रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

सप्तदशः पटलः । ३७५ गण्डोल^1विषभेकास्थि-महिषाक्षिमलं तथा^2 । रुधिरेण समायुक्तं रससंक्रामणं परम् ॥ ११ ॥ विषं सुरेन्द्रगोपश्च^3 रोचना गुग्गुलुस्तथा । स्त्रीस्तन्यं^4 चैव तैर्युक्तो लोहे तु क्रमते^5 रसः ॥ १२ ॥ श्रीखण्ड^6निम्बनिर्यास-स्त्रीस्तन्यविषटङ्कणैः । गोघृतेन समायुक्तो लोहे तु क्रमते रसः ॥ १३ ॥ अरिवर्गहतौ^7 वङ्ग-नागौ ही क्रामणं^8 परम् ॥ १४ ॥ माघव्राडः^9 कुलीरश्च शङ्खाभ्यन्तरजो मलः । तथा कपित्थनिर्यासो^10 रससंक्रमणं परम् ॥ १५ ॥ क्रामणं रसराजस्य वेधकाले प्रदापयेत् । क्रामणं यो न जानाति श्रमस्तस्य निरर्थकः ॥ १६ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि हेमतारदलानि तु ॥ १७ ॥ नागं सूतं समं घृष्टं गन्धद्वादशसंयुतम्^11 । धत्तूरकरसे घृष्टा गुटिका^12 चणकाकृतिः ॥ १८ ॥

(1) D reads गण्डम्ले, which is incorrect. (2) महिषाक्षीमलं तथा, a variant in B. महीशाक्षीमलं तथा, a variant in K. (3) B and K read विषमुतैंद्रगोपाश्च. (4) K reads स्त्रीस्तव्ये, which is inaccurate. (5) D reads क्रमणो. K reads क्रमतो. (6) B has स्त्रीबीज. D and K have श्रीखंडं. (7) D reads अरिवर्गाहतौ, which seems to be incorrect. (8) D has क्रमणं, which is incorrect. (9) D reads ग्रीमाभिवाहः, which is incorrect. (10) B reads निर्यासं, which is incorrect. (11) गन्धकै द्वादशायुतम्, a variant in D. (12) B has घृष्टगुटिका. K has धत्तूरकरसैः.

or व्छु or च्छु: Wait, in Bengali/BMP Devanagari font, is it च्छु? Look at footnote (12): तच्छुष्कपुटनात् has च्छु. Compare the letter in line 15 with च्छु in footnote (12): In footnote (12), तच्छुष्क: त then च्छु has the EXACT same glyph! Wait, in line 15, is it पुटनाव्...? No, the letter before it is ना! Then च्छु! Wait, let's look: पु ट ना च्छु ष्क पु ट ना त्! Wait, why did I think there was a व्? Ah, between ना and छ, is there a व्? Look at line 15: पु ट ना then च्छु? Wait! Look at the space: पु ट ना then a letter... wait, look at the glyph: It is व्छु or च्छु? Wait, look at footnote (12): पुटेन तच्छुष्कपुटनात् -> त च्छु ष्क... In line 15: पुटना then च्छुष्कपुटनात्? Wait, look at line 15: `

सप्तदशः पटलः । ३७७ पीतगन्धकपालाश-निर्यासेन प्रलेपितम् । पुटत्रयप्रदानेन¹ रजतं काञ्चनं भवेत् ॥ २७ ॥ पीतकृष्णारुणगन्धं² यथालाभं सुचूर्णितम् । गोसर्पिर्भावितं तारे³ वापेन श्वेतनाशनम्⁴ ॥ २८ ॥ रक्तपीतासितगन्धं⁵ छागक्षीरेण भूयसा । सप्ताहं स्नापयेत्तारे⁶ निषेकाद्रक्तवर्धनम्⁷ ॥ २९ ॥ यदा वाप⁸निषेकाभ्यां मार्जारनयनप्रभम् । तत्ततारं दक्षसंप्रोक्तं⁹ मेलनं परमं मतम् ॥ ३० ॥ शुल्कस्य¹⁰ कांस्यरूपं तु रसकेन तु रञ्जयेत् । द्वौ भागौ तस्य शुल्कस्य तारस्यैकं च मेलयेत् ॥ ३१ ॥ तदा तस्य रसेन्द्रस्य मेलनं परमं मतम् । वेधयेत् शुद्धसूतेन¹¹ शतांशेन सुरेश्वरि ॥ ३२ ॥ हेममाक्षिकलवणं¹² पेषयेन्मधुसर्पिषा ।

