रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

[ 42 ]

Śl. 9 corresponds to विष्णुधर्मोत्तरम्, ३य-खण्डम्, २१—२३क-श्लोकाः । “श्वेतश्च पद्मवर्णश्च कुसुमोपलसन्निभः ॥ पाण्डुरो मुद्गवर्णश्च कापोतो भृङ्गसन्निभः ॥ २९ ॥ ज्ञेयाः प्रशस्ताः पाषाणाः अष्टावेते न संशयः” ॥ Śl. 15—19a correspond to Śilparatnam (ŚR.), Uttara- bhāga (Part II), Chapt. 4, Śl. 1—8. Śl. १९ क । श्लोकार्धं परित्यक्तमिति मन्ये । तस्य “द्वारं विभज्य दशधा भाग- मेकं परित्यजेत् ।” इत्येवंरूपो हि पाठो भवितुमर्हति । Śl. १९ ख । महाप्रतिमादीनां भूयशः, श्मशाने, चतुष्पथे च पूजाविधिः शास्त्रेषु लौकिकव्यवहाराच्च दृश्यते । कोषेषु च वर्त्मवाचकस्य “पद्या”शब्दस्य सत्त्वात्तथा लिपिशास्त्रानु- रोधात्, “चतसॄणां पद्यानां समाहारः चतुष्पद्यम्” इति पाठः संघटते । तथा शिल्पशास्त्रादौ भूयशः धातूनां विकरण-व्यत्ययदर्शनात् “पूजयेत्” इत्यत्र “पूज्येत्” इति च पाठः सम्भवेत् । तेनास्य श्लोकार्धस्य पाठ एवञ्जातः— “बाणवेदकरान् यावच्चतुष्पद्ये पूज्येत् सुधीः ॥ १९ ॥” ‘महाप्रतिमा’प्रमाणं च शिल्पग्रन्थान्तरे, नेपालदेशादस्मदुपलब्धे ‘आत्रेयतिलके’⁹⁴ एवमुपदिष्टम् :— “महाप्रतिमाविन्यासं प्रवक्ष्याम्यधुना शृणु ॥ दशपञ्चाधिकैर्हस्तैः प्रतिमा कन्यसी स्मृता ॥ द्विगुणा मध्यमा ज्ञेया ज्येष्ठा तु त्रि[गु]णा स्मृता ॥ अतः परन्न कुर्वीत यदि(दी)च्छेत् श्रेयआत्मनः ॥” तथा ‘शुक्रनीतौ’, “क्रूर-ऽसुरी-पैशाचीमूर्त्तिव्यवस्था”ऽपि द्रष्टव्या⁹⁵ ॥ Śl. 26—31. ‘मत्स्यपुराणी’याः, अ० २९९ श्लो० १८—२०, एते । Śl. 36—43. एते, सर्वेऽपि श्लोकाः ‘बृहत्संहिता’तो यथा-यथम् उद्धृताः । बृ० सं० BS. (Bibliotheca Indica) अ० ४६ (लिङ्गवैकृते) श्लो० १—८. Also, herewith compare VD. (Viṣṇudharmottaram) II, Adh. 134, Śl. 5-9, 13,4-5.

94. For detailed information regarding the Ātreya-tilakam see the present writer's Buddha-pratimā-lakṣaṇam. The Sarasvatī Bhavana texts Series No. 48. Benares, 1933. Introduction, pp. 5—8.
95. Unfortunately, this text is not accessible for the present, so quota- tion cannot be given, Śukranīti, Ch. IV, Section 4.

[ 43 ] Śl. 44. मन्येऽत्र, 'वृक्षवैकृतमधिकृत्य किञ्चिदुक्तमासीत् । Cf. VD. II, Adh. 136, Śl. 4, 5 ; 6, 40 etc. ; and BS. Adh. 46, Śl. 25 etc. तथास्य श्लोकस्य प्रथमाद्धेस्य पूरणमेवं भवितुं शक्यते—“स्वदेशध्वंसः स्फोटे भवेत्तथा देवपादपानाम् ॥ ४४ ॥” Śl. 45—47. Compare VD. II, Adhyāya 135, Śl. 1-5, and II, Adh. 144 Śl. 1-2. Śl. 50—57. Cf. also VD. II, Adh. 135, Śl, 13. 'बृहत्संहिता’- मनुसृत्य संशोधनं कार्यमिति पुनः पाठप्रदर्शनेनाऽलम् । एतेऽत्र श्लोकाः अपपाठबहुलाः । 'विशाख’स्तावत् स्कन्दस्यैव चतुर्भेदस्याऽन्यतमः । See VD. III, Adh. 71, Śl. 3. Śl. 58. मन्ये—“वत्से नाऽभिमुखे कुर्याद् यात्रामद्वारे च वास्तुनः ।” इति भवितव्यम् । तथा “गुर्विणीनाम्” इति, 'गृहारम्भे वत्सचक्र'विचारस्योपयोगात् । तथा यात्राकाले, “धेनुर्वत्सप्रयुक्ता”द्विवचनेन धेनुवत्सप्रभृतिदर्शनस्य च माङ्गलिकत्वात् । Compare, also ŚR. II, Adh. I, Śl. 6 ff. तथा वास्तुराजवल्लभे १९शाध्याये “गृहारम्भे वत्सचक्रम् । सौरादिकं त्रितयमस्य शिरःप्रयुक्तं भानां ततो द्वितयमग्रपदे च दक्षे । कुक्षौ चतुष्कमपि दक्षिणगे प्रशस्तं पृष्ठे त्रयं त्रितयमप्यथ पुच्छभागे ॥ २३ ॥ पाश्चात्यपादयुगले द्वितयं द्वयं स्याच्चत्वारि भानि च ततः खलु वामकुक्षौ । द्वे चाग्रवामचरणे द्वितयं च वक्त्रे त्वेवं वदन्ति मुनयः खलु वत्सचक्रम् ॥ २४ ॥ शीर्षस्थिते सुखनिवृत्तिरथाग्रपादे शून्यं च दक्षिणककुक्षिगते धनं स्यात् । पृष्ठे शुभं भयकरं खलु पुच्छगे मे पाश्चात्यपादयुगले विविधा गुणाः स्युः ॥ २५ ॥ दुःखं भयं स्यात्किल वामकुक्षौ भयं विनाशश्च मुखेऽग्रपादे । विद्वद्भिरुवं खलु वास्तुखाते वत्सस्य चक्रेण निरीक्षणीयम् ॥ २६ ॥” Śl. 59b. “विशेषकाश्च” इति भवेत् । द्वितीयोऽध्यायः । ( Chapter II. ) Śl. 1. Cf. Vāsturājavallabha, Adh. 10, Śl. 1 छाया-वा-णू-रेणु-केशाग्र-लिक्षा- यूका प्रोक्ता स्याद्यवस्त्वङ्गुलश्च । छायादिभ्योऽष्टघ्नमानस्य वृद्धिः प्रोक्तो हस्तो जैनसंख्याङ्गुलैश्च ॥ १ ॥

