रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

[ 51 ] Śl. 86-90. विष्णुधर्मोत्तरे ३यखण्डे ८१अध्यायादेते ( श्लोकाः, २—७) गृहीताः । तत्र पाठभेदाः— (८६) — शेषपन्नगतल्पगः $^{104a}$ । फणापुञ्ज०—दुन्निरीक्ष्यशिरोधरः $^{104a}$ ॥ (८७ख) विष्णुधर्मोत्तरे ३य-ख० ८१-अ० (३—४) श्लोकयोः पादैकैकं परित्यक्तम् । तद्यथा— (८७) स्वस्त्वलम्ब्युत्सङ्गगतः प्रभो । तथापरश्च कर्तव्यः स्वस्त्वप्रभोः $^{104b}$ । (८८क) एको भुजोऽस्य कर्तव्यस्तत्र जानौ प्रसारितः $^{105a}$ । तथापरश्च — — प्रसाधितः $^{105b}$ । (८९क) तथा चान्यः करः कार्यो देवस्य तु शिरोधरे $^{106a}$ । तथैवान्यः — — ०धरः $^{106b}$ । (८९ख) — तथैवास्यापरो — $^{107a-b}$ । (९०क) सर्वपृथ्वीमये देव्याः प्राग्वत् कार्यः — $^{108a}$ । — पृथ्वीमयो देहः — $^{108b}$ । (९०ख) नाललग्नौ — — — $^{109a-b}$ । Śl. 91-93. ‘रूपमण्डन’द्विशेषो नास्ति । केवलं कुत्र कुत्र कारकव्यत्ययः कृतः । संख्या-क्रमयोर्वा व्यत्ययः दृश्यते । Śl. 94-115. ‘रूपमण्डन’त् कुत्र कुत्र विशेषाः । तेषां च प्रदर्शनं श्रीमद्भिः टीका

[ 52 ] (२क)— —कुण्डलाभ्यामलं०—। 'रूपमण्डने' (२ख) नास्ति । (२ग) सद्योजातं— —०पाणिकम् ॥ २ ॥ Sl. 3—5. 'रूपमण्डने' ¹¹¹ कुत्र कुत्र विशेषः । तद्यथा— (४) जटाचन्द्रधरं कुर्यात्— —। वामदेवं—॥ (५) सर्वोल०—रक्त०—॥ 'रूपमण्डने' प्रथमचतुर्थपादौ न स्तः । Sl. 6—12. 'रूपमण्डने' कुत्र कुत्र भेदः । तद्यथा— ( ६श्लोके )— ०वदनं—। — — ०कुण्डलमण्डिताम् ॥ (७ख) यो वस्ते— गले—०कमालिकाम् ॥ (८ख) पिङ्गाक्षं—॥ (९) —०कः —०कञ्चैव पादस्तस्य नूपुरौ ।—रूपकं कुर्यात्काल०—॥ (१०) — रिपोस्सङ्गं —॥ (११) —च कपालञ्च—पाश एव च ।—०व्यमिदं शस्त्र०—॥ (१२) — परशुः खड्गो दण्डश्चवारिमर्दनः । शस्त्राण्येतानि चत्वारि दक्षिणेपु करेषु च ॥ अस्माकं मते, ( ७म-श्लोके ) 'योऽनिशं,' तथा (१२) 'दण्डं' इत्युचितौ पाठभेदौ । ( ६-श्लोकस्य प्रथमपादे ) छन्दसश्च पातः परिहर्त्तव्यः । Sl. 13, 14. 'रूपमण्डन'श्लोको ¹¹² नास्ति । द्वितीया-स्थलेषु तत्र प्रथमान्तपाठ इति विशेषः । Sl. 15, 16. 'रूपमण्डन'ात् ¹¹³ कुत्र कुत्र भेदोऽस्ति । (१५ख)—मृत्युञ्जयं— ०न्द्रभूषितम् ॥ (१६) —०मक्षमाला च दक्षयोः करयोस्स्मृतः । — —०कां वामे—मुद्राकरद्वयः ॥ Sl. 19. 'रूपमण्डन'ात् ¹¹⁴ किञ्चिन्मात्रं भिन्नः । तद्यथा— (१९) —०र्भुजो —०बाहुः—०पादाक्षपाणिकः । —०हस्तोऽसौ किरणाक्षखिलोचनः ॥ Sl. 20. ‘— ( भक्ष्यन्तं ) मह्वयम् ॥ २०॥’ इति मतेऽस्माकं पाठः कार्यः । Sl. 21, 22. 'रूपमण्डन'ात् ¹¹⁵ कुत्र कुत्र विशेषः । (२१) —०वस्त्र० —कुर्याच्चित्र०—। (२२) खड्गं धनुः शरं खेटं श्रीकण्ठं बिभ्रतं भुजैः ॥ Sl. 25, 26. अस्माभिरनेकानि 'सदाशिव'ध्यानानि समासादितानि ¹¹⁶ । किन्तु ध्यानमेतत् न दृष्टपूर्वमासीत् । अपरध्यानान्यनुसृत्य संशोधनं क्रियते ।

Op. cit., which represents the Rūpamaṇḍana, in another and somewhat different version, apparently. 116. See the present writer's Monograph, Sadāśiva worship in early Bengal: A Study in History, Art and Religion. J. P. A. S. B. (New Series), Vol. XXIX, 1933, No. 1.

॥`).

Wait, look at the second number in line 2: ॥ (२६) —०सूत्रञ्च—। or ॥ (२८) —०सूत्रञ्च—।? Wait, look at that number: Is it (२६) or (२८)? Look at the digit: it is २ then ८! Wait, look at the loop: it starts top-left, curves down to the right. That is an ८! Wait, why does the first number look like २७ or २९? If the second is २८, the first MUST be २७! Wait, could the first be (२७)? Yes! In that font, ७ might look like that.

