रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

४४ रसार्णवे स्थाल्यन्तरे कपोताख्यं पुटं कर्षाग्निना¹ सदा । यन्त्रस्याधः करीषाग्निं² दद्यात्तीव्राग्निमेव वा ॥ १२ ॥ एवन्तु त्रिदिनं³ कुर्यात् ततो यन्त्रं विमोचयेत्⁴ । तप्तोदके तप्तचुल्लां⁵ न कुर्याच्छीतले क्रियाम्⁶ ॥ १३ ॥ न तत्र चोयते⁷ सूतो न च गच्छति कुत्रचित् । अनेन क्रमयोगेन⁸ कुर्याद्गन्धकजारणम्⁹ ॥ १४ ॥ ऊर्ध्वं वह्निरधश्चापो मध्ये तु¹⁰ रससङ्ग्रहः । मूषायन्त्रमिदं देवि¹¹ जारयेद्गगनादिकम्¹² ॥ १५ ॥ (1) M reads पुटकषीग्निना, which is incorrect. (2) B reads करिष्याग्नि, which is not correct. (3) B, K and M read त्रिविध, the sense whereof is not clear. We have adopted the reading in रसरत्न- समुच्चय. (4) ततस्तोयं विमर्दयेत्, a variant in

चतुर्थः पटलः । ४५ गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारणम्¹। चतुरङ्गुलदीर्घां तु² मूषिकां मृन्मयीं दृढाम् ॥ १६ ॥ त्र्यङ्गुलां मध्यविस्तारे³ वर्त्तुलं कारयेन्मुखम् । लोहस्य⁴ विंशतिर्भागा एको भागस्तु गुग्गुलोः⁵ ॥ १७ ॥ सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात्⁶ पुनः पुनः । मूषालेपं ततः कुर्यात्⁷ तले पिष्टीं च निक्षिपेत्⁸ ॥ १८ ॥ तुषकर्षाग्निना भूमौ⁹ मृदुस्वेदन्तु कारयेत्¹⁰ । अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ १६ ॥

(1) B reads भस्मकारकं. K reads पिष्टिकायन्त्रकारकम्. We have adopted the reading in रसरत्नसमुच्चय. For पिष्टिका, see रस.स. Chap. VIII. ślokas 7—8 ; and for गर्भयन्त्र vide do. Chap. IX. vs. 28—31. This hemistich is wanting in M. (2) K reads चतुरङ्गुलदीर्घं च, which is incorrect. दीर्घांनु मूषैकां, a variant in M. (3) B reads अङ्गुलं मध्यविस्तारे. K reads षडङ्गुलं मध्यविस्तारं. त्र्यङ्गुलोन्मितविस्तारं is the reading in रसरत्नसमुच्चय, wherein the last term seems to be incorrect, as the term विस्तार is invariably used to express a collection of words and not the breadth. Vide Pāṇini 3.3.33. (4) B and K read लोषस्य. M reads लौहस्य. We have adopted the reading in रस.स. (5) B reads एकभागस्तु गुग्गुलुः. M reads एको भागस्तु गुग्गुलुः. (6) B and M read दत्वा. दद्याद्वारंवारं is the reading in रस.स. (7) K reads. मुखालिपं. दृढं कृत्वा is the reading in रस.स. (8) K reads तिलपिष्टं सुनिचिपेत्. तैलपिष्टञ्च निक्षिपेत्, a variant in M. रस.स. has लवणाद्यैर्मृदम्बुभिः. (9) B has भूयो instead of भूमौ. K has कुर्यात्तुषाग्निं भूमौ व. कर्येत्तुषाग्निना भूमौ, a variant in रस.स. (10) रस.स. reads स्वेदयेन्मृदु मानवित्.

४६ रसार्णवे जारणे मारणे¹ चैव रसराजस्य रञ्जने । यन्त्रमेकं² परं मर्म यत्रौषध्यो महाबलम्³ ॥ २० ॥ औषधोरहितह्यायं हठाद्⁴यन्त्रेण बध्यते । सर्व्वत्र सूतको याति⁵ मुक्त्वा भूधरलक्षणम् ॥ २१ ॥ देवताभिः समाकृष्टो लोष्टस्थोऽपि⁶ हि गच्छति । तस्माद्यन्त्रबलं चैकं न विलङ्गं⁷ विजानता ॥ २२ ॥ मन्त्रौषधिसमायोगात् सुसिद्धं कुरुतं ह्ययम्⁸ । मन्त्रोऽघोरोऽत्र जप्तव्यो⁹ जपान्ते¹⁰ पूजयेद्रसम्¹¹ ॥ २३ ॥ एकान्ते तु क्रिया कार्या दृष्टान्यैर्विफला¹² भवेत् ॥ २४ ॥ गन्धकस्य क्षयो नास्ति¹³ न रसस्य क्षयो भवेत् । (1) B reads आरणमारणे. K reads सारणे. (2) K reads यन्त्रमेव परं कर्म. M reads यन्त्रौषध परं कर्म. (3) K reads यंत्र