[ 44 ] Śl. 2 corresponds to ŚR. II, Adh. 4, Śl. 51 Śl. 4. “कीर्त्तिमुखं त(ता)लुमुखम्” इत्यपि पाठो भवितुमर्हति। कीर्त्तिमुखं तावत् “नरसिंहमिवापरम्”, व्यात्तमुखोऽलङ्करणविशेषः। तस्योत्पत्तिः प्रयोगश्च शिल्पशास्त्रेष्वनु- सन्धेयः$^{96}$। Śl. 4-13 a. Compare ŚR., Part II, Adh. 4, Śl. 37—50. Śl 7b. “नीला” इति भवितव्यम्, ‘लीले’ति नाम्न्याः देव्याः कुत्रापि अनुपलब्भात्। तथा “पाञ्चरात्रागमे$^{97}$ नीला, श्रीः, पुष्टिश्च” पर-विष्णोः शक्तिरूपेण निर्दिष्टाः। नामैकदेशग्रहणेन यदि च ‘नीला’शब्देन ‘नीलसरस्वतीति नाम्न्याः तारायाः’ ग्रहणं भवेत् तथापि तान्त्रिकदेवतानां नास्ति अत्र प्रसङ्गः। सत्यं ‘बृहद्ब्रह्मसंहिता’यां २य-पादे ४थेऽध्याये १४४—१५५श्लोकेषु ‘लीला’देव्याः(?) प्रसङ्गोऽस्ति। तत्राऽपि ‘लोला’-पदस्य ‘नीला’ इति पाठान्तरं दृश्यते $^{98}$। Śl 9a. “जिनेन्द्राश्च” इति पाठः स्यात्, ‘तकार’-‘नकार’योर्भ्रमसम्भवात्; अत्रैव ग्रन्थे जिनप्रतिमानां च स्थापनविधानात्। ४र्थाध्याये २९-श्लोके द्रष्टव्यम्। तृतीयोऽध्यायः। (Chapter III.) Śl. 1-2 correspond to MM. Adh. 33, śl. 38-40. Śl. 9-17. अथ देवतादृष्टिस्थानम्। Compare MM. Adh. 7, śl. 30ff, पददेवताविन्यासः। “समानि यानि भागानि चतुःषष्टिवदाचरेत्। असमान्यपि सर्वाणि चैकाशीतिपदोक्तवत् ॥ ३० ॥” इत्यारभ्याध्यायान्तरपर्यन्तं द्रष्टव्यम्। 96. O. C. Ganguly : The Kīrtimukham, in the Rūpam (now defunct), No. 1. The Ind. Soc. of Oriental Art, Calcutta. 97. See F. Otto Schrader : Introduction to the Pāñcarātra and the Ahirbudhnya-Saṃhitā. Adyar, 1916, pp. 53—55. 98. बृहद्ब्रह्मसंहिता। नारदपञ्चरात्रान्तर्गता। Ānandāśram Skt. Series, No. 68, 1912. PP. 68—69. तत्रैव १७३-श्लोकः— “गोपायती जनान्वत्सात् प्रपन्नानिव दोषतः। अतो गोपीति विख्याता १लीलाख्या परदेवता ॥” १नीला०।

[ 45 ] Śl. 18b. “वाक्यभेदो न कर्तव्यः” इति मनसि निधायैकवाक्यताञ्च अनुसन्ध्यायैवं संशोधनं कृतम् ॥ १८ ॥ Śl. 24-27. [ देवतास्थापने दिङ्निर्णयः ] Compare Mānasāra, IX, 387 ff. ; also, Vāsturājavallabha, IV, 13. “ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रभास्करगृहाः पूर्वापरास्याः शुभाः प्रोक्तौ सर्वदिशामुखौ शिवजिनौ विष्णुर्विधाता तथा । चामुण्डाग्रहमातरो धनपतिर्द्वैमातुरो भैरवो देवा दक्षिणदिङ्मुखाः कपिवरो नैर्ऋत्यवक्त्रो भवेत् ॥ १३ ॥” Śl. 28. यथाशक्ति पाठशुद्धिः प्रदर्श्यते लिपिशास्त्रादीननुसृत्य । “ज्ञात्वा सर्वं(म)स्थापि येन रीत्या देवा दैत्या मानुषाद्याश्च सर्वे । ह(ह्या)त्मानं व्यापकं सृष्टिकारं स्थापी(पि)-दृष्ट्वा (द्रष्टा)-विश्वकर्मां(र्माणं) श(तं) वन्द्याः ॥ २८ ॥ दृष्टः, आत्मा येन तम् । स्थापी स्थापकः, शिल्पी । द्रष्टा कविः, विश्वकर्मा । हं वन्द्याः वन्दनं कुर्युः । सर्वत्र शिल्पशास्त्रेषु विकरणव्यत्ययः पदव्यत्ययश्च । चतुर्थोऽध्यायः । ( Chapter IV. ) Śl. 1. दृष्टं शिवस्यैव चन्द्रशेखरत्वम् । तथा मन्ये, ग्रन्थमध्ये कुत्र कुत्रचित् ‘द’-कार- ‘र-’कार-योर्भ्रान्तिदर्शनात् , “स्तोकमात्रा संशुद्धि”-रिति न्यायात् , “चारुशेखरः” इति पाठः साधुत्तरः । Śl. 2. सत्यं ‘रूपमण्डने’⁹⁹ ‘प्रभेदेने’ति पाठोऽस्ति । तथापि ग्रन्थकारः यथेच्छं परिवर्तनं कृतवानिति मत्वा ‘प्रभेदोक्त्या’ इति पाठोऽस्माभिरङ्गीक्रियते । Śl. 3-4 correspond to ‘रूपमण्डनम्’— “दक्षिणाधः करात् स्रष्टा जपमालां तथा स्रुचम् । पुस्तं कमण्डलुं धत्ते सकूर्चः कमलासनः ॥” 99. The Rūpamaṇḍanam has been quoted at length by T. A. Gopi- natha Rao : Elements of Hindu Iconography. We have depended chiefly on these quotations, they being authentic and providing another version.

