रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

132 रत्नावली Jasmine creeper has been covered with countless buds in its branches, and looks as if smiling disdainfully upon the Queen's favourite Mádhavi creeper. So I shall go and tell my friend ( what has happened. ) ( Walking round and seeing) Yonder my dear friend comes in this direction, looking quite confident about the desire-fulfilling horticultural drug and with his eyes glowing with joy, sees directly before him as it were, the Navamáliká (creeper) blossoming, though actually it lies beyond his sight. Therefore, let me approach him. (So he steps forward to the King) ( Enter the King as described ) King. (Rejoicing) Today surely I shall cause the face of the Queen assume a purple hue due to anger by looking towards this creeper of the garden resembling another love-sick lady—the creeper that with a luxuriant growth of buds (or with excessive anxieties) assumes a whitish colour (or develops a pallid complexion), that is full of blooming flowers (or is com- mencing to yawn) and that displays its own exertion (or affec- tion, agitation) due to incessant blowing of the wind (or heavy sighs). 4. Vasantaka. (Approaching suddenly) Victory to my dear friend ! O friend, you are fortunately attended with prosperity ! (He repeats the portion जेण दिश्मसेण etc. ) राजा—वयस्य कः सन्देहः ! अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौ- षधीनां प्रभावः ! पश्य— कण्ठे श्रीपुरुषोत्तमस्य समरे दृष्ट्वा मणिं शत्रुभि- र्नष्टं मन्त्रवरे¹वसन्ति वसुधामूले भुजङ्गा, हताः । पृथ्वीं लक्ष्मणवीरवानरभटा ये मेघनादाहताः पीत्वा तेऽपि महौषधेर्‘गुणनिधेर्गन्धं’ पुनर्जीविताः ॥५॥ 1 मन्त्रबलात् ।

द्वितोयोऽङ्कः 133 तदादेशय मार्गं, येन वयमद्य¹ तदवलोकनेन चक्षुषः फल- मनुभवामः । वसन्तकः—( साटोपम् ) एदु एदु भवं । (क) राजा—गच्छाग्रतः । ( उभौ सगर्व्वं परिक्रामतः ) वसन्तकः—( आकर्ण्य सभयं निवृत्य ²राजानं हस्ते गृहीत्वा ससम्भ्र॒मम् ) भो वयस्स ! एहि पलाअम्हा । (ख) राजा—किमर्थम् ? वसन्तकः—भो ! एदस्सिं बउलपादवे कोबि भूदो पड़ि- बसदि । (ग) राजा—धिक् मूर्ख ! विश्रब्धं गम्यताम् । कुत ईदृशानामत्र प्रभावः³ ? वसन्तकः—˙फुडक्खरं ज्जेव्व मंतेदि । जइ मम वअणं ण पत्तिआअसि, ता अग्गदो भविअ सअं ज्जेव्व आकण्णेहि । (घ) राजा—( तथा कृत्वा श्रुत्वा च ) स्पष्टाक्षरमिदं यत्स्यान्मधुरं⁵ स्त्रीस्वभावतः । अल्पाङ्गत्वादनिह्रादि मन्ये वदति सारिका ॥६॥ (क) एतु एतु भवान् । (ख) भो वयस्य, एहि पलायावहे । (ग) भोः ! एतस्मिन् बकुलपादपे कोऽपि भूतः प्रतिवसति । (घ) स्फुटाक्षरमेव मन्त्रयते । यदि मम वचनं न प्रत्याययसि (प्रत्येषि), तद् अग्रतो भूत्वा स्वयमेवाकर्णय । 1 वयमपि । 2 परावृत्य । 3 सम्भवः । 4 भो एसो क्खु,... । 5 तावन्मधुरं ।

134 रत्नावली ( ऊर्ध्वं निरूप्य निपुणमवलोक्य 1 ) कथं सारिका 2 ! वसन्तकः—( विचार्य 3 ) कथं सच्चं ज्जेब्ब सारिआ ? (क) राजा—( सस्मितम् ) वयस्य ! एवम् । वसन्तकः—भो वयस्स ! तुमं भयालुओ 4, जेण सारिअ' भूदेति मंतेसि । (ख) राजा—धिङ् मूर्ख ! यदात्मना कृतं तन्मयि सम्भावयसि ! वसन्तकः—भो ! जइ एवं मा क्खु मं णिवारेसि (दण्डकाष्ठमुद्यम्य) आ दासीए धीए ! तुमं जानासि सच्चं ज्जेब्ब वसंतओ भाइत्ति । ता चिट्ठ चिट्ठ दाब मुहुत्तं जाब इमिणा पिसुणजण- हिअअकुहिलेण दण्डकट्ठेण परिपक्कं विअ कइत्थफलं इमादो बउलपादबादो आहाणिअ भूमिए पाडइस्सं । (ग) राजा—(निवारयन्) मूर्ख ! किमप्येषा रमणीयं व्याहरति । तत् किमिमां त्रासयसि । शृणुवस्तावत् । ( उभौ आकर्णयतः ) (क) कथं सत्यमेव सारिका ! (ख) भोः वयस्य ! त्वं भयालुकः, येन सारिकां भूत इति मन्यसे । (ग) भोः यद्येवं, मा खलु मां निवारय । आः दास्याः पुत्रि ! त्वं जानासि सत्यमेव वसन्तको बिभेतीति । तत्तिष्ठ तिष्ठ तावत् मुहूर्तं यावदनेन पिशुनजनहृदयकुटिलेन दण्डकाष्ठेन परिपक्वम् इव कपित्थफलं अस्मात् वकुलपादपात् आहत्य भूमौ पातयिष्यामि । अचिन्त्यः चिन्ताया अगोचरः । कण्ठे इति । समरे देवासुरयुद्धे पुरुषोत्तमस्य विष्णोः घरमतीतलाद् अभ्यक्तत्वाच्च, कण्ठे गलदेशे विराजमानं मणिं कौस्तुभाख्यं समुद्रमन्थने प्राप्तं दृष्ट्वा शत्रुभिः दैत्यैः नष्टं विनष्टम् । मन्त्रवरैः मन्त्रश्रेष्ठैः वसुधामूले पाताले भुजङ्गाः हृताः 1 क्षितं ज्ञात्वा । 2 सारिकैवेयम् । 3 ऊर्ध्वं निरूप्य । 4 पुस्तकान्तरे नास्ति ।