(१) पुटत्रयं प्रयत्नेन, a variant in B, which seems to be incorrect. (२) D reads गतं instead of गन्धं. This charana and the next five are not found in K. (३) गोसर्पिर्भावितातारं, a variant in B. (४) D has वामने श्वेतनाञ्जी, which has no clear sense. (५) B reads सितगन्धं, which is evidently an error of the scribe. (६) B reads erroneously स्वापयेत्तरे. (७) निषेकाद्रक्त बन्धनं, a variant in D, which is partly incor- rect. (८) D reads incompletely यथा-सं. K reads यथा वाप्य, which is not correct. (९) D and K read तदा तस्य रसीन्द्रस्य, which seems to be improper. (१०) B reads शूलं तु. D reads शूलेन तु, which is incorrect. (११) B reads सिद्धसूतेन. (१२) B reads हेम- माक्षिकजीवं च. 48

३७८ रसार्णवे कुङ्कुमाभं भवेद्यावत् तेन नागपुटे¹ पचेत् ॥ ३३ ॥ समं शुल्बं² ततो देयं तच्छुल्बं तारपञ्चके³ । त्रिवारं शोधयेद्धुत्वा शुद्धं हेमदलं भवेत् ॥ ३४ ॥ वङ्गं नागं तथा⁴ तीक्ष्णं शुल्बं तारं च पञ्चकम्⁵ । त्रिवारं शोधयेद्धुत्वा शुद्धं हेमदलं भवेत्⁶ ॥ ३५ ॥ तालकं गन्धपाषाणं⁷ माक्षिकं खर्परं⁸ विषम् । मातुलुङ्गरुयुतं⁹ लिप्त्वा वङ्गलोहं पुटे पचेत्¹⁰ ॥ ३६ ॥ दरदं गन्धपाषाणं माक्षिकं सैन्धवं विषम् । मातुलुङ्गरुयुतं लिप्त्वा तीक्ष्णलोहं¹¹ पुटे पचेत्¹² ॥ ३७ ॥ कुनटी गन्धपाषाणं माक्षिकं सैन्धवं विषम् । मातुलुङ्गरुयुतं लिप्त्वा नागलोहं पुटे पचेत्¹³ ॥ ३८ ॥ सर्व्वं हेमदले वाह्यं¹⁴ हेम बद्धेन¹⁵ वेधयेत् ॥ ३९ ॥ (1) D has तेषां नागपुटं K has तेन नागपुटं. (2) B reads सम- शूलं. (3) B and K read तारपंचके, which seems to be incorrect. (4) K wants तथा. (5) This hemistich and the next one are not found in D. (6) This hemistich is not found in K. (7) D reads हेमपाषाणं. (8) B reads खर्परो. (9) K reads मातुलिंग- युतं. (10) D reads पुटं भवेत्, which seems to be incorrect. (11) K reads वंगलोहं. (12) After this śloka we find a śloka in B, which is a repitition of the 36th, having नागलोहं in place of वङ्गलोहं. (13) This śloka is not found in D. In K we see only the word कुनटी. (14) B reads बाह्यः. D reads सर्वं हेमदलौ, which seems to be incorrect. (15) B reads हेम चाग्नेन.

सप्तदशः पटलः । ३७९ तुल्यांशौ हेमकरिणौ¹ तीक्ष्णं द्विगुणमेव च² । व्यूढं रक्तगणैः सिक्तं³ तत्सारं कनकं भवेत् ॥ ४० ॥ शुल्वं ताप्यहतं⁴ कृत्वा वरनागं⁵ तु रञ्जयेत् । तं नागं वाहयेत्सारे यावद्धेमदलं⁶ भवेत् ॥ ४१ ॥ विषं सूतसमं गन्धं⁷ त्रिगुणाञ्जनसंयुतम्⁸ । अम्लेन त्रिदिनं⁹ पिष्ट्वा तारार्कौ मेलयेत् समौ¹⁰ ॥ ४२ ॥ पक्वं पञ्चमृदा चैव¹¹ पुटेत्तारावशेषितम् । एवं वारत्रयेणैव रञ्जयेत्सारमुत्तमम् ॥ ४३ ॥ भुजङ्गस्य¹² च शुल्वस्य पृथगंश¹³चतुष्टयम् । पृथग्द्वादशतैलस्य¹⁴ रीतिकातारयोर्द्वयोः¹⁵ ॥ ४४ ॥ (१) B reads तुल्यांसौ, which is incorrect. K reads erroneously हेम- कर्णी. (२) D has तीक्ष्णं द्विगुणं भवेत्. (३) B reads रक्तगणै. D reads शिक्ते, which is incorrect. (४) B has शुल्वताप्य हतं. (५) D reads तारेणोगे, which is unintelligible. (६) D has यावचासिदलं, which is incorrect. (७) विषं सूतं समं गंध, a variant in B and K. विषसूतसमं गन्धं, a variant in D. (८) B has त्रिगुण अञ्जनमंयुत. D reads erroneously त्रिगुणं येन संयुतम्. (९) D reads त्रिगुणं, which is evidently an error. (१०) तारार्कं मेलयेत् समम्, a variant in B. नाकं मिक्षाय तत्- समम्, an incorrect variant in D. (११) D has पूर्ववदमृता चैव, which is partly correct. K has पक्वं पंचदमृता चैव, which is incorrect. (१२) B reads भुजगस्य. (१३) D and K read पृथगख. (१४) पृथद्वादशतोलास्क, an incorrect reading in B. पप्यङ्गद्वादशतैलस्य, a variant in D. पृथक्द्वादशलोहस्य, a variant in K. (१५) टीसिकांतारयोर्डयो:, a reading in B. रीतिमारकयो र्द्वयोः, a variant in D. K has an incomplete charana - रीतिकातायोर्द्वयोः.

