रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

थोच्यते ॥ २५ ॥ - [सप्ततालस्य] - वक्त्रं तालप्रमाणं स्यात् कन्धरावंगुलत्रयम् । - सार्द्धसप्ताङ्गुलं वक्षो मध्यं नवभिरङ्गुलैः ॥ २६ ॥ - सार्धसप्त नाभि(१)मध्ये (२)ऊरूरष्टादशाङ्गुले । - पादोत्सेध त्रिमात्रञ्च मनुजाः सप्ततालके ॥ २७ ॥ - [अष्टतालस्य] - अष्टताले मुखं कुर्यात् तालं द्वादशमात्रकम् । - ग्रीवास्य त्र्यङ्गुला कार्या हृदयं तु नवाङ्गुलम् ॥ २८ ॥ - मध्यं द्वादशमात्रं च नाभिमेढ्रे नवाङ्गुले । - (३) ऊरू स्यादेकविंशत्या जानु चैव गुणाङ्गुलम् ॥ २९ ॥ - जङ्घा तथैकविंशत्या पादमूलं गुणाङ्गुलम् । - [नवतालस्य] - प्रतिमामुखमानेन नव भागान् प्रकल्पयेत् ॥ ३० ॥ - वेदाङ्गुला भवेद् ग्रीवा भागेन हृदयं त्वधः । - नाभिर्भागेन मेढ्रे च भागमेकं प्रकल्पयेत् ॥ ३१ ॥ - चतुर्विंशतिमात्रोर्जानु प्रोक्तं युगाङ्गुलम् । - द्वि

प्रथमोऽध्यायः ७ मुखस्यापि त्रिभागेण ललाटं नासिका हनुः । विस्तरे स्तनगर्भे तु द्वादशाङ्गुलमीरितम् ॥ ३३ ॥ तद्बाह्ये वेदवेदांशे कक्षे एकान्तरे ततः । सप्तसप्ताङ्गुलौ बाहू दैर्घ्ये च षोडशाङ्गुलः (१) ॥ ३४ ॥ करोऽष्टादशमात्रः स्याद्(२)विस्तारो रेणुनाङ्गुलः । दैर्घ्ये सूर्याङ्गुलः पाणिविस्तारे पञ्चमालकः ॥ ३५ ॥ मध्यं मन्वङ्गुलं व्यासे कटी प्रोक्ता जिनाङ्गुला । मूल एकादशोरु स्याज्जङ्घा प्रान्ते युगाङ्गुला ॥ ३६ ॥ चतुर्दशाङ्गुलः पाद(३)स्ततोर्द्धे च युगाङ्गुलाः । कक्षस्कन्धस्तदूर्द्धे तु कर्तव्यश्चाष्ट(४)मातृकाः ॥ ३७ ॥ ग्रीवा त्वष्टाङ्गुला व्यासे पादः प्रोक्तः षडङ्गुलः । षट्सप्ताष्ट(५)नवांशान्तामुद्देशाश्च प्रदर्शिताः ॥ ३८ ॥ ज्ञेयो मानविभा(६)गश्च विस्तरः पूर्वशास्त्रतः ॥ ३९ ॥ इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते रूपमण्डने वास्तुशास्त्रे प्रतिमाद्रव्यगुणदोष- तालाधिकारः प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

(१) '-ङ्गुलौ' इति स्यात् । (२) 'विस्तारोऽग्रे गुणाङ्गुलः' इति स्यात् । (३) '-स्तदूर्ध्वं च युगाङ्गुलः' इति स्यात् । (४) '-मात्मकः' इति स्यात् । (५) '-नवांशाना-' इति स्यात् । (६) '-गस्य' इति स्यात् ।

द्वितीयोऽध्यायः —:०:— [ जीर्णोद्धारे विशेषः ] अङ्गप्रत्यङ्गभग्नां तु मूर्त्तिं धीमान् विसर्जयेत् । नखाभरणमालास्त्रभग्नां तां न विवर्जयेत् ॥ १ ॥ [ एकत्र देवपूजानिषेधः ] गृहे लिङ्गद्वयं नार्च्यं गणेशत्रयमेव च । शक्तित्रयं तथा शङ्खं (१)मच्छादिदशकाङ्कितम् ॥ २ ॥ द्वे चक्रे द्वारकायास्तु शालिग्रामद्वयं तथा । द्वौ शङ्खौ नार्चयेत् तद्वत् सूर्ययुग्मं तथैव च ॥ ६ ॥ तेषां तु पूजनान्नूनमुद्वेगं प्राप्नुयाद् गृही । [ तुलस्या पूजानिषेधः ] तुलस्या नार्चयेच्चण्डीं (२)दीपं सूर्यं गणेश्वरम् ॥ ४ ॥ ब्रह्मादीनाञ्च देवानां देवीनाञ्च यथाक्रमम् । आयुधानि तथा वर्णं वाहनं कथयाम्यथ ॥ ५ ॥ ऋग्वेदादिप्रभेदेन कृतादियुगभेदतः । विप्रादिवर्णभेदेन चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजम् ॥ ६ ॥ दक्षिणाधःकरात् सृष्ट्या जयमालां तथा (३)श्रुतम् । पुस्तं कमण्डलुं धत्ते सकूर्चः कमलासनः ॥ ७ ॥ इति कमलासनः । अक्षसूत्रं पुस्तकञ्च धत्ते चैव कमण्डलुम् । चतुर्वक्त्रा तु सावित्री श्रोत्रियाणां गृहे हिता ॥ ८ ॥ [ इति सावित्री ]