द्वितीयोऽङ्कः 135 हतबलाः इत्यर्थः। इत इत्यनेन निवृत्त इत्यर्थे गृहीते तेषां पातालगमनस्याभावत्वात्। पूर्व्वं पुरा ये लक्ष्मणवीरवानरभटाः लक्ष्मणश्च रामानुजः वीरवानरभटाश्च वानरसैनिकाः मेघनादा- हताः मेघनादेन रावणपुत्रेण आहताः अभवन् इत्यर्थः। तेऽपि गुणनिधेः अतुलगुणसम्पन्नस्य महौषधेः विशल्यकरणादेः हनुमता आनीतस्य इत्यर्थः, गन्धं पीत्वा आघ्राय पुनर्जीविताः अभवन्। एवं मणिमन्त्रौषधीनामतुल्यः प्रभावः ॥५॥ साटोपम् सगर्व्वम्। ससम्भ्रमम् सभयम् सत्वरं च। ईदृशानां भूतादीनामित्यर्थः। स्फुटाक्षरमिति। स्फुटाक्षरम् स्फुटाक्षरं इटं भाषितम् इत्यर्थः। मधुरं श्रवणसुखम् स्त्रीस्वभावतः स्त्रीत्वात् कण्ठमाधुर्य्यमित्यर्थः। अल्पाङ्गत्वत् ह्रस्वदेहत्वात् अनिर्क्रादि अनुच्चैः आकण्य्यमानम् यस्मात् तस्मात् सा सारिका इति मन्ये तर्कयामि ॥६॥ पिशुनजनहृदयकुटिलेन पिशुनाः दुर्ज्जनाः खलाः तेषां हृदयमिव कुटिलं दण्डकाष्ठमित्यर्थः। Prose order. समरे श्रीपुरुषोत्तमस्य कण्ठे मणिं दृष्ट्वा शत्रभिः नष्टम्। मन्त्रवरैः भुजङ्गाः हताः वसुधामूले वसन्ति। पूर्व्वं ये लक्ष्मणवीरवानरभटाः मेघनादाहताः तेऽपि गुणनिधेः महौषधेः गन्धं पीत्वा पुनः जीविताः (अभवन्) ॥५॥ यस्मात् इदम् स्फुटाक्षरं स्त्रीस्वभावतः मधुरम् अल्पाङ्गत्वत् अनिर्क्रादि, (तस्मात्) (अहं) मन्ये सा सारिका वदति (इति) ॥६॥ Beng. Trans. রাজা—বয়স্য, তাহাতে আর সন্দেহ কি? মণি, মন্ত্র ও ঔষধের প্রভাব চিন্তারও অগোচর; দেখ— পুরুষোত্তম বিষ্ণুর কণ্ঠে মণি দেখিয়া যুদ্ধে শত্রুগণ বিনাশপ্রাপ্ত হইয়াছিল। শ্রেষ্ঠ মন্ত্র- সমূহের দ্বারা ভুজঙ্গগণ হতবীর্য্য হইয়া পাতালে বাস করিতেছে। পুরাকালে লক্ষ্মণ ও অন্যান্য যে সমস্ত বানরসৈনিক মেঘনাদকর্ত্তৃক আহত হইয়াছিল তাহারাও গুণের আকর মহৌষধির গন্ধ আঘ্রাণ করিয়া পুনর্ব্বার জীবিত হইল ॥৫॥ অতএব, পথ দেখাও, যাহাতে আমরা আজ উহা দর্শন করিয়া চক্ষুর ফল (সাফল্য) অনুভব করি। বসন্তক—(সগর্ব্বে) আসুন আসুন আপনি। রাজা—অগ্রসর হও। (উভয়ে সগর্ব্বে পরিক্রমণ করিতে লাগিলেন) বসন্তক—(শুনিয়া সভয়ে রাজার দিকে ফিরিল ও রাজার হস্ত ধারণ করিয়া সসম্ভ্রমে) হে বয়স্য, আসুন, পলায়ন করি।