वंटिकां कारयेत् पश्चात् छायायां शोषयेत्ततः ॥ ४८ ॥ पञ्चद्रावकसंयुक्तां शिलापट्टेन पेषयेत् । अनेन सिक्तकल्केन तारारिष्टं तु योजयेत्⁶ ॥ ४६ ॥ प्रथमे⁷ समकल्केन द्वितीये तु तदर्धकम् । तृतीये पादभागेन तारारिष्टं तु जायते ॥ ५० ॥ पत्रे दाहे कषे च्छेदे⁸ हेम तदाश्चर्यं भवेत् ॥ ५१ ॥ सूतकं दरदं ताप्यं गन्धकं कुनटी तथा । गृहीत्वा क्रमवृद्ध्या तु शुल्बपत्राणि लेपयेत् ॥ ५२ ॥ (1) D reads हेमसन्धावशेषितम्, which is not correct. (2) K reads ताम्रचतुष्कभागैः. (3) D reads राजावर्त्तचतुर्थं च. (4) K reads कारकस्य, which is incorrect. (5) मज्जाक्षीरेण in D, which is incorrect. (6) B reads तु जायते. (7) B, D and K read प्रथमं ; but this is [L23

सप्तदशः पटलः । ३८१ चाङ्गेरीस्वरसे¹ पिष्ट्वा दापयेत्² पुटपञ्चकम् । तच्चूर्णं वाहयेत्तारे हेमाकृतिरिदं³ भवेत् ॥ ५३ ॥ कनके⁴ योजयेद्देवि कृष्णवर्णं भवेत्ततः⁵ ॥ ५४ ॥ गोमूत्रेण⁶ निशां पिष्ट्वा शुल्बमावर्त्त्य⁷ सेचयेत् । शतधा शोधनेनैव भवेत् काञ्चनतारकम् ॥ ५५ ॥ अथ कांस्योद्भूतं⁸ ताम्रमारोटमथवा प्रिये । षड्गुणेन तु नागेन⁹ शोधयित्वा ततो बुधः¹⁰ ॥ ५६ ॥ शतार्द्धं सिन्धुवारस्य रसमध्ये तु ढालयेत् ।¹¹ कूष्माण्डस्य रसे¹² पश्चात् सप्तवारं तु दापयेत् ॥ ५७ ॥ तथा तक्रे निशायुक्ते तप्ततप्तं च¹³ दापयेत् । शुक्ततुत्थकिंशुकाभं छेदे रक्तं मृदुं तथा¹⁴ ॥ ५८ ॥ (1) D reads खरसे, which is an error of the scribe. (2) K reads घपयेत्, which has no sense. (3) D reads हिमकटिरयं, which is incorrect. K reads हेमकटिरिठं. (4) B reads कनकन, which destroys the metre. This hemistich is not found in D. (5) K reads भवेत्तु वा. (6) D reads गोमूत्रे, which mars the metre. (7) D reads शुल्भमावर्त, which is incorrect. (8) D reads कांस्योद्धतं. K reads कांस्योषणं. Both the readings are incorrect. (9) षड् गुणेन तुलांशेन, a variant in D. (10) B reads ततो नधः, which is incor- rect. (11) After this 18 ślokas ( 57—74 ) are wanting in B. (12) D reads कुष्माष्ठकरसे. K reads कुष्माण्डस्य रसं, the latter being incor- rect. (13) D has पुनश्चैव. K has सप्तसप्तैव, which is grammati- cally incorrect. (14) द्वेदैरक्तस्तर्दसया, an incorrect variant in D. K reads मृदुस्तथा.