(१) ‘मत्स्यादी’ति स्यात् । (२) ‘नैव’ इति स्यात् । (३) ‘श्रुचम्’ इति स्यात् ।

andयज्ञभद्रकः? Let's look at the image: (८) First letter:यु? No, wait! Look at the first letter: Is it यु? Wait, look at the letter: It has a curve... wait, is it च? ध? Wait! Look at खेटधृक्: How did खेटधृग्turn into that? Wait! ख can look like रव or य! In old prints: ख is printed as रव! Thenखेट=रवे॑टorखे॑ट? Look at: र+वे=रवे(which isखे!) Then ट! Then what is after ट? ब? धृ? Wait! Look at धृ: in Devanagari, धृcan be misread asब्दorब्ध? Wait, look at the word: Is it (८)खेटब्ददेor(८)युवेट...? Wait, let's look closely at the first two letters of that word: Is the first letter यु? No, wait! Look at the top: It's ख`! Wait, no,

१० रूपमण्डने [ सूर्यः ] सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । द्विभुजञ्चैकवक्त्रञ्च श्वेतपङ्कजधृतकरम् ॥ १८ ॥ वर्तुलं तेजसो बिम्बं (१)मध्यस्थं रक्तवाससम् । आदित्यस्य त्विदं रूपं कुर्यात् पापप्रणाशनम् ॥ १९ ॥ [ ग्रहाणां वर्णाः ] श्वेतः सोमः कुजो रक्तो बुधः पीतो गुरुस्तथा । शुक्रः श्वेतः शनी राहुः (२)कृष्णो धूम्रास्तु केतवः ॥ २० ॥ पद्महस्तो भवेत् सोमः कुजो दण्डकमण्डलुः । अर्धकायः स्थितो राहुः केतुः करपुटाकृतिः ॥ २१ ॥ [ ग्रहाणां वाहनानि ] सप्ताश्वरथ आदित्यश्चन्द्रो दशहयः स्मृतः । मङ्गलो मेषमारूढो बुधः सर्पासनस्थितः ॥ २२ ॥ हंसारूढं गुरुं विद्याद् भेकारूढं च भार्गवम् । शनिं महिषमारूढं राहुं कुण्डस्य मध्यगम् ॥ २३ ॥ सर्पपुच्छाकृतिं केतुं शनिं (३)दृष्टा करालिनम् । [ ग्रहाणां भूषणानि ] (४)गृहाः किरीटिनः कार्या (५)रलकुण्डलशोभिताः ॥ २४ ॥ [ सूर्यायतनम् ] सूर्यस्याऽऽयतने स्थाप्या वह्णिकोणादितः क्रमात् । कुजो जीवस्तमः शुक्रः केतवो (६)यज्ञः शनिः शशी ॥ २५ ॥ (१) ‘पद्मस्थं’ इति स्यात् । (२) ‘कृष्णौ’ इति स्यात् । (३) ‘दंष्ट्रा-’ इति स्यात् । (४) ‘ग्रहाः’ इति स्यात् । (५) ‘रत्न-’ इति स्यात् । (६) अत्र ‘य’ इत्यक्षरमधिकं ‘ज्ञः’ इत्येव स्यात् ।

द्वितीयोऽध्यायः ११ [ प्रतीहाराः ] तर्जन्यंशुताम्रचूड(१)दण्डै तु वामतः । तर्जनीशक्ति(२)किरणं दण्डै स्यात् पिङ्गलः परः ॥ २६ ॥ द्वे तर्जन्यौ वज्रदण्डावानन्दो वामगो (३)दधात् । तर्जनीदण्डापसव्ये ह्यन्तकः स तु दक्षिणे ॥ २७ ॥ द्वे तर्जन्यौ पद्मदण्डे चित्तो धत्ते स वामतः । तर्जनीदण्डापसव्ये विचित्रो दक्षिणे स्थितः ॥ २८ ॥ (४)तर्जनीदण्डापसव्ये ह्यन्तकः स तु दक्षिणे । द्वे तर्जन्यौ पद्मदण्डे चित्रो धत्ते स वामतः ॥ २९ ॥ तर्जन्यौ किरणं दण्डं किरणाक्षः स धारयन् । तर्जनी दण्डापसव्ये प्रतिहारः सुलोचनः । चतुर्द्वारेषु संस्थाप्या दिशश्चैते प्रदक्षिणम् ॥ ३० ॥ इति सूर्यादिनवग्रहसूर्यायतनप्रतीहाराः । [ दिक्पालेषु इन्द्रः ] वरं वज्राङ्कुशौ चैव कुण्डीं धत्ते करैस्तु यः । गजारूढः सहस्राक्ष इन्द्रः पूर्वदिशाधिपः ॥ ३१ ॥ [ वह्निः ] वरदः शक्तिहस्तश्च समृणालकमण्डलुः । ज्वालापुञ्जनिभो देवो मेषारूढो हुताशनः ॥ ३२ ॥ [ यमः ] लेखिनीपुस्तकं धत्ते (५)कुर्कुटं दण्डमेव च । महामहिषमारूढो यमः कृष्णाङ्ग ईरितः ॥ ३३ ॥ [ नैर्ऋतः ] खड्गञ्च खेटकं हस्तैः (६) कार्तिकां वैरिम्स्तकः । दंष्ट्राकरालवदनः श्वानारूढश्च राक्षसः ॥ ३४ ॥