Let's check line 3: इच्छाज्ञान[क्रिया]क्लृप्तbत्रिनेत्रं cज्ञानतोऽर्णवम् ॥ Notice: इच्छाज्ञान[क्रिया]क्लृप्तbत्रिनेत्रं cज्ञानतोऽर्णवम् ॥ b is a superscript/letter before or after क्लृप्त? It is क्लृप्तbत्रिनेत्रं (letter b is right between क्लृप्त and त्रिनेत्रं). And c is before ज्ञानतोऽर्णवम्: cज्ञानतोऽर्णवम् ॥. And in line 2, a is after शिवाच्छायां: `

[ 54 ] (४२श्लोके) 'तनुञ्चैक-नि०—' (४४) 'ऋ(ज्वा)मुखगतः' 120 । (४६) 'एवंविधोऽयं कर्तव्यः — ०प्रदः ॥' (४८) '(सृ)गालोद्भू' इत्युचिताः पाठाः स्युः । कारकाणां क्रमभङ्गश्च परिहर्तव्यः । Śl. 52, 53 ; 54, 55. 'रूपमण्डने'ऽपि 121 प्रायशः एवंरूपाः सन्ति । टीकाकृद्भिरपपाठाः शोधिताः । Śl. 56, 57. 'विष्णुधर्मोत्तरे' 122 ध्यानमेतत् यथार्थं प्राप्यते । Śl. 58. अत्रापि ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यं वर्त्तते । कृष्णशङ्करयोः संयोगमूर्त्तीनामन्य- त्राऽदर्शनात् । मन्ये, ५८ख-श्लोकार्द्धे 'ज्ञेया द्विजन्मनो बुधैः' ॥ इति पाठो भवेत् । तत्र 'द्विज' इत्यक्षरद्वयं तु निश्चितमेव । Śl. 59, 60. 'शिल्परत्ने' उत्तरभागे, अ० १ श्लो० २० आरभ्य, अनन्तरं, तथा अ० २ श्लो० १३, १४ इत्येते द्रष्टव्याः । Śl. 65, 66. 'शि० र०' उ०, अ० १ श्लो० ४२ आरभ्य अनन्तरं, च द्रष्टव्याः । तत्र 'वीर्यक' इतिनामा कोऽपि वृक्षो नास्ति । 'वीरिः, चीरः, विरश्व' बिल्वान्तरम् आयुर्वेदीय- ( वैद्यक- )निघण्टुषु 123 प्राप्यते । तेनाऽस्माभिः 'वीर्यक'-पाठः प्रामादिको न वा निश्चेतुं नैव शक्यते । अन्यः 'वीरा'-तामलकी-तमालोऽप्यस्ति निघण्टुषु । क्षुपविशेषोऽयं तक्षणकर्मणि अनुपयोगी । Śl. 73a. 'मृत्युञ्जय-विजय[ े ] क्रमात् ।' इति पाठः स्यात् । Śl. 84-86 ; 87-89. 'मयमते' अ० ३३श्लो० ४०—४२, तथा ४३—४५श्लोकाः तुलनीयाः । मन्ये, तस्मादेव ग्रन्थात् एते गृहीताः । तत्र पाठभेदाः— (८४)—शिवायतम् ।— मानानि ॥ (८६) भूतगङ्गाग्नि०— । —सार्वकामिकं— ॥ Śl. 98, 99. 'शि० र०' उ० 124, अ० २ श्लो० ११३—११७क-श्लोकाः ; तथा 'मयमते' अ० ३३-श्लो० ६२ख-६३-श्लोकाः तुलनीयाः । मन्ये, पुस्तकयोरेतयोः श्लोका एते गृहीताः । 'शिल्परत्ने एकोनत्रिंशाध्याये' ( ११३—११७क ) श्लोकानां च उल्लेखो दृश्यते । 120. The ऋजु Ṛju and आमुख Āmukha are the names of स्थान poses and स्थानक postures for images. Cf. Śilparatnam, Bk. 1, Adh. 46, Śl, 61. 'ऋजु स्यात् संमुखं स्थानम्'. 121. T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 122. Ib. : Op. cit. 123. See राजनिघण्टसहितो धन्वन्तरीयनिघण्टुः । आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि, ग्रन्थाङ्क ३३ । शक १८१८ । Also see, वनौषधिदर्पण । अभिनवनिघण्टु । राजवैद्य श्रीविराजाचरण गुप्त काव्यतीर्थ कविभूषणकृत । द्वितीय संस्करण । वङ्गाब्द १३२४ । 124. Also quoted in T. A. Gopinatha Rao : Op. cit., (but) from (a different version of) Śilparatna, Adh. 29.

[ 55 ] Śl. 132-133. 'मत्स्यपुराणे'¹²⁵ᵃ अ० २६२, श्लो० १३-१६क, द्रष्टव्याः । Śl. 134-138. आदर्शपुस्तकं विना यथाशक्ति श्लोकानां पाठशुद्धिः क्रियते, केवलं लिपिशास्त्रं वास्तुशास्त्रं च विचार्य । तद्यथा-- (११६श्लो०) कण[र्णि]कं सार्धद्वयं भागे [भोगे]कञ्चि(कं भि)त्तिका मता । द्विभागं चान्तरपट्टं कपोता विद्धि(द्वि) सार्थकाः ॥ (१३६) अर्धपंचम(चं) ग्रास(साग्र)पट्टि - ॥ (१३७) — ०पट्टि कार्या कर्णके तु भार्ग(ग)[र्ध]कम् । — — ? त[त्] म(स)शङ्किते (संज्ञितम्) ॥ (१३८) कपोत¹²⁵ᵇ स्तावत् तत्पक्षिविशेषाकारोऽलङ्करणभेदः बन्धविशेषो वा । तस्य वर्णन- व्यवहारादयः वास्तुशास्त्रेषु अनुसन्धेयाः । ग्रन्थमध्ये भूयशः 'त'-कार-'न'-कार-'र'-काराणां परस्परभ्रान्तिरेव अस्माकं पाठोद्धारे मानम् । Śl. 141-46. 'मत्स्यपुराणे' अ० २६२, ६-१२ श्लोकेभ्यः उद्धृताः एते । विशेषस्तु अल्प एव । तद्ग्रन्थमवलम्ब्य संशोधनानि क्रियन्ते । तद्यथा— (१४१श्लोके) 'वैरी'पाठः प्रामादिक एव, स्वतो वैरस्यजनकत्वात् । तथा 'मत्स्यपुराणे' वेदी-पाठदर्शनात् 'वेदी'पाठोऽस्माभिरङ्गीक्रियते । '(१४४) रुद्राणीसंतोषप्रिया ।' Śl. 147, 148. 'मत्स्यपुराणे' अ० २६२, १६-१८ श्लोका एते । १९क-श्लोकार्ध- स्तावत् त्यक्तः तद्यथा—'देवस्य यजनार्थन्तु पीठिका दश कीर्त्तिताः' । Śl. 149, 150. तत्रैव ग्रन्थे, १९-२० तथा १३-१६ श्लोका एते । 'मयमत'स्य, च, अ० ३४स्थ२, ३श्लोकौ अत्र स्थित-१४९-श्लोकस्य छायामावहतः । Śl. 151, 152. 'रूपमण्डन'दुद्धृताः किन्तु तस्मात् प्रथमश्लोकार्धः परित्यक्तः । तद्यथा— 'मुखलिङ्गं त्रिवक्तू स्यादेकवक्तू चतुर्मुखम्' । "सन्मुखं चैकवक्तू स्यात् त्रिवक्तू पृष्ठकेन हि । — — ०त्तरे । — —०करालं स्यात्प्राच्यां — ॥ १५१ ॥ — — तत्पुरुषं — । — — ॥ १५२ ॥" Śl. 167b. मन्ये, "वृषभस्य (विभोरन्ते ) लिङ्गे दृष्टिं नियोजयेत्।" इति पाठः कार्यः । 125a. Matsya-purāṇam (Vaṅgavāsī Ed., Cal.). Adh. 262, Śl. 13—16a. 125b. For Kapota, कपोत a kind of pigeon-shaped ornament or moulding used in Architecture, see P. K. Acharya : A Dictionary of Hindu Archi- tecture. s. v.