(Wait, does it have one danda or two?॥ ५९- wait, next to ५९ is it a single danda or double? It looks like॥ ५९or॥ ५८ ॥? Wait, after ५९ there's a mark like an ink smudge or half of a danda: looks like ॥ ५९with maybe a faded second danda or॥ ५८?). Wait, why would it be 58 or 59? Look at the following numbers: ६० ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ ६३ ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ The one before ६० must be ५९! Wait, look at the glyph of the number: ५is clear. The second digit: look at it: it has a loop on the left, curving up and then down? Wait, is it८? Devanagari ८ is an open curve like a 'c' or backwards 's' or just a curve. Devanagari ९ is a loop with a tail down. Here, the digit is: ९. But wait, could it be ५८`? Wait, why would it be 58 if the next is 60? In Sanskrit texts, sometimes a verse has 3 halves, or a verse is omitted/misnumbered, but usually 59 precedes 60

सप्तदशः पटलः । ३८३ प्राग्वह्निसाग्निवर्णानि$^१$ सुरायां सेचयेन्मुहुः$^२$ । प्रावसिंतानि बहुधा$^३$ कुर्यात् कुण्डवराटकैः$^४$ ॥ ६६ ॥ सर्ज्जिका$^५$सिन्धुदत्तैश्च वपेत् कर्म्मासु$^६$ योजयेत् ॥ ६७ ॥ रसकस्य पलैकं तु$^७$ हेममाक्षिकसंयुक्तम् । सैन्धवस्य पलार्द्धं तु मातुलुङ्गाम्ल$^८$संयुक्तम् ॥ ६८ ॥ पाचनं कारयेत् पश्चात्$^९$ स्नातं$^{१०}$ कुङ्कुमसंन्निभम् । इन्द्रगोपसमं$^{११}$ कल्कं पुटयोगेन जारयेत्$^{१२}$ ॥ ६८ ॥ तत् कल्कं मधुसंयुक्तं शर्कराटङ्कणान्वितम्$^{१३}$ । एकीकृत्याथ संमर्द्य$^{१४}$ गव्यक्षीरेण$^{१५}$ पाचयेत् ॥ ७० ॥ प्रागीव शोधितं शुल्वं रसकएकेन$^{१६}$ रञ्जयेत् । रञ्जयेत् त्रीणि वाराणि जायते हेम शोभनम् ॥ ७१ ॥ भावयेन्मुनिपुष्पाणि करवीरं मनःशिलाम्$^{१७}$ ।

प्रस्विन्तितानि वर्णानि, a variant in D. (२) D reads सेचनं मुहुः, which is not grammatical. (३) प्रावसिंतान्नित्यतुर्वामां, an incor- rect variant in D. (४) कुर्यात् वृषराटकैः, an incomplete charana in D. (५) D reads सार्षिका, which seems to be an error of the scribe. (६) D reads कर्म्म च, which is not grammatical. (७) D reads फलैकं तु, which is incorrect. (८) K reads मातुलिङ्गाम्ल. (९) K has only काचरयेत् पश्चात्. (१०) K reads शृतं, which has no sense. (११) K reads इन्द्रगोपसमा, which is incorrect. (१२) K reads जायते. (१३) D reads erroneously शर्कराटकङ्गाण्वितम्. (१४) एकीकृत्वा सुतं मर्त्यं, an incorrect variant in D. (१५) D has गवाक्षीरेण, which is incorrect. (१६) D reads रमकस्केन, which is incorrect. (१७) करवीरमनःशिलाः, a variant in D.

: Patala 16, verse 72: "तत्पूर्वं रक्षितं शुल्वं शिलया च तथा युतम् । अन्धमूषागतं ध्मातं जायते हेम शोभनम् ॥ ७२ ॥" Wait, did Ray print "तत्पूर्वं रक्षितं"? Wait, or "तत्पूर्वं रञ्जितं"? Look at the footnote: "(1) तत्पूर्वंरञ्जितं, a variant in D." Wait! Let's zoom in on footnote 1: ( 1 ) त त्पू र्व्वं र ञ्जि तं , a variant in D. Wait, look at the letter after र in footnote 1: Look at the top of that letter: It has the i-matra. Look at the consonant: Wait! Is that consonant क्ष or ञ्ज? Let's look at the main text line 1: The consonant is क्ष or ञ्ज? Wait, look at both: Line 1: त त्पू र्व्वं र [?] तं ¹ शु ल्वं Wait, look at the footnote marker ¹ in line 1: It is right after the second word! Now look at the footnote 1: "(1) तत्पूर्वंरक्षितं, a variant in D." or "(1) तत्पूर्वंरञ्जितं, a variant in D." Wait, let's look at the letter in footnote 1

सप्तदशः पटलः । ३८५ शाकपंच¹रसेनैव सप्तवारं निषेचयेत् । पञ्चविंशतिकृत्वो वा² तैले भूनागसम्भवे । तन्नागं³ जायते दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ ७८ ॥ अथवा भूलताचूर्णं⁴ नागचूर्णं समांशकम् । अन्धमूषागतं ध्मातं तैले तप्तं⁵ निषेचयेत् ॥ ७९ ॥ एवं कृते सप्तवारं भवेत् षोडशवर्णकम् ॥ ८० ॥ बालवत्स⁶पुरीषं च लाक्षागैरिकचन्दनम् । हंसपादाख्यदरदं⁷ विल्वमज्जा गुड़स्तथा ॥ ८१ ॥ राजावर्त्तं च कङ्कुष्ठं शाक⁸पल्लववारिणा । भुजङ्गं कनकं कुर्याच्छतवारं निषेचनात्⁹ ॥ ८२ ॥ मञ्जिष्ठा रजनीद्वन्द्वं कांची कनकमाक्षिकम्¹⁰ । कौसुम्भं विषसिन्धूत्थं¹¹ दरदं रक्तचन्दनम् ॥ ८३ ॥ शाकपल्लवपालाश-कुसुमैः सह संयुतम् । सेचनाच्छतवारेण¹² नागं रञ्जयति प्रिये ॥ ८४ ॥