(१) ‘-दण्डैर्दण्डी’ इति स्यात् । (२) ‘-किरणदण्डैः’ इति स्यात् । (३) ‘दधत्’ इति स्यात् । (४) पद्यमिदं सम्पातायातं स्यात् । (५) ‘कुक्कुटं’ इति स्यात् । (६) ‘कर्तिकां वैरिमस्तकम्’ इति स्यात् ।

१२ रूपमण्डने [ वरुणः ] (१) वरपाशोसलं कुण्डीं हस्तैर्बिभ्रत् क्रमाच्च यः । नक्रारूढः स कर्तव्यो वरुणः पश्चिमाश्रितः ॥ ३५ ॥ [ पवनः ] वरं ध्वजपताकाञ्च कमण्डलुं करैर्दधत् । मृगारूढो हरिद्वर्णः पवनो वायुदिक्पतिः ॥ ३६ ॥ [ कुबेरः ] गदानिधिवीजपूरकमण्डलुधरः करैः । गजारूढः प्रकर्तव्यः (२) सौम्यो यो नरवाहनः ॥ ३७ ॥ [ ईशानः ] वरं तथा त्रिशूलञ्च नागेन्द्रं बीजपूरकम् । बिभ्राणो (३)वृषभारूढो ईशानो धवलद्युतिः ॥ ३८ ॥ इति दिक्पालमूर्तिध्यानम् । इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते रूपमण्डने वास्तुशास्त्रे ब्रह्मसूर्यादिग्रहदिक्पाल- मूर्त्यधिकारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

तृतीयोऽध्यायः ───:०:─── [ युगभेदेन वर्णभेदेन च विष्णुमूर्तयः ] वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः । श्वेतरक्तपीतकृष्णा(:) क्रमात् (१)कलयुगादिषु ॥ १ ॥ पूज्या द्विजादिभिश्च──────────── [ शिरोविधानम् ] ──────एषां छत्राभं कुक्कुटाण्डवत् । वपुषाभञ्च बालेन्दुरूपं कुर्याच्छिरः क्रमात् ॥ २ ॥ [ वर्णभेदेन विष्णुमूर्तीनां शुभदत्वम् ] नारायणः केशवश्च माधवो मधुसूदनः । पूजिता मूर्त्तयो ह्येता विप्राणां सौख्यदायकाः ॥ ३ ॥ मधुसूदनविष्णू च क्षत्रियाणां फलप्रदौ । त्रिविक्रमो वामनश्च वैश्यानाम् (२)अर्चयेच्छुभा ॥ ४ ॥ पूजिता (३)श्रीधरी मूर्त्तिः शूद्राणां सौख्यदायिनी । चर्मकृद्रजकानाञ्च नटस्य वरटस्य च ॥ ५ ॥ मेदभिल्लकिरातानां हृषीकेशः सुखप्रदः । कुम्भकारवणिग्वेश्या(४)चक्रिकाध्वजिनामपि ॥ ६ ॥ सर्वेषां प्रकृतीनाञ्च पद्मनाभः सुखावहः । दामोदरः सौख्यदः स्याद् (५) ब्रह्मचर्यैकदण्डिनोः ॥ ७ ॥ (६)हरिहरो हिरण्यगर्भो नारसिंहोऽथ वामनः । वराहः सर्ववर्णेषु सौख्यदो हितकारकः ॥ ८ ॥ ────────────────────────────────────────── (१) 'कलि-' इति स्यात् । (२) 'अर्चने शुभौ' इति स्यात् । (३) 'श्रैधरी' इति स्यात् । (४) '-चक्रिक-' इति स्यात् । (५) 'ब्रह्मचार्येक-' इति स्यात् । (६) 'हरि- र्हिरण्यगर्भश्च' इति स्यात् ।

१४ रूपमण्डने [ वासुदेवः ] वासुदेवो (१)गदां शङ्खं चक्रपद्मघरो मतः । [ केशवः ] केशवः कमलं कम्बु धत्ते चक्रं गदामपि ॥ ९ ॥ [ नारायणः ] नारायणः कम्बु(२)पलगदाचक्रधरो भवेत् । [ माधवः ] माधवस्तु गदां चक्रं शङ्खं वहति पङ्कजम् ॥ १० ॥ [ पुरुषोत्तमः ] पुरुषोत्तमस्तु चक्रं पद्मं शङ्खं गदां दधत् । [ अधोक्षजः ] अधोक्षजः सरसिजं गदां शङ्खं सुदर्शनम् ॥ ११ ॥ [ सङ्कर्षणः ] सङ्कर्षणो (३) गदां कम्बुसरसीरुहचक्रभृत् । [ गोविन्दः ] गोविन्दो धरते चक्रं गदां पद्मं च कम्बुना ॥ १२ ॥ [ विष्णुः ] विष्णुः कौमोदकीं पद्मं पाञ्चजन्यं सुदर्शनम् । [ मधुसूदनः ] मधुसूदनस्तु चक्रं शङ्खं सरसिजं गदाम् ॥ १३ ॥ [ अच्युतः ] अच्युतस्तु गदापद्मचक्रशङ्खैः समन्वितः । [ उपेन्द्रः ] उपेन्द्रो वहते शङ्खं गदां चक्रं कुशेशयम् ॥ १४ ॥ (१) ‘गदा-शङ्ख-चक्र-पद्म-’ इति स्यात् । (२) ‘-पद्म-’ इति स्यात् । (३) ‘गदा- कम्बु-’ इति स्यात् ।