: After रु: There is a letter with े: it has द् and... wait, it looks like द्धे or द्वे. Wait, what about रुद्वहेद्भवः? Wait, look at हे: Does it have an e-matra? Wait, where IS the e-matra? The e-matra is slanted to the left: े. Where is its base? Its base touches the top of... wait! It touches the top of the letter right before द्भवः! Wait! The e-matra is on the letter right before द्भवः! Then what is before THAT? Between रु and that letter: There is a letter! Wait, what is that letter? It has a curve... wait, is it द्? Let's look at: रु + द् + धे + द्भवः -> रुद्धेद्भवः? Or रु + द् + हे + द्भवः -> रुद्हेद्भवः? Wait, look at करतलैरुद्धेद्भवः or करतलैरुद्वहेद्भवः? Let's look at: Letter 1: क Letter 2: र Letter 3: त Letter 4: लै Letter 5: `

[ 47 ] भवन्मूर्त्ति- । (३२) स्रुचं च — होमजकालिकाम् । —भजेत्सा स्यात् पद्म— ॥ (३३) एषा स्याद् — ॥ (३४) — सविता दशमस्मृतः ॥ एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते । अत्र ग्रन्थे ‘विश्वकर्मशास्त्रा’त् कुत्र कुत्रचित्पाठभेदो दृश्यते । तेन अस्माकं मते, (२२श्लोके) सुधा (श्री) तथा (३२) होमज-नीलकम् इति पाठभेदौ भविष्यतः, ‘ल’-कार- ‘न’-कारयोर्भ्रमदर्शनात् । Śl. 38-39. यथाशक्ति श्लोकयोः पाठोद्धारः क्रियते । ‘हेरम्ब(म)तङ्गकृष्णाः ॥ ३८ ॥ श्रीकण्ठसूर्यौ रुद्रस्तथाम्बिका (उ)(त्तर) — । ——ते (द)न्ति विघ्नानि परसंस्था ॥ ३९ ॥’ एते देवाः स्वस्थानस्थाः अभीष्टानि परस्थानस्थाः विघ्नानि प्रयच्छन्ति इत्यर्थः ॥ Śl. 42—46. ‘रूपमण्डन’ात् किञ्चित् परिवर्त्तिताः । (४४श्लोके) तर्जनी द्वौ व(ञ)ानां—— । (४५) तर्जन(ी)द्वौ पद्मानां—चित्रको— । (४६) तर्जनी द्वौ किरणं दण्डमक्षकिरणो भरेत् । इति संशोधनानि क्रियन्ते ‘रूपमण्डन’मनुसृत्य । Śl. 47—57. ‘शिल्परत्ने’ उत्तरभागे २९अध्यायस्यैते १४१क—१९२श्लोकाः । कुत्र कुत्रचित् भेदा अपि दृश्यन्ते । तद्यथा— (४८श्लोके) — पृथुदरीम् । (५०) पुस्तकं— । (५३) ततो — शुक्रश्च— । (५५) सौरिं नील — चतुर्भुजम् । तत्र (४९श्लोके) ‘मेषंगमः’ इति पाठो भवितुमर्हति । Śl. 58. ‘शिल्परत्ने’ उत्तरभागे २९अध्यायस्य १५७श्लोकः । तत्र ‘गृध्राः — कार्या— ।’ इति पाठभेदौ । ‘गृध्राः’ पाठात् ‘ग्रहाः’ साधुतरः । इति नवग्रहाः । Śl. 59—66. ‘रूपमण्डन’ात् कुत्र कुत्र विशेषाः सन्ति । मन्ये, सर्वेऽपि श्लोकाः तस्मादेव उद्धृताः । (६२श्लोके) —— कत्तिकां — । —श्वानारूढं— । (६३) नक्रा— ॥ इति पाठभेदाः प्रधानाः, सर्वत्र कारकव्यत्ययश्च । इति दश दिक्पालाः ।

[ 48 ] पञ्चमोऽध्यायः । (Chapter V. ) Śl. 8—13. Compare Padma-purāṇam, Pātālakhaṇḍa, Adhy. 10, Uttarakhaṇḍa, Adhy. 127; Brahmavaivarta-P., Prakṛti- khaṇḍa, Adhy. 19; Garuḍa-P., Adhy. 45; for descriptions of the Caturviṁśati-mūrtis of Viṣṇu.¹⁰¹ Śl. 18—20. Quoted from Skanda-purāṇam,¹⁰² with minor changes. Śl. 21. Quoted from Brahma-purāṇam,¹⁰² with minor changes. Śl. 22. Quoted from Skanda-purāṇam,¹⁰² with minor changes. Śl. 26. From the Vaiśvānara-saṁhitā, Purāṇasaṁgraha, Nṛsiṁha-purāṇa, Brahmāṇḍa-purāṇa.¹⁰² “शुक्राभश्चातिशोभन इति क्वचित् पाठः । नान्तरीयके संलग्ने ।” Śl. 27. Quoted from Brahmavaivarta-purāṇam.¹⁰² Śl. 28. Quoted from Padma-purāṇam.¹⁰² Śl. 29. Quoted from Brahma-purāṇa ; Brahmāṇḍa-P.¹⁰² “रेखात्रयपरिवृतो देवः पद्मेन लाञ्छितः ।” इति पाठः । Śl. 30-31. “हेमाद्रौ विष्णुप्रोक्तो”¹⁰³ । इति स्तोकमात्रं ग्रन्थान्तरेभ्यो दर्शितम् । मन्ये, आकरग्रन्थानुसन्धानकोविदैः सर्व्वेऽपि श्लोकाः प्राप्स्यन्ते । समयाभावात्, बाहुल्यभिया च, अलमधिकेन । 101. See Rādhākāntadeva's Śabdakalpadruma, under Śālagrāma. 102. See Prāṇatoṣaṇī (PT.), a modern but authoritative Tāntrika Nibandha, by Rāmatoṣaṇa Vidyālaṅkāra under the patronage of Prāṇakṛṣṇa Viśvās of Khaṛdaha, on the Ganges (Bhāgīrathī). Rāmatoṣaṇa was the great-grandson (vṛddha prapautra) of the celebrated Āgamavāgīśa Kṛṣṇānanda, the author of Tantrasāra, one of the best existent Tāntrika Nibandhas, compendiums on Worship and Rituals. See PT., Pañcama- kāṇḍa, Caturtha Pariccheda, Śālagrāmaprakaraṇa, (Vasumatī Ed.), pp. 348—57. 103. See PT., p. 357. “एवमेवात्र वर्णभेदेन पूजने मूर्त्तिविशेष उच्यते हेमाद्रौ विष्णुप्रोक्तौ ।”

[ 49 ] तथा, 'मत्स्य'संबन्धीय-५१श्लोकस्थले 'जनार्दन'संबन्धीय-५२श्लोकपाठे क्रमभङ्गदोषस्य परिहारो भवेत् । Śl. 64, 65, 67, 68. Taken from the VD. III, Ch. 54. Also, compare Hemādri, Dānakhaṇḍam.103A तथा 'विष्णुधर्मोत्तरे' पाठभेदाः ( वि० ध० । ३ख० । अ० ५४ । ) “— मारकत०— — — । — — — — स्ततः॥ ६४ ॥ (२ वि० ध०) — — — —०द्वयविभूषणः। (३ ?) — — — कलापेन विवर्जितः ॥ ६५ ॥ (४क) — पूर्णकुम्भञ्च — — ॥ ( ४ख ) —०द्वये तु — — तथास्य रचिता०— ॥ ६७ ॥ (५क) तथास्य १ भगवान् — — ०धरौ करौ । (५ख) १(यदा इति पाठः । ) [ न कर्तव्यौ कर्तव्यौ देवपादधरौ । ६क ] किञ्चि०— — — — ॥ ६८ ॥ (६ख)” तथा 'हेमाद्रौ दानखण्डे' उद्धृताः पाठाः — “भूम्यजानूर्ध्व जानुश्च — — । प्रभासंस्था तु सौवर्णकलापेन विवर्जितः* ॥ ६५ ॥

