ऋभु गीता (शिव रहस्य - निदिध्यासन व अद्वैत बोध)

जाग्रत्यावचनेन जीवजगतोर्भेदः कथं कथ्यते लिङ्गं प्राणगतं न चेश्वरपरं ज्योतिः किलैक्यप्रदम् । अन्यार्थत्वविवेकतोऽर्थगतिकं चाकल्पयद्वाक्यतः । प्रज्ञामित्यपरः क्रमस्थितिरसावन्यो वदन्तं मृषा ॥ २.१७॥

प्रकृत्यैवं सिद्धं भवति परमानन्दविधुरं अभिध्योपादेशाद् भवति उभयाम्नायवचनैः । भवत्यात्मा कर्ता कृतिविरहितो योनिरपि च प्रतिष्ठा निष्ठा च त्रिभुवनगुरुः प्रेमसदनः ॥ २.१८॥

अभिध्योपादेशात् स बहु भवदीक्षादिवशतः समासाचोभाभ्यां प्रकृतिजसमाम्नायवचनात् । अतो ह्यात्मा शुद्धः प्रकृतिपरिणामेन जगतां मृदीव व्यापारो भवति परिणामेषु च शिवः ॥ २.१९॥

आनन्दाभ्यासयोगाद्व्यकृतजगदानन्दजगतो अतो हेतोर्धर्मो न भवति शिवः कारणपरः । हिरण्यात्त्मोऽदित्येऽक्षिणि उदेतीह भगवान् नतेश्चाधाराणां श्रवणवचनैर्गोपितधियः ॥ २.२०॥

भेदादिव्यपदेशतोऽस्ति भगवानन्यो भवेत् किं ततः आकाशादिशरीरलिङ्गनियमाद्व्याप्यं हि सर्वं ततः । तज्ज्योतिः परमं महेश्वरमुमाकान्ताख्यशान्तं महो वेदान्तेषु नितान्तवाक्यकलने छन्दोऽभिधानादपि ॥ २.२१॥

भूतादिव्यपदेशतोऽपि भगवत्यस्मिन् महेशे ध्रुवं यस्माद्भूतवराणि जायत इति श्रुत्योऽस्य लेशांशतः । विश्वं विश्वपतेरभूत् तदुभयं प्रामाण्यतो दर्शनात् प्राणस्यानुगमात् स एव भगवान् नान्यः पथा विद्यते ॥ २.२२॥

न वक्तुश्चात्मा वै स खलु शिवभूमादिविहितः तथैवायुर्देहे अरणिवहवत् चक्रगमहो । अदृश्यो ह्यात्मा वै स हि सुदृशतः शास्त्रिनिवहैः शिवो देवो वामो मुनिरपि च सारात्यामभजत् ॥ २.२३॥

प्रसिद्धिः सर्वत्र श्रुतिषु विधिवाक्यैर्भगवतो महाभूतैर्जातं जगदिति च तज्जादिवचनैः । अतोऽणीयान् ज्यायानपि द्विविधभेदव्यपगता विवक्षा नोऽस्तीति प्रथयति गुणैरेव हि शिवः ॥ २.२४॥

संभोगप्राप्तिरेव प्रकटजगतः कारणतया सदा व्योमैवेत्थं भवति हृदये सर्वजगतां । अतोऽत्ता वै शर्वश्चरमचरभूतं जगदिदं महामृत्युर्देशो भवति शिखरन्याद इति च ॥ २.२५॥

प्रकरणवचनेन वेदजाते भगवति भवनाशने महेशे । प्रविशति शिव एव भोगभोक्तृ- नियमनदर्शनतो हि वाक्यजातं ॥ २.२६॥

विशेषणैः शंकरमेव नित्यं द्विधा वदत्येवमुपाधियोगात् । अतोऽन्तरा वाक्यपदैः समर्थिः स्थानादियोगैर्भगवानुमापतिः ॥ २.२७॥

सुखाभिधानात् सुखमेव शंभुः कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति श्रुतीरितः । श्रुतोपवाक्योपनिषत्प्रचोदितः गतिं प्रपद्येत बुधोऽपि विद्यया ॥ २.२८॥

अनवस्थितितोऽपि नेतरो भगवानेव स चक्षुषि प्रबुध्येत् । भयभीताः खलु यस्य सोमसूर्यानलवाय्वंबुजसंभवा भ्रमंति ॥ २.२९॥

अंतर्यामितयैव लोकमखिलं जानात्युमायाः पतिः । भूतेष्वंतर्गतोऽपि भूतनिवहो नो जानते शंकरं ॥ २.३०॥

न तत्स्मृत्या धर्मैरभलषणतो भेदविधुरं न शारीरं भेदे भवति अगजानायकवरे । अदृश्यत्वाद्धर्मैः खलु भगवानन्यदिति च परादादित्यं चामतिरपि च भेदप्रकलने ॥ २.३१॥

भेदादेश्च विशेषणं परशिवे रूपं न नाम प्रभा । भावो वा भवति प्रभाविरहितं ब्रह्मेत्यना चाह तत् ॥ २.३२॥

स्मृतं मानं शंभौ भगवति च तत्साधनतया- प्यतो दैवं भूतं न भवति च साक्षात् परशिवे । अभिव्यक्तौ चान्यः स्मृतिमपि तथाऽन्योऽपि मनुते तथा संपत्तिर्यैर्भुवि भवति किं शंभुकलने ॥ २.३३॥

यं मुक्तिव्यपदेशतः श्रुतिशिखाशाखाशतैः कल्पिते भ्यद्वेद्धंधिरपि प्रकीर्णवचनात् सांख्यैव बाह्यांतरा ।

शब्दो ब्रह्मतयैव न प्रभवते प्राणप्रभेदेन च तच्चाप्युत्क्रमणस्थितिश्च विलये भुङ्क्त्येऽप्यसौ शंकरः ॥ २.३४॥

तं भूमा संप्रसादाच्छिवमजरमात्मानमधुना शृणोतीक्ष्येद्वापि क्षणमपि तथान्यं न मनुते । तथा धर्मापत्त्वीर्भवति परमाकाशजनितं प्रशस्तं व्यावृतं दहरमपि दध्याद्यपदिशत् ॥ २.३५॥

अलिङ्गं लिङ्गस्थं वदति विधिवाक्यैः श्रुतिरियं धृतेराकाशाख्यं महिमनि प्रसिद्धेर्विमृशता । अतो मर्यान्नायं भवति भवभावात्मकतया शिवाविर्भावो वा भवति च निरूपे गतधियां ॥ २.३६॥

परामर्शे चान्यद्भवति दहरं किं श्रुतिवचो निरुक्तं चाल्यं यत् त्यनुकृति तदीयोऽपिहि महसा । विभातीदं शश्वत् प्रमतिवरशब्दैः श्रुतिभवैः ॥ २.३७॥

यो व्यापकोऽपि भगवान् पुरुषोऽन्तरात्मा । वालाग्रमात्रहृदये किमु संनिविष्टः ॥ २.३८॥

प्रत्यक्षानुभवप्रमाणपरमं वाक्यं किलैकार्थदं मानेनापि च संभवात्प्रमपरो वर्गं तथैवाह हि । शब्दं चापि तथैव नित्यमपि तत् साम्यानुपत्तिक्रिया मध्वादिष्वनभिक्यतोऽपि पुरुषो ज्योतिश्चभावो भवेत् ॥ २.३९॥