तृतीयोऽध्यायः १५ [ प्रद्युम्नः ] प्रद्युम्नश्च (१)चक्रशङ्खं गदाम्भोजानि पाणिभिः । [ त्रिविक्रमः ] त्रिविक्रमस्त्रिषु गदाचक्रशङ्खान् बिभर्त्ति यः ॥ १५ ॥ [ नरसिंहः ] नरसिंहस्तु चक्राब्जगदाकम्बुविराजितः । [ जनार्दनः ] जनार्दनोऽम्बुजं चक्रं कम्बुं कौमोदकीं दधौ ॥ १६ ॥ [ वामनः ] वामनस्तु शङ्खचक्रगदापद्मलसत्करः । [ श्रीधरः ] श्रीधरो वारिजं चक्रं गदाशङ्खं दधाति च ॥ १७ ॥ [ अनिरुद्धः ] अनिरुद्धो लसच्चक्रगदाशङ्खारविन्दवान् । [ हृषीकेशः ] हृषीकेशो गदां चक्रं पद्मशङ्खं च धारयन् ॥ १८ ॥ [ पद्मनाभः ] पद्मनाभः पाञ्चजन्यं पद्मं चक्रं गदामपि । [ दामोदरः ] दामोदरोऽम्बुजं शङ्खं गदां धत्ते सुदर्शनम् ॥ १९ ॥ [ हरिः ] हरिर्धारयते कम्बुं चक्रं पद्मं तथा गदाम् । [ कृष्णः ] कृष्णः करैः पाञ्चजन्यं गदां पद्मं सुदर्शनम् ॥ २० ॥ एताः सुमूर्त्तयो ज्ञेया दक्षिणाधःकरक्रमात् । (वासुदेवादिर्वाणाः स्युः षंडेते तददादयः ?) ॥ २१ ॥ (१) 'चक्रशङ्खगदाम्भोजानि' इति स्यात् ।

१६ रूपमण्डने सकृष्णः कार्त्तिकेयोऽब्जशक्तिखेटककम्बुभिः । गरुडध्वजस्तार्क्ष्यस्थोऽब्जशङ्खध्वजचिह्नवान् ॥ २२ ॥ जयन्तोऽक्षचक्रदण्डपद्मैर्वादित्रसंवृतः । गोवर्धनो लसचक्रशङ्खपद्मैर्गदां (१)हि तत् ॥ २३ ॥ इति श्रीहरेश्चतुर्विंशतिमूर्त्तयः । मत्स्यकूर्मी स्वस्वरूपौ नृवराहो गदाम्बुजम् । (२) बिभृत्स्यामो वराहास्यो दंष्ट्राग्रे तु धृता धरा ॥ २४ ॥ [ इति मत्स्यकूर्मवराहाः ] नृसिंहः सिंहवक्त्रोऽतिदंष्ट्रालः कुटिलोरुकः । हिरण्योरस्थलासक्तविदारणकरद्वयः ॥ २५ ॥ [ इति नृसिंहः ] वामनः सशिखः श्यामो दण्डी (३)पीताम्बुपात्रवान् । (४) जटीलीनधरो रामो भार्गवः परशुं दधत् ॥ २६ ॥ [ इति वामनपरशुरामौ ] रामः शरेषुधृक् श्यामः सशीरमुशलो बलः । [ इति रामबलरामौ ] (५) बद्धपद्मासनो रक्तस्त्यक्ताभरणमूर्धजः ॥ २७ ॥ कषायवस्त्रो ध्यानस्थो द्विभुजोऽङ्कोर्ध्वपाणिकः । [ इति बुद्धः ] कल्की सखड्गोऽश्वारूढो हरेरवतरा इमे ॥ २८ ॥ [ इति कल्की ] इति दशावताराः। (६)सुप्तरूपं शेषतल्पे (७)दक्षो दण्डभुजोऽस्य तु । शिरोधरो वा वामस्तु सपुष्पोऽयं जलेशयः ॥ २९ ॥

(१) ‘दधत्’ इति स्यात् । (२) ‘विभ्रन् श्यामो’ इति स्यात् । (३) ‘छत्राम्बु- पात्रवान्’ इति स्यात् । (४) ‘जटी बाणधरो’ इति स्यात् । (५) ‘बुद्धः पद्मासनो’ इति स्यात् । (६) ‘सुप्तरूपः’ इति स्यात् । (७) ‘दक्षे दण्डो भुजेऽस्य तु’ इति स्यात् ।