• विवर्धितः क्वचित्पाठः । छत्रन्ते — — । विष्णुः पुरश्चैत् कार्योऽसौ द्विभुजो रचिताञ्जलि”रिति पाठः । एवं पाठान् विचार्य (६५श्लोके) “कलापैर्न विवर्जितः” इत्यस्माभिः शुद्धत्वेन परि- कल्पितः । 'पक्षद्वयविभूषितः,—०विभूषणो' वा गरुडः कथं 'कलापेन विवर्जितः' स्यात् । एवं सति च तस्य सौन्दर्यहानिर्भवेत् । न हि गरुडो दुर्दर्शनश्च कदापि, पक्षान्तरेऽसौ भीम- कान्तश्च दृश्यते । एतद्विचार्य्यं, एकवाक्यतां चानुसन्धाय, अस्माकं मते “कलापैर्न विवर्धितः” इति पाठ एव साधुः । तथा “यदास्य — — ( ६८ क )” पाठः साधुः । तदनन्तरं श्लोकार्धः परित्यक्तः—“ [ न कर्तव्यौ कर्तव्यौ देवपादधरौ । ] ।” समीचीन- 103A. Hemādri : Caturvargacintā-maṇi (Bibliotheca Indica), A. S. B, D—7

[ 50 ] मेतत्, यदा गरुडो विष्णुमुद्वहेत् तदा चाऽस्य पादौ ध्रियेतेति । द्विहस्तस्य गरुडस्य युगपत् छत्रकुम्भधारणं विष्णोर्भारवहनं च हस्तसाहाय्यं विनाऽसम्भवात् तेनैवमन्वयो भवितुमर्हति— 'यदास्य पृष्ठे भगवान् भवति, तदा गरुडस्य करौ छत्रकुम्भधरौ न कर्तव्यौ' इति । Śl. 71. Taken probably from ŚR.,¹⁰³ᴮ Part II, Ch. 25, śl. 111, 112a. तत्र पाठभेदाः “—०जिन्युपवीती — कृतकमण्डलुः । — — महोदरः¹⁰³ᶜ ॥ ७१ ॥ पुरुषो वामनाकारस्तथा ( ब्राह्मण-)वटुः महोदरः एव भवति । Śl. 72. 'रूपमण्डने' ¹⁰³ᵃ रामस्य दाशरथेस्तथा बलरामस्य एवं वर्णनं प्राप्यते— 'रामश्शरेषुकृच्छ्यामः ससीरमुसलो बलः ।' तेनाऽस्माकं मते 'राम'स्य श्लोकार्था- दनन्तरं ( ७२श्लोके ) बलरामस्य अनन्तबलरामस्य वा वर्णनमासीत् । तस्य च श्लोकार्थं भ्रमात् परित्यक्तं, मन्ये । बलरामस्यैव आयुधौ सीरमुसलौ । Śl. 72-74. 'शिल्परत्ना'दुद्धृतं¹⁰³ᵇ मन्ये । ŚR. II, Adhy. 25, Śl. 112-115. तत्र पाठभेदाः— (७२) —शोभितम् । (७३) —०फुल्लोचनां । Śl. 76. 'शिल्परत्ने' ¹⁰³ᶜ ७५श्लोकान्त्यानन्तरं श्लोकोऽयं विन्यस्तः । तेन प्रमाणा- न्तरमिदम्, अस्माकं मते स्थानव्यत्यासस्य । ŚR. II, 25, Śl. 116. Śl. 77-80, 82. 'शिल्परत्ना'दुद्धृताः । ŚR. II, 25, Śl. 117-121a. Śl. 83-85. “शिल्परत्नसंयोजिते कस्मिंश्चिद् ग्रन्थे” ¹⁰⁴. तत्र पाठभेदाः— (८३) प्रमत्तवदने०— । (८४) — ०लम्बिनौ — । — वामे शंखं — ॥ (८५)—( गदां रम्यां ) लिखेच्चित्रविशारदः ॥ 103B. Śrī Kumāra : Śilparatnam, Trivandrum Skt. Series, No. XCVIII. Part II. 103C. These quotations are also given in T. A. Gopinatha Rao : op. cit., presumably from another version of ŚR. 103a. See T. A. G. Rao : Op. cit. 103b. Quoted, also, by T. A. G. Rao : Op. cit., apparently from another version of ŚR., which sometimes gives better readings. —०लोचनां should really refer to the Devī, who is astonished, with her Lord's Prowess. Also, in ŚR. 103c. Both, in T. A. G. Rao : Op. cit., and ŚR. 104. Quoted in T. A. G. Rao : Op. cit.

[ 51 ] Śl. 86-90. विष्णुधर्मोत्तरे ३यखण्डे ८१अध्यायादेते ( श्लोकाः, २—७) गृहीताः । तत्र पाठभेदाः— (८६) — शेषपन्नगतल्पगः $^{104a}$ । फणापुञ्ज०—दुन्निरीक्ष्यशिरोधरः $^{104a}$ ॥ (८७ख) विष्णुधर्मोत्तरे ३य-ख० ८१-अ० (३—४) श्लोकयोः पादैकैकं परित्यक्तम् । तद्यथा— (८७) स्वस्त्वलम्ब्युत्सङ्गगतः प्रभो । तथापरश्च कर्तव्यः स्वस्त्वप्रभोः $^{104b}$ । (८८क) एको भुजोऽस्य कर्तव्यस्तत्र जानौ प्रसारितः $^{105a}$ । तथापरश्च — — प्रसाधितः $^{105b}$ । (८९क) तथा चान्यः करः कार्यो देवस्य तु शिरोधरे $^{106a}$ । तथैवान्यः — — ०धरः $^{106b}$ । (८९ख) — तथैवास्यापरो — $^{107a-b}$ । (९०क) सर्वपृथ्वीमये देव्याः प्राग्वत् कार्यः — $^{108a}$ । — पृथ्वीमयो देहः — $^{108b}$ । (९०ख) नाललग्नौ — — — $^{109a-b}$ । Śl. 91-93. ‘रूपमण्डन’द्विशेषो नास्ति । केवलं कुत्र कुत्र कारकव्यत्ययः कृतः । संख्या-क्रमयोर्वा व्यत्ययः दृश्यते । Śl. 94-115. ‘रूपमण्डन’त् कुत्र कुत्र विशेषाः । तेषां च प्रदर्शनं श्रीमद्भिः टीका

