साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

यहाँ पृष्ठ का संपूर्ण और यथारूप लिप्यंतरण (transcription) दिया गया है:

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सबन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीता प्रवृद्ध- क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावा- स्थायिभावा । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः । तच्चोत्कटावेश एव पर्यवस्यति । स चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छारूप एव । केचित्तु—“स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूपः, अभिलाषहेतुत्वेनो- क्तत्त्वात्” इत्याहु- । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलाषं प्रति हेतुत्वसम्भवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुखविकासहस्य- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षया अवबोध उत्कटत्वम् । कार्यारम्भेषु चानिष्टकार्येषु संरम्भ उत्कट आवेशः । केचित्तु—'संरम्भः सहर्षप्रवृत्तिः' इत्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसम्भवात्, वीररसे उत्कटावेशस्यैव स्थायित्वेनास्वाद्यमानत्वाच्च । रौद्रशक्त्येति । शात्रवादेरनिष्टदर्श-

1. रतिरिति । रत्यादीना विशदतर लक्षणमभिहितं रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्याश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी । वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकासाख्यो हासः । पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा वैक्लव्या- ख्यश्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः । गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः । अयं च परविनाशादिहेतुः । क्षुद्रापराधजन्मा तु परपक्वचात्मारूपानादिहेतुः । अयमेवामर्षाख्यो व्यभिचारीति विवेकः । परपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः । व्याघ्र- दर्शनादिजन्मा परमानर्थविषयको वैक्ल्याख्यः स भयम् । परनानर्थविषयकत्वाभावे तु स एव त्रासो व्यभिचारी । अपरे तु—औत्पातिकप्रमदसत्त्वः, स्वापराधोत्थं भयमिति भेदमाहुः । कदर्यवस्तुवलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अलौ- किकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः ॥ १. '-वैकृत्यं' घ. २. 'प्रतिकूलसम्बन्धिचित्तविशेषः क्रोध इष्यते ।' इति ग. ३ 'अवध- नाम्बिका भर्तुरुत्साहोऽप्यवतारिता । अरिष्टदर्शनं नीतिरितिसंदर्शन्यादितिः ।' इति ग.

१६४ साहित्यदर्पणे वाच्या । हासः पुनरुत्पद्यमानो व्यभिचार्येव । व्यभिचारिलक्षण- भावात् । तदुक्तम्— 'रसावस्थां परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते ।' इति । तत्तस्य स्थायिनः कस्मिन्नरसे संचारित्वमित्याह— शृङ्गारवीरयोर्हामो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥ १७२ ॥ शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः । इत्याद्यन्यन्मनुन्नेयं तथा भावितबुद्धिभिः ॥ १७३ ॥ अथ स्थायिभावः— अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति संमतः ॥ १७४ ॥ यदुक्तम्— 'व्यङ्ग्यवृत्त्या भावानामन्येषामनुगामकः । न तिरोधीयते स्थायी तैर्भूभौ युज्यते परम् ॥' इति । ... ॥ परमिति । अत्यधिकार्थे ॥ अक्षमा इति । 'भावा ... । कन्दो मूलम् ॥ व्यङ्ग्यवृत्त्या व्यङ्ग्यन्यायेन । अनुगामकः प्रका-