तृतीयोऽध्यायः १७ तन्नाभिपङ्कजे धाता ( श्रीभूमिवशिरोन्थिगे ? ) । निध्यक्षादिस्वरूपाणि पार्श्वयोर्मधुकैटभौ ॥ ३० ॥ इति जलशयनः । अथ शालिग्रामपरीक्षा [ पूज्यशिलालक्षणम् ] नागभोगसमाकारा शिला सूक्ष्मा च या भवेत् । पूजनीया प्रयत्नेन स्थिरा स्निग्धा सुवर्तुला ॥ ३१ ॥ तत्राप्यामलकीमानात् सूक्ष्मा चातीव या भवेत् । तस्यामेव सदा कृष्णः श्रिया सह वसत्यसौ ॥ ३२ ॥ यथा यथा शिला सूक्ष्मा तथा तथा महत् फलम् । तस्मात्तां पूजयेन्नित्यं धर्मकामार्थमुक्तये ॥ ३३ ॥ [ त्याज्यशिलालक्षणम् ] कपिला कर्बुरा भग्ना सूक्ष्मा(१)छिन्नाकुला च या । रेखाकुलाऽस्थिरा स्थूला बहुचक्रैकचक्रिका ॥ ३४ ॥ बृहन्मुखी बृहच्चक्रा बद्धचक्रा च या पुनः । (२)बद्धचक्राऽथ वा स्याद् भिन्नचक्रा त्वधोमुखी ॥ ३५ ॥ दग्धा सुरक्ता चापूज्या भीषणा पङ्क्तिचक्रिका । पूजयेद् यः प्रमादेन दुःखमेव लभेत् सदा ॥ ३६ ॥ [ तत्र मतान्तरम् ] खण्डिता स्फुटिता भिन्ना पार्श्वभिन्ना प्रभेदिता । शालिग्रामसमुद्भूता शिला दोषावहा नहि ॥ ३७ ॥ [ वर्णभेदात् फलविशेषकथनम् ] स्निग्धा सिद्धिकरी मुद्रा कृष्णा कीर्तिप्रदायका । पाण्डुरा पापदहना (३)पिता पुत्रप्रदायका ॥ ३८ ॥ नीला दिशति (४)लक्ष्मी च रक्तभोगप्रदायिनी । [ चक्रविशेषे वर्णभेदः ] कपिलं नारसिंहञ्च वामनं (५)चातसन्निभम् ॥ ३९ ॥ (१) ‘छिद्राकुला’ इति स्यात् । ‘-च्छिन्नाकुला’ इति वा कथञ्चित् सङ्गच्छत एव । (२) ‘लग्नचक्राऽथ वा या स्याद्’ इति स्यात् । (३) ‘पीता’ इति स्यात् । (४) ‘लक्ष्मीं च रक्ता’ इति स्यात् । (५) ‘पीतसन्निभम्’ इति स्यात् । रूप—३

३८ रूपमण्डने वासुदेवं सितं ज्ञेयं रक्तं सङ्कर्षणं मतम् । दामोदरं तु नीलाभमनिरुद्धं तथैव च ॥ ४० ॥ श्यामं नारायणं ज्ञेयं वैष्णवं कृष्णवर्णकम् । बहुवर्णमनन्ताख्यं श्रीधरं पीतमुच्यते ॥ ४१ ॥ [ उत्तमादिचक्रप्रमाणम् ] वृत्त(१)सूत्रेऽष्टमो भाग उत्तमं (२)वक्तृलक्षणम् । मध्यमञ्च चतुर्भागं कनीयस्तु त्रिभागकम् ॥ ४२ ॥ [ त्रिचक्रलक्ष्मीनारायणः ] लक्ष्मीनारायणो देवस्त्रिभिश्चक्रैर्व्यवस्थितः । पूजनीयः प्रयत्नेन भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ ४३ ॥ [ शालग्रामस्य प्रतिष्ठानिषेधः ] अहं ब्रह्मादयो देवाः सर्वभूतानि केशवः । सदा सन्निहितस्तत्र प्रतिष्ठाकर्म नास्त्यतः ॥ ४४ ॥ [ शालग्रामप्रशंसा ] शालग्रामशिलाग्रे तु यो जुहोति हुताशनम् । एकाहुतिर्हुता सम्यक् कल्पकोटिगुणोत्तरा ॥ ४५ ॥ इति शालिग्रामपरीक्षा । [ अथ मूर्त्तिविशेषाः ] तार्क्ष्यो (३)मकङ्कतः पक्षः कौशिकाकारनासिकः । चतुर्भुजस्तु कर्तव्यो वृत्तनेत्रमुखस्तथा ॥ ४६ ॥ गृध्रोरुजानुचरणः पक्षद्वयविभूषितः । प्रभासंस्थानसौवर्णः कलापेन विभूषितः ॥ ४७ ॥ छत्रञ्च पूर्णकुम्भञ्च करयोस्तस्य कारयेत् । करद्वयञ्च कर्त्तव्यं तथा विरचिताञ्जलि ॥ ४८ ॥ नवतालः प्रकर्त्तव्यो गरुडो मानसूत्रतः । (४)पादजानुकटियांवदर्च्चायां वाहनस्य दृक् ॥ ४९ ॥ यदुश्च भगवान् पृष्ठे छत्रकुम्भधरौ करौ । किञ्चिल्लम्बोदरः कार्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ ५० ॥ (१) '-सूत्राष्टमो' इति स्यात् । (२) 'चक्र-' इति स्यात् । (३) 'मरकत- प्रख्यः' इति स्यात् । (४) 'पादं जानु कटिं यावदर्चायां' इति स्यात् ।