चतुर्थः पटलः । ४७ क्षयो यन्त्रस्य विज्ञेयः$^1$ यन्त्रे विक्रियते क्रिया$^2$ । अलाभे कान्तलोहस्य यन्त्रं लोहेन कारयेत् ॥ २५ ॥ वह्निलक्ष्य$^3$मविज्ञाय रसस्यार्धक्षयो$^4$ भवेत् । यन्त्रक्षयविधिज्ञस्य चतुर्थांशक्षयो$^5$ भवेत् ॥ २६ ॥$^6$ द्विमासेन द्वितीयांशं तृतीयांशं त्रिभिर्भवेत् । महाग्निं सहते ह्येष सारितो यत्र$^7$ तिष्ठति ॥ २७ ॥ खर्परं सिकतापूर्णं$^8$ कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् । अपरं खर्परं$^9$ तत्र शनैर्मृद्वग्निना$^{10}$ पचेत् ॥ २८ ॥ पञ्चक्षारैस्तथा मूत्रै$^{11}$र्लवणैश्च$^{12}$ विड़न्सतः$^{13}$ । हंसपाकः स विज्ञातो$^{14}$ यन्त्रतत्त्वार्थकोविदैः$^{15}$ ॥ २६ ॥ (1) K reads विज्ञाय. B and M read यवमविज्ञाय. (2) M reads क्रिया:, which is incorrect. (3) K reads वह्नेर्लक्ष्या. M reads वह्निलक्ष. (4) रसस्याधक्षयो, a variant in M, which seems to be an error of the scribe. (5) यंत्रचेपाविधिज्ञस्य चतुर्थांशक्षयो, a variant in M, which is inc. (6) This hemistich is not found in K. (7) K reads खेदात् instead of ह्येष. B reads सरिणावत्यं. M reads स्वरिदावत्य. Both the readings are unintelligible. (8) B reads कपूर, which is inc. कर्पर सिकताचूर्णं, a variant in M. (9) तत्पर कर्पर, a reading in M. (10) K reads शते मृदग्निना, which is a palpable mistake of the scribe. (11) B reads पञ्चाचरैस्तथा मंथैः. M reads पञ्चचरैः, which is senseless. (12) लवणञ्च is the reading in रसरत्नसमुच्चय. (13) K reads विडेक्षतः. (14) स विख्यातो, a variant in B. इसपादः सुविख्यातो, a variant in M. हंसपाकं समाख्यात, a variant in रस.र. (15) M reads यव तत्त्वार्थकोविदैः. We see यंत्रं तद्विधिकोविद्यैः in रस.स.

४८ रसार्णवे कृष्णा रक्ता च पीता¹ च शुक्लवर्णा² च मृत्तिका । आद्या श्रेष्ठा कनिष्ठाम्या³ मध्यमा मध्यमा मता ॥ ३० ॥ दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठिकाविधौ⁴ । वक्रनालकृता⁵ वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ ३१ ॥ गारा⁶ दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । अजाश्वानां मलं⁷ दग्धं यावत्तत् कृष्णतां गतम्⁸ ॥ ३२ ॥ वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । पेषयेद्बद्रितोयेन यावत्तत् श्लक्ष्णतां गतम् ॥ ३३ ॥⁹ मर्दयेत्तेन वप्लोयात् वक्रनालञ्च कोष्ठिकाम्¹⁰ ॥ ३४ ॥ गारा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । चोरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते ॥ ३५ ॥¹¹ दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागैका¹² कृष्णमृत्तिका । चौरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा¹³ प्रकीर्त्तिता ॥ ३६ ॥ (1) M reads सौता. (2) M reads शुक्लरुचा. (3) कनिष्ठा च, a variant in K. (4) B reads कोष्ठकाय वै. K reads कोष्ठकार्य वै, which is inc. The correct reading appears to be कोष्ठकाय वै. (5) B and M read बद्धमालाकृता. (6) M reads गौरा. [गार or गारा = black earth mixed with kankar or nodular stones.] (7) K reads अजा- श्वाता मलं. M reads अजाश्वानमलं. Both are inc. (8) दग्धा मृत् कृष्णतां गता, a variant in K. (9) अनेन वज्रतां गत, a variant in K. This śloka (33) is not found in M. (10) B reads मर्दयते तेनौषधी या, which is not intelligible. M reads कोष्ठिकम्. (11) This śloka is wanting in M. (12) M reads भागैकं, which is not correct. (13) Accord- ing to रसरत्नसमुच्चय this appears to be गारमूषा (Chap. X. v. 13).