136 রত্নাবলী

রাজা—কি জন্য ? বিদূষক—এই বকুলবৃক্ষে একটা ভূত বাস করে। রাজা—ধিক্ মূর্খ, নির্ভয়ে চল। এখানে এই সকলের প্রভাব কিরূপে সম্ভবপর হয় ? বিদূষক—এ যে খুব স্পষ্টভাষে কথা বলিতেছে। এখন যদি আপনি আমার কথা বিশ্বাস না করেন তাহা হইলে অগ্রসর হইয়া নিজেই শ্রবণ করুন। রাজা—(তাহাই করিয়া ও শুনিয়া) এই (বাক্য) স্পষ্টাক্ষর, স্ত্রীস্বভাবহেতু মধুর, ও ক্ষুদ্রাকার বলিয়া অগম্ভীর (মৃদু); (এই জন্য উহাকে) আমার সারিকা বলিয়া মনে হইতেছে। ৩। (উর্দ্ধদিকে লক্ষ্য করতঃ নিপুণভাবে অবলোকন করিয়া) হাঁ, সারিকাই বটে। বসন্তক—(বিবেচনা করিয়া) সত্যই কি সারিকা বটে? রাজা—(হাসিয়া) হাঁ, বয়স্য! বসন্তক—হে বয়স্য, তুমি বড় ভীরু; সেইজন্য সারিকাকে ভূত বলিয়া বর্ণনা করিতেছ। রাজা—ধিক্ মূর্খ, যাহা তুমি নিজে মনে করিয়াছ, তাহা আমার উপর আরোপ করিতেছ! বসন্তক—বয়স্য, যদি তাহাই হয়, তাহা হইলে আমাকে বারণ করিবেন না (সক্রোধে দণ্ডকাষ্ঠ উত্তোলন করিয়া) অরে দাসীর পুত্রি! তুমি মনে করিয়াছ যে বসন্তক সত্যই ভয় পাইয়াছে। এখন মুহূর্ত্ত মাত্র অপেক্ষা কর, তাহা হইলে দুৰ্জ্জন ব্যক্তির হৃদয়ের তুল্য কুটিল এই দণ্ডকাষ্ঠের দ্বারা পক্ক কপিত্থ ফলের ন্যায় তোমাকে এই বকুলবৃক্ষ হইতে পাতিত করিব। রাজা—(নিবারণ করিয়া) মূর্খ, এই সারিকা কোনরূপ সুন্দর কথা বলিতেছে, তবে কেন তাহাকে ভয় দেখাইতেছ? এখন শোনা যাক্। (উভয়ে শ্রবণ করিতে লাগিলেন) Eng. Trans. King—Is there any doubt about it, my friend ? For inconceivable is the influence (efficacy) of jewels, charms and herbs. Just see— At the sight of the gem suspended from the neck of the blessed Lord Purushottama, the enemies were annihilated in the battle. Snakes, being humbled down by the force of wonderful incantations, are residing in the nether region; and in

द्वितीयोऽङ्कः 137 ancient times Lakshmana and the heroic monkey-soldiers who were wounded by Meghanáda, were restored to their lives by smelling the celebrated drug of good qualities. 5. So, lead the way, so that these eyes may, this day, obtain the fruit of their formation (lit, we may reap the fruits of possessing our eyes) by having a sight of it. Vasantaka. ( With pride) Come this way, Sire ! King. Proceed in front. (Both walk round with pride) Vasantaka. (Hears with alarm and turning back catches hold of the hands of the King in haste) My friend, let us run away. King. Why ? Vasantaka. There is a goblin on yonder Vakula tree. King—Away, simpleton ! go on in full confidence. How should any such being have power in this place ? Vasantaka. It speaks quite distinctly if you disbelieve me, then advance and listen yourself. King. (Does so and hears) As the (voice) is distinct and sweet on account of its feminine characteristic and not deep (resounding) owing to (its) being of a small volume (lit. size ), I think she is a female parrot (Sáriká.) 6. (Looking up and observing minutely) Oh, it is a Sáriká. Vasantaka. (Thinking) How now, is it truly a female parrot ( Sáriká ) ? King. (Smiling) yes, my friend ! Vasantaka. My friend, you have got frightened, so you fancy a starling to be a goblin. King. Out on you, blockhead ! you are accusing (lit. imposing on) me of what you yourself have done. Vasantaka. Well, if it be so, then please do not interfere with me (Holds up the staff in anger) you impertinent bird