तृतीयोऽध्यायः १६ (१)वामाग्रे कुञ्चितः पश्चादन्यपादस्तु जानुना । पृथिवीं संस्थितो यत्र गारुडं स्यात्तदासनम् ॥ ५१ ॥ इति (२)गारुडः । वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि सोऽष्टबाहुर्महाबलः । तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रः कर्त्तव्यः शान्तिमिच्छता ॥ ५२ ॥ गदां खड्गं चक्रशरं दक्षिणे च चतुष्टयम् । शङ्खं खेटं धनुः पद्मं वामे दद्याच्चतुष्टयम् ॥ ५३ ॥ अग्रतः पुरुषाकारं नारसिंहं च दक्षिणे । अपरं स्त्रीमुखाकारं वाराहास्यं तथोत्तरम् ॥ ५४ ॥ इति वैकुण्ठः । विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः । पताका हलशङ्खौ च वज्राङ्कुश(३)शरांस्तथा ॥ ५५ ॥, चक्रञ्च (४)बीजपूरञ्च वरो दक्षिणबाहुषु । पताका दण्डपाशौ च गदाशार्ङ्गोत्पलानि च । शृङ्गी मुशलमक्षञ्च क्रमात् स्युर्वामबाहुषु ॥ ५६ ॥ हस्तद्वये योगमुद्रा वैनतेयोपरि स्थितः । क्रमान्नर-नृसिंह-स्त्री-वराह-मुखवन्मुखः ॥ ५७ ॥ इति (५)विश्वमुखः । अनन्तोऽनन्तरूपस्तु हस्तैर्द्वादशभिर्युतः । अनन्तशक्तिसंवीतो गरुडस्थश्चतुर्मुखः ॥ ५८ ॥ दक्षिणे तु गदाखड्गौ चक्रं वज्राङ्कुशौ शरः । शङ्खः खेटं धनुः पद्मं दण्डपाशौ च वामतः ॥ ५९ ॥ इत्यनन्तः । मुखानि पूर्ववत्तस्याप्यल त्रैलोक्यमोहनः । स षोडशभुजस्तार्क्ष्यारूढः प्राग्वच्चतुर्मुखैः ॥ ६० ॥ गदाचक्राङ्कुशौ (६)बाणं शक्तिश्चक्रं वरः क्रमात् । दक्षेषु मुद्गरः पाशः शार्ङ्गशङ्खाब्जकुण्डिका(ः) ॥ ६१ ॥ (१) 'वामोऽग्रे' इति स्यात् । (२) 'गरुडः' इति स्यात् । (३) '-शरास्तथा' इति स्यात् । (४) 'बीजपूरश्च' इति स्यात् । (५) 'विश्वरूपः' इति स्यात् । (६) 'बाणः' इति स्यात् ।

२० रूपमण्डने शृङ्गी वामेषु हस्तेषु योगमुद्रा (१)करद्वयम् । नरञ्च नारसिंहञ्च शूकरं कपिलाननम् ॥ ६२ ॥ इति त्रैलोक्यमोहनः । दक्षिणे पुण्डरीकाक्षः पूर्वे नारायणः स्मृतः । गोविन्दः पश्चिमे स्थाप्य उत्तरे मधुसूदनः ॥ ६३ ॥ ईशाने स्थापयेद् विष्णुमाग्नेय्यां तु जनार्दनम् । नैर्ऋत्ये पद्मनाभञ्च वायव्ये माधवं तथा ॥ ६४ ॥ केशवो मध्यतः स्थाप्यो वासुदेवोऽथवा बुधैः । सङ्कर्षणो वा प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो वा यथाविधि ॥ ६५ ॥ दशावतारसंयुक्तः प्रोक्तो जलशयोऽथवा । अग्रतः शूकरः स्थाप्यः सर्वदेवमयः शुभः ॥ ६६ ॥ इति विष्ण्वायतनम् । प्रतिहारांस्ततो वक्ष्ये चतसृणां दिशां क्रमात् । वामनाकाररूपास्ते कर्तव्याः सर्वतः शुभाः ॥ ६७ ॥ (२)तर्जनी शङ्खचक्रे च चण्डो दण्डं दधत् क्रमात् । वामे स्थाने प्रचण्डोऽस्यापसव्ये दक्षिणे शुभः ॥ ६८ ॥ पद्मं खड्गं खेटकञ्च क्रमाद् बिभ्रद् गदां (३)च यः । (४)विलोमे पद्मगदयोर्विजयस्तौ (५)क्रमाल्लिखेन्न्यसेत् ॥ ६९ ॥ (६)तर्जनी बाणचापौ च गदां धाता च सृष्टितः । (७)मुदापसव्ये तैरस्त्रैर्विधाता वाम-दक्षयोः ॥ ७० ॥ तर्जनीकमलं शङ्खं गदां भद्रः क्रमाद् दधत् । (८)शस्त्रापसव्ययोगेन सुभद्रस्तौ क्रमान्न्यसेत् ॥ ७१ ॥ इति विष्णुप्रतीहाराः । इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे रूपमण्डने विष्णुमू(र्त्या?र्त्त्य)धिकारस्तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ (१) 'करद्वये' इति स्यात् । (२) 'तर्जनीं' इति स्यात् । (३) 'जयः' इति स्यात् । (४) 'विलोमैः' इति स्यात् । (५) 'क्रमाल्लिखेत्' इति 'क्रमान्न्यसेत्' इति वा स्यात् । (६) 'तर्जनीं' इति स्यात् । (७) 'सव्येऽपसव्ये' इति स्यात् । (८) 'सव्यापसव्य-' इति स्यात् ।