चतुर्थः पटलः । ४९ तुषं वह्निसमं दग्धं¹ मृत्तिका चतुरंगिका² । कूपी³पाषाणसंयुक्ता वरमूषा⁴ प्रकीर्त्तिता ॥ ३७ ॥ प्रकाशा चान्धमूषा च मूषा तु द्विविधा स्मृता⁵ ॥ ३८ ॥ प्रकाशमूषा देवेशि शरावाकारसंयुता । द्रव्यनिर्वाहणी सा च वादिकैः⁶ सुप्रशस्यते ॥ ३९ ॥ अन्धमूषा तु कर्त्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा । पिधानकसमायुक्ता किञ्चिदुन्नतमस्तका⁷ ॥ ४० ॥ पत्रलेपे तथा रङ्गे⁸ द्वन्द्वमेलापके तथा । सैव च्छिद्रान्विता⁹ मन्दा गम्भीरा सारणोचिता ॥ ४१ ॥ तिलभक्षा द्विरंशं तु¹⁰ इष्टकांश¹¹समन्वितम् ।

(1) तुषं दग्धसमं दग्धं, a variant in K, which is a senseless tautology. 2) B reads चतुरंशका. (3) K reads कूर्चा. M reads कूर्णी. (4) B, K and M read वज्रमूषा. According to रसरत्नसमुच्चय this appears to be वरमूषा (Chap. X. v. 15.) Hence we have adopted the reading in रस.सः in order to avoid tautology. (5) प्रकृतिर्द्विविधा स्मृता, a variant in K. (6) K reads वेदिकैः. M reads सा चावेदिकैः. (7) किञ्चि- दुन्नतस्तका, a variant in K. किञ्चिदुष्ठितमस्तका, a variant in M. Both are incorrect. [उन्नत should be उत्तान, and उष्ठित should be उत्थित] This मूषा is called in रस.स. as गोस्तनी. (Vide Chap. X. v. 25.) (8) B reads तत्र लेपे. K reads भागे in place of रङ्गे. (9) M reads च्छिद्रा- न्वतान्विता, which is a mistake of the scribe. (10) M reads द्विरंशस्तु, which is not correct. (11) B reads रमकांश. K reads इष्टाकांश. Both appear to be incorrect. 7

५० रसार्णवे भस्ममूषा तु विज्ञेया तारसंशोधने हिता¹ ॥ ४२ ॥ मोक्ष²क्षारस्य भागौ द्वौ इष्टकांशसमन्वितौ³ । मृद्भागास्तारशुद्ध्यर्थमुत्तमा⁴ वरवर्णिनि⁵ ॥ ४३ ॥ रक्तवर्गेण सम्मिश्रा रक्तवर्गपरिप्लुता⁶ । रक्तवर्गकृतालेपा⁷ सर्व्वशुद्धिषु शोभना⁸ ॥ ४४ ॥ शुक्लवर्गेण सम्मिश्रा⁹ शुक्लवर्गपरिप्लुता । शुक्लवर्गकृतालेपा शुक्लशुद्धिषु शोभना¹⁰ ॥ ४५ ॥ विड्वर्गेण¹¹ सम्मिश्रा धृतिमित्स्छति जारणे¹² । (1) तस्मान्मूषा तु विज्ञेया तारसशोधने हिता, a variant in B. तारके शोधने हिता, a variant in K. तारसंशोधने हिता, a variant in M. All appear to be the error of the scribe. We do not find any mention of this मूषा (भस्ममूषा) in रस.स. (2) M reads मोष. (3) रष्टकां च सम- न्वितं, a variant in B, which is incorrect. ईष्टकांशसमन्वितं, a variant in M. (4) B and K read सुशम, which is not grammatically correct. (5) सुरवर्णिनि is the reading in K, which is not accurate. (6) K reads रक्तवर्णपरिप्लुता, which is incorrect. (7) रक्तवर्यकृतालेपा, a variant in K, which is an error of the scribe. (8) This charaṇa and the next three charaṇas are wanting in M. (9) K reads मिश्रा या. (10) सर्व्वशुद्धिषु शोभना, a reading in K. शुक्लसिद्धिषु शोभना, a reading in M. [For रक्तवर्ग and शुक्लवर्ग see the next Paṭala, v. 39 and v. 40 respectively.] (11) K reads विड़वर्गेण. M reads षड्वर्गेण च. (12) धृतिमिक्कति कारणे, a variant in M, which is meaningless. K reads ऋतिमिक्कति जारणे, which has no clear meaning. We have adopted the above reading, after collating all the texts.

चतुर्थः पटलः । ५१ निर्वाहणं प्रकुर्व्वीत¹ रक्तवर्गप्रलिप्तया² ॥ ४६ ॥ विषटङ्कणगुञ्जाभिः मूषालेपन्तु³ कारयेत् । प्रकाशायां प्रकुर्व्वीत यदि वाङ्गारलेपनम्⁴ ॥ ४७ ॥ तस्यां विन्धस्व मूषायां द्रव्यमावर्त्तयेद्बुधः । लेपो कर्णोपुटं देवि रक्तमृत्सिम्बुभूखगैः⁵ ॥ ४८ ॥ आवर्त्तमाने कनके पीता तारे⁶ सिता प्रभा⁷ । शुल्बे⁸ नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥ ४९ ॥ वङ्गे ज्वाला कपोताभा⁹ नागे मलिनधूमका¹⁰ । शैले तु धूसरा देवि आयसे कपिलप्रभा ॥ ५० ॥ अयस्कान्ते धूम्रवर्णा¹¹ सस्यके¹² लोहिता भवेत् । वज्रे नानाविधा¹³ ज्वाला खसत्त्वे¹⁴ पाण्डुरप्रभा ॥ ५१ ॥