138. रत्नावली (lit. the daughter of a slave-girl or harlot ) you think that Vasantaka has been really very much frightened. Then stop a moment and with this staff, crooked as the mind of the wicked, I will bring you down from the Vakula tree like a ripe Kapittha fruit (wood-apple). King.—(Interfering) You simpleton ! How prettily she prattles something. So why are you frightening her ? Let us hear. (Both hear) वसन्तकः—(आकर्ण्य) एव्वं भणादि—इमस्स बह्मणस्स भोअणं दिज्जेति¹ । ( क ) राजा—सर्व्वमप्यौदरिकस्याभ्यवहार एव पर्य्यवस्यति । तत् सत्यं वद, किमालपति सारिका ? वसन्तकः—( आकर्ण्य ) भो वयस्स ! सुदं तुए जं एदाए मंतिदं । एसा भणादि—सहि ! को एसो तुए आलिहिदो ? पउत्तमदनमहुस्सवे भगवं अणङ्गोत्ति । पुणोवि भंणादि—सहि ! कीस तुए अहं एत्थ आलिहिदा ? सहि ! किं अकारणे कुप्पसि ? जादिसो तुए कामदेओ आलिहिदो तादिसो मए रइ आलिहि- देत्ति । ता अस्सधासंभाविणि ! किं तुह एदिणा आलबिदेण ? कहेहि सब्वं वुत्तंतं । भो वयस्स ! किं णेदं ? ( ख ) राजा—वयस्य ! एवं तर्कयामि कयापि हृदयवल्लभोऽनु- रागादभिलिख्य कामदेवव्यपदेशेन सखीपुरतोऽपह्नतः, तत् (क) एवं भणति—अस्य ब्राह्मणस्य भोजनं दीयतामिति । (ख) भो वयस्य ! श्रुतं त्वया यत् एतया मन्त्रितम् । एषा भणति—सखि, कः एषः 1 न दृश्यते पुस्तकान्तरेषु ।

द्वितीयोऽङ्कः 139 मय्यापि प्रत्यभिज्ञाय वैदग्ध्यादसावपि तत्रालिख्य रतिव्यपदेशेन दर्शितेति । विदूषकः—(छोटिकां दत्त्वा) भो वयस्स ! जुज्जइ क्खु, एदं । (क) राजा—भो वयस्य ! तूष्णीं भव । पुनरपि व्याहरति । तच्छृणुवस्तावत् ' ( उभावपि शृणुतः ) विदूषकः—भो पुणोबि एसा एव्वं भणादि—महि ! मा लज्ज। ईदिसस्स कण्णारअणस्स अवस्स' ज्जेव्व ईदिसे वरे अहिला- सेण होदव्वं । (ख) राजा—अस्ति काचिद् युक्तिः । विदूषकः—भो वयस्स ! मा पंडिअगव्वं उव्वह । अहं दे एदाए मुहादो सुणिअ सव्वं वक्खाणइस्सं । जा एसा आलि- खिदा सा क्खु कुक्षा दंसणीआ । (ग) राजा—यद्येवमवहितौ शृणुवस्तावत् । अस्त्यत्रावकाशो नः कुतूहलस्य । त्वया आलिखितः । प्रत्यक्षमदनमहोत्सवे भगवान् अनङ्ग इति । पुनरपि भणति—सखि, कञ्चात्त्वया अहमेव आलिखिता ? सखि, किम् अकारणे कुप्यसि ? यादृशस्त्वया कामदेव आलिखितः, तादृशी मया रतिः आलिखिता इति । तद् अन्यथासम्भावनि ! किं तव एतेन चापलितेन ? कथय सर्व्वं वृत्तान्तम् । भो वयस्य, किं नु इदम् ? (क) भो वयस्य ! युज्यते खलु एतत् । (ख) भोः पुनरपि एषा एवं भणति—सखि, मा लज्जस्व । ईदृशस्य कन्यारत्नस्य अवश्यमेव ईदृशे वरे अभिलाषेण भवितव्यम् । (ग) भो वयस्य, मा पण्डितगर्व्वम् उद्वह । अह ं ते एतस्याः मुखात् श्रुत्वा सर्व्वं व्याख्यास्यामि । या एषा आलिखिता सा खलु कन्या दर्शनीया ।

यहाँ पृष्ठ 140 का सम्पूर्ण पाठ दिया गया है:

140 रत्नावली ( इतूभावाकर्ण्यतः ) वसन्तकः—भो वयस्स ! सुदं तुए अं एदाए मंतिदं—सहि ! अदोवि मे अधिक्खदरं संतावो वड्ढदि । सहि ! अवणेहि इमाइं णलिणीपत्ताईं मुणालवलआइं च । अलं एदिणा । कीस अकारणे अत्ताणं आयासेसि ? ( क ) राजा—वयस्य ! न केवलं श्रुतम्, अभिप्रायोऽपि लक्षितः । वसन्तकः—भो वयस्स ! अज्जवि कुरकुराइदि एव्व एसा सारिआ दासीए धीआ । ता सव्वं सुणिअ अक्खाइस्सं । ( ख ) (क) भो वयस्य, श्रुतं त्वया यत् एतया मन्त्रितं—सखि, अतोऽपि मे अधिकतरं सन्तापो वर्धते । सखि, अपनय इमानि नलिनीपत्राणि मृणालवलयानि च । अलमेतेन । कस्मात् अकारणे आ