भावं चापि शुगस्य तच्छ्रवणतो जात्यन्तरासंभवात् संस्काराधिक्यतोऽपि शंकरपदं ये वक्तुकामा मनाक् । ज्योतिर्दर्शनतः प्रसादपरमादस्माच्चिरात् परं ज्योतिश्चाभिनिविश्य व्योम परमानन्दं परं विन्दति ॥ २.४०॥

स्मृतीनां वादोऽत्र श्रुतिविभवदोषान्न्यवचसा स एवात्मा दोषैर्विगतमतिकायः परशिवः । स विश्वं विश्वात्मा भवति स हि विश्वाधिकतया समस्तेषु प्रोतो भवति स हि कार्येषु करणं ॥ २.४१॥

प्रधानानां तेषां भवति इतरेषामनुपमो- प्युलब्धोऽप्यात्म्यां श्रुतिशिरसि चोक्तोऽणुरहितः । स दृश्योऽचिन्त्यात्मा भवति वरकार्येषु करणं असद्वा सद्वा सोऽप्यसदिति न दृष्टान्तवशगं ॥ २.४२॥

असंगो लक्ष्म्याः स भवति हि पंचस्वपि मुधा अभिमानोद्देशादनुगतिरधाक्षादिरहितः । स्वपक्षादौ दोषाश्रुतिरपि न ईष्टे परमतं त्वनिर्मोक्षो भूयादनुमितिकतर्केर्न हि भवेत् ॥ २.४३॥

भोक्तापत्तेरपि विषयतो लोकवेदार्थवादो नैनं शास्ति प्रभुमतिपरं वाचि वारारंभणेभ्यः । भोक्ता भोगविलक्षणो हि भगवान् भावोऽपि लब्धो भवेत् सत्त्वाच्चापि परस्य कार्यविवशं सद्वाक्यवादान्वयात् ॥ २.४४॥

युक्तेः शब्दान्तराच्चासदिति न हि कार्यं च करणं प्रमाणैर्युक्त्या वा न भवति विशेषेण मनसा । परः प्राणोद्देशाद्द्वितकरणदोषाभधिया तथाश्चाद्या दिव्या ??? द्योतंति देवा दिवि ॥ २.४५॥

प्रसक्तिर्व्या कृत्स्ना श्रुतिवरबलादात्मनि चिरं स्वपक्षे दोषाणां प्रभवति च सर्वादिसुदृशा । विकाराणां भेदो न भवति वियोज्यो गुणधियां अतो लोके लीलापरविषमन्यैर्घ्यविधुरं ॥ २.४६॥

स कार्वारंभाद्या उपलभति यद्येति च परं सर्वैर्धर्मदैरयुक्तवचनापत्तेः प्रवृत्तेर्भवेत् । भूतानां गतिशोपयुज्यपयसि क्षारं यथा नोपयुक् अवस्थानं नैव प्रभवति तृणेषूद्यतमते- स्तथाभावात् पुंसि प्रकटयति कार्यं च करणं ॥ २.४७॥

अंगीत्यानुपपत्तितोऽप्यनुमितो शक्तिज्ञहीनं जगत् प्रतिषिद्धे सिद्धे प्रसभमिति मानं हि शरणं । महाद्दीर्घं ह्रस्वं उभयमपि कर्मैव करणे तथा साम्ये स्थित्या प्रभवति स्वभावाच्च नियतं ॥ २.४८॥

न स्थानतोऽपि श्रुतिलिंगसन्वयेन प्रकाशवैयर्ध्यमतो हि मात्रा । सूर्योपमा प्रमवतिव्यतथा उदत्वा- त्तद्दर्शनाच्च नियतं प्रतिबिंबरूपं ॥ २.४९॥

तदव्यक्तं न ततो लिंगमेतत् तथोभयव्यपदेशाच्च तेजः । प्रतिषेधाच्च परमः सेतुरीशः सामान्यतः स्थानविशेषबुद्ध्या ॥ २.५०॥

विशेषतश्चोपपत्तेस्तथान्यदतः फलं चोपपद्येत यस्मात् । महेश्वराच्छ्रुतिभिborder: महेश्वराच्छ्रुतिभिश् चोदितं यत् धर्मं परे चेश्वरं चेति चान्ये । न कर्तृवच्चेश्वरे भेदधीर्भः ॥ २.५१॥

भेदान्न चेति परतः परमार्थदृष्ट्या स्वाध्यायभेदादुपसंहारभेदः । अथान्यथात्वं वचसोऽसौ वरीयान् संज्ञातश्चेद्व्याप्तिरेव प्रमाणम् ॥ २.५२॥

सर्वत्राभेदादनयोस्तथान्यत् प्राधान्यमानन्दमयः शिरस्त्वम् । तथेतरे त्वर्थसामान्ययोगात् प्रयोजनाभावतयाऽप्ययाय ते ॥ २.५३॥

शब्दात्तथा ह्यात्मगृहीतिरुत्तरात् तथान्वयादितराभ्यानपूर्वम् । अशब्दत्वादेवमेतत् समान- मेवं च संविद्व्यचनाविशेषात् ॥ २.५४॥

तद्दर्शनात् संख्यतं चैवमेषोऽनाम्नायाद्येद्यभेदात् परेति । गतेरर्थादुपपन्नार्दलोके शब्दानुमानैः सगुणोऽव्ययात्मा ॥ २.५५॥

यथाधिकारं स्थितिरेव चान्तरा तत्रैव भेदाद्विशशीन्वितरवत् । अन्यत्तथा सत्यकृत्या तथैके कामादिरत्रायतनेषु चादरात् ॥ २.५६॥

उपस्थिते तद्वचनात् तथाग्नेः संलोप एवाग्निभवः प्रदाने । अतोऽन्यचिन्तार्थभेदलिङ्गं बलीयः क्रिया परं चासमानाच्च दृष्टेः ॥ २.५७॥

श्रुतेर्बलादनुबन्धेमखे वै भावापत्तिश्चात्मनश्चैक एव । तद्भावभावादुपलब्धिरीशे सद्भावभावादनुभावतश्च ॥ २.५८॥

अङ्गावबद्धा हि तथैव मन्त्रतो भूम्नः क्रतोर्जायते दर्शनेन ॥ २.५९॥

रूपादेश्च विपर्ययेण तु दृशा दोषोभयत्राप्ययं
अग्राह्यः सकलानपेक्षकरणं प्राधान्यावादेन हि ।
तत्प्राप्तिः समुदायेकेऽपि इतरे प्रत्ययिकेनापि यत्
विद्याऽविद्या असति बलतो धुर्यमार्याभिशंसी ॥ २.६०॥

दोषोभयोरपि तदा स्वगमोऽभ्युपेया ।
स्मृत्या सतो दृशि उदासीनवद्व्रजेत ॥ २.६१॥

नाभावादुपलब्धितोऽपि भगवद्वैधर्म्यस्याद्यदिवत्
भावेनाप्युपलब्धरीशितुरहो सो वै क्षणं कल्पते ।
सर्वार्थानुपपत्तितोऽपि भगवत्येकाद्वितीये पुनः ।
कार्येष्वान्हात्मनि नो विकारकलनं नित्यं पतेर्धर्मतः ॥ २.६२॥