(1) B and M read प्रकुर्व्वन्ति. (2) B reads रक्तवर्णप्रलिप्तया. [मूषया is to be understood after this charana ] (3) K reads मूखालिपम्, wherein मूखा == मूषा. (4) K reads वाङ्गारलिपयेत्, which is gram. inc. M reads वाङ्गुलिलेपनम्, which is not accurate here. (5) रक्तभस्मिसु- भूखगैः, a variant in K, which appears to be incorrect. M reads रक्तमृत्- सितभूखगैः. (6) B reads तारे. K reads पितागारे, which is evidently a mistake. (7) K reads सिता शुभा. M reads सितप्रभा. (8) K reads शूक्ते, which

५२ रसार्णवे न विस्फुलिङ्गो¹ न च बुद्बुदश्च² यदा न रेखापटलं³ न शब्दः⁴ । मूषागतं रवसमं स्थिरञ्च⁵ तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम् ॥ ५२ ॥ प्रतीवापः पुरा योज्यो⁶ निषेक⁷स्तदनन्तरम् । छादनं तु प्रतोवापः⁸ निषेकं मज्जनं⁹ विदुः । अभिषेकं¹⁰ तदिच्छन्ति स्नपनं क्रियते तु यत्¹¹ ॥ ५३ ॥ वापो निषेकः स्नपनं¹² द्रुते¹³ निश्चलतां गते । उष्णेनैव हि वाञ्छन्ति शीतलं¹⁴ न च वाञ्छति ॥ ५४ ॥ शुक्लोदीप्तिः सशब्दश्च¹⁵ यदा वैश्वानरो भवेत् । (1) K reads विस्फुलिङ्गा. (2) B reads बुद्बुदाय. K reads बुद्बुदा च, which is incorrect. (3) नरैः खापटल, a variant in M, which is senseless. (4) न शब्दम् is the reading in M, which is grammati- cally incorrect. (5) M reads मूषासमा, which is meaningless. B reads स्थितं च. (6) K reads यो हि. M reads प्रतिवापं पुरा योज्यो, which is gram. inc. (7) K reads निकरैः. M reads निषेकाः. (8) छादनन्तु प्रतिवापो, a variant in K, wherein the latter term is inc. (9) M reads जननं. (10) K reads अभिषेक, which is gram. inc. (11) K reads यः, which is gram. incorrect. खपितं क्रियते तु यत्, a variant in M. (12) वापो निषेकः खपनः, a variant in K, which is erroneous. (13) K has रुचि. M has only the letter ते. Both are absurd. (14) M reads शीतवे. (15) B reads शुक्लोदीप्तिस्सशब्द स्यात्. शुक्लोदीप्तिः सशब्द स्यात् तदा, a variant in K, which seems to be inaccurate.

लोहावर्त्तः स विज्ञेयः सत्वं पतति निर्मलम् ॥ ५५ ॥¹ षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम्² । धातुसत्वनिपाताथं³ कोष्ठकं⁴ वरवर्णिनि ॥ ५६ ॥ वंश⁵खादिरमाधूक⁶-बदरोदारुसंभवैः⁷ । परिपूर्णं दृढाङ्गारैः धमेद्वातेन कोष्ठकम्⁸ । (1) To illustrate the above technical terms, we quote here the verses from रसरत्नसमुच्चय (Chap. VIII. vs. 49—52) :— द्रुते द्रव्यान्तरक्षेपो लोहाद्ये क्रियते हि यः । स आवापः प्रतीवापस्त्वौपाच्छादन मतम् ॥ ४९ ॥ द्रुते वह्निस्थिते लोहे विरम्याष्टनिमेषकम् । सलिलस्य परिक्षेपः सोऽभिषेक इति स्मृतः ॥ ५० ॥ सप्तस्वाप्सु विनिष्क्षेपो निर्वापः स्नपनञ्च तत् । प्रतीवापादिकं कार्यं द्रुते लोहे सुनिर्मले ॥ ५१ ॥ यदा हुताशो दीप्तार्चिः शुक्लोत्थानसमन्वितः । शुद्धावर्त्तस्तदा ज्ञेयः स कालः सत्त्वनिर्गमे ॥ ५२ ॥ (2) B, K and M read शुभम् ; but we see समम् in रस.स. and in रुद्र. (3) तनुसत्वनिपाताथं, a variant in M, which is not correct. (4) B, K and M read कोष्टकं, which is not correct. It is called कोष्ठिकायन्त्र in the 6th Paṭala, śloka 16, and कोष्ठीयन्त्र in रस.स. (Chap. IX. v. 44.) (5) K reads वंशाः, which is incorrect. (6) M reads मायूखं, which has no clear sense. (7) बदरीदरीदारिसम्भवैः, a variant in M, which is absurd. (8) B reads अधोवातेन कोष्टकैः. K reads धमेद्वातेन कोष्ठकैः. अधोवातेन कोष्ठकैः is the reading in M. अधोवातेन कोष्ठके is the variant in रुद्र. [We cannot account for the third case-ending in कोष्ठकैः, which has an adjective परिपूर्णं.]