[ 56 ] Śl. 168. तथा “पादं जानु- - । स्थाननाशं- ॥” इति पाठः कार्यः। Śl. 169. पाठाशुद्धिबहुलस्य श्लोकस्य संशोधनं, प्रतीकस्य वा आदर्शपुस्तकस्य दर्शनं विना सम्यक्तया कर्तुं नैव शक्यते । तथापि केवलं लिपिशास्त्रं विचार्य आद्यद्वितीय- पङ्क्तयोरेवं पाठोद्धारः क्रियते—“धात[r] दिवं प्रति(थोऽ)तः कल्पनेऽस्य रूपं ? तत्पादयुग्ममगमदथां(शो) हरि[हं]रश्च ।” सप्तमोऽध्यायः । (Chapter VII.) अध्यायोऽयमेतस्य ग्रन्थस्य महान् विशेषः । 'जैनहरिवंशा'दौ शासनदेवीप्रभृतीनां वर्णनानि प्राप्यन्ते । तथा 'जेमस् बार्जेस्' ¹²⁶ प्रमुखानां 'युरोपीय'पण्डितानां ग्रन्थ-प्रबन्धेषु जैनमूर्तीनां वर्णनान्युपलभ्यन्ते । तेनालं पिष्टपेषणेन । बाहुल्यभिया च विरम्यते । अष्टमोऽध्यायः । (Chapter VIII.) 'रूपमण्डने'पि ¹²⁷ किञ्चिद्भिन्नमेतद्रूपं ध्यानमस्ति । पादमेकं तस्मात् परित्यक्तं च । [L

[ 57 ] Śl. 36-42a. सर्वेऽपि श्लोकाः ‘मत्स्यपुराणाद् गृहीताः 134a अ० २६०, श्लोकाः ४५ख-५१। तथा ‘शिल्परत्ने’ 134b, उत्तरभागे अ० २५, १२८ख-१३०श्लोकानां कुत्र कुत्रचित् ३६-३८क-श्लोकाः छाया अपि आदधते । ‘मत्स्यपुराण’ात् कुत्र कुत्र पाठभेदाः सन्ति । तद्यथा— ‘(३६) कमलोदरवर्णाभं— ॥ (३७)—दण्डकैश्चीरकैर्युक्तं— । स्थापयेत् स्वेष्टनगरे भुजान् द्वादश कारयेत् ॥ (३८)—खर्वटे— । शक्तिः पाशस्तथा खड्गः— ॥ (३९)—स्यादथ चाभयदो— । — केयूर-कटकोज्ज्वलाः ॥ (४०)—प्रसारिता । (४१)—०वामे स्यात्— । — —०पाशौ—त्वसिः ॥ (४२क) — वापि दक्षिणः स्यात्— ।’ Śl. 43-47b. पञ्चलीलया(जा?) न अस्माभिर्दृष्टपूर्वाः । अत्र, ग्रन्थस्य चान्यद् वैशिष्ट्यम् । ‘बृहद्ब्रह्मसंहितायां’ 135 कानिचिद् वचनानि सन्ति । तत्र ‘ललिता’दिदेवीनाम् उल्लेखः प्राप्यते, न तु तासां नामानि । Śl. 50 ; 52-58. ‘रूपमण्डने’ऽपि 136 सन्ति । Śl. 61-75a. ‘विष्णुधर्मोत्तरे’ 137 यथायतमेव सन्ति । तत्र भेदा अकिञ्चित्करा एव तद्यथा— (६१ख) — षड्भुजा — ॥ (६२) पिङ्गला भूषणोपेता — । — स्रुवं — ॥ (६३क) —कुण्डीं बिभ्रती— । (६४) शुक्लेन्दु०—जूटा शुक्ला—०सुखप्रदा । — वरदा — ॥ (६५क) शूलघण्टा० — । (६६ख) पताका — पात्रं — ॥ (६७) — — घण्टां — कुक्कुटन्तवधः । 134a. Matsya purāṇam, Adh. 260 ( Vaṅgavāsī Ed., Calcutta). 134b. Śilparatnam, TSS. II, Adh. 25. 135. नारदपाञ्चरात्रान्तर्गता बृहद्ब्रह्मसंहिता । पाद० २, अ० ४ । तद्यथा— “योऽहं सा मम लीला तु या लीला सोऽस्म्यहं पुनः । अन्तरं नैव पश्यामि यथा वै शेषशेषिणोः ॥ १५३ ॥ नित्याश्च शक्तयो ह्यस्या ललिताद्याः सुमङ्गलाः । अष्टौ नित्यविहारस्य रसज्ञाः कौतुकोज्ज्वलाः ॥ १५४ ॥” Ānandāśram Skt. Series, No. 68. 136. See T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 137. Quoted in Ib. Op. cit. (१) कमलमिति कां। (२) ‘दधिं— पान—।’। इति ‘श्रीतत्त्वनिधि’पाठः । ‘विष्णुधर्मोत्तर’पाठः । D—8