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकाशो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानूत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन संबन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीत्वा प्रकृष्टं क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावाः स्थायिभावाः । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः । तच्चोक्तावेश एव पर्यवस्यति । न चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छात्मक एव । केचित्तु—“स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूप, अनिष्टाहेतुत्वेनो- क्तत्वात्” इत्याहुः । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलाषं प्रति हेतुत्वसम्भवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन हृन्मुखविकारघटकान्य- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उत्पाद्यत्वम् । कार्यारम्भेषु सन्निकृष्टकार्येषु संरम्भ उत्पाद आवेराः । केचित्तु—'संरम्भः सहर्षप्रवृत्ति'रित्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसंभवात्, वीररसे उत्कटावेशस्य स्थायित्वेनाख्यायमानत्वात् । रौद्रशक्त्येति । प्राक्तनप्रेरितादर्श- १. रतिरिति । रत्यादीनां विशदतरं लक्षणमभिहितं रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्याश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । मुनिदेवाद्यनुकूलवस्तु व्यभिचारी । वागादिविकारदर्शनजन्मा निर्वकारो हासः । पुत्रादिवियोगजन्माऽनिष्टावाप्तिजन्मा- श्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः । गुरुबन्धुवधादिकारणापराधजन्मा क्रोधः । अयं च परनिष्टारिष्टः । दुष्टापराधजन्मा तु संप्रहारजन्मापराधिरितः । अयं वीररसस्याङ्गत्वे व्यभिचारीति विशेषः । परपराक्रमदर्शनोत्पत्तिजन्मा प्रौढिप्रभव उत्साहः । व्याघ्र- दर्शनादिजन्मा परासम्बन्धिभयहेतुश्चित्तविप्लवः स भयम् । परासम्बन्धिभयकल्पको तु स एव भावो व्यभिचारी । उत्तमे तु—'चित्तविकम्परूपम्, मध्यमोत्तमे कम्पोत्कम्प- भेदानाहुः । सर्वपदार्थदोषदर्शनाच्चित्तविक्षेपरूपश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अयं विद्रहसुरसङ्गमविगताया अपर्णाया निश्चलः ॥ १. 'तद्विशेषान्' घ. २. 'अभिलाषलक्षणाया इत्येव पाठः' क. ख. घ. ३. 'उत्कट प्रवृत्ति' क.पुस्तकेऽप्येवमेवास्ति । ४. 'अयं वीररसान्तर्गतोऽप्यस्तीति' क.पुस्तके.

तत्र यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभिष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ । अभीष्टं नायकं नायिकां वा । सं च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ॥१८४॥ तत्र श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । ग्रहणम् ॥ तद्भेदौ शृङ्गारभेदौ ॥ तत्र तयोर्मध्ये । विप्रलम्भमाह—य- त्विति । तुशब्दश्चार्थः । तत्र रसे प्रकृष्टा प्रकरणादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रति- रस्ति । नायिका नायको वा अभीष्टं नायकं नायिकां वा नोपैति नोपभुङ्क्तेऽयं विप्रलम्भ इत्यर्थः । तथा चोपभोगाभावसवलितप्रकृष्टरतिविषयो रसो विप्रलम्भ इत्यर्थः । करुणादौ शोकोद्दीपनतया रतिसत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृतेति । सम्भोगेऽतिव्याप्तिवारणाय उपभोगाभावेति । विप्रलम्भसमानविषयके ज्ञानान्तरे संस्कारे वा अतिव्याप्तिवारणाय रस इति । अन्ये तु—'यत्र तु संसवलितत्वाद्रातिर्न प्रकृष्टा अभीष्टमुपैति विषयीकरोति स विप्रलम्भ.' इति व्याकुर्वन्ति । तन्न । करुणे ऽतिव्याप्तेः । यदि च 'यत्र' इत्यस्य 'शृङ्गारे' इति व्याकारात्करणे नातिव्याप्तिरि त्युच्यते तदा 'अभीष्टमुपैति' इत्यस्यानर्थक्यम् । अभीष्टविषयरतेरेव शृङ्गारत्वेन परिणामात् । अपरे तु—'नायिकादिभिरभीष्टं नोपैति न सङ्गच्छते । तथा चाभी- ष्टविच्छेदसवलिता रतिर्यन्त्र स विप्रलम्भ ' इत्याहु । तन्न । प्रणयमानादावभीष्ट- विच्छेदाभावेनाव्याप्ते । केचित्—"संयोग सुखसमित्तो विप्रलम्भस्तु दुःखयुक् । रतिन्त्यो प्रकर्ष स्यादाधिक्यात्समुद्गगयो ॥' इति दर्शनाद् दुःखसवलितरतिव्या- विभावको रमो विप्रलम्भ "इत्याहु । तन्न । प्रणयमाने तु सायोगाद्व्याप्ते ॥ स च विप्रलम्भ चतुर्धा इतीदमुपलक्षणम् । विरहोऽपि वेदितव्य । स च गुणादिरततद्वा- त्त्वात् । संगमप्रतिरोधो यथा—'कि म्द प्रियया-' इत्यादि (१२४ पृ.)। अन्यथा श्चन्वे प्रथमः । वियोगकालावच्छिन्न चे द्वितानः । सयोगश्च न द्वयो. मानानादिर- व्यन् । एकतरगमनेनाश्चादिसद्भावे विप्रलम्भस्येव वर्णनात् । एव वियोगोऽपि न वैदत्रिकल्पन् । दोषयोक्तत्वात् । तन्नादावपि मभोगवियोगस्वान्त.करणवृत्ति- दोषौ । यन्मुतुने निदुन्स्थानादि दौ । तत्राद्यो यथा—'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरः सम्प्रविहर्तुमनो मनोरथान् । दयता दयितानतामुख दमनाग्रप्रदना निगच्छते ॥' इति । दितो यथा—'रामो न वरा ... प्रमादग्रस्तं रूपयन्नथ वनं दरीमन्दिरमारुह्य- ... । निःश्वासमविमुखो, विषयद्व्यापारविन्मुखो बालः सोऽपि न हिव प्रतिलब्धसंज्ञस्तूर्ण प्रच्छन्नविद्यो रसगङ्गाधरे ॥ इति यदि स दुःखे ... भवति विशेषात् दूरेऽन्योऽन्यमागतं तदं इति ... इति यदि स दुःखे. .. ८ ...