५४ रसार्णवे भस्त्रया१ ज्वालमार्गेण ज्वालयेच्च हुताशनम् ॥ ५७ ॥ प्रविततमुखभागं संहतान्तःप्रदेशं२ स्थलरचितचिरान्तर्जालकं कोष्ठकं स्यात् ।३ वकगलससमानं४ वङ्कनालं विधेयं५ शुषिरनलिनिका स्यान्मृन्मयो दीर्घवृत्ता७ ॥ ५८ ॥ मृन्मये लोहपात्रे वा८ अयस्कान्तमयेऽथवा । पाषाणे स्फटिके वाथ मुक्ताशैलमयेऽथवा ॥ ५९ ॥ सुदृढो मर्दकः कार्यः९ चतुरङ्गुलकोच्छ्रयः१० । (१) मातया is the reading in अवि. (२) प्राशवत्तन्मुखाभागात् संहतान्तः- प्रदेशतः, a variant in K, which is inc. B and M read प्रविततमुखभागः संहतान्तःप्रदेशः, whereas they state कोष्ठक (neuter). (३) स्थलरचितविदातां- पावकं कोष्ठकस्य तु, a variant in K, which has no sense, neither metre. M reads चितान्तर्जालकं. (४) वंकगलसमान च, a reading in K, which is not correct. M reads वकगगलसमान, wherein वकग has no meaning. (५) B reads वकनाल. K reads विधारयेत्, which mars the metre. (६) B reads शुषिरनलिकांवा. शिशून् वरनलिकास्था, a variant in K, which is a palpable error. शुषिरनलिनकाढश, a variant in M. [शुषिर = सच्छिद्र, नलि- निका = नली, नाल.] (७) K reads दीर्घवृत्तया, which is incorrect. M reads दीर्घवृत्वा, the meaning whereof is not intelligible. (८) K reads च. M reads मण्यर्थंलाहपात्रे वा, which seems to be incorrect. (९) B and K read मईकं कार्य. M reads कार्यो, which is incorrect. रसरत्नसमुच्चय has the term मर्दकः in the masculine gender. (Chap. IX. v. 87.) We have adopted that reading. (१०) चतुरङ्गुलकोटियः, a variant in K. चतुरङ्गुलगोथियः, a reading in M. Both are unintelligible.

चतुर्थः पटलः । ५५ स च^१ लोहमयः शैलो ह्ययस्कान्त^१मयोऽथवा ॥ ६० ॥ अघोरास्त्राभिधानेन महापाशुपतेन वा । मन्त्रेण रचयेच्छुद्धिं भूमिं तेनैव शोधयेत् ॥ ६१ ॥ इन्धनानि च सर्व्वाणि द्रव्याणि च विशेषतः । दाहकं ज्वालयेत्तेन खल्लं तेनैव शोधयेत् ॥ ६२ ॥^२ रसं विशोधयेत्तेन विन्यसेत् दिवसे शुभे^३ । खल्लोपरि न्यसित्वा^४ च शिवमूर्त्तिमनुस्मरेत् ॥ ६३ ॥ देवतानुग्रहं^५ प्राप्य यन्त्रमूषाग्निमानवित् । देवेशि रससिद्धार्थं जानीयात्^६ ओषधीरपि^७ ॥ ६४ ॥ यन्त्रमूषाग्निमानानि^८ वर्णितानि सुरेश्वरि । तन्ममाचक्ष्व देवेशि^९ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६५ ॥^१०

(1) K reads सैव, and ह्यस्मान्त. Both the readings are incorrect. [The अघोरमन्त्र is mentioned in detail in the 2nd Paṭala. Vide the portion between the ślokas 97 and 98 ] (2) This śloka is want- ing in M. (3) विष्यसेद्दासवे तथा, a variant in B and M. (4) K reads न्यर्सत्वा, which is incorrect. (5) देवमानुग्रहं is the reading in K, which seems to be an error of the scribe. (6) K reads यानि वा, which is inconsistent. (7) M reads दोषधीरपि, which seems to be दोषधीरपि. (8) यन्त्रमूषाग्निमानानि, a variant in K. (9) This charaṇa is wanting in M. K reads तन्ममाचल, which is an error of the scribe. (10) This hemistich is written in K between the two hemistichs of the 64th śloka, which is an evident error of the scribe.