[ 58 ] ―― तीक्ष्णां ―― ॥ (६८ख) — गदिनी — बिभ्रती चाम्बुज० — ॥ (६९) — ०भ्यान्वामे सा वेयं — । — — महोदरी ॥ (७०ख) — ०भ्यान्वामे ॥ (७१) — — ०त्युद्धृ° — । कलशं ? — ॥ (७२ख) दंष्ट्रोग्रा ――― ॥ (७३);- कवचं शरम् । अङ्कुशं — [ दक्षिणे ] त्वथ — ॥ ―― ०र्दण्डं — चेति । (७४) — सा शिवरूपा च सिंहगा । — वर्त्तुलत्र्यक्षा — ॥ (७५क) — —०न्विता । एतेषां मध्ये ( ६८श्लोके ) चिह्नितपाठावेव समीचीनौ । तथा ( ७२, ७३ )योः चिह्नितपाठाः एवोचिताः । (७३ख) ‘[दक्षे] चाप्यथ’ इत्यपि साधुः पाठोद्धारः । Śl. 76. ‘विकारणम्’ इति पाठं न साधु मन्ये । (विकरालम्) इति भवितुमुचित एव । Śl. 77b, 78. ‘रूपमण्डने’¹³⁸ᵃ एवं पाठोऽस्ति । तद्यथा— “वीरेश्वरश्च — — धनुर्धरः । (77b) वीणाहस्तत्रिशूला ( वीणात्रिशूलहस्तश्च ) (78a) (78b)मातृणामग्रतो भवेत् ॥ मध्ये च मातरः कार्या अन्ते तेषां विनायकः ॥ (78)” ‘मत्स्यपुराणे’¹³⁸b अ० २६१, श्लो० ३८ख—३९ एवंरूपाः श्लोकाः सन्ति । यथा— “विनायकञ्च कुर्वीत मातृणामन्तिके सदा । — — — — जटाधरः ॥ (77b) वीणाहस्तस्त्रिशूली च (78a) (78b)मातृणां — — ॥” ‘अभिलषितार्थचिन्तामणौ’¹³⁸c ३य-प्रकरणे, अ० १, श्लो० ८३७ एवं पाठाः सन्ति । यथा— “वीरेश्वरो विधातव्यो मातृणामग्रतस्सदा । वीणात्रिशूलहस्तश्च वृषारूढो जटाधरः ॥” तत्र ‘वीरेश्वर’स्य कुत्रापि धनुर्बाणधरत्वं न सिध्यति । तथा वीणावादने हस्तद्वयस्यापि उपयोगात् , चतुर्हस्तैर्विशिष्टस्य ‘वीरेश्वर’स्य बाणधारणासम्भवाच्च, अस्माकं मते—‘धनुर्धरः’ ‘बाणं’ इत्यपपाठौ । तेन श्लोकार्धयोः पाठोद्धारस्तु एवं भवेत्— (७७ख) 'वीरेश्वरश्च भगवान् — जटाधरः ॥ (७८क) वीणाहस्तस्त्रिशूलञ्च वरं चैव प्रका(श)येत् ।

138a. See T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 138b. Matsya-purāṇam (Vaṅgavāsī Ed. Cal.). 138c. Abhilaṣitārthacintāmaṇi. MSS. No. 69 (Mysore, 1926). PartI.

[ 59 ] Śl. 79; 80a; 81b. 'रूपमण्डने' 139 वर्तन्ते । तत्र ( ८०क-श्लोके ) 'अक्षाब्जवीणापुस्तकं' इति छन्दोऽनुरोधात् समीचीनः पाठः । Śl. 84b; 85. अक्षपद्मपुस्तकाऽभयाः हि विन्यासभेदैः महालक्ष्मी-महाकाली- महासरस्वतीनामायुधानि । तेन पद्मोत्पलयोरुभयोरेव एकत्र अनुपयोगात् ( ८४ख-श्लोकार्थे ) 'अभयाक्षे' इति पाठो भवितुमुचितः । 'देवीमाहात्म्ये मार्कण्डेयपुराणीये' च देवीत्रयाणां लक्षणानि अनुसन्धेयानि । Śl. 86-89. 'विष्णुधर्मोत्तरे' 140 ३य-खण्डे अ० ७१ श्लोकाः ८-११ प्रायशो यथायथम् उद्धृताः । तत्र पाठभेदाः यथा— “( ८६-श्लोके ) आलीढस्थानसंस्थाना* १ चतुःसिंहे रथे स्थिता ॥—(८७) १ खड्गं चर्म च यादृक्ष* । बाणचापे च कर्तव्ये*— ॥ (८८) स्रुक्स्रुचौ* च तथा कार्यौ — वेदी०—०लु । —०शक्ती च कर्तव्ये— ॥ (८६क) हस्तानां — ०च्छाक्तिकरा करः १ । — महाभाग* — ॥” “ 'विष्णुधर्मोत्तरे'* पाठभेदाः यथा—'(८६ख) —०स्वासनस्था च चतुस्सिंहे— ॥ (८७)—खड्गश्चन्द्रश्च यादव ! । — शङ्खपद्मे — ॥ (८८क) स्रुक्स्रुचौ — तथोदकमण्डलू । (८९ख)—महाभाग ! — ॥” 'नृसिंहप्रासादा'त्पाठभेदाः यथा—'(८६ख) —०स्थानसंस्थाना ॥ (८७क) खड्गं चर्म च सर्वदा । (८८क) तथा दिव्यकमण्डलुः । (८६क) भजेच्छाक्तिकरोऽवरः' । तेन अस्माक मते, पाठभेदान् सम्यक् विचार्य, एते समीचीनाः पाठोद्धारा यथा— '(८७)—खड्गं चर्म — । बाणचापे च कर्तव्ये — ॥ (८८क) स्रुक्स्रुवौ — थोदकमण्डलुः । (८६) हस्तानां — करस्तु — । — महाभाग !— ॥' Śl. 90—94. 'विष्णुधर्मोत्तर'द्गृहीताः 141 किन्त्वन्तराऽन्तरा श्लोकाश्च केचन परित्यक्ताः । यथा— (९०) — चण्डी हेमाभा सा — । त्रिनेत्रा यौवनस्था च — — — चारूपीनपयोधरा ॥ — — — 139. See T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 140. Ibid; Op. cit. *(१) Both, quoted in the same. The VD. is apparently a different version. 141. Quoted by T. A. Gopinatha Rao : Op. cit.