[ 52 ] (२क)— —कुण्डलाभ्यामलं०—। 'रूपमण्डने' (२ख) नास्ति । (२ग) सद्योजातं— —०पाणिकम् ॥ २ ॥ Sl. 3—5. 'रूपमण्डने' ¹¹¹ कुत्र कुत्र विशेषः । तद्यथा— (४) जटाचन्द्रधरं कुर्यात्— —। वामदेवं—॥ (५) सर्वोल०—रक्त०—॥ 'रूपमण्डने' प्रथमचतुर्थपादौ न स्तः । Sl. 6—12. 'रूपमण्डने' कुत्र कुत्र भेदः । तद्यथा— ( ६श्लोके )— ०वदनं—। — — ०कुण्डलमण्डिताम् ॥ (७ख) यो वस्ते— गले—०कमालिकाम् ॥ (८ख) पिङ्गाक्षं—॥ (९) —०कः —०कञ्चैव पादस्तस्य नूपुरौ ।—रूपकं कुर्यात्काल०—॥ (१०) — रिपोस्सङ्गं —॥ (११) —च कपालञ्च—पाश एव च ।—०व्यमिदं शस्त्र०—॥ (१२) — परशुः खड्गो दण्डश्चवारिमर्दनः । शस्त्राण्येतानि चत्वारि दक्षिणेपु करेषु च ॥ अस्माकं मते, ( ७म-श्लोके ) 'योऽनिशं,' तथा (१२) 'दण्डं' इत्युचितौ पाठभेदौ । ( ६-श्लोकस्य प्रथमपादे ) छन्दसश्च पातः परिहर्त्तव्यः । Sl. 13, 14. 'रूपमण्डन'श्लोको ¹¹² नास्ति । द्वितीया-स्थलेषु तत्र प्रथमान्तपाठ इति विशेषः । Sl. 15, 16. 'रूपमण्डन'ात् ¹¹³ कुत्र कुत्र भेदोऽस्ति । (१५ख)—मृत्युञ्जयं— ०न्द्रभूषितम् ॥ (१६) —०मक्षमाला च दक्षयोः करयोस्स्मृतः । — —०कां वामे—मुद्राकरद्वयः ॥ Sl. 19. 'रूपमण्डन'ात् ¹¹⁴ किञ्चिन्मात्रं भिन्नः । तद्यथा— (१९) —०र्भुजो —०बाहुः—०पादाक्षपाणिकः । —०हस्तोऽसौ किरणाक्षखिलोचनः ॥ Sl. 20. ‘— ( भक्ष्यन्तं ) मह्वयम् ॥ २०॥’ इति मतेऽस्माकं पाठः कार्यः । Sl. 21, 22. 'रूपमण्डन'ात् ¹¹⁵ कुत्र कुत्र विशेषः । (२१) —०वस्त्र० —कुर्याच्चित्र०—। (२२) खड्गं धनुः शरं खेटं श्रीकण्ठं बिभ्रतं भुजैः ॥ Sl. 25, 26. अस्माभिरनेकानि 'सदाशिव'ध्यानानि समासादितानि ¹¹⁶ । किन्तु ध्यानमेतत् न दृष्टपूर्वमासीत् । अपरध्यानान्यनुसृत्य संशोधनं क्रियते ।

Op. cit., which represents the Rūpamaṇḍana, in another and somewhat different version, apparently. 116. See the present writer's Monograph, Sadāśiva worship in early Bengal: A Study in History, Art and Religion. J. P. A. S. B. (New Series), Vol. XXIX, 1933, No. 1.

॥`).

Wait, look at the second number in line 2: ॥ (२६) —०सूत्रञ्च—। or ॥ (२८) —०सूत्रञ्च—।? Wait, look at that number: Is it (२६) or (२८)? Look at the digit: it is २ then ८! Wait, look at the loop: it starts top-left, curves down to the right. That is an ८! Wait, why does the first number look like २७ or २९? If the second is २८, the first MUST be २७! Wait, could the first be (२७)? Yes! In that font, ७ might look like that.

Let's check line 3: इच्छाज्ञान[क्रिया]क्लृप्तbत्रिनेत्रं cज्ञानतोऽर्णवम् ॥ Notice: इच्छाज्ञान[क्रिया]क्लृप्तbत्रिनेत्रं cज्ञानतोऽर्णवम् ॥ b is a superscript/letter before or after क्लृप्त? It is क्लृप्तbत्रिनेत्रं (letter b is right between क्लृप्त and त्रिनेत्रं). And c is before ज्ञानतोऽर्णवम्: cज्ञानतोऽर्णवम् ॥. And in line 2, a is after शिवाच्छायां: `

[ 54 ] (४२श्लोके) 'तनुञ्चैक-नि०—' (४४) 'ऋ(ज्वा)मुखगतः' 120 । (४६) 'एवंविधोऽयं कर्तव्यः — ०प्रदः ॥' (४८) '(सृ)गालोद्भू' इत्युचिताः पाठाः स्युः । कारकाणां क्रमभङ्गश्च परिहर्तव्यः । Śl. 52, 53 ; 54, 55. 'रूपमण्डने'ऽपि 121 प्रायशः एवंरूपाः सन्ति । टीकाकृद्भिरपपाठाः शोधिताः । Śl. 56, 57. 'विष्णुधर्मोत्तरे' 122 ध्यानमेतत् यथार्थं प्राप्यते । Śl. 58. अत्रापि ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यं वर्त्तते । कृष्णशङ्करयोः संयोगमूर्त्तीनामन्य- त्राऽदर्शनात् । मन्ये, ५८ख-श्लोकार्द्धे 'ज्ञेया द्विजन्मनो बुधैः' ॥ इति पाठो भवेत् । तत्र 'द्विज' इत्यक्षरद्वयं तु निश्चितमेव । Śl. 59, 60. 'शिल्परत्ने' उत्तरभागे, अ० १ श्लो० २० आरभ्य, अनन्तरं, तथा अ० २ श्लो० १३, १४ इत्येते द्रष्टव्याः । Śl. 65, 66. 'शि० र०' उ०, अ० १ श्लो० ४२ आरभ्य अनन्तरं, च द्रष्टव्याः । तत्र 'वीर्यक' इतिनामा कोऽपि वृक्षो नास्ति । 'वीरिः, चीरः, विरश्व' बिल्वान्तरम् आयुर्वेदीय- ( वैद्यक- )निघण्टुषु 123 प्राप्यते । तेनाऽस्माभिः 'वीर्यक'-पाठः प्रामादिको न वा निश्चेतुं नैव शक्यते । अन्यः 'वीरा'-तामलकी-तमालोऽप्यस्ति निघण्टुषु । क्षुपविशेषोऽयं तक्षणकर्मणि अनुपयोगी । Śl. 73a. 'मृत्युञ्जय-विजय[ े ] क्रमात् ।' इति पाठः स्यात् । Śl. 84-86 ; 87-89. 'मयमते' अ० ३३श्लो० ४०—४२, तथा ४३—४५श्लोकाः तुलनीयाः । मन्ये, तस्मादेव ग्रन्थात् एते गृहीताः । तत्र पाठभेदाः— (८४)—शिवायतम् ।— मानानि ॥ (८६) भूतगङ्गाग्नि०— । —सार्वकामिकं— ॥ Śl. 98, 99. 'शि० र०' उ० 124, अ० २ श्लो० ११३—११७क-श्लोकाः ; तथा 'मयमते' अ० ३३-श्लो० ६२ख-६३-श्लोकाः तुलनीयाः । मन्ये, पुस्तकयोरेतयोः श्लोका एते गृहीताः । 'शिल्परत्ने एकोनत्रिंशाध्याये' ( ११३—११७क ) श्लोकानां च उल्लेखो दृश्यते । 120. The ऋजु Ṛju and आमुख Āmukha are the names of स्थान poses and स्थानक postures for images. Cf. Śilparatnam, Bk. 1, Adh. 46, Śl, 61. 'ऋजु स्यात् संमुखं स्थानम्'. 121. T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 122. Ib. : Op. cit. 123. See राजनिघण्टसहितो धन्वन्तरीयनिघण्टुः । आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि, ग्रन्थाङ्क ३३ । शक १८१८ । Also see, वनौषधिदर्पण । अभिनवनिघण्टु । राजवैद्य श्रीविराजाचरण गुप्त काव्यतीर्थ कविभूषणकृत । द्वितीय संस्करण । वङ्गाब्द १३२४ । 124. Also quoted in T. A. Gopinatha Rao : Op. cit., (but) from (a different version of) Śilparatna, Adh. 29.