तृतीयः परिच्छेदः । १७१ दशाविशेषो योऽप्राप्तौ पूर्वरागः स उच्यते ॥ १८८ ॥ श्रवणं तु भवेत्तत्र दूतवन्दिसखीमुखात् । इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वप्ने च दर्शनम् ॥ १८९ ॥ अभिलाषश्चिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वेगसंप्रलापाश्च । उन्मादोऽथ व्याधिर्जडता मृतिरिति दशात्र कामदशाः १९० अभिलाषः स्पृहा चिन्ता प्राप्त्युपायादिचिन्तनम् । उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतनाचेतनेष्वपि ॥ १९१ ॥ अलक्ष्यवाक्प्रलापः स्याच्चेतसो भ्रमणाद्भृशम् । व्याधिस्तु दीर्घनिःश्वासपाण्डुताकृशतादयः ॥ १९२ ॥ जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा । शेषं स्पष्टम् । क्रमेणोदाहरणानि— 'प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । तस्य निरुक्तप्रकारचतुष्टयानन्तर्भावात्स्यात्त्याभावेन तत्र सामान्यलक्षणस्यातिव्याप्ति- प्रसङ्गात् । तत्र पूर्वरागादिषु । मिथ इति । अन्योन्यमित्यर्थः । दशाविशेषोऽ- वस्थाभेदः । अप्राप्तौ परस्परासङ्गमे । वन्दिनः स्तुतिपाठकाः । दशाविशेषा- नाह—अभिलाष इति । दश प्रकाराः । अत्र पूर्वरागे । कामकृता रतिजन्या दशाः कामदशाः । स्पृहा अभीष्टप्राप्तीच्छा । अपरिच्छेदो विशेषनिर्धारणा- भावः । अलक्ष्यवाक् निर्विषयं वचः । शेषं स्मृत्यादिकम् ॥ प्रेमार्द्रा इति । प्रेम्णा आर्द्रा निबिडस्पृष्टा । प्रेमान्विता इति यावत् । प्रणयं दृढं स्नेहं स्पृशन्ति जनयन्ति । परिचयान्मुहुर्मुहुर्दर्शनात् । उद्गाढ उल्बणो यो राग सुर- तेच्छा तस्योदयो याभ्यस्ताः । मुग्धदृशो नार्याः । चेष्टा नेत्रविक्षेपाङ्गिपाः

1. स्तुतीत्यादि । 'देवो द्वापरपादैस्तु तद्देवान् च गनन्धरन् । गान्धर्वेणोपगीयानि वेतालाः स्युर्वरिष्ठ्यते ॥', 'मन्दमन्दं निनादैश्चेन्मागधैर्मङ्गलध्वनी श्रुता । इति वारी भवे- दत्र तदुक्तं शुन्तशीलैस्तु ॥', 'दक्षिणान्मागधं वा न च दृष्ट्वा च जायते । प्रक्षेपः प्रान्ति- दृष्टेऽपि न दृश्येतोक्तिकीर्त्यते ।', 'राजन्यतेऽङ्गनामुद्यदेनेनोग्गिते । व्यापारो जायते दत्र स उन्मादो निरुच्यते ॥' १. 'हृदी' पाठान्तरम् २. 'हृद्या' इति तु युक्तो ३. 'कश्चिन्मृषाप्रलापास्तु' 'उन्माद' इति इत्यत्र पाठो न दृश्यते तदिह.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