দ্বিতীয়োঽঙ্কঃ 141 যেরূপ কামদেবকে অঙ্কিত করিয়াছ, আমিও সেইরূপ রতিদেবীকে অঙ্কিত করিয়াছি। অতএব, হে অন্যথা আশঙ্কাকারিণি! তোমার এইরূপ আলাপ করিবার কি প্রয়োজন? সকল বৃত্তান্ত খুলিয়া বল।' ভো বয়স্য, এই ব্যাপারটা কি? রাজা—বয়স্য, আমার মনে হইতেছে কোনও কামিনী অনুরাগবশতঃ নিজের হৃদয়- বল্লভকে (চিত্রে) অঙ্কিত করিয়া কামদেব বলিয়া ছলপূর্ব্বক সখীর সম্মুখে গোপন করিয়া- ছিল। তার পর সখীও চিনিতে পারিয়া চতুরতার সহিত সেই (চিত্রে) রতিচ্ছলে সেই স্ত্রীলোকটিকে অঙ্কিত করিয়া প্রদর্শিত করিয়াছে। বিদূষক—(তুড়ি দিয়া) বয়স্য, ঠিক, ইহা যুক্তিযুক্ত বটে! রাজা—বয়স্য, চুপ কর! আবার আলাপ করিতেছে। শোনা যাক। (উভয়ে শুনিতে লাগিলেন) বিদূষক—ভো! ও আবার এইরূপ বলিতেছে—'সখি, লজ্জা করিও না। এইরূপ কন্যারত্নের অবশ্য এইরূপ বরে অভিলাষ হওয়াই উচিত'। রাজা—(নিশ্চয় ইহার) কোন যুক্তি আছে। বিদূষক—বয়স্য, পাণ্ডিত্যের গর্ব্ব করিবেন না। আমি ইহার মুখ হইতে সমস্ত শুনিয়া (আপনাকে) ব্যাখ্যা করিয়া (বুঝাইয়া) দিব। এই যে কন্যাকে অঙ্কিত করা হইয়াছে সে (যথার্থই) দর্শন-যোগ্যা! রাজা—যদি তাহাই হয়, তবে মন দিয়া শোনা যাক। এখানে আমাদের কৌতূহলের অবকাশ আছে। (উভয়ে শুনিতে লাগিলেন) বসন্তক—বয়স্য, সে যাহা বলিল আপনি তাহা শুনিয়াছেন—'সখি, এইজন্যই আমার অধিকতর সন্তাপ বৃদ্ধি পাইতেছে। সখি, এই নলিনীপত্র ও মৃণালবলয়গুলি অপসারিত কর। কি জন্য অকারণে নিজেকে (এত) কষ্ট দিতেছ'? রাজা—বয়স্য, আমি কেবল শুনি নাই, (ইহার) অভিপ্রায়ও বুঝিয়াছি। বসন্তক—বয়স্য, এখনও পর্য্যন্ত এই দাসীপুত্রী সারিকা অস্পষ্ট ভাবে (কুরকুর করিয়া) আবার কি বলিতেছে। অতএব, সেই সকল শুনিয়া ব্যাখ্যা করিব। Eng. Trans. Vasantaka. (She) says that let something be given to this Bráhmaṇa to eat. King. Everything is transformed to an eatable to a glutton. Come, say truly what does the Sáriká utter ?

142 रत्नावली Vasantaka. (Listening) O friend, you have heard what she has said. She says—'my friend, who is this that has been delineated by you (in the picture) ? The blessed bodiless god (Ananga) when the great Cupid-festival set in'—(is her reply). (She) speaks again—'why have I been delineated here by you ? Friend, why are you getting offended without reason ? I have portrayed a Rati ( Psyche ) similar to the Kámadeva (Cupid) which has been drawn by you. O you who are apt to think otherwise (misinterpret), what is the use of these talks of yours ? Speak out truly everything.' O friend, what does this mean ? King, Oh friend, I surmise, some female having drawn her sweet-heart's portrait out of love, concealed (the fact) before her companion (by passing the portrait off) as the picture of the god of love ; her friend, too, having found it out, ingeniously delineated her in the character of Rati (Kama's wife). Vasantaka. (Snapping the fore-finger) very likely, very likely, my friend ? King. O my friend, be silent ; she speaks again ; let us hear. ( They listen ) Vasantaka. Oh friend, she is again chattering—'My friend, do not be ashamed ! A jewel of a maiden of this (your) type must needs have a desire for a bridegroom of such worth.' King—Surely, there must be some reason. Vasantaka—Oh, friend, do not presume upon your own scholarship. I shall expound all she says when she has finished. The lady that is painted, is surely charming to look at. King—If it be so, then let us hear attentively. There is a scope for our curiosity in this matter. ( Both listen )

द्वितोयोऽङ्कः 143 Vasantaka. Very well, my friend, you have heard what she says—'My friend, affliction is growing more on this account. My friend, take away these lotus-leaves and stalks. Enough of these, Why are you taking trouble for nothing?' King. My friend, not only I have heard, but also I have gathered the purport thereof. Vasantaka. O friend, this harlot's daughter of a starling still chatters ; but I shall explain all after I hear. राजा—युक्तमभिहितम् । ( पुनराकर्ण्यतः ) वसन्तकः—भो वयस्स ! एसा क्खु सारिआ दासीए धीआ चउव्वेदी बह्मणो विअ रिचाईं भणिदुं पउत्‍ता । (क) राजा—वयस्य, कथय । किमप्यन्यचेतसा मया नावधारितं किमनयोक्तमिति । वसन्तकः—भो ! एव्वं भणादि— दुलहजणअणुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्पा । पियसहि ! बिसमं पेम्मं मरणं सरणं तु वरमेक्कं ॥७॥ (ख) राजा—( सस्मितम् ) एवंविधं भवन्तं ब्राह्मणं ¹मुक्त्वा कोऽन्य एवंविधानामृचामभिज्ञः ? वसन्तकः— तदो किं णु क्खु एदं ? (ग) (क) भो वयस्य, एषा खलु सारिका दास्याः पुत्री चतुर्वेदी ब्राह्मण इव ऋचो भणितुं प्रवृत्ता । (ख) भोः, एवं भणति— दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुर्वी परवश आत्मा । प्रियसखि विषमं प्रेम मरणं शरणं तु वरमेकम् ॥ (ग) ततः किं नु खलु इदम् ? 1 साधु भवन्तं महाब्राह्मणम् ।

and write अन्नहा (or अण्णहा). Wait, line 8 has अन्नहा and line 13 has अन्नहा. Wait, look at the loop: is it न् + न? Yes, न्नहा.