[ 55 ] Śl. 132-133. 'मत्स्यपुराणे'¹²⁵ᵃ अ० २६२, श्लो० १३-१६क, द्रष्टव्याः । Śl. 134-138. आदर्शपुस्तकं विना यथाशक्ति श्लोकानां पाठशुद्धिः क्रियते, केवलं लिपिशास्त्रं वास्तुशास्त्रं च विचार्य । तद्यथा-- (११६श्लो०) कण[र्णि]कं सार्धद्वयं भागे [भोगे]कञ्चि(कं भि)त्तिका मता । द्विभागं चान्तरपट्टं कपोता विद्धि(द्वि) सार्थकाः ॥ (१३६) अर्धपंचम(चं) ग्रास(साग्र)पट्टि - ॥ (१३७) — ०पट्टि कार्या कर्णके तु भार्ग(ग)[र्ध]कम् । — — ? त[त्] म(स)शङ्किते (संज्ञितम्) ॥ (१३८) कपोत¹²⁵ᵇ स्तावत् तत्पक्षिविशेषाकारोऽलङ्करणभेदः बन्धविशेषो वा । तस्य वर्णन- व्यवहारादयः वास्तुशास्त्रेषु अनुसन्धेयाः । ग्रन्थमध्ये भूयशः 'त'-कार-'न'-कार-'र'-काराणां परस्परभ्रान्तिरेव अस्माकं पाठोद्धारे मानम् । Śl. 141-46. 'मत्स्यपुराणे' अ० २६२, ६-१२ श्लोकेभ्यः उद्धृताः एते । विशेषस्तु अल्प एव । तद्ग्रन्थमवलम्ब्य संशोधनानि क्रियन्ते । तद्यथा— (१४१श्लोके) 'वैरी'पाठः प्रामादिक एव, स्वतो वैरस्यजनकत्वात् । तथा 'मत्स्यपुराणे' वेदी-पाठदर्शनात् 'वेदी'पाठोऽस्माभिरङ्गीक्रियते । '(१४४) रुद्राणीसंतोषप्रिया ।' Śl. 147, 148. 'मत्स्यपुराणे' अ० २६२, १६-१८ श्लोका एते । १९क-श्लोकार्ध- स्तावत् त्यक्तः तद्यथा—'देवस्य यजनार्थन्तु पीठिका दश कीर्त्तिताः' । Śl. 149, 150. तत्रैव ग्रन्थे, १९-२० तथा १३-१६ श्लोका एते । 'मयमत'स्य, च, अ० ३४स्थ२, ३श्लोकौ अत्र स्थित-१४९-श्लोकस्य छायामावहतः । Śl. 151, 152. 'रूपमण्डन'दुद्धृताः किन्तु तस्मात् प्रथमश्लोकार्धः परित्यक्तः । तद्यथा— 'मुखलिङ्गं त्रिवक्तू स्यादेकवक्तू चतुर्मुखम्' । "सन्मुखं चैकवक्तू स्यात् त्रिवक्तू पृष्ठकेन हि । — — ०त्तरे । — —०करालं स्यात्प्राच्यां — ॥ १५१ ॥ — — तत्पुरुषं — । — — ॥ १५२ ॥" Śl. 167b. मन्ये, "वृषभस्य (विभोरन्ते ) लिङ्गे दृष्टिं नियोजयेत्।" इति पाठः कार्यः । 125a. Matsya-purāṇam (Vaṅgavāsī Ed., Cal.). Adh. 262, Śl. 13—16a. 125b. For Kapota, कपोत a kind of pigeon-shaped ornament or moulding used in Architecture, see P. K. Acharya : A Dictionary of Hindu Archi- tecture. s. v.

[ 56 ] Śl. 168. तथा “पादं जानु- - । स्थाननाशं- ॥” इति पाठः कार्यः। Śl. 169. पाठाशुद्धिबहुलस्य श्लोकस्य संशोधनं, प्रतीकस्य वा आदर्शपुस्तकस्य दर्शनं विना सम्यक्तया कर्तुं नैव शक्यते । तथापि केवलं लिपिशास्त्रं विचार्य आद्यद्वितीय- पङ्क्तयोरेवं पाठोद्धारः क्रियते—“धात[r] दिवं प्रति(थोऽ)तः कल्पनेऽस्य रूपं ? तत्पादयुग्ममगमदथां(शो) हरि[हं]रश्च ।” सप्तमोऽध्यायः । (Chapter VII.) अध्यायोऽयमेतस्य ग्रन्थस्य महान् विशेषः । 'जैनहरिवंशा'दौ शासनदेवीप्रभृतीनां वर्णनानि प्राप्यन्ते । तथा 'जेमस् बार्जेस्' ¹²⁶ प्रमुखानां 'युरोपीय'पण्डितानां ग्रन्थ-प्रबन्धेषु जैनमूर्तीनां वर्णनान्युपलभ्यन्ते । तेनालं पिष्टपेषणेन । बाहुल्यभिया च विरम्यते । अष्टमोऽध्यायः । (Chapter VIII.) 'रूपमण्डने'पि ¹²⁷ किञ्चिद्भिन्नमेतद्रूपं ध्यानमस्ति । पादमेकं तस्मात् परित्यक्तं च । [L