३६ रसार्णवे इति श्रीपार्व्वतोपरमेश्वरसंवादे¹ रसार्णवे² रससंहितायां यन्त्रमूषाग्निवर्णनो³ नाम चतुर्थः पटलः ॥४॥ पञ्चमः पटलः । श्रीदेव्युवाच ।¹ नियमनादिकं² कर्म्म क्रामणान्तं सुरेश्वर । यया सम्पद्यते ह्येषामोषधीं³ वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥ श्रीभैरव उवाच ।⁴ (1) This is wanting in B and M. (2) This is wanting in M. (3) B reads यन्त्रमूषाग्निवर्णनं नाम. M reads only मूषाग्निवर्णनम् and omits the term यन्त्र. (1) M reads only देवी. (2) B and M read here नियमकादिकं ; but they have stated नियमनादिकं in the 2nd Paṭala. K reads here निया- मकादिकं but he has stated नियमनादिक in the 2nd Paṭala. (Vide Paṭala II. text 109.) (3) B reads मोषधी. K reads मौषधिः. [यया इत्यत्र जातिवाचकत्वादेकवचनम् ।] (4) M reads only भैरवः.

पञ्चमः पटलः । ५७ सर्पाक्षो वङ्गिकर्कोटो¹ कञ्चुको जलबिन्दुजा² । शतावरी भृङ्गराजः³ शरपुङ्खा⁴ पुनर्नवा ॥ २ ॥ मण्डूकपर्णी⁵ मत्स्याक्षो ब्रह्मदण्डी शिखण्डिनी⁶ । अनन्ता काकजङ्घा च काकमाची⁷ कपोतिका⁸ ॥ ३ ॥ विष्णुक्रान्ता सहचरा⁹ सहादेवी¹⁰ महाबला । बला नागबला कृष्णा¹¹ चक्रमर्दः कुरुण्टिणो¹² ॥ ४ ॥ पाठा चामलको नीलो¹³ ज्वालिनी पद्मचारिणी । फणिनिजिह्वा गोजिह्वा¹⁴ कोकिलाक्षो¹⁵ घनध्वनिः¹⁶ ॥५॥ (1) K reads वङ्गिकाकौटो. M reads वङ्गिकाकोटो. (2) B reads कंचुको जलबिन्दुका. K reads कंचुकि जलचिंचिका. M reads कञ्चकौ जालबिम्बिका. (3) M reads भङ्गराजी. (4) B reads शरपुङ्गी. (5) K has मंडूकपर्णि (without विसर्ग). (6) K has शिखंडिनि, which is gram. inc. (7) . B reads काचमाची, which is not accurate. K reads only माचि. (8) B reads कपोतको. K reads कपोतिका तथा. M reads कपोतका. (9) K reads सहसा च. (10) K and M have सहदेवी. (11) B and K read मूर्वा. But this is a tautology : since we see afterwards ज्वालिनी meaning मूर्वा. (12) चक्रमर्दकुरुण्टिणी, a variant in B. चक्र- मर्दककिंटिणी, a variant in M. (13) K has चामलकि नौलि, which is gram. inc. (14) B reads घंटिनिजिह्वा गांजिह्वा. K reads गोजिह्निका विजिह्वा च. (15) K reads erroneously कोकोलाक्षा. M reads कोकिलाक्षा. (16) B has घनध्वनिः, which is incorrect. K has घनध्वनी, which is also incorrect. M has घनाघना (which means काकमाची), which has been already mentioned. • ४

५८ रसार्णवे आखुपर्णी¹ त्रिपर्णी च² द्विपर्णी चैकपर्णिका³ । तित्तिड़ी⁴ चोरिणी राज्ञा⁵ मेषशृङ्गी च कुर्कुटी⁶ ॥ ६ ॥ कृष्णपर्णी⁷ च तुलसी श्वेता च गिरिकर्णिका⁸ । एता नियामकौषध्यः⁹ पुष्पमूलदलान्विताः¹⁰ । दोलास्वेदः प्रकर्त्तव्यो¹¹ मूलेनानेन सुव्रते¹² ॥ ७ ॥ चण्डाली¹³ राक्षसी व्याघ्रो खङ्गारी गजकर्णिका¹⁴ । शङ्खपुष्प्यग्निधमनी¹⁵ लाङ्गली बालमोचका¹⁶ ॥ ८ ॥

(1) B reads आखुकर्णि. M reads मधुपर्णी. Both are gram. incorrect. (2) B reads त्रिपत्नी च. M reads तिलपर्णी च. (3) B reads चैकपाषिका. (4) K has तित्तिनौ. M has तित्तिरी. (5) B reads लच्मीः. M has लक्षीः and राज्ञा. (6) B reads कुकुटी. K reads कर्कुटी. [All meaning the same.] (7) K reads कृतपर्णि, which is gram. inc. M reads कृष्णवर्णी. (8) M reads erroneously श्वेताली घिरिकर्णिका. (9) B reads एता नियामिकौषध्यः. K reads एताश्च यामकौषध्यः, which is inc. (10) K reads erroneously पृथग्मूला दलान्विता. (11) B reads दोला- स्वेदाः प्रकर्त्तव्यो. M reads दोलास्खद प्रकर्त्तव्यः. Both are grammatically incorrect. (12) Both K and M have a defective charana मूलेनाने सुव्रते. (13) K and M read चांडाली, which is also correct. (14) B reads षङ्गारी राजकर्णिका. K reads षट्कारि गजकर्णिका. M reads षाखारी गजपर्णका. All the texts have ष as the initial letter. ष is pro- nounced as ख by the up countrymen. We do not find any name as षङ्गारि or षट्कारि or षखारी in any lexicon. Hence we have adopted a word with ख as its initial. (15) B reads शङ्खपुष्या, which is rarely found in the lexicons. (16) K reads बालमोचिका.