सम्बन्धानुपपत्तितोऽपि समधिष्ठानोपपत्तेरपि
तच्चैवाकरणं च भोगविधुरं त्वं तत्त्वसर्गज्ञता ।
उत्पत्तेरपि कर्तुरेव कारणतया विज्ञानभावो यदि
??? निषेधप्रतिपत्तितोऽपि मरुतश्चाकाशतः प्राणतः ॥ २.६३॥

अस्तित्वं तदपीति गौणपरता वाक्येषु भिन्ना क्रिया
कार्यद्रव्यसमन्वयायकरणं शब्दाच्च ब्रह्मैव तत् ।
शब्दैर्भ्योप्यमतं श्रुतं भवति तद् ज्ञानं परं शांभवं
यावल्लोकविभागकल्पनवशात् भूतक्रमात् सर्जति ॥ २.६४॥

तस्यासंभवतो भवेज्जगदिदं तेजःप्रसूतं श्रुतिः
चापः क्ष्मा मरुदेव भात्यकथयंत्तल्लिङ्गसंज्ञानतः ॥ २.६५॥

विपर्ययेण क्रमतोऽन्तरा हि विज्ञानमानक्रमतो विशेषात् ।
न चात्मनः कारणताविपर्यश्चराचरव्यापकतो हि भावैः ॥ २.६६॥

नात्मा श्रुतो नित्यताशक्तियोगान्नानेव भासत्यविकल्पको हि ।
संज्ञान एवात्र गतागतानां स्वात्मानं चोत्तरणेनाणुरेव ॥ २.६७॥

स्वशब्दोन्मानाभ्यां सुखयति सदानन्दनतनुं
विरोधश्चान्द्रोपद्रव इव सदात्मा निखिलगः ।
गुणादालोकेषु व्यतिकरवतो गन्धवहतः
परो दृष्टो ह्यात्मा व्यपदिशति प्रज्ञानुभवतः ॥ २.६८॥

यावच्चात्मा नैवा दृश्येत दोषैः
पुंस्वादिवत्सतो व्यक्तियोगात् ।
मनोऽन्यत्रायदि कार्येषु गौणं विमुखः
कर्ता शाश्वतो विहरति उपादानवशतः ॥ २.६९॥

అస్వాతन्त्र्यव्यपदेशतः श्रुतिरियं कर्तृत्ववादं वदत्
उपालब्धुं शक्तेर्विपरति समाध्याक्षुभितया ।
परात्तत्तु श्रुत्याप्यनुकृति सुरत्वक्षुभितया
परो मन्त्रो वर्जेर्गवति अनुज्ञापरिहारौ ।
तनोः सम्बन्धेन प्रविशति परं ज्योतिकलने ॥ २.७०॥

असन्नतेर्व्यतिकरं पररूपभेदे
आभास एव सुदृशा नियतो नियम्यात् ।
आकाशवत् सर्वगतोऽव्ययात्मा
आसन्धिभेदात् प्रतिदेशभावात् ॥ २.७१॥

तथा प्राणो गौणः प्रकृतिविधिपूर्वार्थकलना-
दघुस्तोये सृत्यः प्रथितगतिशेषेण कथितः ।
हस्तादयस्त्वाणवः प्राणवायोः
चक्षुस्था करणत्यान्न दोषः ॥ २.७२॥

यः पञ्चवृत्तिर्यनवच्च दृश्यते तथाणुतो ज्योतिरसुश्च खानि ।
भेदश्रुतेर्लक्षणविप्रयोगात्ताद्यादिभेदे तु विशेष वादः ॥ २.७३॥

आत्मकत्वात् प्राणगतेश्च वह्नेः ते जागतीवाश्रुतत्वान्न चेष्टा ।
भोक्तुर्मश्च चात्यन्यविदित्कृता ये ते धूममार्गेण किल प्रयान्ति ॥ २.७४॥

चरणादिति चान्वकल्पनां स्मरन्ति सप्तैव गतिप्ररोहत् ।
व्यापारवैधुर्यसमूहविद्या ते कर्मणैवेह तृतीयलब्धां ॥ २.७५॥

तद्दर्शनं तद्ददतोऽप्यविद्या सर्वोपपत्तेरुत दौविशेषात् ।
चिरन्तपः शुद्धिरतो विशेषात् ते स्थावरे चाविशेषार्थवादः ॥ २.७६॥

सन्ध्यांशसृष्ट्वा किल निर्ममे जगत् पुत्रेषु मायामयतोऽव्ययात्मा ।
कृत्स्नं मायामयं तज्जगदिदमसतो नामरूपं तु जातं ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितोऽपि परमानन्दं तिरोधानकृत् ॥ २.७७॥

देहयोगात् ह्रासते वर्धते यः
तत्त्वैवान्यत् पश्यते सोऽथ बोधात् ।
स शोशुचानस्यतिशब्दबोधः ॥ २.७८॥

नानाशब्दादिभेदात् फलविविधमहाकर्मवैचित्रयोगात्
ईप्से तां गुणधारणां श्रुतिहितां तद्दर्शनोद्बोधतः ।
तद्दर्शनात् सिद्धित एव सिद्यते आचारयोगादृततच्च्युतेश्च ॥ २.७९॥

वाचा समारम्भणतो नियामतः तस्याधिकाप्राप्यतस्योपदेशात् । तुल्यं दृशा सर्वतः स्याद्विभागः अध्यापयात्रान्नविशेषतस्तु ते ॥ २.८०॥

कामोपमर्देन तदूर्ध्वरेतसा विमर्शतो याति स्वतत्त्वतोऽन्यः । अनुष्ठेयं चान्यत् श्रुतिशिरसि निष्ठाभ्रमवशात् । विधिस्तुत्या भावं प्रवदति रथाग्नेराधानमनुवदति ज्ञानाङ्गमपि च ॥ २.८१॥

प्राणात्यये वापि समं तथान्नं अबाधतः स्मृतितः कामकारे । विहिताश्रमकर्मतः सहैव कार्यात् तथोभयोर्लिङ्गभङ्गं च दर्शयेत् ॥ २.८२॥

तदान्तरा चापि स्मृतेर्विशेषतः ज्यायोऽपि लिङ्गाभयभावनाधिका । सैवाधिकारदर्शनात् तदुक्तं आचारतः स्वामिन ईज्यवृत्त्या ॥ २.८३॥

स्मृते ऋत्विक्सहकार्यं च कृत्स्नं । तन्मौनवाचा वचनेन कुर्वन् । तदैहिकं तदवस्थाधृतेश्च ॥ २.८४॥

आवृत्त्याऽसकृत्तथोपदिशति ह्येत्यन्नुपागच्छति ग्राहं याति च शास्त्रतो प्रतीककलनात् सा ब्रह्मदृष्टिः प्रभोः । आदित्यादिकृतिषु तथा सतीरपि कर्माङ्गताध्यानतः तस्याच्चास्थिरतां स्मरन्ति च पुनर्ह्यत्रैव तत्र श्रुता ॥ २.८५॥

अप्रायाणात् तत्र दृष्टं हि यत्र तत्रागमात् पूर्वयोश्श्लेषनाशौ । तथेतरस्यापि पतेदसंस्कृतौ अनारब्धाग्निहोत्रादिकार्ये ॥ २.८६॥