(1) D and K read अशोकपच. (2) K reads वै. (3) B and K have तं नागं, which is grammatically incorrect. (4) B reads भूलताचूर्णों, which is incorrect. (5) B reads तैसतप्तं. D reads तैले तदा. K reads अंधंधूषागतं चैले तप्तं तप्तं. (6) D reads erroneously बालबैष. (7) हंसपादाञ्चदरदं, a variant in D. (8) B reads झोक, which seems to be incorrect. (9) D has शतवाराणि प्रेषयेत्. K has शतवाराणि सेचयेत्. Both the readings are incorrect. (10) काञ्चि- कनकमाक्षिकम्, a variant in D. K has only काञ्चिजं. (11) B has विषुत्य, which is incorrect. (12) This charaṇa is wanting in K. 49

३८६ रसार्णवे कङ्कुष्ठं गन्धपाषाणं¹ रजनीद्वितयं तथा । भावयेत् सप्तवारांश्च चामीकररसेन तु² ॥ ८५ ॥ निषिक्तं शिंशपातैले³ सप्तधा प्रतिवापितम्⁴ । नागं रञ्जति च⁵ क्षिप्रं रञ्जितं चाक्षयं भवेत् ॥ ८६ ॥ विद्रुमं दरदं तीक्ष्णम् अनेन⁶ प्रतिवापितम् । मञ्जिष्ठाकिंशुकरसे शाके चैव निषेचयेत्⁷ ॥ ८७ ॥ प्रतिवापनिषिक्ताश्च⁸ क्रमेणानेन रञ्जितः⁹ । भुजगो¹⁰ हेमतां याति नात्र कार्या विचारणा¹¹ ॥ ८८ ॥ उक्तं हेमदलं¹² देवि वरं तारदलं¹³ शृणु ॥ ८९ ॥ श्वेताभ्रं काञ्जिके स्विन्नं¹⁴ त्रिवारं पुटितं ततः । स्वल्पटङ्कणवज्रं च मुद्गमुखे तु वापयेत्¹⁵ ॥ ९० ॥ (1) B and K have गंधपाषाण. (2) K reads शाकवृक्षरसेन तु. (3) D reads तैले:. (4) D reads erroneously प्रतिवापिता. (5) नागं रञ्जयते is the reading in B. नागं रक्तति is the reading in D. This hemistich and the next one are not found in K. (6) D reads वस्रनं. (7) K reads erroneously निषिचयेत्. (8) D reads निषिक्तं च. K has विस्रनं before प्रतिवापनिषिक्तं च, which is incorrect. (9) क्रमे चानेन रञ्जयेत्, a variant in D. (10) K reads भुजंगो. (11) K reads विचारणात्, which is incorrect. (12) D has सिक्तं हेमदले. K has रक्तहेमदलं. Both सिक्तं and रक्त are absurd. (13) D reads चिरं तालदलं, which is not correct. (14) B has स्विन्ने. काञ्जिकं स्विन्नं is the variant in D. (15) D reads मुहुर्मुखेन. K reads कापयेत्.