*   **Line 9:**
    `( हस्ताल' दत्त्वा उच्चैर्विहसति ) (ख)`
    Wait, is it `हस्ताल'` or `हस्तालं`?
    Look at the apostrophe: `हस्ताल'` with an upper apostrophe? In old prints, an apostrophe is sometimes used for an elision or as an anusvara: `हस्तालं` or `हस्ताल'`.
    Wait, look at line 3: `तदो किं कहिअ' ?` - there it's definitely representing anusvara `ं`!
    Wait, in line 6: `भो ! किं एदेहि' वक्कभणिदेहि' ?`
    Notice `एदेहि'` and `वक्कभणिदेहि'`! They both have apostrophes representing anusvara!
    Wait, let's look closely at line 6:
    `भो ! किं एदेहिं वक्कभणिदेहिं ?` - the dot is elevated like a high comma/apostrophe: `एदेहिं` / `एदेहि'`.
    Wait, in modern Devanagari transcription, should we preserve the exact character or use standard

" - wait, look at "दास्याः पुत्र्याः": "पुत्र्याः" or "पुत्राः"? In L9: "पुत्र्याः" - wait, look at the letter: प + ु = पु; then 'त्र्याः' or 'व्राः'? Wait, look at L9: "दास्याः पुत्राः" or "पुत्र्याः"? Look at the image: 'प' + 'ु' + 'त्र्याः' - wait, is there a 'य'-फला? It looks like "पुत्राः" or "पुत्र्याः"? Wait, दास्याःपुत्रः is an abuse! In Sanskrit, "दास्याः पुत्रः" (son of a slave) is very common, but for a female (सारिका), would it be "दास्याः पुत्राः" or "दास्याः पुत्र्याः"? Look at L9: 'पु' followed by 'त्राः'? Wait, look at 'पु' in L9: There is 'प' with 'ु', then 'त्र' with 'ा' and visarga ':'. It looks like "पुत्राः" or "पुत्र्याः"? Wait, look at: "भोः अलं दास्याः पुत्राः सारिकायाः" or "पुत्र्याः"? Wait, look at the word: प + ु + त + र... wait, is there an aa-matra? Yes, and visarga. But where is the

146 রত্নাবলী Beng. Trans. রাজা—ঠিকই বলিয়াছ। (আবার উভয়ে শুনিতে লাগিলেন) বসন্তক:—হে বয়স্য, এই দাসীপুত্রী সারিকা চতুর্বেদজ্ঞ ব্রাহ্মণের ন্যায় ষড়মন্ত্র পাঠ করিতে আরম্ভ করিল। রাজা—বয়স্য, কি বল। সে যে কি বলিল, আমি অন্যমনস্ক হওয়া হেতু বুঝিতে পারি নাই। বসন্তক—সে এইরূপ বলিতেছে,—দুর্লভ জনের প্রতি অনুরাগ, লজ্জা বলবতী ও আত্মা পরাধীন। হে প্রিয়সখি, প্রেম অতি বিষম, এক মরণই শ্রেষ্ঠ আশ্রয়। ৭। রাজা—(হাসিয়া) তোমার মত এইরূপ ব্রাহ্মণ ব্যতীত আর অন্য কে এই প্রকার ষড়মন্ত্র বিষয়ে অভিজ্ঞ হইতে পারে? বসন্তক—তাহা হইলে ইহা কি? রাজা—ইহা গাথাবিশেষ। বসন্তক—কি! গাথা! তাহা হইলে কি বলিল? রাজা—কোন প্রশংসনীয়-যৌবনবিশিষ্ট। কামিনী নিজের প্রিয়তমকে না পাইয়া জীবনের প্রতি নিরাশ হওয়ায় এইরূপ বলিতেছে। বসন্তক—(উচ্চ হাস্য করিয়া) এইরূপ বক্রোক্তি করিয়া লাভ কি? সরলভাবে বলিয়া ফেলুন না—‘আমাকে (অর্থাৎ রাজাকে) না পাইয়া (এইরূপ করিতেছে)’ । তাহা না হইলে অন্য কোন্ লোককে কামদেবচ্ছলে গোপন করা হইতেছে? (হাততালি দিয়া উচ্চ হাস্য করিলেন) রাজা—(ঊর্ধ্বে অবলোকন করিয়া) ধিক্ মূর্খ! তোমার এত উচ্চ হাসিতে বেচারী সারিকা ভয়ে উড়িয়া অন্য কোথায় চলিয়া গেল। (উভয়ে অনুসন্ধান করিতে লাগিলেন) বসন্তক—(দেখিয়া) হে বয়স্য, অন্য কিছু মনে করিবেন না। সে এই কদলীগৃহে গিয়াছে; তা আসুন, অনুসরণ করি। (উভয়ে পরিক্রমণ করিলেন) রাজা—দুর্বার মদনব্যথা পাইয়া তন্বী তাঁহার সখীগণের সম্মুখে যাহা বলিয়াছেন, তাহা শিশু-শুক-সারিকা প্রভৃতি পুনর্বার আবৃত্তি করিলে যাঁহারা ধন্য (পুণ্যবান্) তাঁহাদেরই কর্ণগোচর হয়।৮।