[ ६० ] (९१) — — — —बाहुविंशतिसंयुता । — — शङ्ख —बाणशक्तिपवीनपि ॥ [— — — —] (९२क)— — सा सदा शुभा । [— — — —] [— — — —] [— — — —] (९२ख) —०करस्त्वन्ध० — — ॥ (९३) — — रक्तभ्रू०— । — — — — ॥ (९४) याम्याङ्घ्रयाक्रान्त०— —०ाङ्घ्रयालीढगाष्ठरे । — — ०शस्त्रेयं चाशेषरिपुनाशिनी ॥ Sl. 95—100. 'रूपमण्डन'द्गृहीताः ।¹⁴² किन्त्वन्तराऽन्तरा त्यक्ताः । कुत्र कुत्रचिद् भेदोऽप्यस्ति । तद्यथा— (९५) —०याः प्रतीहाराम्रकथ०— ०क्रमात् । वेतालः करटश्च— — — ॥ (९६) — कङ्कुकश्च — — । दंष्ट्राननविकटास्यास्फुरद्दशनोद्धता ॥ [— — — —] (९७) — चैव खट्वाङ्गमूर्ध्व— । [ ॥ ] — — —०तोऽपसव्ये करटः पुनः ॥ [ । ] (९८) — — ०खेटं च — — । [ ॥ ] वामाप०— — —०नामकः ॥ [ । ] (९९) तर्जनी वज्राङ्कुशे च दण्डं धूम्रक ईरितः । [ ॥ ] —०योगेदं —०त्कङ्कदनामकः ॥ [ । ] (१००) तर्जनी च त्रिशूलं च खट्वाङ्गं दण्ड एव च । [ ॥ ] — नामभेदेन वामे दक्षे त्रिलोचनः (?) ॥ [ । ] [— — — —] 'गोपीनाथ'पादोद्धृतानां 'रूपमण्डनीय'-पाठानां निर्भरयोग्यतया वयं ताननुसरामः । तेनास्मन्मते एवंरूपाः नामभेदाः चण्डीप्रतीहाराणाम्— 142. Quoted by T. A. Gopinatha Rao : Op. cit.

[ ६१ ] (९८ख) वेतालः करटश्चैव पिङ्गाक्षो भृकुटिस्तथा ॥ (९९क) धूम्रकः कङ्कदश्चैव रक्ताक्षश्च सुलोचनः । Śl. 101—106. 'हेमाद्रिव्रतखण्डे'¹⁴³ 'विष्णुधर्मोत्तर'दुद्धृताः । कुत्र कुत्रापि पाठभेदाः सन्ति । केचन श्लोकास्त्यक्ताश्च । तत्र पाठभेदाः— ( १०१क-अर्धश्लोके ) दिव्यरूपाम्बरधरा— । (१०२) पृथक्चतु०— — सिंहासना —। सिंहासनस्थं कर्तव्यं— ॥ ( १०३क )—महाभाग !— सा स्थिता । (१०४) —— तस्याधः— । —०श्रेष्ठ ! —०स्थितम् ॥ (१०५)— —०स्था राजन् — । तस्याश्च द्वौ — द्विज ! ॥ (१०६क) — तत्पृष्ठे कुञ्जरद्वयम् । Śl. 107, 108. 'विश्वकर्मशास्त्रा'त् समुद्धृत इति प्रतीयते । तत्र भेदोऽप्यस्ति । श्लोकार्धं परित्यक्तं च । तद्यथा— (१०७क) कोह्लापुरं विनाप्यत्र —०ोच्यते । (१०८) —०की ततः । वामोर्ध्वे — —॥ [ बिभ्रती मस्तके लिङ्गं पूजनीया विभूतये । ] Śl. 109—117. ध्यानमेतत् प्रायेण 'मत्स्यपुराणीय¹⁴⁵ अ० २६२' 'कात्या- यनी'-ध्यानमनुवर्त्तते । सदृशध्यानानि अन्यत्र च दृश्यन्ते, तद्यथा 'अभिलषितार्थचिन्ता- मणौ'¹⁴⁶ 'मयदीपिकायाम'पि¹⁴⁷ । तेन मूलध्यानस्यास्य सार्वभौमिकता ज्ञायते । पाठभेद- प्रदर्शनं पिष्टपेषणमात्रमिति मत्वा तस्मात् विरमामः । केवलं ( १०९ख-श्लोकार्धोक्तस्य ) 'त्रयाणामपि देवानामनुकारानुकारिणी' इति विशेषणं, 'अभिलषितार्थचिन्तामणौ' धृतं 'शिवनारायणात्मिका'-विशेषणं च मनसि आकारयतीति प्रदर्शयामः । Śl. 118. 'हस्तक'-शब्दस्यार्थस्तावत् पारिभाषिकः । 'करणं' 'मुद्रा' वाऽस्य समानार्थकशब्दौ । विनियोगश्च 'हस्तका'नामभिनये । तेन 'मस्तके'ति पाठो न कदापि अनुमोदनीयः । 143. Hemādri : Caturvargacintā-maṇi (Ed. Bibliotheca Indica). 144. See T. A. Gopinatha Rao : Op. cit. 145. Matsya-purāṇam. Adh. 262. (Vaṅgavāsī Ed., Cal.). 146. Abhilaṣitārthacintāmaṇi. MSS. No. 69 (Mysore, 1926). Prakara- ṇam 3, Adh. 1, śl. 803—810. 147. T. A. Gopinatha Rao : Op. cit.