सप्तदशः पटलः । ३८७ पञ्चमांशेन मिश्रं तत्¹ तारं तालं च वेधयेत्² । तत्तालं³ मेलयेत्तारे द्रुतं सिक्तेन⁴ तेधयेत् ॥ ९१ ॥ रससैन्धवमेकैकं तिलसञ्जीं⁵ द्वयं द्वयम् । टङ्कणैकं कनकरसे⁶ मर्दयेद्दिवसत्रयम् ॥ ९२ ॥ तेन लिप्तं ताम्रपत्रं⁷ धमेदावर्त्तितं⁸ पुनः । इङ्गुदं सतालमूलं⁹ दध्यम्लेन तु पेषयेत् ॥ ९३ ॥ तन्मध्ये ढालयेच्छुल्वं सप्तवारं¹⁰ दलं भवेत् । तृतीयांशेन वौजस्य मेलयेत् परमेम्बरि¹¹ ॥ ९४ ॥ लाङ्गली चित्रको दन्ती ह्यग्नोत्तरवारुणी¹² । गोधावती वज्रवल्ली¹³ श्वेताऽर्कः शक्रवारुणी¹⁴ ॥ ९५ ॥ (1) पञ्चमांसे घनं तारं, a variant in D. K has only पंचमांशेन घन. (2) तारवङ्गं तु वेधयेत्, a variant in B. तार तालं च बन्धयेत्, a variant in D. K has तारं वङ्गं च वैधयेत्, (3) B has तहुलि. D has तप्तारं. (4) B reads हुता सिक्तेन. D reads घृत सिक्तेन. Both are incorrect. (5) B reads सिलासञ्जिं. (6) D reads कनकं रसे, which is incorrect. (7) B has ताम्रं पलं. D has ताम्रपात्रं. Both are incorrect. (8) D reads धमेद्याचितितं, which has no clear sense. (9) इङ्गुदीमूलतालमूलं, a variant in B. इङ्गुदीसजतालमूलं, a variant in D. इंगुदिसमतामूलं, a variant in K. (10) K reads शतवारं. (11) D has only परमेम्बरि out of this hemistich. (12) D reads इद्युतत्वरुणो, which is incor- rect. (13) B reads गोधापती, which is not correct. D has गन्ध- वज्रवल्ली च, K has गोधावर्ती वल्लो. Both are incorrect and incomplete. (14) B reads शतवारुणी. D reads खेताकं, which is incorrect.

: B. reads -चतुर्थंशा. or B. reads -चतुर्थंशा.? Wait, look at footnote 1: in B. has dot. In 4: B. reads has a dot!) Then: (5) D reads संधाता, which is incorrect. (6) D has सप्ताहात् परिचोदयेत्. K has सप्ताहादुपरि योजयेत्. (7) क्रियमाणे जायते तत्, a variant in D. निषेक क्रियमाणे तु, a variant in K. Both the readings are incorrect. (8) D reads शुल्बं शोधनं परम्, which mars the metre. (9) B reads तालः. D reads तं तु. K wants this term. (10) वापयित्वा त्रिक्ष यावत्, a variant in D. K reads खपयोलांधमूषायां, which is incorrect. (11) D has तावद्वत्सन तत् पुनः, which is incorrect. K has त्रिधा संवर्त्तयेत् पुनः. (12) शुक्लवर्गसुधाक्षार, a variant in B. शुक्लं वर्णं त्रिधा चौनं, a variant in D. शुक्लवर्गणिधाक्षारं, a variant in K. (13) B reads कंबुश्च. D reads `दन्

सप्तदशः पटलः । ३८९ पादमेतत्सुरासेकै¹र्जायते नखपाण्डुरम् ॥ १०० ॥ त्रयोऽयस्कान्तभागाः² स्युरारतारद्वयं तथा । वङ्गस्य³ दश भागाः स्युस्तारवेधेन⁴ वेधयेत् ॥ १०१ ॥ आरस्य द्विगुणं तारं तारात् कान्तं चतुर्गुणम् । कान्तादष्टगुणं⁵ वङ्गं तारवेधेन वेधयेत्⁶ ॥ १०२ ॥ तालं सूतं समं कृत्वा वज्रीक्षीरेण मर्दितम् । पुटं दत्त्वा तु यन्त्रेण सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ १०३ ॥ वङ्गमावर्त्य देवेशि वज्रीक्षीरेण⁷ पेषयेत् । एकविंशतिवाराणि वङ्गशोधनमुत्तमम् ॥ १०४ ॥ तद्वङ्गं जारयेत् सूतं समं वा⁹ द्विगुणादिकम् ॥ १०५ ॥ भल्लातराजिकातैल¹⁰-शङ्खचूर्णविडेन च¹¹ । नागवङ्गे भवेत्तेन समं वङ्गेन सारणात्¹² ॥ १०६ ॥