[ शिवमूर्त्तिशिवलिङ्गलक्षणाधिकाराख्यः ] चतुर्थोऽध्यायः अथ शिवमूर्त्तयः [ द्वादश शिवमूर्त्तयः ] शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । जटाभारयुतं कुर्याद् बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ १ ॥ त्रिलोचनं सौम्यमुखं कुण्डलाभ्यामलङ्कृतम् । सद्योजातं महोत्साहं वरदाभयपाणिनम् ॥ २ ॥ इति सद्योजातः [१] । रक्ताम्बरधरं देवं रक्तयज्ञोपवीतिनम् । रक्तोष्णीषं रक्तनेत्रं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ ३ ॥ जटाचन्द्रधरं कुर्यात्त्रिनेत्रं तुङ्गनासिकम् । वामदेवं महाबाहुं खड्गखेटकधारिणम् ॥ ४ ॥ इति वामदेवः [२] । दंष्ट्राकरालवदनं सर्पशीर्षं त्रिलोचनम् । रुण्डमालाधरं देवं सर्पकुण्डलमण्डितम् ॥ ५ ॥ भुजङ्गकेयूरधरं सर्पहारोपवीतिनम् । योनसं(?) कटिसूत्रेण गले वृश्चिकमालिकम् ॥ ६ ॥ नीलोत्पलदलश्याममतसीपुष्पसन्निभम् । पिङ्गभ्रूपिङ्गजटिलं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ७ ॥ (१)तक्षकं मुष्टिकञ्चैव पादयोस्तस्य नूपुरौ । अघोररूपकं कुर्यात् कालरूपमिवापरम् ॥ ८ ॥ (१) 'तक्षको मुष्टिकश्चैव' इति स्यात् ।

⌜२२ रूपमण्डने महावीर्यं महोत्साहमष्टबाहुं महाबलम् । शमयन्तं रिपोः (१) संघं निवेशो यल भूतले ॥ ९ ॥ खट्वाङ्गञ्च कपालञ्च खेटकं पात्रमेव च । वामहस्तेषु कर्तव्यमेतच्छस्त्रचतुष्टयम् ॥ १० ॥ त्रिशूलं परशुः (२) खड्गं दण्डश्चैवारिमर्दनः । शस्त्राण्येतानि चत्वारि दक्षिणेषु करेषु च ॥ ११ ॥ इत्यघोरः [३] । पीताम्बरस्तत्पुरुषः पीतयज्ञोपवीतवान् । मातुलिङ्गं करे वामेऽक्षमाला दक्षिणे तथा ॥ १२ ॥ इति तत्पुरुषः [४] । (३)शुद्धः स्फटिकसंकाशो जटाचन्द्रविभूषितः । (४)अक्षस्त्रिशूलहस्तौ च कपालं वामतः शुभम् ॥ १३ ॥* [ इतीशः ५ ] कपालमालि-सुश्वेतं शशाङ्ककृतशेखरम् । व्याघ्रचर्मधरं मृत्युञ्जयं नागेन्द्रभूषितम् ॥ १४ ॥ त्रिशूलं चाक्षमाला च दक्षयोः करयोः स्मृतौ । कपालं कुण्डिका वामे योगमुद्रा (५)करद्वयम् ॥ १५ ॥ इति मृत्युञ्जयः [६] । चतुर्भुजो महाबाहुः शुक्लपादाक्षिपाणिकः । पुस्तकाभयहस्तोऽसौ (६)सच काक्षस्त्रिलोचनः ॥ १६ ॥ इति किरणाक्षः [७] ।

(१) 'सङ्गं' इति स्यात् । (२) 'खड्गो' इति स्यात् । (३) 'शुद्धस्फटिक-' इति स्यात् । (४) 'व्यक्षस्त्रिशूलहस्तश्च' इति, 'दक्षे त्रिशूलं हस्ते च' इति वा स्यात् । (५) 'करद्वये' इति स्यात् । (६) 'स-चक्राक्ष-' इति ['किरणाक्ष-' इति वा ?] स्यात् ।

• पद्यमिदं मूर्त्यन्तरस्य लक्षकं न तु मृत्युञ्जयमूर्तेः, द्विरायुधनिर्देशात् । भवति च मृत्युञ्जयलक्षकत्वेन भ्रान्तिरन्तरा पुष्पिकान्तरविरहात् । देवतामूर्त्तौ 'ईश'लक्षणत्वेनेदं निर्दिष्टम् (देव० ६।१४) ; तदनुगत्याऽस्माभिरपि पुष्पिकैका कल्पिता ; एवञ्चाग्रे 'इति द्वादश रुद्रा' इति पुष्पिकाऽपि नानृतभाषिणी स्यात् ।