अतोऽन्येषामुभयोरत्र योगात् विद्याभोगेन वाङ्मनसी दर्शनाच्च । सर्वाण्यनुमनसा प्राण एव सोऽध्यक्षेत उपदर्शेन कच्चित् ॥ २.८७॥

समानवृत्त्या क्रमते चासु वृत्त्या संसारतो व्यपदेशोपपत्तेः ।

సూక్ష్మప్రమాణోపమర్దోపలబ్ధిస్థితిశ్చ తథోపపత్తేరేష ఊష్మా రసైకే ॥ २.८८॥

అత్ర స్మర్యనానుపరతావిధివాక్యసిద్ధే- ర్యైవాసకిర్మునిరేశోఽవ్యవాయాత్మా । అవిభాగో వచనాద్గార్ధ ఏవ రశ్మ్యనుసారి నిశితో దక్షిణాయనే । యోగినః ప్రతిస్మృతైస్తదార్చిరాత్ వాయుమద్ధ్వతీతో వరుణేన ॥ २.८९॥

అతివాహికవిదేస్తదలింగాత్ తద్వదత్ర ఉభయోరపి సిద్ధిః । తద్వైతేన గతిరప్యుపావృతో విశేషసామీప్యసకార్యహేతౌ ॥ २.९०॥

స్మృతిస్థతాఽన్యోఽపి చ దర్శనేన కాయే తథా ప్రతిపత్తిప్రతీకః । విశేషదృష్ట్యా సంపదావిర్భవేన స్వేనాంశత్వాన్ముక్తివిజ్ఞానతో హి ॥ २.९१॥

ఆత్మప్రకాశాదవిభాగేన దృష్టః తద్బ్రహ్మణోఽన్యద్యుతితన్మాత్రతోఽన్యః । ఉపన్యాసాదన్యసంకల్పభూత్యా రథవానోఽప్యుభధాహ ॥ २.९२॥

భావమన్యౌ ఉభయం న స్వభావా భావే సంపత్తిరేవం జగత్ స్యాత్ । ప్రత్యక్షేణోపదేశాత్ స్థితిరపి జగతో వ్యక్తిభావాదుపాసా భేదాభాసస్థితిరవికారావృత్తిరితి చ ॥ २.९३॥

తథా దృష్టేర్దృష్ట్యరిపరీతదృష్టేః శ్రుతివశాత్ తథా బుద్ధేరోద్ధా భవతి అనుమానేన హి బుధః । భోగే సామాన్యలింగాత్ శివభజనభవే మాన్యమనసా అనావృత్తిః శబ్దో భవతి విధివాక్యేన నియతం ॥ २.९४॥

తవోక్తః సూత్రాణాం విధిరపి చ సామాన్యముభయ- ప్రకృష్ణ శ్రుత్యైవ ప్రభవతి మహానందసదనే ॥ २.९५॥

స్కందః –

త్రినేత్రవక్త్రసుచరిత్రరూపం మంత్రార్థవాదాంబుజమిత్రరూపాః । ప్రహృష్టరూపా మునయో వితేనిరే మతానుసారిణ్యథ సూత్రితాని ॥ २.९६॥

న తాని బుద్ధ్వాఽవబోధదాని విశ్వేశపాదాంబుజభక్తిదాని ॥ २.९७॥

॥ ఇతి శ్రీశివరహస్యే శంకరాఖ్యే షష్ఠాంశే శివేన ఋభుం ప్రతి సూత్రోపదేశో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః ॥

---

देवनागरी-रूपान्तरम् (Devanagari Transcription)

सूक्ष्मप्रमाणोपमर्दोपलब्धिस्थितिborder/श्च -> सूक्ष्मप्रमाणोपमर्दोपलब्धिस्थितिश्च तथोपपत्तेरेष ऊष्मा रसैके ॥ २.८८॥

अत्र स्मर्यनानुपरताविधिवाक्यसिद्धे- र्यैवासकिर्मुनिरेशोऽव्यवायात्मा । अविभागो वचनाद्गार्ध एव रश्म्यनुसारि निशितो दक्षिणायने । योगिनः प्रतिस्मृतैस्तदार्चिरात् वायुमद्ध्वतीतो वरुणेन ॥ २.८९॥

अतिवाहिकविदेस्तदलिङ्गात् तद्वदत्र उभयोरपि सिद्धिः । तद्वैतेन गतिरप्युपावृतो विशेषसामीप्यसकार्यहेतौ ॥ २.९०॥

स्मृतिस्थताऽन्योऽपि च दर्शनेन काये तथा प्रतिपत्तिप्रतीकः । विशेषदृष्ट्या संपदाविर्भावेन स्वेनांशत्वान्मुक्तिविज्ञानतो हि ॥ २.९१॥

आत्मप्रकाशादविभागेन दृष्टः तद्ब्रह्मणोऽन्यद्युतितन्मात्रतोऽन्यः । उपन्यासादन्यसंकल्पभूत्या रथवानोऽप्युभधाह ॥ २.९२॥

भावमन्यौ उभयं न स्वभावा भावे संपत्तिरेवं जगत् स्यात् । प्रत्यक्षेणोपदेशात् स्थितिरपि जगतो व्यक्तिभावादुपासा भेदाभासस्थितिरविकारावृत्तिरिति च ॥ २.९३॥

तथा दृष्टेर्दृष्ट्यरिपरीतदृष्टेः श्रुतिवशात् तथा बुद्धेरोद्धा भवति अनुमानेन हि बुधः । भोगे सामान्यलिङ्गात् शिवभजनभवे मान्यमनसा अनावृत्तिः शब्दो भवति विधिवाक्येन नियतं ॥ २.९४॥

तवोक्तः सूत्राणां विधिरपि च सामान्यमुभय- प्रकृष्ट श्रुत्यैव प्रभवति महानन्दसदने ॥ २.९५॥

स्कन्दः –

त्रिनेत्रवक्त्रसुचरित्ररूपं मन्त्रार्थवादाम्बुजमित्ररूपाः । प्रहृष्टरूपा मुनयो वितेनिरे मतानुसारिण्यथ सूत्रितानि ॥ २.९६॥

न तानि बुद्ध्वाऽवबोधदानि विश्वेशपादाम्बुजभक्तिदानि ॥ २.९७॥

॥ इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे शिवेन ऋभुं प्रति सूत्रोपदेशो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥

॥ तृतीयोऽध्यायः ॥

सूतः –

ततो महेशात् संश्रुत्य सूत्राणि ऋभुरेव हि ।
कैलासेशं महादेवं तुष्टाव विनयाञ्जलिः ॥ ३.१॥

लब्धज्ञानो महादेवान् मुनिभ्योऽकथयच्च तत् ।
तत् स्तुतिं च शृणुष्वेति जगाद गिरिजासुतः ॥ ३.२॥

जैगीषव्यं महात्मानं जितषड्वर्गमुत्तमम् ।

स्कन्दः –

संस्तुत्य साम्बमीशानमृभुर्ज्ञानमविन्दत ।
शांभवः स महायोगी तुष्टावाष्टतनुं हरम् ॥ ३.३॥