३८० रसार्णवे तमुपायं प्रवक्ष्यामि मार्दवं येन जायते ॥ १०७ ॥ घृतं दधि पयः^१ क्षौद्रं विल्वजम्बीरकद्रवैः^२ । गुड़स्तैलसमायुक्तो^३ निषेकात्^४ मृदुकारकः^५ ॥ १०८ ॥ गजदन्ता हयनखा^६ मेषशृङ्गं च सैरिभम्^७ । कम्बु^८निर्याससंयुक्तं सप्तवारं निषेचयेत्^९ ॥ १०९ ॥ सहस्रधा स्फुटितं दलं भजति^१० मार्दवम् ॥ ११० ॥ ज्योतिष्मतीकुसुम्भानां^११ तैले कारञ्जकेऽपि वा^१२ । निषेकः शस्यते^१३ऽत्यर्थं कनकस्य विचक्षणैः ॥ १११ ॥ आवर्त्यमानं तारे च^१४ यदि तन्नैव^१५ निर्मलम् । काचटङ्कणवापेन क्षिप्रं निर्मलतां व्रजेत् ॥ ११२ ॥ मधुक^१६मधुमेषाख्य-सौराष्ट्रीगुड़सैन्धवैः^१७ । (1) B reads घृतसृष्टिमधु. (2) विल्वजंबीरकंदल्नि, a variant in B. (3) गुड़तैलसमायुक्ता, an incorrect variant in D. (4) D and K read वावयेत्. (5) D has मृदुकारकम्. K has मृदुकारकै. (6) B reads हयनखो. (7) शृङ्गं चैव सैन्धवं, an incomplete charaṇa in D. मेषीशृङ्गं च सैंधवं, a variant in K. (8) D and K read कङ्गे, which seems to be incorrect. (9) D reads सप्तवाराणि सेचयेत्. (10) D has सहस्रधा वस्फुटितं दले भवति. K has सहस्रधा च स्फुटते दले भवति. (11) ज्योति- र्मत्तसुभानां, an incomplete charaṇa in B. (12) कारंजिकैऽपि वा, a reading in D. (13) K reads सास्यते. (14) B reads तारेष. K reads तत्तारे. (15) D reads तं नैव, which is incorrect. (16) B, D and K read मधुकं, which is not accurate. (17) D reads गन्धमेध्वम्.

सप्तदशः पटलः । ३८२ शुक्तिकाम्बुखुरावापं¹ चन्द्रार्कं मृदु जायते ॥ ११३ ॥ मधुतैलघृतैश्चैव² वत्समूत्रे निषेचनात्³ । जायते खरसत्त्वानां दलानाामपि मार्दवम् ॥ ११४ ॥ चिञ्चारसेन सामुद्रैः क्षीरे चार्कस्य⁴ वह्निना । विशुद्धं जायते तारं शङ्कुकुन्देन्दुसन्निभम् ॥ ११५ ॥ यदि तन्निर्मलं⁵ नैव तदा⁶ तद्वत् पुनः पचेत् । विधिरेष⁷ समाख्यातस्तारकर्मणि पूजितः ॥ ११६ ॥ कङ्गुणी⁸तैलमञ्जिष्ठा-हरिद्रायष्टुकुङ्कुमम् । निषेकात् कुरुते हेम बालार्कसदृशप्रभम् ॥ ११७ ॥ शुल्कार्धं गन्धकं दत्त्वा तदर्धं मृतसूतकम्⁹ । चाङ्गेरी¹⁰स्वरसेनेव मर्दयेद्वासरत्रयम् ॥ ११८ ॥ मृतं¹¹ चित्ररसेनेव लेपयेद्धेम पाण्डुरम् । पक्त्वा¹² पञ्चमृदा देवि हेमोत्कर्षसमुत्तमम् ॥ ११९ ॥ (1) सिक्तमम्बुखुरावापं, a variant in D. मुक्तिकचुलुगवापं, a variant in K. (2) मधु तैलं घृतं चैव, a variant in D. मधुतैलघृतं चैव, a variant in K. (3) वत्स्याभिष निषेचयेत्, a variant in B. वत्समूलानि सेचनात्, a variant in D. Both the variants have no clear sense. (4) D reads क्षीरं वार्कस्य, wherein the first term is incorrect. (5) B and D read सं निर्मलं, which is incorrect. (6) D reads तद्य. (7) D reads erroneously विधिरैषा. K reads विधिरेव. (8) K has कंगुणि. (9) B has मृतपारदं, which seems to be incorrect. (10) B reads, श्राङ्गेरी, which appears to be incorrect. (11) D reads द्रावितं, which mars the metre. (12) D and K read काया.

' or 'म्रे' or 'प्ते'. Wait, in footnote (6): 'त' then 'प्ते' or 'म्रे'? Wait, let's look at the bottom: it has a curved hook going left/down? No, it's: त - प्ते. But wait, does 'त' have an e-matra? No. Let's look at the next word: 'तैले.' Yes, "तप्ते तैले." - wait, could it be "ताम्रे तैले"? Wait, if main text has "रक्ततैले" (in red oil), variant in K is "तप्ते तैले" (in heated oil). That is a very common variant in Rasashastra texts! Wait, let's look at the letter again: could it be 'ताम्रे'? Look at the first letter: it is 'त', no ā-matra. But wait, look at 'म' in 'मातुलुङ्गाम्ले' (L11): 'म' has a loop on the left. In fn (6), the second letter has a loop on the left: it looks like 'म्रे' or 'प्ते'. Wait, why would K read 'तम्रे तैले'? That's not a word. If it's a typo in the book, or does it say 'ताम्रे तैले'? Look before the 'त': there's no stroke. But