चतुर्थोऽध्यायः २३ चित्रवस्त्रधरं कुर्याच्चित्रयज्ञोपवीतिनम् । चित्ररूपं महेशानं चित्रैश्वर्यसमन्वितम् ॥ १७ ॥ चतुर्बाहुं चैक(१)वस्त्रं सर्वालङ्कारभूषितम् । खड्गं धनुः शरं खेटं श्रीकण्ठं बिभ्रतं भुजैः ॥ १८ ॥ इति श्रीकण्ठस्वरूपम् [८] । अहिर्बुध्नो गदासर्पं चक्रं डमरु-मुद्गरौ । शूलाङ्कुशाक्ष(२)माला च दक्षोर्ध्वाधःक्रमाद्दधत् ॥ १९ ॥ तोमरं पट्टिशं चर्म कपालं तर्जनीघटौ । (३)शक्तिः परशुकं वामहस्ते सन्धारयत्यसौ ॥ २० ॥ इत्यहिर्बुध्नः [९] । विरूपाक्षस्ततः खड्गं शूलं डमरुमङ्कुशम् । सर्पञ्चक्रं गदामक्षसूत्रं बिभ्रत् कराष्टकैः ॥ २१ ॥ खेटं खट्वाङ्गशक्तिञ्च परशुं तर्जनीघटम् । घण्टाकपालकं चेति वामोर्ध्वादिकराष्टकैः ॥ २२ ॥ इति विरूपाक्षः [१०] । बहुरूपो दधद् दक्षे डमरुं च सुदर्शनम् । सर्पं शूलाङ्कुशौ कुम्भं कौमुदीजपमालिकाम् ॥ २३ ॥ घण्टाकपालखट्वाङ्गतर्जनीकुण्डिकां धनुः । परशुं (४)पट्टिकं चेति वामोर्ध्वादिक्रमेण हि ॥ २४ ॥ इति बहुरूपी सदाशिवः [११] । त्र्यम्बकोऽथ दधच्चक्रं डमरुं मुद्गरं शरम् । (५)शूलाङ्कुशान्यक्षसूत्रं दक्षोर्ध्वादिक्रमेण हि ॥ २५ ॥ (१) '-वक्त्रं' इति स्यात् । (२) '-मालाश्च' इति स्यात् । (३) 'शक्तिं' इति स्यात् । (४) 'पट्टिशं' इति स्यात् । (५) 'शूलाङ्कुशावक्षसूत्रं' इति स्यात् ।

२४ रूपमण्डने गदाखट्वाङ्गपालाणि कार्मुकं तर्जनीघटौ । परशुं पट्टिशं चेति (१)वामार्धादिकराष्टके ॥ २६ ॥ इति त्र्यम्बकः [१२] । इति द्वादश रुद्राः । उमामहेश्वरं वक्ष्ये उमया सह शङ्करः । (२)मातुलिङ्गं त्रिशूलञ्च धरते दक्षिणे करे ॥ २७ ॥ आलिङ्गितो वामहस्ते (३)नागेन्द्रं द्वितीये करे । हरस्कन्ध उमाहस्ते दर्पणो द्वितीये करे ॥ २८ ॥ अधस्ताद् वृषभं कुर्यात् कुमारञ्च गणेश्वरम् । भृङ्गिरीटं तथा(४)कुर्यान्निर्मंसिन्नृत्यसंस्थितम् ॥ २९ ॥ इति उमामहेश्वरः । कार्यो (५)हरिहरस्यापि दक्षिणार्धे शिवः सदा । हृषीकेशश्च वामार्धे श्वेतनीलाकृती क्रमात् ॥ ३० ॥ वरं त्रिशूलचक्राब्जधारिणो बाहुकाः क्रमात् । दक्षिणे वृषभः पार्श्वे वामे विहगराडिति ॥ ३१ ॥ इति हरिहरमूर्त्तिः । एकपीठसमारूढमेकदेहनिवासिनम् । षड्भुजञ्च चतुर्वक्त्रं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३२ ॥ अक्षमालां त्रिशूलञ्च गदां कुर्याच्च दक्षिणे । कमण्डलुञ्च खट्वाङ्गं चक्रं वामभुजे तथा ॥ ३३ ॥ इति हरपितामहः । उमाञ्च द्विभुजां (६)कुर्याल्लक्ष्मीर्नारायणाश्रिता । देवं शस्त्रैः स्वकीयैश्च गरुडोपरि संस्थितम् ॥ ३४ ॥ (१) 'वामोर्ध्वादि-' इति स्यात् । (२) 'मातुलुङ्गं' इति स्यात् । (३) 'नागेन्द्रो' इति स्यात् । (४) 'कुर्यान्निर्मांसं नृत्य-' इति स्यात् । (५) 'हरिहरश्चापि' इति स्यात् । (६) 'कुर्याल्लक्ष्मीं नारायणाश्रिताम्' इति स्यात् ।

॥ ४२ ॥` All clear.

Line 22: ताम्रजं पुष्परागस्य स्फटिकस्य तु (७)राजितम् । Footnote (७): (७) 'राजतम्' इति स्यात् । Text has (७)राजितम् ।

Line 23: ताम्रजं मौक्तिकस्यापि शेषाणां हेमजं मतम् ॥ ४३ ॥ All clear.

Line 24: [ इति पीठविधिः ] All clear.

Let's check the footnotes at the bottom: Divider line: ──────────────────────────────────────── (१) 'रजतञ्चैव राज्यदम्' इति स्यात् । (२) 'राङ्गं ताम्रमायुःप्रवर्धनम्' इत्याकरे । (३) 'विद्वेष-' इति स्यात् । (४) 'वंशकृल्लिङ्ग-' इति स्यात् । (५) 'रिपु-' इति स्यात् । (६) '-वहम्' इति स्यात् । (७) 'राजतम्' इति स्यात् । रूप—४

Wait, let's verify footnote (२): (२) 'राङ्गं ताम्रमायुःप्रवर्धनम्' इत्याकरे । Yes, perfectly matches!

Wait, let's verify footnote