ तारेण हे² सुरेश्वरि । ताम्रेण गुञ्जात्रितयं³ वर्षात् स्यादजरामरः ॥ ८४ ॥ सेवन्ते चन्द्रवदनाः सर्व्वाभरणभूषिताः । त्रिफलाबीजमध्वाज्यं नस्यं कृत्वा निशासु च⁴ ॥ ८५ ॥ एवं तु⁵ भक्षयेत् प्रातरजीर्णं नैव जायते । गन्धकं पानमालेपं⁶ ककुष्ठं भक्षयेद्बुधः ॥ ८६ ॥ पलेन⁷ भक्षयेत् सूतं सुरासुरनमस्कृतम्⁸ । तप्तहेमनिभाकारो बालार्कसदृशप्रभः ॥ ८७ ॥ वेधयेत् सर्व्वलोहानि छेदे दाहे⁹ न संशयः । बद्धा तु संकलाख्ये¹⁰र्वटिका¹¹ खेचरी भवेत् ॥ ८८ ॥ काकजङ्घा च बृहती शरपुङ्खाजयन्त्रिके¹² । शिवा¹³ शक्रलता¹⁴ वान्या समैतास्तु¹⁵ महालताः ॥ ८९ ॥

(१) हेमस्तु फलगुञ्जैकं, a variant in D. K reads फलगुञ्जैकं. (२) D reads तारेणार्थं. K reads तारेणार्द्धं. (३) D has गुञ्जात्रितये. (४) निशातपुनः is the incorrect reading in D. (५) K reads एवं मु, which is incorrect. (६) गन्धकेनाथ मासिपं, a variant in D. (७) K reads धनेन. (८) K has an incomplete charana--सुसनमस्कृत्य. (९) D reads छेददाहे. This hemistich is not found in K. (१०) B reads बद्धस्तु, which is incorrect. बद्धा कश्चिकलावेधैः, a variant in D. बद्धास्तु संकलायुवैः, a variant in K. (११) B reads घुटिका. (१२) सुसित- पुंखाचभ्रगिके, a variant in B. शरपुङ्खाजभृङ्गिका, a variant in D. सुसु- पुङ्खाजयन्त्रिका, a variant in K. (१३) B has शिखा. D has शिवं. K has शिव, which seems to be incorrect. (१४) B reads शर्कलता. D reads शुत्रलतां, which is incorrect. (१५) मवैते तु महावलाः, a variant in B. सहैत तु मचालता, a variant in D समेतास्तु महालताः, a variant in K.

षोडशः पटलः । ३६८ गुञ्जाद्वयं समाख्यातं वातारिखेहसंयुक्तम् । समे हेम्नि समं सूतं¹ तारे ताम्रेऽथवा प्रिये ॥ ९० ॥ महारसाष्टमध्येकं दद्यात्तूपरसांस्तथा² । मर्दयेत् खल्लपाषाणे³ यावन्निचेतनं भवेत् ॥ ९१ ॥ खेदयेदारणालेन⁴ मर्दयेत् पूर्वकल्पवत् । तच्च लोहस्य देहस्य तत्तत्कर्मसु⁵ योजयेत् ॥ ९२ ॥ हेमाभ्रकस्य चैकैकं सूतकस्य द्वयं तथा⁶ । ताराभ्रकस्य चैकैकं सूतकस्य द्वयं तथा⁷ ॥ ९३ ॥ पिष्टिकां कारयेत्तेन निगलेन च बन्धयेत् । पुटेषु पिष्टिकाबन्धो⁸ गोलेन निगलेन च⁹ ॥ ९४ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि चूर्णबन्धं सुरेश्वरि¹⁰ ॥ ९५ ॥ पिष्टिकां¹¹ टङ्कणं दत्त्वा द्विपदीरस¹²मर्हितम् । नष्टपिष्टं च शुष्कं तत्¹³ धामयित्वा पुटे¹⁴ पचेत् ॥ ९६ ॥