ऋभुः –

गन्धद्विपवरवृन्दत्वचिरुचिबन्धोद्यतपट
गन्धप्रमुख मदान्धव्रजदलि हरिमुखनखरोद्यत्
स्कन्धोद्यन्मुख बन्धुरनिभ निर्यद्रसदस्यखन्दन्नगधर
विन्ध्यप्रभशिव मेध्यप्रभुवर ।
मेध्योत्तमशिव भेद्याखिलजगदुद्यद्भवगत
वेद्यागमशिव गद्यस्तुतपद पद्यप्रकटहृ-
दुद्यद्भवगद वैद्योत्तम पाहि शम्भो ॥ ३.४॥

चण्डद्विपकर काण्डप्रभभुज दण्डोद्यतनग
खण्डत्रिपुर महोण्डस्फुटदुडुपशिखण्ड ।
द्युतिवर गण्डद्वय कोदण्डान्तक दण्डितपाद पाहि शम्भो ॥ ३.५॥

किञ्चिज्जललव सिञ्चद्द्विजकुल मुञ्चद्द्वजिन
कुलुञ्चद्द्विजपति चञ्चच्छविजट कुञ्चत्पदनख
मुञ्चन्नतवर करुणा पाहि शम्भो ॥ ३.६॥

देव शंकर हरमहेश्वर पापतस्कर अमरमयस्कर ।
शिवदशंकर पुरमहेश्वर भवहरेश्वर पाहि शम्भो ॥ ३.७॥

अंगजभंग तुरंगरथांग जलधिनिषंग
धृतभुजंगांग दृशि सुपतंग

करसुकुरङ्ग जटधृतगङ्ग यमिहृदिसङ्ग भजशिवलिङ्ग भवभयभङ्ग ॥ ३.८॥

शम्बरकरशर दम्बरवरचर डम्बरघोषण दुम्बरफलजग निकुरुम्बभरहर जम्बितहृदिचिर लम्बितपदयुग लम्बोदरजनकान्तकहर शिव बिन्दुवरासन बिन्दुगहन शरदिन्दुवदनवर कुन्दधवल गणवृन्दविनुत भवभयहर परवर करुणाकर फणिवरभूषण स्मर हर गरधर परिपाहि ॥ ३.९॥

रासभवृषभेभ शरभाननगणगुणनन्दित- त्रिगुणपधातीग शरवणभवनुत तरणिस्थित वरुणालय कृतपारण मुनिशरणायित पदपद्मारुण पिङ्गजटाधर कुरु करुणां शंकर शं कुरु मे ॥ ३.१०॥

जम्भप्रहरण कुम्भोद्भवनुत कुम्भप्रमथ निशुम्भद्युतिहर खण्डद्रणगण डिम्भायितसुर तारकहरसुत कुम्भ्युद्यतपद विन्ध्यस्थितिदितिमान्ध्यप्रहर मुदान्धद्विपवर कृतिप्रवर सुधान्थोनुतपद बुद्ध्यागमशिव मेध्यातिथिवरद ममावन्ध्यं कुरु दिवसं तव पूजनतः परिपाहि शम्भो ॥ ३.११॥

कुन्दसदृश मकरन्दनिभसुरवृन्दविनुत कुरुविन्दमणिगण वृन्दनिभांघ्रिजमन्दर वसदिन्दुमकुट शरदमम्बुजक्यश गरनिन्दनगल सुन्दरगीरितनयाकृति देहवराङ्गबिन्दुकलित शिवलिङ्गगहन सुतसिन्दूरवरमुख बन्धुरवरसिन्धुनदीतट लिङ्गनिवाहवरदिग्वस पाहि शम्भो ॥ ३.१२॥

पन्नगाभरण मारमारण विभूतिभूषण शैलजारमण । आपदुद्धरण यामिनीरमणशेखर सुखद पाहि शम्भो ॥ ३.१३॥

दक्षाध्वरवरशिक्ष प्रभुवर त्र्यक्ष प्रबलमहोक्षस्थित सितवक्षस्स्थ लकुलचक्षुःश्रवस वराक्षस्रज हर । वीक्षानिपाताधोक्षजात्मज वरकक्षाश्रय पुरपक्षविदारण लीक्षायितसुर भिक्षाशन हर पद्माक्षार्चनतुष्ट भगाक्षिहराम्यय शंकर मोक्षप्रद परिपाहि महेश्वर ॥ ३.१४॥

अक्षयफलद शुभाक्ष हराक्षततक्षककर गरभक्ष परिस्फुरदक्ष क्षितिरथ सुरपक्षाव्यय ।

पुरहर भव हर हरिशर शिव शिव
शंकर कुरु कुरु करुणां शशिमौले ॥ ३.१५॥

भजाम्युगसुताधवं पशुपतिं महोक्षध्वजं
वलक्षभसितोज्ज्वलं प्रकटदक्षदाहाक्षिकं ।
भगाक्षिहरणं शिवं प्रमथितोरुदक्षाध्वरं
प्रपक्षसुरतामुनिप्रमथशिक्षिताधोक्षजं ॥ ३.१६॥

श्रीनाथाक्षिसरोजराजितपदाम्भोजैकपूजोत्सवै-
र्नित्यं मानसमेतदस्तु भगवन् सद्भ्राजमौले हर ।
भूषाभूतभुजंगसंगत महाभस्मांगनेत्रोज्ज्वला-
ज्ज्वलादग्धमनंगपतंगद्युगुमाकांताव गंगाधर ॥ ३.१७॥

स्वात्मानन्दपरायणाम्बुजभवस्तुत्याऽधुना पाहि मां
(ए प्रति लोनु लेदु) ।
गिरिजामुखसख षण्मुख पञ्चमुखोद्यतदुर्मुखमुख-
हर आखुवहोन्मुख लेखगणोन्मुख शंकर भगगमपरिपूज्य ॥ ३.१८॥

कोटिजन्मविप्रकर्मशुद्धचित्तवर्त्मनां
श्रौतसिद्धशुद्धभस्मदग्धसर्ववर्मणां ।
रुद्रभक्तमेध्यभुक्तिदग्धसर्वपाप्मनां
रुद्रसूक्ति उक्तिभक्तिभुक्तिमुक्तिदायिकां ।
पुरहर इष्टतुष्टिमुक्तिलास्यवासना
भक्तिभासकैलासमीश आशु लभ्यते ॥ ३.१९॥

स्कन्दः –

तत्स्तुत्या तोषितः शम्भुस्तमाह बुभुमीश्वरः ।
प्रसन्नः करुणाम्भोधि रम्भोजसुतमोदनः ॥ ३.२०॥

ईश्वरः –

वेदान्तपारपठनेन हरादियोगैः
श्रीनीलकण्ठपदभक्तिविकुण्ठभावाः ।
ये कर्परा यतिवरा हरिसालीगेहे
सालावृकैर्वरकरोरकुराराघातैः ॥ ३.२१॥

भन्नोत्तमांगहृदयाश्च भुसुण्डिभिस्ते ।
भिक्षाशना जरठरासभवद्भ्रमन्ति ॥ ३.२२॥

विद्युच्चंचलजीवितेऽपि न मनागुत्पद्यते शांभवी भक्तिर्भीमपदाम्बुजोत्तमपदे भस्मत्रिपुण्ड्रेऽपि च । रुद्राक्षामलरुद्रसूक्तिजपने निष्ठा कनिष्ठात्मनां विष्ठाविष्टकुनिष्कपष्कुबुधियां दुष्टात्मनां सर्वदा ॥ ३.२३॥