तृतीयः परिच्छेदः । १७५ द्वयोः प्रणयमानः स्यात्प्रेमोदे सुमहत्यपि ॥ १९८ ॥ प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना । द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाश्च उभयोश्च प्रणयमानो वर्णनीयः । उदाहरणम् । तत्र नायकस्य यथा— ‘अलीअपसुत्तअणिमीलिअच्छ देसु सुहअ मज्झ ओआसं । गण्डपरिउम्बणापुलइअङ्ग ण पुणो चिराइस्सं ॥’ नायिकाया यथा कुमारसंभवे संध्यावर्णनावसरे । उभयोर्यथा— पणअकुविआणं दोह वि अलिअसुत्ताणं माणइल्लाणं । णिच्चलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाणं को महो ॥’ अनुनयपर्यन्तासहत्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किंतु संभोगसंचा- र्यल्पभावत्वम् । यथा— ‘भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते । प्रेम्णि । ननु प्रमोदे सति कोप एव न भवति, कथं तत्र मानलक्षणसंगतिरित्यत आह—प्रेम्ण इति । कुटिलगामित्वात् कुटिलनद्यकादिरतित्वात् । कारणमप- राधादि । कुटिलस्य विनापि कारणं तत्तद्भावनेन कोपो भवतीति भावः । यद्वा कुटिलगामित्वाद् दुर्वगमस्वभावत्वाद् ॥ अलिअ इति । ‘अलीकप्रसुप्ततरन्नि- मीलित देहि सुभग मह्यमवकाशम् । गण्डपरिचुम्बनपुलकिताङ्ग न पुनर्विगमि- ष्यामि ॥ इति संस्कृतम् । मम विलम्बे तव कोपो जात इति लक्ष्यते । पुनरेवं विलम्बं न करिष्यामीति भावः । अत्रानीप्सिते तदन्यस्य कौटिल्यम् ॥ पणअ- कुवि इति । ‘प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यलीकसुप्तयोर्मानवतोः (द्वयोः) । निश्चलनि- रुद्धनिःश्वासदत्तकर्णयोः को मग्नो ॥’ इति संस्कृतम् । मग्नो मग्नसङ्कल्पः । प्रियवदननिरूपणानन्तरकृतावपरोधोऽनुनयः तदर्थनसहायः । तं विनिद्य प्रहृष्टत्वे चेत्यर्थः । अस्य प्रणयमानस्य । ईर्ष्या अनुकम्पा, तया एव कल्पित- श्चित्तेन संनिबद्धः ॥ भ्रूभङ्ग इति । मानोन्मेषी सुतीं प्रति सखिबचन एति- १. 'प्रमोदे' इति २. '०प्सु०' इत्यादि '०प्रसुप्त०' इत्यस्य स्थाने हरिवल्लभसम्मतः पाठः २ '०वत्तो०' इति स्रोत पु० मुद्रणप्रमादात्