(1) B reads समे सूते. (2) दद्यादुपरसांस्तथा, a variant in B. (3) D reads खल्लु पाषाणे. (4) D and K read खेदयेदारनालेन. (5) B reads तच कर्मसु. D reads ततः कर्मसु. (6) D reads सूतकस्याद्वयं तथा, which seems to be incorrect. (7) This hemistich is not found in D. K reads सूतकं द्वितयं तथा. (8) All the texts have पिष्टिका- बद्धो, which seems to be incorrect. (9) B reads वा. After this we find the following in B only—इति पिष्टिकाबंधः । (10) D has चूर्णबंधं सुरेश्वरी, which is incorrect. (11) B reads पीठिकां. (12) B has विपदीरज. (13) नष्टं पिष्टं च शुष्कं तत्, a variant in B. नष्टं पिष्टं च शुष्कं च, a variant in D. (14) B reads रंभयित्वा पुटे. D and K read पुटं. 47

३७० रसार्णवे वेष्टयेद्देवदेवेशि गोलेन निगलेन च¹ । तुषकर्षाग्निना भूमौ मृदुस्वेदं तु कारयेत् ॥ ९७ ॥ अहोरात्रं त्रिरात्रं वा चूर्णं भवति शोभनम् । बह्वसंकलिकाभावात्² भवेद्भेधा तु वेधकम्³ ॥ ९८ ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि पट्टबन्धं⁴ सुदुर्लभम् ॥ ९९ ॥ कासीसं⁵ टङ्कणं क्षारं सैन्धवं गन्धमभ्रकम्⁶ । सूतकं⁷ मातुलुङ्गेन मर्दितं पुटवेधकम्⁸ ॥ १०० ॥ वज्रताराभ्ररसक⁹-स्नुक्क्षीरकृतगोलकम्¹⁰ । वेष्टयेद्भूर्जपत्रेषु वस्त्रसूत्रेण¹¹ वेष्टयेत् ॥ १०१ ॥ ऊर्ध्वाधो¹² गोमयं दत्त्वा भूमध्ये स्वेदयेत्ततः । मर्दनं स्वेदनं कुर्यान्निवारानैवमेव च¹³ ॥ १०२ ॥ लेपयेद्देशधर्माच्च¹⁴ मर्दयेद्गुडकाञ्जिकैः । धत्तूररसलिप्तायां मूषायां¹⁵ संनिवेशयेत् ॥ १०३ ॥ (1) B reads वा. (2) B reads योगात्. (3) After this we find in K only the following incomplete śloka :—गंधताराभ्रसंयुक्तं स्नुही- क्षीरेण तालकं । वेष्टयेत् भूर्जपत्रेषु..., which is found afterwards in B and D. (4) K reads पटबंधं. (5) D and K read कौशीसं. (6) D reads गन्धक्षाषकम्, which seems to be incorrect. (7) D wants सूतकं. (8) तस्य हे पुनर्वेधकम्, an absurd variant in D. K reads पटवेधकं. (9) D and K read वंगताराम्रसंयुक्तं. (10) D and K read स्नुहीक्षीरेण ताल- कम्. (11) D reads वस्त्रं सूत्रेण. (12) D reads ऊर्ध्वं, which renders the charaṇa incomplete. (13) त्रीणि वाराणि सुन्दरि, a variant in D. त्रिवि वारांस्तथैव च, an incorrect variant in K. (14) D reads इष्टधर्माच्च. K wants this. (15) B wants this.