भ्रष्टानां दुरदृष्टतो जनिजरानाशेना नष्टात्मनां ज्येष्ठश्रीशिपिविष्टचारुचरणाम्भोजार्चनानादरः । तेनानिष्टपरम्परासमुदयैर्भ्रष्टाकृतैर्न स्मृतिः विष्ठापूरितदुर्मुखेषु नरके भ्रष्टे चिरं संस्थितिः ॥ ३.२४॥

अज्ञायत्येष्यभिज्ञाः सुरवरनिकरं स्तोत्रशास्त्रादितुष्टं सत्राशं मन्त्रमात्रैर्विविहितधिया सामभागैर्यजन्ति । श्रार्धे श्रद्धाभरणहरणभ्रान्तरूपान्वित्यांस्ते तत्तच्छुद्धसमुदितमनः स्वान्तरा शम्भुमीशं ॥ नाभ्यर्चन्ति प्रणतशरणं मोक्षदं मां महेशं ॥ ३.२५॥

आर्याः शर्वसमर्चनेन सततं दूर्वादलैः कोमलैः बिल्वाख्यैर्दलैश्च शंकरमहाभागं हृदन्तः सदा । पर्वस्वाप्यविशेषितेन मनसा गर्वं विहायादरात् दुर्गाण्याशु तरन्ति शंकरकृपापीयूषधारारसैः ॥ ३.२६॥

श्रीचन्द्रचूडचरणांबुज पूजनेन कालं नयन्ति पशुपाशविमुक्तिहेतोः । भावाः परं भसितफाललसत्त्रिपुण्ड्र- रुद्राक्षकङ्कणलसत्करदण्डयुग्माः ॥ ३.२७॥

पञ्चाक्षरप्रणवसूक्तधिया वदन्ति नामानि शाम्भवमनोहरदानि शम्भो । मुक्तिप्रदानि सततं शिवभक्तवर्याः ये बिल्वमूलशिवलिङ्गसमर्चनेन ॥ ३.२८॥

कालं नयेद्विमलकोमलबिल्वपत्रैः नो तस्य कालजभयं भवतापपापं । सन्तापभूपजनितं भजतां महेशं ॥ ३.२९॥

शश्वद्विश्वेशपादौ यमशमनियमैर्भूतिरुद्राक्षगात्रो विश्वस्तस्तो भुजङ्गाङ्गदवरगिरिजानायके लब्धभक्तिः । मुग्धोऽप्यध्यात्मविद् यो भवति भवहरस्यार्चया प्राप्तकामः ॥ ३.३०॥

शब्दैरब्दशतेऽपि नैव स लभेत् ज्ञानं न तर्कभ्रमैः
मीमांसा द्वयतस्तथाद्वयपदं किं सांख्यसंख्या वद ।
योगायासपरंपरादिविहितैर्वेदान्तकान्तारके
श्राम्यन् भक्तिविवर्जितेन मनसा शम्भोः पदे मुक्तये ॥ ३.३१॥

किं गंगया वा मकरे प्रयाग-
स्नानेन वा योगमखक्रियाद्यैः ।
यत्रार्चितं लिंगवरं शिवस्य
तत्रैव सर्वार्थपरंपरा स्यात् ॥ ३.३२॥

श्रीशैलो हिमभूधरोऽरुणगिरिर्वृद्धाद्रिगोपर्वतौ
श्रीमद्धेमसभाविहार भगवन् नृत्यं त्रिनेत्रो गिरिः ।
कैलासोत्तरदक्षिणौ च भगवान् यत्रार्चने शंकरो
लिंगे सन्निहितो वसत्यनुदिनं शांगस्य हृत्पंकजॆ ॥ ३.३३॥

तत्राविमुक्तं शशिचूडवासं
ओंकारकालंजर रुद्रकोटिं ।
गङ्गाबुधेः संगममंबिकापति-
प्रियं तु गोकर्णकसह्मजातटं ॥ ३.३४॥

यत्राभ्यर्चगतं महेशकरुणापूर्णं तु तूर्णं हृदा
लिंगं पूजितमप्यपास्तदुरितं तीर्थानि गंगादयः ।
पुण्याश्चाश्रमसंघका गिरिवरक्षेत्राणि शम्भोः पदं
भक्तियुक्तभजनेन महेशे शक्तिवज्जगदिदं परिभाति ॥ ३.३५॥

कर्मन्दिवृन्दा अपि वेदमौलि-
सिद्धान्तवाक्यकलनेऽपि भवन्ति मन्दाः ।
कामादिबद्धहृदयाः सितभस्मपुण्ड्र-
रुद्राक्ष शंकरसमर्चनतो विहीनाः ॥ ३.३६॥

हीना भवन्ति बहुधाप्यबुधा भवन्ति
मत्प्रेमवासभवनेषु विहीनवासाः ॥ ३.३७॥

अष्टम्यामष्टमूर्तिर्निशि शशिदिवसे सोमचूडं तु मुक्त्यै
भूतायां भूतनाथं धृतभसिततनुर्वीतदोषे प्रदोषे ।
गव्यैः पंचामृताद्यैः फलवरजरसैर्बिल्वपत्रैश्च लिंगे
तुंगे शांगेऽप्यसंगो भजति यतहृदा नक्तभुक्त्येकभक्तः ॥ ३.३८॥

ज्ञानानुत्पत्तये तद्धरिविधिसमताबुद्धिरीशानमूर्तौ
भस्माक्षाधृतिरीशलिंगभजनाशून्यं तु दुर्मानसं ।

శంభోస్తీర్థమహత్త్వతీర్థవరకే నిందావరే శాంకరే
శ్రీమద్రుద్రజపాద్యద్రోహకరణాత్ జ్ఞానం న చోత్పద్యతే ॥ 3.39॥
→
शम्भोस्तीर्थमहत्त्वतीर्थवरके निन्दावरे शाङ्करे
श्रीमद्रुद्रजपाद्यद्रोहकरणात् ज्ञानं न चोत्पद्यते ॥ ३.३९॥

ఈశోత్యర్థధియైకలింగనియమాదభ్యర్చనం భస్మధృక్
రుద్రాక్షామల సారమంత్ర సుమహాపంచాక్షరే జాపినాం ।
ఈశస్థాననివాసశాంభవకథా భక్తిశ్చ సంకీర్తనం
భక్తస్యార్చనతో భవేత్ సుమహాజ్ఞానం పరం ముక్తిదం ॥ 3.40॥
→
ईशोत्यर्थधियैकलिङ्गनियमादभ्यर्चनं भस्मधृक्
रुद्राक्षामल सारमन्त्र सुमहापञ्चाक्षरे जापिनाम् ।
ईशस्थाननिवासशाम्भवकथा भक्तिश्च संकीर्तनं
भक्तस्यार्चनतो भवेत् सुमहाज्ञानं परं मुक्तिदम् ॥ ३.४०॥