দ্বিতীয়োঽঙ্কঃ 147 বসন্তক—হে বয়স্য, এই ত কদলী-গৃহ। আসুন তবে প্রবেশ করি। ( উভয়ে প্রবেশ করিলেন ) বসন্তক—হে বয়স্য, এই দাসীপুত্রী সারিকার অন্বেষণে ক্লেশ পাইবার কোন প্রয়োজন নাই। এখন এই মলয়-পবন দ্বারা আন্দোলিত নব কদলীবৃক্ষের পত্রচ্ছায়ায় শীতল এই শিলাতলে উপবেশন করিয়া কিছুক্ষণ বিশ্রাম করা যাউক, আসুন। Eng. Trans. King. You have spoken rightly. (Again both listen) Vasantaka. O friend, this daughter of a slave-girl (harlot) Sáriká is reciting the hymns of the Rigveda like a Brāhmana well versed in the four Vedas. King. Friend, tell me (what she said); as, with attention diverted, I could not catch what she said. Vasantaka. O, she speaks thus :-- My love is directed towards a person who is difficult to be attained ; great is my bashfulness (nervousness) ; and my self is dependent on another. My dear friend! love (of mine) is extremely painful (or unequal). And so surely death alone is my best refuge. 7. King. (Smiling) With the exception of your self, a worthy Brāhmana, what other learned Brāhmana (who else) would be skilled in such Rik verses? Vasantaka. Why then, what is it? King. This is a gáthá (popular verse) indeed ! Vasantaka. What, is it a gáthá! then what is implied (by it) ? King. Some lady of commendable youth may be supposed to have spoken (the sentence) being indifferent to her life because of being unable to attain her dearest. Vasantaka. (Laughing loudly) Oh, what is the use of these tortuous expressions ? Why not say straightforward—"The

148 रत्नावली damsel not being able to attain me''...; otherwise, who else (but your own self) could have been concealed under the pretext of the god of the flowery bow? (Claps his hands and laughs loudly) King. (Looking up) Peace, you fool! Your loud laughter has so frightened the poor bird that she has flown away some- where else. (Both search) Vasantaka. (Looking) Oh friend, do not think otherwise. She has entered the plantain-bower. So let us follow her. (Both walk round) King. Enduring the irresistible pain caused by the flowery shafts (of Cupid), whatever the delicate maid spoke to her female companions, the same being repeated by a child, a parrot and a Sáriká (or, a young parrot and a Sáriká) become a welcome guest in the ear passage of the fortunate. 8. Vasantaka. O friend, here is the plantain-bower; let us enter it. (Enter both) Vasantaka. What is the use of taking the trouble of chasing that slave-girl Sáriká? Let us rest for a while on this slab of stone which is cooled by the (shade of the) leaves of these newly-grown banana plants wafted by the soft southern breeze. राजा—यदभिरुचितं भवते । (इत्युपविशतः) राजा—(निःश्वस्य—दुर्व्वारामिति पुनः पठति) वसन्तकः—(पार्श्वतोऽवलोक्य) भो वयस्स ! एदेण उग्घाडिददु- वारेण दुट्ठवाणरेण ताए पञ्जरेण होदव्वं । (क) (क) भो वयस्य, एतेन उद्घाटितद्वारेण दुष्टवानरेण तस्याः पञ्जरेण भवितव्यम् ।

द्वितीयोऽङ्कः 149 राजा—वयस्य ! निरूप्यताम् । वसन्तकः—जं भवं आणवेदि । (परिक्रम्यावलोक्य च) एसो वि चित्तफलओ, जाव णं गेह्णामि । (गृहीत्वा निरूप्य च हर्षं नाटयति) (क) राजा—(सकौतुकम्) वयस्य ! किमेतत् ? वसन्तकः—भो वयस्स ! दिट्ठिआ वड्ढसि ! एदं जं मए भणिदं । तुमं ज्जेव्व एत्थ आलिहिदो । अण्णहा को अत्तो कुसुमचावव्ववदेसेण णिह्णोबअदित्ति । (ख) राजा—(सहर्षं हस्तौ प्रसार्य) सखे ! दर्शय दर्शय । वसन्तकः—ण दे दंसइस्सं । सावि कण्णआ एत्थ एव्व आलिहिदा । ता किं पारिदोसिएण विणा ईदिसं कण्णारअणं दंसीअदि ? (ग) राजा—(कटक मपर्यस्य च बलाद् गृहीत्वा पश्यति । विलोक्य सविस्मयम् ) वयस्य ! पश्य पश्य— लोलावधूतपद्मा कथयन्ती पक्षपातमधिकं नः । मानसमुपैति केयं चित्रगता राजहंसीव ॥८॥ अपिच— विधायापूर्वपूर्णेन्दुमस्या मुखमभूद् ध्रुवम् । धाता निजासनाम्भोजविनिमीलनदुःखितः ॥१०॥ (क) यद् भवान् आज्ञापयति । एषः अपि चित्रफलकः, यावत् ननु (एनं) गृह्णामि । (ग) भो वयस्य, दिष्ट्या वर्धसे ! एतत् तत् यन्मया भणितम् । त्वमेव अत्र आलिखितः । अन्यथा कीदृशः कुसुमचापव्यपदेशेन निह्नुयते इति ? (घ) न ते दर्शयिष्यामि । सापि कन्यका अत्र एव आलिखिता । तत् किं पारितोषिकेन विना ईदृशं कन्यारत्नं दर्श्यते ?