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

तृतीयः परिच्छेदः । १७९ तत्र भावी यथा मम— 'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते शोकं वृथा मा कृथाः, शोकस्ते गमने कुतो मम, ततो बाष्पं कथं मुञ्चसि । शीघ्रं न व्रजसीति मां गमयितुं कल्पादियं ते त्वरा, भूयान्त्स सह त्वया जिगमिषोर्जीवस्य मे संक्रमः ॥' भवत्यथा— 'प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरस्रैरजस्रं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥' निर्दीयमानत्वात् । एवं च विच्छेदस्यैतस्य सम्भवतया भावित्वम् । द्वितीये वर्तमानत्वम् । त्रिविधंः पूर्वोक्तम् । अन्यथोक्तुं सङ्क्रान्तदिशावगम्यत एवेत्यभिप्राय- भेद ॥ याम इति । वर्तमानसामीप्ये लट् । गमनसम्भावनयैवा त्रय यद् 'पान्थ' इति सम्बोधनं तत्त्वप्रियानल्प प्रेमाभावसूचनम् । तदपास्य दयितेत्यनेन 'दयिते' इत्यनेन सम्बोधनम् । तत्र शोकन्नकरिति हेतोर्नार्थ इत्यनतिशयम् । जीवस्य प्रस्थानम् सङ्क्रमतः । अत्र दयन्तनिविष्ठेत्यस्य गमनस्य सम्भावन- मात्रम् ॥ प्रस्थानमिति । प्रस्थानस्य विधिना सर्वैरपि प्रति नारीणां पञ्चविधम् । भो जीवित, प्रियत्वदपास्यै इति तस्य अकार्यं मन्यम् । अत्र च प्रियतमे यातुं निश्चितचेतसि इति तथा च यत्प्रतितिष्ठत्कथं किं सर्वं त्यज्यते । तैरिदं त्वं गच्छन् विसर्प । विरहाद्धि गद्गते शशीमुखे न भविष्यति । तद्विरहाद् एव दलयिष्यतं निधन इति व्याहारेण च किम् प्रियतापम् । प्रस्थानम्—प्रस्थानमिति । सर्वैरपि । वलयेरनन्तरम् प्रस्थानं कृतमिति सम्बन्धः । प्रियसखैरित्यनेन सार्थत्वं सूचितम् । एव धृत्या व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः इति व्याख्यातम् । चित्तानुगेनेव जीवितवर्यो हि प्राणधारणार्थम् । सर्वे मुक्ताश्च यद्वा व्यवसित- मित्येतद्विशेषणम् इत्युक्तं निश्चितचेतसि यातुं प्रस्थिते सार्थस्त्वयि गते मुच्यते, न चेत् पूर्णोऽपि सर्वथाऽप्रमत्ततया त्वयापि त्यज्यतेऽस्माकम् सर्वथापि त्वत्कृतागन्तव्या । गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किम् युक्तस्तैस्तैर्न त्यक्तव्य इति व्याचक्षते । तथा सति यत्प्रस्थानं कृतं तदनुचितम् । यद्वा निश्चितं यत् गमनं तदयुक्तम् इति सङ्गम्यते गन्तव्ये सति प्रस्थानमिति सङ्क्रान्तार्थस्य सूचनम् । गच्छता त्वया त्यज्यते ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

१८० साहित्यदर्पणे - भूतो यथा—'चिन्ताभिः स्तिमितम्—' इत्यादि (१७८) शापाद्यथा—'तां जानीयाः—' इत्यादि (१२३ पृ.) ^१संभ्रमो दि- मानुषनिर्घातोत्पातादिजः । यथा—विक्रमोर्वश्यामुर्वशीपुरूरवसोः । अत्र पूर्वरागोक्तानामभिलाषादीनामत्रोक्तानां चाङ्गासौष्ठवादीनां दशानामुभयेषामप्युभयत्र संभवेऽपि चिरंतनप्रसिद्ध्या विविच्य प्रति- पादनम् । अथ करुणविप्रलम्भः— यूनोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरं पुनरलभ्ये । विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भाख्यः ॥२०९॥ यथा कादम्बर्यां पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते । पुनरलभ्ये शरीरान्तरेण वा लभ्ये तु करुणाख्य एव रसः । अत्यन्तसखित्वमित्यत्र पृथक् प्रियसखित्वोपादानम् । प्रियतमगमने गन्तुमारभ्या वलयादयः सख्योचित कर्म कुर्वन्ति । त्वमपि प्रियस्य सुहृद्भवसीति तवापि गमनं न्याय्यमित्याह—गन्तव्ये सतीति । अत्रेयमुक्तिरनुभावः । अश्रुभ्रंशहत्तापव्यथो- विषादो व्यभिचारिभावः । प्रियतम आलम्बनम् । नायिकाया रतिङ्गे सामाजिके रसोत्पत्ति ॥ तां जानीया इति प्रोषितभर्तृकाया नायिकाया उदाहरणमिदम् ॥ दिव्यो विद्युदुल्कादि । मानुषो मर्त्यलोकभवो भूकम्पादि । निर्घात इति नामसोपलक्षणम् । उत्पातोऽनिष्टसूचको देवकृत प्रकृतिविपर्याय । आदिना उन्मादादिपरिग्रहः । उर्वशीपुरूरवस्योरिति । उर्वशी हि पुरा मित्रवरुणशा- पान्मर्त्यलोकं प्राप्य पुरूरवसो गृहे 'यदि भवन्त सुरतसमयातिरिक्तसमये नग्नं पश्यामि तदा त्वामहं त्यक्ष्यामि, मम मेषद्वयं भवता रक्षणीयम्' इति नियम कृत्वा स्थिता । तदनन्तर देवैरन्वतमसे मेषद्वयमपहृतम् । तच्छ्रुत्वा पुरूरवा ससंभ्रमेण वस्त्रमपरिधायैव खड्गपाणिर्मेषापहर्तु पश्चाद्धावित । एतस्मिन्नन्तरे विद्युद्दीप्त्य नग्नमवलोक्योर्वशी स्वर्ग गतेति ग्रन्थस्य वर्तुलार्थ । अत्र देवरुन्मेषापहरणाद् दिव्योत्पातेन पुरूरवसः संभ्रम , तेनोर्वश्या विप्रयोगप्रकृतित्वम् ॥ उभयत्र पूर्वरागे प्रवासे च ॥ करुणविप्रलम्भमाह—यूनोरिति । विमनायते शोकव्याकुलचित्ततया विलापं कुरुते । पुनर्गलभ्य इति । रतेर्नाशाद् उत्कृष्टशोकसमवाय करुणाख्यो