[ 62 ] Śl. 119, 120. 'अभिनयदर्पणे¹⁴⁸ नन्दिकेश्वरविरचिते' प्रथमश्लोको द्विरावृत्तौ वर्त्तते। तथा द्वितीयार्धपरिवृत्त्या श्लोकान्तरं वारैकमस्ति। श्लोकद्वयस्यैतस्य उद्धारेण अस्मन्मते दाक्षिणात्यमूलकत्वं 'देवतामूर्त्तिप्रकरण'स्य प्रमाणीभवति, प्रकारान्तरेण। यथाशक्ति सर्वेषामपि अनेकेषां वा, पाठानां विचारं कृत्वा, ग्रन्थकृतो लिखनरीतिमधि- कृत्य किञ्चित् वक्तव्यमस्ति। 'देवतामूर्त्तिप्रकरणं' सङ्कलनमात्रमेव। यथेच्छं हि ग्रन्थकृता पुस्तकान्तरस्थानां ध्यानानां परिवर्त्तनं परिवर्धनं च कृतम्। तन्न तन्त्रोपासना-शास्त्रादिभिरनु- मोद्यते समर्थ्यते वा। तेनास्मन्मते शिल्पिनां कृते वर्णनमात्राण्येतानि, न तु ध्यानरूपाणि। तेन च सर्वथा नैतानि प्रत्यक्षरं ग्रहणयोग्यानि। अन्यदपि वक्तव्यमस्ति—आदर्शपुस्तकं प्रतीको वा भूयशः प्रमादबहुलोऽपपाठपूर्णश्च दृश्यते। मन्ये, द्वितीयस्य आदर्शस्याभावात् पाठोद्धारो न सम्यक्तया सिध्यति। 148. Nandikeśvara's Abhinayadarpaṇam (Ed., Manomohan Ghosh) CSS. No. 5, śl. 37 and 247 ; 36.

CHAPTER VI THE CONTENTS OF THE DMP. It now remains to give a short summary of contents of the work, which consists of eight, 8 chapters, Adhikāras. Chapter I consists of 59, fifty-nine verses. The first section (śl. 1—10) deals with śilā-parīkṣā, the examination and selection of suitable blocks of stone, timber etc., for the purpose of images (ślokas 2—9); the auspicious time for selecting such stone, wood etc. (śl. 10). The pratimā-pramāṇam, the height of the superior, the medium and the inferior types of images in comparison with the height of (a) the temple, (b) the door, (c) the sanctum (śl. 21—25); the height of images to be fitly worshipped in dwelling houses or outside dwelling houses, the lakṣaṇas, marks of inauspicious images and those of good ones. The omens and portents, adbhutas of different types viz., the heavenly divya, the atmospheric, āntarīkṣa and the terrestrial, bhauma (śl. 36—41); and the effects of the celestial omens on the king (śl. 42); the omens of lingas (śl. 43) and their special effects (śl. 44); the ominous signs of images and their effects (śl. 45—47); other kinds of omens (śl. 48, 49); and the effects differently of the various types of disturbances on the living beings (śl. 50—54a); the duration of their effects (54b); the propitiation or pacification of these disturbing omens (55, 56) and the effect of the same (57); instructions for commencement of journeys and for the entry of images etc. (58) ?; the astronomical considerations for the installa- tion of images (59). Chapter II of DMP., dealing with the pratimā-tāla-nirṇaya, determination of the respective heights for images, consists of 33, thirty-three verses. The first few verses (1—3) give the units for measurement, which increase in multiples of ten. The highest working unit is the tāla.

[ 64 ] Images vary in height from one tāla to fifteen tālas (śl. 4-13a); no images should be made of longer proportions. The respective proportions are given, of limbs in images of seven tālas (śl. 13b-15) in images of seven and a half, 7½ tālas (śl. 16—18); in images of eight tālas (śl. 19—21) and in images of eight and a half, 8½ tālas (śl. 22—24); and lastly in those of nine tālas (śl. 25—32). Chapter III of 28, twenty-eight verses begins with directions for plotting the ground-plan of buildings (śl. 1, 2). The respective positions of the different deities in the general plan, devatā-pada-sthānam, are next given (śl. 3—8). The presiding deities with respective positions in a plan of sixty-four plots, devatā-dṛṣṭi-sthānam, are next given (śl. 9—21). The directions (of the compass) to which the respective deities should face in temples, are next given (śl. 24—27). Chapter IV consisting of 67, sixty-seven verses, describe images of Brahman and his manifestations (śl. 1—7); of his consort (śl. 8); of the Vedas and Nṛtyaśāstram; the position of other auxiliary deities in a temple for Brahman (śl. 14, 15); the eight attendants of Brahman (śl. 16—20). The twelve forms of Sūrya are next described (śl. 21—34); the position of the subsidiary deities are next given (śl. 35—37) and the attendants of Sūrya (śl. 38—46). The nine chief planets, navagrahas are described, next (śl. 48—58); as also the ten guardians of quarters, daśa-dik-pālas. Chapter V deals wholly with Viṣṇu and consists of 116, one hundred and sixteen verses. The first few verses (śl. 1—6) show the suitability of parti- cular forms of Viṣṇu for particular castes. The conditions, when mutilated images are to be accepted or rejected, are next given (śl. 7). The next section on the twentyfour forms of Viṣṇu, Catur- viṁśati-mūrtayaḥ, enumerates the distribution of the objects, held in hands, for the various forms (śl. 8—13) and the order of distri- bution (śl. 14).