सप्तदशः पटलः । ३६३ भावितं बहुशः क्षिप्तममृतांशेन¹ वर्णदः ॥ १२६ ॥ शतशः कङ्कुषीतैले ताम्रं हेम्ना समं द्रुतम्² । माक्षिकेण शतावापं शतांशेन तु वर्णकृत्³ ॥ १२७ ॥ कार्पासबीजदरद⁴-तुल्यसैन्धवगैरिकैः⁵ । पवालस्तम्ब⁶मञ्जिष्ठा-रक्तचन्दनविद्रुमैः⁷ ॥ १२८ ॥ गुड़भल्लातकस्नेह⁸-बकविष्टेष्टकायुतैः⁹ । आवापाज्जायते श्वेतं¹⁰ कनकं रविसन्निभम्¹¹ ॥ १२९ ॥ रक्ताष्टकं त्रयो भागाः¹² त्रयो भागाः समुद्रजम्¹³ । सितार्कपत्रतोयेन¹⁴ पुटो वर्णप्रदो भवेत्¹⁵ ॥ १३० ॥ (१) B reads क्षिप्रममृतांशेन. D reads क्षिप्तममृतांशात्. K reads क्षिप्र चामीव्यंशात्, which is incorrect. (२) ताम्रैवात्समद्रुतं, a variant in B. ताम्रे हेम्ना रसं द्रुतं, a variant in D, which is not correct. (३) D reads the whole hemistich thus : माक्षिकेन शतांशेन नूतष्णवापनद्रवेत्, which is partly incorrect. K wants शता. (४) B and D read कार्पासबीजं दरदं. (५) D reads तुल्यसैन्धवगैरिकः, which is incorrect. (६) D reads पद्मस्कन्देन. K reads पवालनक्त. (७) D and K read मिश्रितैः instead of विद्रुमैः. (८) गुड़ं भल्लातकस्नेहं, a variant in D. (९) बकविष्टाष्टकायुतैः, a variant in D. वत्सृष्टेष्टकायुतैः, an incomplete variant in K. (१०) B reads देवि. D reads श्रेष्ठ. (११) B has रवि- समभं, D has विद्युत्सप्रभम्. (१२) B has रक्तोटक. D has काकविट् अश्वविट् चैव. K reads सरक्ताष्टकत्रयो भागाः. (१३) B has सामद्रं योनयो द्वितं. K has सामुद्रं योजयेद्विधं. Both the readings are unintelligible. (१४) सिताकँपत्रतापेन, a variant in D. (१५) पुटवर्णप्रदापयेत्, an incorrect variant in D. 5⁰

३९४ रसार्णवे रक्तपीतौ¹ समौ कृत्वा ताभ्यां तुत्थं च² माक्षिकम् । करञ्जतैलेनालोद्य मूकंमूषागतं³ धमेत् ॥ १३१ ॥ सकृत् पीतं⁴ दशांशेन दश पीतशतेन च⁵ । शतं पीतसहस्रेण⁶ कोटिमर्धेन विध्यति⁷ ॥ १३२ ॥ शतशः किंशुकस्वेदे भावितं⁸ प्लवकं पुनः । सटङ्कणपुटेनैव⁹ वर्णोत्कर्षप्रदं¹⁰ भवेत् ॥ १३३ ॥ लोहचूर्णं¹¹ त्रयो भागा गैरिकां द्विगुणं तथा¹² । मधुककुमुदाक्षोभिः¹³ मूत्रेणापि निषेचयेत्¹⁴ ॥ १३४ ॥ पेषयेत् कोद्रवेणैव¹⁵ गोडमद्ध्ये¹⁶ तु निक्षिपेत् । (१) D has रक्तपित्ती. (२) D reads तुत्थं च, which is incorrect. (३) B reads अंधमूषागतं. D and K read मूकंमूषागतं, wherein the middle term is incorrect. (४) D reads पाद. (५) दद्यात् पीतेन च पृथक्, a variant in D. (६) शतपीतं च सङ्गेन, a variant in D. शतपीतसङ्गेना, a variant in K, which is incomplete. (७) B reads कोटिमर्धं न विध्यति. D reads कोटिमूर्द्धेन तिष्ठति. K reads कोटिमर्धं न तिष्ठति. (८) D reads erroneously अवैतं. (९) सटंकणं तु पुटमात्, a variant in B. (१०) D and K read वर्णोत्कर्षप्रमं, which is not correct. (११) D reads लोहचूर्णं. (१२) गैरिका द्विगुणस च, a reading in B. गैरिका द्विगुथाय च, a reading in D. गैरिकं द्विगुणस च, a reading in K. All are inaccurate. (१३) मधुककुमुदाक्षाणामि, a variant in B. मधुकुन्देन क्षुब्दांभो, a variant in D. मधुकुंदैनुक्षुंदातौ, a variant in K. All are partly incor- rect. (१४) B reads च पेषयेत्. K reads च सेचवेत्, which is incorrect. (१५) पेषयेद्रववेनैव, a variant in D. पेषेद्रुद्गद्वेनेव, a variant in K. (१६) D reads नीलमद्ध्ये.