पञ्चमः पटलः । ५८ रक्तस्नुही रक्तशृङ्गी रक्तिका¹ नीलचित्रकः । शृगालजिह्वा बृहती वज्रो चक्री च राजिका ॥ ६ ॥² एकवीरा नरकसा रुदन्ती ब्रह्मचारिणी³ । उच्चटा⁴ मानिनोकन्दा⁵ कुमारी रक्तचित्रकः ॥ १० ॥⁶ लक्ष्मोः शाखोटकश्चैव⁷ कञ्चुकी⁸ मेषशृङ्गिका । हिमावतो सोमलता मोदा⁹ व्याघ्रनखो शमो¹⁰ ॥ ११ ॥ काञ्चनी वनराजी च¹¹ काकमाची च केशिनी¹² । (1) B has सक्तुकं. M has रक्तापर्णी च चित्रका. (2) This hemistich and the next two are not found in M. K reads चक्रा. B reads जारिका. But all other texts have the above reading. After this (9th) śloka we find a hemistich in B and K, which we have omitted, as it appeared to be a repetition of the above-mentioned objects. (3) B reads पद्म- चारिणी. (4) B reads उच्चाटा. K reads उच्चला. (5) K has an absurd reading मानिलियलोंवकु. (6) After the 10th śloka B and K read the very same hemistich, which is the first part of the 9th śloka. (7) B and M read लक्ष्मौशाखोटकञ्चक्री. K reads लक्ष्मोसाखोटकञ्चक्रौ. All the texts read चक्री, which is once mentioned in the 9th śloka. (8) B and K read वज्रिणी, which is once mentioned in the shape of वज्रो. (9) B and K read व्याघ्री, which is once mentioned in the 8th śloka. (10) K reads व्याघ्रनखो समौ. M reads व्याघ्रशमी मशा. Both seem to be incorrect. (11) B reads वनराजा च, which is gram. incorrect. M reads काञ्चिनी वानराजी च. (12) B has काचमाची च केशमी. K has कांकमाची कमांदनी.

क-अक्षर (Devanagari ligature) reading was slightly misaligned by blurriness, but now with the meter and footnotes, it is crystal clear!

3. Meter and Context Check (Anuṣṭubh):
   • Verse 12 cd: अजमारी कोटराक्षी हनूमल्लक्ष्मणायिका ॥ १२ ॥ Wait, count syllables: अ-ज-मा-री (4) को-ट-रा-क्षी (4) = 8 syllables! ह-नू-म-ल्ल-क्ष्म-णा-यि-का (8 syllables: ह-नू-मत्-ल-क्ष्म-णा-यि-का? Wait: ह-नू-मल्ल-क्ष्म-णा-यि-का: ह(1) नू(2) म(3) ल्ल(4) क्ष्मा(5)? No, ह-नू-मत्-ल-क्ष्म-णा-यि-का? Wait, look at the text: हनूमत्लक्ष्मणायिका or हनूमल्लक्ष्मणायिका? Look at footnote 2: (2) K has हनुमतगणायिता, which has no sense. M has हनुमन्लक्ष्मणिका, which is a defective charana. Text has: हनूमत्लक्ष्मणायिका² ॥ १२ ॥ Wait, let's look at the character: `