ఆద్యంతయోర్యః ప్రణవేన యుక్తం
శ్రీరుద్రమంత్రం ప్రజపత్యఘఘ్నం ।
తస్యాంఘ్రిరేణుం శిరసా వహంతి
బ్రహ్మాదయః స్వాఘనివృత్తికామాః ॥ 3.41॥
→
आद्यन्तयोर्यः प्रणवेन युक्तं
श्रीरुद्रमन्त्रं प्रजपत्यघघ्नम् ।
तस्याङ्घ्रिरेणुं शिरसा वहन्ति
ब्रह्मादयः स्वाघनिवृत्तिकामाः ॥ ३.४१॥

అపూర్వార్థోక్త శ్రుతిశిరసి విజ్ఞానమనఘం
మహాభిర్వ్యాజ్ఞానప్రశమనకరం యో విరచయేత్ ।
మునే హృత్పర్వాణాం విశసనకరం సప్తమనుభి-
ర్యతం శీర్షణ్యం యో విరచయతి తస్యేదముదితం ॥ 3.42॥
→
अपूर्वार्थोक्त श्रुतिशिरसि विज्ञानमनघं
महाभिर्व्याज्ञानप्रशमनकरं यो विरचयेत् ।
मुने हृत्पर्वाणां विशसनकरं सप्तमनुभि-
र्यतं शीर्षण्यं यो विरचयति तस्येदमुदितम् ॥ ३.४२॥

గురౌ యస్య ప్రేమ శ్రుతిశిరసి సూత్రార్థపదగం
మయి శ్రద్ధా వృద్ధా భవతి కిల తస్యైష సులభః ।
అనన్యో మార్గోఽయం అకథితమిదం త్వయ్యపి ముదా
యదా గోప్యో ముగ్ధే సువిహితమునిష్వేవ దిశ వై ॥ 3.43॥
→
गुरौ यस्य प्रेम श्रुतिशिरसि सूत्रार्थपदगं
मयि श्रद्धा वृद्धा भवति किल तस्यैष सुलभः ।
अनन्यो मार्गोऽयं अकथितमिदं त्वय्यपि मुदा
यदा गोप्यो मुग्धे सुविहितमुनिष्वेव दिश वै ॥ ३.४३॥

స్కందః –
स्कन्दः –

ఇతి స్తుత్వా శంభోః ప్రముదితమనాస్త్యేష స ఋభుః
మునిర్నత్వా దేవం నగమగపతీశస్య నిలయం ।
యతో గంగా తుంగా ప్రపతతి హిమాద్రేః శిఖరతో
మునీంద్రే స్వాహేదం తదపి శృణు విప్రోత్తమ హృదా ॥ 3.44॥
→
इति स्तुत्वा शम्भोः प्रमुदितमनास्त्येष स ऋभुः
मुनिर्नत्वा देवं नगमगपतीशस्य निलयम् ।
यतो गङ्गा तुङ्गा प्रपतति हिमाद्रेः शिखरतो
मुनीन्द्रे स्वाहेदं तदपि शृणु विप्रोत्तम हृदा ॥ ३.४४॥

ఋభుః –
ऋभुः –

పతంత్వశనయో ముహుర్గిరివరైః సముద్రోర్వరా
భవత్వధరసంప్లవా గ్రహగణాః సురా యాంత్వధః ।
భవజ్జనిమ పూజనాన్మమ మనో న యాత్యన్యతః
శపామి ప్రపదే ప్రభోస్తవ సరోరుహాభే హర ॥ 3.45॥
→
पतन्त्वशनयो मुहुर्गिरिवरैः समुद्रोर्वरा
भवत्वधरसंप्लवा ग्रहगणाः सुरा यान्त्वधः ।
भवज्जनिम पूजनान्मम मनो न यात्यन्यतः
शपामि प्रपदे प्रभोस्तव सरोरुहाभे हर ॥ ३.४५॥

॥ ఇతి శ్రీశివరహస్యే శంకరాఖ్యే షష్ఠాంశే శివఋభుసంవాదో నామ తృతీయోఽధ్యాయః ॥
→
॥ इति श्रीशिवरहस्ये शङ्कराख्ये षष्ठांशे शिवऋभुसंवादो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥

॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥

स्कन्दः -

हिमाद्रिशिखरे तत्र केदारे संस्थितं ऋभुम् । केदारेशं पूजयन्तं शाम्भवं मुनिसत्तमम् । भस्मरुद्राक्षसम्पन्नं निःस्पृहं मुनयोऽब्रुवन् ॥ ४.१॥

मुनयः -

पद्मोद्भवसुतश्रेष्ठ त्वया कैलासपर्वते । आराध्य देवमीशानं तस्मात् सूत्रश्रुतीरितम् ॥ ४.२॥

ज्ञानं लब्धं मुनिश्रेष्ठ त्वं नो ब्रूहि विमुक्तये । येन संसारवाराशेः समुत्तीर्णा भवामहे ॥ ४.३॥

सूतः -

ऋभुर्मुनीनां वचसा तुष्टः शिष्यान् समीक्ष्य तान् । अष्टमूर्तिपदध्याननिष्ठांस्तानभ्युवाच ह ॥ ४.४॥

ऋभुः -

नागोप्यं भवतामस्ति शाम्भवेषु महात्मसु । त्रिनेत्रप्रेमसदनान् युष्मान् प्रेक्ष्य वदामि तत् ॥ ४.५॥

शांकरं सूत्रविज्ञानं श्रुतिशीर्षमहोदयम् । शृणुध्वं ब्रह्मविच्छ्रेष्ठाः शिवज्ञानमहोदयम् ॥ ४.६॥

येन तीर्णाः स्थ संसारात् शिवभक्त्या जितेन्द्रियाः । नमस्कृत्या महादेवं वक्ष्ये विज्ञानमैश्वरम् ॥ ४.७॥

ऋभुः -

विश्वस्य कारणमुमापतिरेव देवो विद्योतको जडजगत्यमदैकहेतुः । न तस्य कार्यं करणं महेशितुः स एव तत्कारणमीश्वरो हरः ॥ ४.८॥

सूतः सायकसम्भवः समुदिताः सूताननेभ्यो हयाः नेत्रे ते रथिनो रथाङ्गयुगली युग्यान्तमृग्यो रथी । मौलीमूर्ध्नि रथः स्थितो रथवहश्चापं शरव्यं पुरः

योर्ध्वं केशचराः स एव निखिलस्थाणोरणुः पातु वः ॥ ४.९॥ निदाघमथ संबोध्य ततो ऋभुरुवाच ह । अध्यात्मनिर्णयं वक्ष्ये नास्ति कालत्रयेष्वपि ॥ ४.१०॥

शिवोपदिष्टं संक्षिप्य गुह्यात् गुह्यतरं सदा । अनात्मेति प्रसङ्गात्त्वा अनात्मेति मनोऽपि वा । अनात्मेति जगद्वापि नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.११॥

सर्वसंकल्पशून्यत्वात् सर्वाकारविवर्जनात् केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.१२॥

चित्ताभावे चिंतनीयो देहाभावे जरा च न । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.१३॥ पादाभावाद्गतिर्नास्ति हस्ताभावात् क्रिया च न । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.१४॥ ब्रह्मभावाज्जगन्नास्ति तदभावे हरिर्न च । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.१५॥ मृत्युर्नास्ति जराभावे लोकवेददुराधिकं । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.१६॥ धर्मो नास्ति शुचिर्नास्ति सत्यं नास्ति भयं न च । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.१७॥ अक्षरोच्चारणं नास्ति अक्षरत्यजडं मम । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.१८॥ गुरुरित्यपि नास्त्येव शिष्यो नास्तीति तत्त्वतः । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.१९॥ एकाभावान्न द्वितीयं न द्वितीयान्न चैकता । सत्यत्वमस्ति चेत् किंचिदसत्यं च संभवेत् ॥ ४.२०॥