[ 65 ] The next is a long section (śl. 15—63) on the examination and selection of śālagrāma stones, śālagrāma-śilā-parīkṣā ; (śl. 15) the suitable form and the suitable sizes (śl. 16, 17) for stones are given ; as also the unsuitable types (śl. 18—20) with certain modifications (śl. 21) ; the differences in merit owing to variation in colours (śl. 22) ; and the respective names according to variation of colours (śl. 23, 24) ; and the proportion of the discus, cakra- pramāṇam. In the next subsection, cakra[viśeṣa]-lakṣaṇāni, the parti- cular types of cakras are described (śl. 26—36) ; the differences in name according to colours and their particular merits (śl. 37—40) ; other kinds of cakras and their resultant merits in worship (śl. 41—43, 45—51) (śl. 44) ; the ten avatāras of Viṣṇu are described (śl. 52—60) ; the banning of exposure of cakras (śl. 61) and of the sales etc., of the same (śl. 62) ; the glorification of the Śālagrāma stone is next given. In the following section, particular forms of Viṣṇu images are described—Vāmana (śl. 69—71) ; Rāma (śl. 72a) ; Ananta- Balarāma (śl. 75) ; Nṛsiṃha (śl. 72—74, 77—82, 83—85) ; Nara- Varāha (śl. 76) ; Jalaśāyin (śl. 86—90) ; Vaikuṇṭha (śl. 91—93) ; Viśvarūpa (śl. 94—97) ; Ananta (śl. 98—101) ; Trailokyamohana (śl. 102—105) ; of Pannagāśana (śl. 64—68) and the distribution of auxiliary deities in Viṣṇu Temple (śl. 106—109) and the description of Viṣṇu's attendants (śl. 110—115). Chapter VI of DMP. is a lengthy one, consisting of 169, one hundred and sixty-nine verses and describes the images of Rudra and the phallus, liṅga. The first few verses give descriptions of Sadyojāta (śl. 1, 2) ; of Vāmadeva (śl. 3—5) ; of Aghora (śl. 6—12) ; of Tatpuruṣa (śl. 13) ; of Īśa (śl. 14). Next, are described Mṛtyuñjaya (śl. 15, 16) ; Vijaya (śl. 17, 18) ; Kiraṇākṣa (śl. 19) ; Aghora ? (Śl. 20) ; Śrīkaṇṭha (Śl. 21, 22) ; Mahādeva (Śl. 23, 24), Sadāśiva (Śl. 25, 26). D—9

[ 66 ] Then are given descriptions, successively, of Ardhanārīśvara (Śl. 27—30) ; and Umā-Maheśvara (Śl. 31, 32) ; Kṛṣṇa-Śaṅkara (Śl. 33, 34) ; Kṛṣṇa-Kārtikeya (Śl. 35a) ; Śiva-Nārāyaṇa (Śl. 36— 41) ; Hari-Hara-Pitāmaha (Śl. 42, 43) ; (Sūrya ?)Hari-Hara- Pitāmaha (Śl. 44—46) ; Candrāṅka-Pitāmaha (Śl. 47, 48) ; Caṇḍabhairava (Śl. 49—51) ; Virūpākṣa (Śl. 52, 53) ; Tryambaka (Śl. 54, 55) ; Hari-Hara-mūrti (Śl. 56, 57). From the union of Śaṅkara and Kṛṣṇa, result 32, thirty- two different varieties of images, which are not described, but are to be known from instructions. The Liṅgas form the subject of an entire lengthy section (Śl. 59—152) ; eight different metallic substances for making phalluses are first given (Śl. 59) ; the proportions of metallic phalluses (Śl. 60) and their varieties (Śl. 61) and phalluses of jewels (Śl. 62) are given. The proportions of phalluses made of timber (Śl. 63) ; their varieties (Śl. 64) ; the suitable kinds of timber (Śl. 65, 66) ; their characteristics (Śl. 67) ; the suitable types of building for the vari- ous kinds of phalluses (Śl. 68) are described. Then, follow, the proportions of the stone phalluses (Śl. 69, 70) ; their various names (Śl. 70—74) ; the proportions of the phalluses to the size of the Temples (Śl. 75—78) and to the sanc- tum (Śl. 79—80) ; the size of the phallus (Śl. 81, 82) ; the divi- sions of a phallus (Śl. 82, 83). The Nāgara-liṅga, its three classes and proportions (Śl. 84—86) ; the Drāviḍa-liṅga, its classes and proportions (Śl. 87— 88) ; the Vesara-liṅgas are next described. The Astrological considerations as regards Temples of the phalluses etc. (Śl. 90—94) ; the auspicious signs (Śl. 95) ; the clock-wise spiral and the colours which are conducive to happiness (Śl. 96) ; the method of marking lines on any phallus ; the shape of the upper parts of phalluses (Śl. 98, 99) ; the bad signs of phalluses (Śl. 100) and the proportions of crystal and wooden phalluses (Śl. 101) follow, successively.

[ 67 ] The next subsection is concerning Bāṇa-lingas. The places of origin of Bāṇa phalluses (śl. 102, 103); the selection of Bāṇa- lingas (śl. 104); the bad Bāṇa-lingas (śl. 105, 106); the condi- tions, when even pieces of stone are sacred (śl. 107); the sacred- ness of Bāṇas, from any place whatsoever (śl. 108); the shape of Bāṇas which give wealth, etc., (śl. 109-110); the sacredness of Bāṇas, under all conditions (śl. 111—114); the merits of installing Bāṇas (śl. 115—121); the glory of worshipping Bāṇas having one to fourteen asras (śl. 122) are described, in order. The characteristics of sacred tanks attached to Śiva shrines (śl. 123); the merits of taking baths in the same (śl. 124a) and the sins for stepping across waters, with which Śiva is washed (śl. 124b); the procedure of circumbulating sacred shrines of deities (śl. 125) and special restrictions with regard to Jaina shrines (śl. 126); the directions to which the water conduit, praṇāla, should face (śl. 127); the characteristics of pedestals etc., (śl. 128, 129) and conduits etc., (śl. 129—132 and 150); and of sluices (śl. 133) are given. The diverse parts of a Pīṭha, base (śl. 134—138); the direc- tions against making the liṅga or pīṭha too small or big (śl. 139) and defects for these (śl. 140) are described. The varieties of Pedestals (śl. 141,142) and the characteristics of the different Pedestals (śl. 142—146) and their special qualities (śl. 147—148); the directions for making Pedestals, to be of the same class with the phalluses (śl. 149); the characteristics of Mukha-liṅga (śl. 151) and the names of the different faces (śl. 152) are described. Next, are described, Śiva Temples with one door (śl. 153, 154); and with four doors (śl. 155—157); and the Guardians facing the east (śl. 158, 159), the south (śl. 160, 161), the west (śl. 162, 163) and the north (śl. 164, 165), respectively; and lastly, the positions of the animal vehicles, vāhanas for deities (śl. 166, 167); the height of the images, to which, their respective vāhanas should look up (śl. 168).