पञ्चमः पटलः । ६१ श्वेतगुञ्जा मिताङ्कोलः १ पटोली विल्वमेव च । एकैकमोषधीबीजं २ मारयेद्रसभैरवम् ॥ १६ ॥ रक्तगुञ्जा सोमलता रुदन्ती रक्तचित्रकः ३ । शाखोटकौ ४ दुग्धरुहा मोदिनी ५ वृद्धदारुकः ॥ १७ ॥ त्रिशूलो कृष्णमार्जारो ६ चक्रिका चौरकुक्कुटी ७ । देवदाली ८ शङ्खपुष्पी काकमाची हनूमती ९ ॥ १८ ॥ नीलज्योतिस्तृणज्योति १०-रुत्कटा हेमवल्लरी ११ । त्रिदण्डी ब्रह्मदण्डो च चक्राङ्गी १२ स्थलपद्मिनी ॥ १९ ॥ नागजिह्वा नागकर्णी वीरा वर्त्तुलपर्णिका १३ । अर्कपत्री वंशपत्री १४ ताम्रपर्णी तथेश्वरी १५ । (1) B has सितांकौल, which is incorrect. K has मितांकोलं. M has सिताङ्कोला. (The proper term is अङ्कोलः.) (2) एकैकमौषधीबीजं, a variant in B. एकैकोषधीवीज्यैश्च, a variant in K. एकैकमौषध बीजं, a variant in M. (3) M reads रक्तचित्रकम्. (4) B reads शाकोटरो. K reads साखोटकौ. M reads शाकीटका. (5) K reads रोहिणी, which is grammatically incorrect. M reads मोहिनी. (6) K reads कृष्ण मंजौरी. M reads कृष्णमञ्जारी. (7) B reads चक्रौका चौरकुकुटी. K reads चक्रिका चोरकुकुटी. (8) M reads देवताली. (9) K reads हनुमतौ, which, though correct, mars the metre. (10) B has लताज्योतिस्तृणज्यांति. (11) उर्वरा हेममल्लिका, a variant in K. उद्यका हेमवल्लरी, a variant in M. (12) M reads चक्राङ्गी. (13) M has वर्त्तुलवर्त्तिका. (14) K reads ताम्रपर्णी. (15) B reads तथेश्वरो. K reads हङ्कपर्णि तथेश्वरो, which is partly incorrect. M reads ताम्रपर्णी तथैव च, wherein the term ईश्वरी is wanting.

६२ रसार्णवे इन्दुरी¹ देवदेवेशि रसबन्धकराः² प्रिये ॥ २० ॥ तीव्रगन्धरसैर्द्रव्यैः³ स्थावरजङ्गमैः । म्रियते बध्यते⁴ चैव रसः स्वेदनमर्दनात् ॥ २१ ॥ सूर्यावर्त्तश्च कदली बन्ध्या⁵ कोशातकी तथा । वज्रकन्दोदककणा⁶ काकमाची च शिग्रुकः⁷ ॥ २२ ॥ देवदाली च देवेशि द्राविकाः परिकीर्त्तिताः⁸ । दोषान् हरन्ति योगेन⁹ धातूनां पारदस्य च¹⁰ ॥ २३ ॥ काकमाची घनरवः¹¹ कासमर्दः¹² कृताञ्जलिः । वराहकर्णी सटिरो¹³ हंसदावो¹⁴ शतावरी ॥ २४ ॥ ताम्बूली नागिनी ब्राह्मी¹⁵ हंसपादी च लक्षणा । (1) B has उद्रिरी. K has उगरौ. M has इन्दिरौ. We have adopted the above reading after collating all the texts. (2) K reads रस- सिद्धिकराः.

पञ्चमः पटलः । ६३ अर्जुनो चोरनालो च¹ कारवेल्लोऽर्कपत्रिका² । व्याघ्री चवो कुरवका³ क्रामिकाः सुरवन्दिते⁴ ॥ २५ ॥ ब्रह्मदण्डः⁵ सुदण्डश्च लोहदण्डस्तृतीयकः । एते रसायने योग्या⁶ ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ २६ ॥ भूपाटली च कौमारी⁷ सिंहवल्ली च शूकरा⁸ । हेमपर्णी⁹ पटोलो च नागवल्ली च भृङ्गराट्¹⁰ । इत्यष्ट मूलिकाः¹¹ प्रोक्ताः— पञ्चरत्नं शृणु प्रिये¹² ॥ २७ ॥ मन्वसिद्धासना देवी¹³ तथा कङ्कालखेचरी । इन्दिरा च क्षमापाली¹⁴ पञ्चमो तु निशाचरो¹⁵ । (1) K reads erroneously अर्जुन चौरनालि च. M reads कौरनाली च. (2) काकवेलीकपवित्रका, a variant in B, which destroys the metre and has no clear sense. काकवेल्लार्कपत्रिका, a variant in K. कारवेल्लोकपत्रिका, a variant in M. We have adopted a reading after collating all the texts. (3) व्याघ्री च भोरुपका, a defective charana in B. व्याघ्री च भोरुणी रिक्ता, a variant in K. ब्राह्मी चवी कुरवका, a variant in M. We have taken up a reading after collating the texts. (4) B reads क्रामिका सुरवदीते. K reads वामिका सुरवन्दिनी. M reads कामिकी सुरवन्दिनौ. (5) K reads ब्रह्मदण्डौ. (6) M reads याह्या. (7) B reads ग्यंमारी. M reads गोमारी. (8) B reads सूकरा. K reads सूकरी. M reads ब्रह्म- वल्ली च सूकरी. (9) B has हेमकणौ. K has हेमवर्णा. (10) B reads भृङ्गरा. M reads भङ्गिराट्. (11) M reads मूलकाः. (12) B reads प्रियो, which is inc. (13) B has देवि. K has मन्तुसिंहासनौ देवी. M has मनुसिद्धासना देवि, which seems to be inc. (14) इंदिरा क्षेमपाला च, a variant in K. M reads इन्दिरौ. (15) B has पञ्चमं. K reads पचमा. M reads पचमा तु निशाचरा. Both are gram. inc.