असत्यत्वं यदि भवेत् सत्यत्वं च घटिष्यति । शुभं यद्यशुभं विद्धि अशुभं शुभमस्ति चेत् ॥ ४.२१॥

भयं यद्यभयं विद्धि अभयाद्भयमापतेत् । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.२२॥ बद्धत्वमस्ति चेन्मोक्षो बन्धाभावे न मोक्षता । मरणं यदि चेज्जन्म जन्माभावे मृतिर्न च ॥ ४.२३॥

त्वमित्यपि भवेच्चाहं त्वं नो चेदहमेव न । इदं यदि तदेवापि तदभावे इदं न च ॥ ४.२४॥

अस्ति चेदिति तन्नास्ति नास्ति चेदस्ति किंच न । कार्यं चेत् कारणं किंचित् कार्याभावे न कारणम् ॥ ४.२५॥

द्वैतं यदि तदाऽद्वैतं द्वैताभावेऽद्वयं च न । दृश्यं यदि दृगप्यस्ति दृश्याभावे दृगेव न ॥ ४.२६॥

अन्तर्यदि बहिः सत्यमन्ताभावे बहिर्न च । पूर्णत्वमस्ति चेत् किंचिदपूर्णत्वं प्रसज्यते ॥ ४.२७॥

किंचिदस्तीति चेच्चित्ते सर्वं भवति शीघ्रतः । यत्किंचित् किमपि क्वापि नास्ति चेन्न प्रसज्यति ॥ ४.२८॥

तस्मादेतत् क्वचिन्नास्ति त्वं नाहं वा इमे इदम् । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.२९॥

नास्ति दृष्टान्तकं लोके नास्ति दार्ष्टान्तिकं क्वचित् । केवलं ब्रह्मभावत्वात् नास्त्यनात्मेति निश्चिनु ॥ ४.३०॥

परं ब्रह्माहमस्मीति स्मरणस्य मनो न हि । ब्रह्ममात्रं जगदिदं ब्रह्ममात्रत्वमप्य हि ॥ ४.३१॥

चिन्मात्रं केवलं चाहं नास्त्यनात्मेति निश्चिनु । इत्यात्मनिर्णयं प्रोक्तं भवते सर्वसंग्रहम् ॥ ४.३२॥

सकृच्छ्रवणमात्रेण ब्रह्मैव भवति स्वयं ॥ ४.३३॥

निदाघः- भगवन् को भवान् को नु वद मे वदतां वर । यच्छ्रुत्वा तत्क्षणान्मुच्येन्यहोसंसारसंकटात् ॥ ४.३४॥

ऋभुः- अहमेव परं ब्रह्म अहमेव परं सुखम् । अहमेवाहमेवाहमहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.३५॥

अहं चैतन्यमेवास्मि दिव्यज्ञानात्मको ह्यहम् । सर्वाक्षरविहीनोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.३६॥

अहमर्धविहीनोऽस्मि इदमर्धविवर्जितः । सर्वानर्थविमुक्तोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.३७॥

नित्यशुद्धोऽस्मि बुद्धोऽस्मि नित्योऽस्म्यत्यन्तनिर्मलः । नित्यानन्दस्वरूपोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.३८॥

नित्यपूर्णस्वरूपोऽस्मि सच्चिदानन्दमस्म्यहम् । केवलाद्वैतरूपोऽहमहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.३९ ॥

अनिर्देश्यस्वरूपोऽस्मि आदिहीनोऽस्म्यनन्तकः । अप्राकृतस्वरूपोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४० ॥

स्वस्यसङ्कल्पहीनोऽहं सर्वाविद्याविवर्जितः । सर्वमस्मि तदेheaderवास्मि/तदेवास्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४१ ॥

सर्वनामादिहीनोऽहं सर्वरूपविवर्जितः । सर्वसङ्गविहीनोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४२ ॥

सर्ववाचां विधिश्चास्मि सर्ववेदावधिः परः । सर्वकालावधिश्चास्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४३ ॥

सर्वरूपावधिश्चाहं सर्वनामावधिः सुखम् । सर्वकल्पावधिश्चास्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४४ ॥

अहमेव सुखं नान्यदहमेव चिदव्ययः । अहमेवास्मि सर्वत्र अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४५ ॥

केवलं ब्रह्ममात्रात्मा केवलं शुद्धचिद्घनः । केवलाखण्डोसारोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४६ ॥

केवलं ज्ञानरूपोऽस्मि केवलाकाररूपवान् । केवलात्यन्तसारोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४७ ॥

सत्यरूपोऽस्मि कैवल्यस्वरूपोऽस्म्यहमेव हि । अर्थानर्थविहीनोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४८ ॥

अप्रमेयस्वरूपोऽस्मि अप्रतर्क्यस्वरूपवान् । अप्रगृह्यस्वरूपोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.४९ ॥

अरसन्नुतरूपोऽस्मि अनुतापविवर्जितः । अनुस्यूतप्रकाशोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.५० ॥

सर्वकर्मविहीनोऽहं सर्वभेदविवर्जितः । सर्वसन्देहहीनोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.५१ ॥

अहम्भावविहीनोऽस्मि विहीनोऽस्मीति मे न च । सर्वदा ब्रह्मरूपोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.५२ ॥

ब्रह्म ब्रह्मादिहीनोऽस्मि केशवात्वादि न क्वचित् । शङ्करादिविहीनोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ४.५३ ॥

तूष्णीमेवावभासोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ।
किञ्चिन्नास्ति परो नास्ति किञ्चिदस्मि परोऽस्मि च ॥ ४.५४॥

न शरीरप्रकाशोऽस्मि जगद्व्यासकरो न च ।
चिद्घनोऽस्मि चिदंशोऽस्मि सत्यरूपोऽस्मि सर्वदा ॥ ४.५५॥

मुदा मुदितरूपोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ।
न बालोऽस्मि न वृद्धोऽस्मि न युवाऽस्मि परात्परः ॥ ४.५६॥

न च नानास्वरूपोऽस्मि अहं ब्रह्मास्मि केवलम् ।
इमं स्वानुभवं प्रोक्तं सर्वोपनिषदां परं रसम् ॥ ४.५७॥

यो वा को वा शृणोतीदं ब्रह्मैव भवति स्वयं ॥ ४.५८॥

न स्थूलोऽप्यनणुर्न तेजमरुतामाकाशनीरक्षमा
भूतान्तर्गतकोशकाशहृदयाद्याकाशमात्राक्रमैः ।
उद्ग्रन्थश्रुतिशास्त्रसूत्रकरणैः किञ्चिज्ज्ञ सर्वज्ञता
बुद्ध्या मोहितमायया श्रुतिशतैर्नो जानते शंकरम् ॥ ४.५९॥

॥ इति श्री शिवरहस्ये शंकराख्ये षष्ठांशे ऋभुनिदाघसंवादो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