[ 57 ] Śl. 36-42a. सर्वेऽपि श्लोकाः ‘मत्स्यपुराणाद् गृहीताः 134a अ० २६०, श्लोकाः ४५ख-५१। तथा ‘शिल्परत्ने’ 134b, उत्तरभागे अ० २५, १२८ख-१३०श्लोकानां कुत्र कुत्रचित् ३६-३८क-श्लोकाः छाया अपि आदधते । ‘मत्स्यपुराण’ात् कुत्र कुत्र पाठभेदाः सन्ति । तद्यथा— ‘(३६) कमलोदरवर्णाभं— ॥ (३७)—दण्डकैश्चीरकैर्युक्तं— । स्थापयेत् स्वेष्टनगरे भुजान् द्वादश कारयेत् ॥ (३८)—खर्वटे— । शक्तिः पाशस्तथा खड्गः— ॥ (३९)—स्यादथ चाभयदो— । — केयूर-कटकोज्ज्वलाः ॥ (४०)—प्रसारिता । (४१)—०वामे स्यात्— । — —०पाशौ—त्वसिः ॥ (४२क) — वापि दक्षिणः स्यात्— ।’ Śl. 43-47b. पञ्चलीलया(जा?) न अस्माभिर्दृष्टपूर्वाः । अत्र, ग्रन्थस्य चान्यद् वैशिष्ट्यम् । ‘बृहद्ब्रह्मसंहितायां’ 135 कानिचिद् वचनानि सन्ति । तत्र ‘ललिता’दिदेवीनाम् उल्लेखः प्राप्यते, न तु तासां नामानि । Śl. 50 ; 52-58. ‘रूपमण्डने’ऽपि 136 सन्ति । Śl. 61-75a. ‘विष्णुधर्मोत्तरे’ 137 यथायतमेव सन्ति । तत्र भेदा अकिञ्चित्करा एव तद्यथा— (६१ख) — षड्भुजा — ॥ (६२) पिङ्गला भूषणोपेता — । — स्रुवं — ॥ (६३क) —कुण्डीं बिभ्रती— । (६४) शुक्लेन्दु०—जूटा शुक्ला—०सुखप्रदा । — वरदा — ॥ (६५क) शूलघण्टा० — । (६६ख) पताका — पात्रं — ॥ (६७) — — घण्टां — कुक्कुटन्तवधः । 134a. Matsya purāṇam, Adh. 260 ( Vaṅgavāsī Ed., Calcutta). 134b. Śilparatnam, TSS. II, Adh. 25. 135. नारदपाञ्चरात्रान्तर्गता बृहद्ब्रह्मसंहिता । पाद० २, अ० ४ । तद्यथा— “योऽहं सा मम लीला तु या लीला सोऽस्म्यहं पुनः । अन्तरं नैव पश्यामि यथा वै शेषशेषिणोः ॥ १५३ ॥ नित्याश्च शक्तयो ह्यस्या ललिताद्याः सुमङ्गलाः । अष्टौ नित्यविहारस्य रसज्ञाः कौतुकोज्ज्वलाः ॥ १५४ ॥” Ānandāśram Skt. Series, No. 68. 136. See T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 137. Quoted in Ib. Op. cit. (१) कमलमिति कां। (२) ‘दधिं— पान—।’। इति ‘श्रीतत्त्वनिधि’पाठः । ‘विष्णुधर्मोत्तर’पाठः । D—8

[ 58 ] ―― तीक्ष्णां ―― ॥ (६८ख) — गदिनी — बिभ्रती चाम्बुज० — ॥ (६९) — ०भ्यान्वामे सा वेयं — । — — महोदरी ॥ (७०ख) — ०भ्यान्वामे ॥ (७१) — — ०त्युद्धृ° — । कलशं ? — ॥ (७२ख) दंष्ट्रोग्रा ――― ॥ (७३);- कवचं शरम् । अङ्कुशं — [ दक्षिणे ] त्वथ — ॥ ―― ०र्दण्डं — चेति । (७४) — सा शिवरूपा च सिंहगा । — वर्त्तुलत्र्यक्षा — ॥ (७५क) — —०न्विता । एतेषां मध्ये ( ६८श्लोके ) चिह्नितपाठावेव समीचीनौ । तथा ( ७२, ७३ )योः चिह्नितपाठाः एवोचिताः । (७३ख) ‘[दक्षे] चाप्यथ’ इत्यपि साधुः पाठोद्धारः । Śl. 76. ‘विकारणम्’ इति पाठं न साधु मन्ये । (विकरालम्) इति भवितुमुचित एव । Śl. 77b, 78. ‘रूपमण्डने’¹³⁸ᵃ एवं पाठोऽस्ति । तद्यथा— “वीरेश्वरश्च — — धनुर्धरः । (77b) वीणाहस्तत्रिशूला ( वीणात्रिशूलहस्तश्च ) (78a) (78b)मातृणामग्रतो भवेत् ॥ मध्ये च मातरः कार्या अन्ते तेषां विनायकः ॥ (78)” ‘मत्स्यपुराणे’¹³⁸b अ० २६१, श्लो० ३८ख—३९ एवंरूपाः श्लोकाः सन्ति । यथा— “विनायकञ्च कुर्वीत मातृणामन्तिके सदा । — — — — जटाधरः ॥ (77b) वीणाहस्तस्त्रिशूली च (78a) (78b)मातृणां — — ॥” ‘अभिलषितार्थचिन्तामणौ’¹³⁸c ३य-प्रकरणे, अ० १, श्लो० ८३७ एवं पाठाः सन्ति । यथा— “वीरेश्वरो विधातव्यो मातृणामग्रतस्सदा । वीणात्रिशूलहस्तश्च वृषारूढो जटाधरः ॥” तत्र ‘वीरेश्वर’स्य कुत्रापि धनुर्बाणधरत्वं न सिध्यति । तथा वीणावादने हस्तद्वयस्यापि उपयोगात् , चतुर्हस्तैर्विशिष्टस्य ‘वीरेश्वर’स्य बाणधारणासम्भवाच्च, अस्माकं मते—‘धनुर्धरः’ ‘बाणं’ इत्यपपाठौ । तेन श्लोकार्धयोः पाठोद्धारस्तु एवं भवेत्— (७७ख) 'वीरेश्वरश्च भगवान् — जटाधरः ॥ (७८क) वीणाहस्तस्त्रिशूलञ्च वरं चैव प्रका(श)येत् ।

138a. See T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 138b. Matsya-purāṇam (Vaṅgavāsī Ed. Cal.). 138c. Abhilaṣitārthacintāmaṇi. MSS. No. 69 (Mysore, 1926). PartI.