[ 68 ] Chapter VII, consisting of 74, seventy-four verses gives descriptions of the twentyfour Jaina Tīrthaṅkaras and their attendant yakṣas and yakṣiṇīs. The names of the twenty-four Tīrthaṅkaras (śl. 1—3) ; the respective bodily colours (śl. 4), their Dhvajas, flags (śl. 5, 6) and the Lunar mansions, Bhas of birth (śl. 7—9) for the different Jinas ; and their birth-asterisms, Rāśis (śl. 10, 11) are given. Next, follow, the names of the yakṣas, that attend upon the service of the Jinas, Jinopāsaka-yakṣas (śl. 12, 13) ; the attendant female deities to the Jinas, Śāsanadevīs (śl. 14—16). The next subsection deals with descriptions of the yakṣas and the yakṣiṇīs for each particular Jina, Jina-yakṣa-jakṣiṇī- mūrtis—the male and the female attendants for the twenty-four Jinas being given in pairs (śl. 17—65). There is a second twelve-handed variety of Cakreśvarī, des- cribed (śl. 66—68a) ; as also the names for the eight attendants to the Vītarāga, the self-controlled one (śl. 68b, 69) ; and the characteristics of the eight attendants to Jinendra (śl. 70—73). Chapter VIII and the last containing 112, one-hundred and twelve verses, concerns itself almost wholly with descriptions of female deities, Devī-mūrti-lakṣaṇas. The opening verse (śl. 1) gives the general description of the Image Gaurī, Gaurī-mūrtīnāṃ sāmānya-lakṣaṇam ; then follow the names of twelve different varieties of Gaurī (śl. 2), as well as their descriptions (śl. 3—14) ; the deities in a shrine of Gaurī (śl. 15—17), and the attendants to Gaurī (śl. 18—20) have after- wards been described. The next section (śl. 21—35) describes Gaṇeśa (śl. 21) and his different forms, Heramba (śl. 22, 23), Gajānana (śl. 24), Vakratuṇḍa (śl. 25), Ucchiṣṭa-gaṇapati (śl. 26), Heramba (śl. 27), Kṣipra-gaṇapati (śl. 28) ; the deities in a shrine of Gaṇeśa ; the attendants of Gaṇeśa (śl. 30—35).

[ 69 ]

The following section (śl. 36—42) deals with Kārtikeya ; his twelve-handed form (śl. 36—40) ; the two-handed form (śl. 41a) and the four-handed form (śl. 41b, 42) are described. The next section describes (śl. 43—46a) the five different forms of an entirely unknown female deity, Pañcalīlayā (?) with the special characteristics of each particular form (śl. 44—47a). The next section (śl. 47b—58) consists of the group of nine female deities, Navadurgās ; their names (śl. 47b—49a) ; their individual characteristics (śl. 49—58). This is followed by a description of Kṣetrapāla (śl. 59, 60). The next section (śl. 61—78) deals with the Mothers, Mātṛs—who number eight (śl. 61—75), Bhairava (śl. 76), Gaṇeśa (śl. 76) and Vireśvara (śl. 77-78). The next section describes the twelve different forms (śl. 79—85) of Sarasvatī ; their general character (śl. 79) and the particular characteristics of each, individually (śl. 80—85). The eighteen-handed form of Bhadrakālī is described, next (śl. 86—89). The next section describes the twenty-handed form of Caṇḍī (śl. 90—94) and the attendants of Caṇḍī (śl. 95—100). The deity, described next, is Lakṣmī (śl. 101—106). This is followed by Mahālakṣmī (śl. 107, 108). Then, is given, a description of the deity Kātyāyanī, with ten hands (śl. 109—117). The use of postures and gestures (śl. 118) ; and of the move- ments of the hands and eyes for the purpose of (dramatic) expres- sion (śl. 119) ; and the special function of the different parts of the body in Dance (śl. 120)—form the closing part. The last two (śl. 121-122) verses contain the author's apology for preparing the compilation, and the final benediction.

CONCLUSION As has been clearly pointed out, the Devatā-mūrti-prakara- ṇam of Sūtrabhṛt Maṇḍana, the Ātmaja, son of Śrikṣetra, is a compilation. The author has used many Texts which he has freely modified, that is, at his will he altered their readings. Such changes, as far as they concern the Dhyāna ślokas, are not authorised by the Tantra or Upāsana Śāstras. We can, therefore, take these verses at best, only as mere descriptions of images, for the guidance of artists and they are not to be taken too rigorously, or to be followed too literally. The work demonstrates a striking spirit of rapprochement or mutual assimilation on the part of the different sects; even the Jaina deities are allotted a conspicuous place. Thus we have not only the well-known Hermaphroditic Umā-Maheśvara and the Ardha-Nārīśvara forms but also such composite forms as the Kṛṣṇa-Śaṅkara, the Kṛṣṇa-Kārtikeya. Not only, we have such deities as Śiva-Nārāyaṇa, Hari Hara-Pitāmaha, (Sūrya ?) Hari-Hara-Pitāmaha, Candrāṅka- Pitāmaha, Hari-Hara—revealing close admixture of Śiva, Viṣṇu, Brahman, Sūrya and Candra; but we are told of thirty-two different images formed by the combination of Kṛṣṇa and Śaṅkara—which have not, unfortunately, been described (for fear of prolixity but they must be learnt from Brāhmaṇas). It is, however, doubtful if all the described images were actually wor- shipped. Sadāśiva Worship seems already to be extinct by the time. Finally, my thanks are due to the learned Editor and the Publishers of this well-known Series, who invited me to write out this Introduction to the DMP. I have tried to do my work, as best as possible, in spite of the limitations of time and resources etc., at my disposal. I shall. be highly gratified if it will be of any service to students of the subject. 31st Chaitra, 1341 B. E. ; } HARIDAS MITRA SANTINIKETAN }