• a 'छ'! AND A 'छ' HAS TWO LOOPS/CURVES! So half-'च' + 'छ' looks like: a loop on the left, connected to 'छ' on the right, which has a loop and a curl! THAT LOOKS EXACTLY LIKE WHAT IS IN LINE 10 AND LINE 17! Wait, let's check line 17: Is line 17 also half-'च' + 'छ'? YES! In line 17, after 'गु', it's half-'च' + 'छ' + 'ा' = 'च्छा'! Then 'न्ता' + 'र' + 'ि' + 'त' + 'ा' = "गुच्छान्तरिता"! Wait, let's re-examine line 17: "तत् कदलीगृहगुच्छान्तरिता भूत्वा प्रेक्षावहे।" Wait, is "गुच्छान्तरिता" a valid Sanskrit word? YES! "गुच्छ" (guccha) in Sanskrit means a bunch, cluster of blossoms or shrubs! "कदलीगृहगुच्छान्तरिता" = hidden in the cluster/foliage of the plantain-house! And in Prakrit (line 10-11): "ता कदलीघर-गुच्छां-" "तरिदा भविअ पेक्खह्म²। (घ)" Wait, let's look at the hyphen: "कदलीघर-गुच्छां-"

द्वितीयोऽङ्कः 151 विशेषेण निमीलनेन मुकुलीभवनेन दुःस्थितः दुःखेनावस्थितः ध्रुवम् अभूत्। चन्द्रोदये कमलानां निमीलनं भवति इति प्रसिद्धेः। आत्मना कृतेन अपूर्व्वमुखचन्द्रेण स्वस्खासन- कमलं निमीलितमभूद् इति धातुः आसनसङ्कोचेन स्वस्थानच्युतिरासीत् इति भावः। Prose order. लीलावधूतपद्मा नः अधिकं पक्षपातं कथयन्ती का इयं राज- हंसीव ( नः ) मानसमुपैति ॥९॥ धाता अस्याः अपूर्व्वपूर्णेन्दु मुखं विधाय ध्रुवं निजासनाम्भोजविनिमीलनदुःखितः अभूत् ॥१०॥ Beng. Trans.—রাজা—যাহা তোমার অভিরুচি। ( উভয়ে উপবেশন করিলেন ) রাজা—( নিশ্বাস ফেলিয়া দুর্ব্বারম্ ইত্যাদি শ্লোকটি পুনরায় পাঠ করিলেন ) বসন্তক—( একপার্শ্বে অবলোকন করিয়া ) হে বয়স্য, এই সেই সারিকার পঞ্জর হইতে পারে। সেই দুষ্ট বানর সম্ভবতঃ ইহারই দ্বার উদ্ঘাটিত করিয়া দিয়াছে। রাজা—ভাল করিয়া দেখ, বয়স্য ! বসন্তক—যাহা আপনি আদেশ করেন। ( পরিক্রমণ ও অবলোকন করিয়া ) এই যে চিত্রফলকটিও এখানে। এখন এইটা গ্রহণ করি। ( গ্রহণপূর্ব্বক অবলোকন করিয়া হর্ষ প্রকাশ ) রাজা—( কৌতুকের সহিত ) বয়স্য, ওটা কি ? বসন্তক—ভাগ্যক্রমে আপনি উন্নতি লাভ করিতেছেন। আমি যে আপনাকেই বলিতে- ছিলাম—আপনিই ইহাতে অঙ্কিত হইয়াছেন, তা না হইলে অন্য কাহাকে কামদেবচ্ছলে গোপন করা হইবে ? রাজা—( সহর্ষে দুই হস্ত প্রসারিত করিয়া ) সখে, দেখি দেখি ! বসন্তক—না আপনাকে দেখাইব না। সেই কন্যাও এখানে অঙ্কিত রহিয়াছে। পারিতোষিক বিনা কি এইরূপ কন্যারত্ন দেখান যায় ? রাজা—( বলয় অর্পণ করিয়াই সবলে গ্রহণ করতঃ দেখিলেন ) বয়স্য, দেখ দেখ,— রাজহংসী যেমন অবলীলাক্রমে পদ্মকে কম্পিত করিয়া পক্ষবিস্তারপূর্ব্বক মানস- সরোবরে গমন করে, সেইরূপ কে এই ( কন্যা ) লীলাবিলাসে লক্ষ্মীকেও পরাজিত করিয়া আমার প্রতি অধিক স্নেহ প্রদর্শন করতঃ আমার চিত্তে প্রবেশ করি- তেছেন ? ।৭।