[ 59 ] Śl. 79; 80a; 81b. 'रूपमण्डने' 139 वर्तन्ते । तत्र ( ८०क-श्लोके ) 'अक्षाब्जवीणापुस्तकं' इति छन्दोऽनुरोधात् समीचीनः पाठः । Śl. 84b; 85. अक्षपद्मपुस्तकाऽभयाः हि विन्यासभेदैः महालक्ष्मी-महाकाली- महासरस्वतीनामायुधानि । तेन पद्मोत्पलयोरुभयोरेव एकत्र अनुपयोगात् ( ८४ख-श्लोकार्थे ) 'अभयाक्षे' इति पाठो भवितुमुचितः । 'देवीमाहात्म्ये मार्कण्डेयपुराणीये' च देवीत्रयाणां लक्षणानि अनुसन्धेयानि । Śl. 86-89. 'विष्णुधर्मोत्तरे' 140 ३य-खण्डे अ० ७१ श्लोकाः ८-११ प्रायशो यथायथम् उद्धृताः । तत्र पाठभेदाः यथा— “( ८६-श्लोके ) आलीढस्थानसंस्थाना* १ चतुःसिंहे रथे स्थिता ॥—(८७) १ खड्गं चर्म च यादृक्ष* । बाणचापे च कर्तव्ये*— ॥ (८८) स्रुक्स्रुचौ* च तथा कार्यौ — वेदी०—०लु । —०शक्ती च कर्तव्ये— ॥ (८६क) हस्तानां — ०च्छाक्तिकरा करः १ । — महाभाग* — ॥” “ 'विष्णुधर्मोत्तरे'* पाठभेदाः यथा—'(८६ख) —०स्वासनस्था च चतुस्सिंहे— ॥ (८७)—खड्गश्चन्द्रश्च यादव ! । — शङ्खपद्मे — ॥ (८८क) स्रुक्स्रुचौ — तथोदकमण्डलू । (८९ख)—महाभाग ! — ॥” 'नृसिंहप्रासादा'त्पाठभेदाः यथा—'(८६ख) —०स्थानसंस्थाना ॥ (८७क) खड्गं चर्म च सर्वदा । (८८क) तथा दिव्यकमण्डलुः । (८६क) भजेच्छाक्तिकरोऽवरः' । तेन अस्माक मते, पाठभेदान् सम्यक् विचार्य, एते समीचीनाः पाठोद्धारा यथा— '(८७)—खड्गं चर्म — । बाणचापे च कर्तव्ये — ॥ (८८क) स्रुक्स्रुवौ — थोदकमण्डलुः । (८६) हस्तानां — करस्तु — । — महाभाग !— ॥' Śl. 90—94. 'विष्णुधर्मोत्तर'द्गृहीताः 141 किन्त्वन्तराऽन्तरा श्लोकाश्च केचन परित्यक्ताः । यथा— (९०) — चण्डी हेमाभा सा — । त्रिनेत्रा यौवनस्था च — — — चारूपीनपयोधरा ॥ — — — 139. See T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 140. Ibid; Op. cit. *(१) Both, quoted in the same. The VD. is apparently a different version. 141. Quoted by T. A. Gopinatha Rao : Op. cit.

[ ६० ] (९१) — — — —बाहुविंशतिसंयुता । — — शङ्ख —बाणशक्तिपवीनपि ॥ [— — — —] (९२क)— — सा सदा शुभा । [— — — —] [— — — —] [— — — —] (९२ख) —०करस्त्वन्ध० — — ॥ (९३) — — रक्तभ्रू०— । — — — — ॥ (९४) याम्याङ्घ्रयाक्रान्त०— —०ाङ्घ्रयालीढगाष्ठरे । — — ०शस्त्रेयं चाशेषरिपुनाशिनी ॥ Sl. 95—100. 'रूपमण्डन'द्गृहीताः ।¹⁴² किन्त्वन्तराऽन्तरा त्यक्ताः । कुत्र कुत्रचिद् भेदोऽप्यस्ति । तद्यथा— (९५) —०याः प्रतीहाराम्रकथ०— ०क्रमात् । वेतालः करटश्च— — — ॥ (९६) — कङ्कुकश्च — — । दंष्ट्राननविकटास्यास्फुरद्दशनोद्धता ॥ [— — — —] (९७) — चैव खट्वाङ्गमूर्ध्व— । [ ॥ ] — — —०तोऽपसव्ये करटः पुनः ॥ [ । ] (९८) — — ०खेटं च — — । [ ॥ ] वामाप०— — —०नामकः ॥ [ । ] (९९) तर्जनी वज्राङ्कुशे च दण्डं धूम्रक ईरितः । [ ॥ ] —०योगेदं —०त्कङ्कदनामकः ॥ [ । ] (१००) तर्जनी च त्रिशूलं च खट्वाङ्गं दण्ड एव च । [ ॥ ] — नामभेदेन वामे दक्षे त्रिलोचनः (?) ॥ [ । ] [— — — —] 'गोपीनाथ'पादोद्धृतानां 'रूपमण्डनीय'-पाठानां निर्भरयोग्यतया वयं ताननुसरामः । तेनास्मन्मते एवंरूपाः नामभेदाः चण्डीप्रतीहाराणाम्— 142. Quoted by T. A. Gopinatha Rao : Op. cit.

[ ६१ ] (९८ख) वेतालः करटश्चैव पिङ्गाक्षो भृकुटिस्तथा ॥ (९९क) धूम्रकः कङ्कदश्चैव रक्ताक्षश्च सुलोचनः । Śl. 101—106. 'हेमाद्रिव्रतखण्डे'¹⁴³ 'विष्णुधर्मोत्तर'दुद्धृताः । कुत्र कुत्रापि पाठभेदाः सन्ति । केचन श्लोकास्त्यक्ताश्च । तत्र पाठभेदाः— ( १०१क-अर्धश्लोके ) दिव्यरूपाम्बरधरा— । (१०२) पृथक्चतु०— — सिंहासना —। सिंहासनस्थं कर्तव्यं— ॥ ( १०३क )—महाभाग !— सा स्थिता । (१०४) —— तस्याधः— । —०श्रेष्ठ ! —०स्थितम् ॥ (१०५)— —०स्था राजन् — । तस्याश्च द्वौ — द्विज ! ॥ (१०६क) — तत्पृष्ठे कुञ्जरद्वयम् । Śl. 107, 108. 'विश्वकर्मशास्त्रा'त् समुद्धृत इति प्रतीयते । तत्र भेदोऽप्यस्ति । श्लोकार्धं परित्यक्तं च । तद्यथा— (१०७क) कोह्लापुरं विनाप्यत्र —०ोच्यते । (१०८) —०की ततः । वामोर्ध्वे — —॥ [ बिभ्रती मस्तके लिङ्गं पूजनीया विभूतये । ] Śl. 109—117. ध्यानमेतत् प्रायेण 'मत्स्यपुराणीय¹⁴⁵ अ० २६२' 'कात्या- यनी'-ध्यानमनुवर्त्तते । सदृशध्यानानि अन्यत्र च दृश्यन्ते, तद्यथा 'अभिलषितार्थचिन्ता- मणौ'¹⁴⁶ 'मयदीपिकायाम'पि¹⁴⁷ । तेन मूलध्यानस्यास्य सार्वभौमिकता ज्ञायते । पाठभेद- प्रदर्शनं पिष्टपेषणमात्रमिति मत्वा तस्मात् विरमामः । केवलं ( १०९ख-श्लोकार्धोक्तस्य ) 'त्रयाणामपि देवानामनुकारानुकारिणी' इति विशेषणं, 'अभिलषितार्थचिन्तामणौ' धृतं 'शिवनारायणात्मिका'-विशेषणं च मनसि आकारयतीति प्रदर्शयामः । Śl. 118. 'हस्तक'-शब्दस्यार्थस्तावत् पारिभाषिकः । 'करणं' 'मुद्रा' वाऽस्य समानार्थकशब्दौ । विनियोगश्च 'हस्तका'नामभिनये । तेन 'मस्तके'ति पाठो न कदापि अनुमोदनीयः । 143. Hemādri : Caturvargacintā-maṇi (Ed. Bibliotheca Indica). 144. See T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 145. Matsya-purāṇam. Adh. 262. (Vaṅgavāsī Ed., Cal.). 146. Abhilaṣitārthacintāmaṇi. MSS. No. 69 (Mysore, 1926). Prakara- ṇam 3, Adh. 1, śl. 803—810. 147. T. A. Gopinatha Rao : Op. cit.