'? Look at 'ष' in 'तुष': curved back, vertical bar, crossbar. Now look at the letter after 'क': It has a repha on top: र्. The base letter has: a vertical on right, and on left... wait, it's 'ष'! Wait, is it "तुषकषीग्निना"? "तुषकर्षाग्निना"? Yes! "तुषक"+"र्"+"षा" or "तुषक"+"र्"+"ष"? Wait, "कर्ष" = karṣa! "तुषकषग्निना" or "तुषकर्षाग्निना"! Wait, look at the aa-matra: between that letter and 'ग्नि', there is NO aa-matra! Wait, is there an aa-matra? No, the repha is on 'षा'? Wait, look at: त ु = तु ष = ष क = क र् = repha ष = ष ा = aa-matra? ग्नि = ग्नि न ा = ना Wait, "तुषकर्षाग्निना"? In Ayurveda/Rasashastra: "तुषकर्षाग्निना" (fire of chaff and karṣa / dry cowdung?) or "तुषकणग्निना" (tuṣa-kaṇa-agninā = fire of chaff particles)? Wait, how is 'ण' written in this book? Look at line 108:

३७२ रसार्णवे इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे¹ रसार्णवे रससंहितायां रसरञ्जनो नाम² षोडशः पटलः ॥ १६ ॥ (1) B wants this portion. (2) B and D read रञ्जनी नाम. In the beginning of this Patala, the Goddess asks the द्रावण of रस to be explained and not रञ्जन ; the latter being the final subject.

सप्तदशः पटलः । श्रीदेव्युवाच । द्रावणं रञ्जनं चैव पारदस्य श्रुतं मया । सारणं क्रामणं चैव क्रमादाख्यातुमर्हसि¹ ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच । मूषां तु गोस्तनीं कृत्वा धत्तूरकुसुमाकृतिम्² । तदर्धं³ पूरयेत्तैलं रञ्जितं च रसं क्षिपेत् ॥ २ ॥ तुषकर्षाग्निना वाह्यो मूषायास्तु⁴ प्रदापयेत् । विंशांश⁵नागसंयुक्तं समावर्त्तं च खोटकम् । दीर्घसंदंशनेनैव⁶ प्रक्षिपेत् सारितं भवेत् ॥ ३ ॥ द्विगुणेन ततो⁷ हेम्ना जायते प्रतिसारितम् । ततस्त्रिगुणहेम्ना तु⁸ जायते चानुसारितम्⁹ ॥ ४ ॥ (1) D has an incorrect variant क्रमवक्तुमर्हसि. (2) D and K have धत्तूरकुसुमाकृतिः, which is grammatically incorrect. (3) All the texts read तस्यार्धं, which is grammatically incorrect. D has an incorrect variant—तस्यार्धे तैले पचेत्सं. (4) B reads मूषायां तु. D and K read मूषावास्तु, which is incorrect. (5) D reads विंशांशं. (6) B has दीर्घं संदशनं नैव. D and K have दीर्घसंदर्शनेनैव. (7) D reads इतो, which is not correct. (8) B reads ततस्त्रिगुणं हेम्ना तु. This hemistich and the next two are not found in D. K reads ततस्त्रीगुण हेम्ना तु, which is incorrect. (9) B has चानुसारणा. K has नानुसारितः, which is incorrect.

, then vertical stroke. That is definitely 'च'! Wait, could it be "विलवक्षः"? No, it has a horizontal stroke into a cup, which is 'च'. Wait, could it be "चिलचक्षः"? Wait, in some fonts, 'च' under 'ि' looks very compressed. But 'व' is standard. Let's write "विलचक्षः,". Wait, look closely: could it be "चिलचक्षः"? Look at the horizontal stroke: there is NO horizontal stroke at the top of the loop. It is an oval attached to the vertical line. That is 100% 'व'. So "विलचक्षः,".

Wait, let's check footnote (13): Line 23: कर्णलौगाङ्गिस्यापि, a variant in B. कर्णागरागङ्गिस्यापि, a variant in D. Line 24: कर्णसंषङ्गिस्यापि, a variant in K. The sense of all of them is not clear.

Wait, look at line 24 again: "कर्णसंषङ्गिस्यापि" Wait, could it be "कर्णसंघङ्गिस्यापि"? Let's look at 'ष' vs 'घ': In 'घ', the top line has no break, and there are two curves on the left: Ɛ. In this character, look at the left: is it two curves or a single