१. संभ्रम इत्यादिसंक्षिप्तिका कारिकाग्रन्थे न कार्येः । १. गन्तुमुद्यते तु स्विन्नं शरीरं यष्टिर्मा न रीर्यत प्रसीद प्रियसखि न्याय्यं त्वयि । इत्युत्तरं यद्भवत्याऽङ्गा न प्रवर्तन्त दर्पयद भर्त्तारम् ?' इत्याद्याशय २. 'एतन्मन्द' इति 'नारी' इत्यादि पाठो क्वचिद् दृश्यते. ३. 'अत्र—इत्यादि प्रसिद्ध्या यावत् 'साहित्यदर्पणे २०६। इति वृत्तिग्रन्थे दृश्यते ४ 'मित्रस्य दूषितत्वाद्'इत्यपि

तृतीयः परिच्छेदः । १८१ किंञ्चात्राकाशसरस्वतीभाषानन्तरमेव शृङ्गारः, संगमप्रत्याशया रतेरु- द्भवात् । प्रथमं तु करुण एव, इत्यभियुक्ता मन्यन्ते । यच्चात्र 'संगम- प्रत्याशानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रवासाख्यो भेद एव' इति केचिदाहुः, तदन्ये 'मरणरूपविशेषसंभवात्तद्भिन्नमेव' इति मन्यन्ते । अथ संभोगः— दर्शनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्तावन्योन्यं संभोगोऽयमुदाहृतः ॥ २१० ॥ आदिशब्दादन्योन्याधरपानचुम्बनादयः । यथा—'शून्यं वासगृ- हम्—' (२३ पृ.) इत्यादौ । संख्यातुमशक्यतया चुम्बनपरिरम्भणादिवहुभेदात् । अयमेक एव धीरैः कथितः संभोगशृङ्गारः ॥ २११ ॥ तत्र स्यादृतुषट्कं चन्द्रादित्यौ तथोदयास्तमयः । जलकेलिवनविहारप्रभातमधुपानयामिनीप्रभृतिः ॥२१२॥ अनुलेपनभूषाद्या वाच्यं शुचि मेध्यमन्यच्च । रसः, न पुनर्विप्रलम्भ इति भावः । अत्र विशेषमाह—किं चेति । निषेवेते कुरुतः । एकतरस्यानुरागाभावे शृङ्गाराभास इति तद्वारणाय—अन्योन्यमिति ॥ शून्यमिति । व्याख्यातमेतत्प्राक् (२३ पृ ) एक एकप्रकारः । संभोगोद्दीपनवि- भावानाह—तत्रेति । संभोग इत्यर्थः । स्याद् उपयुक्तं भवति । वाच्यं संभो- गोद्दीपकत्तया वर्णनीयम् । शुचि मेध्यमत्यन्तं निर्मलम् । अन्यदन्यादि ॥ संख्यातुं

1. अत्रेति । यत्र कादम्बर्यां चन्द्रापीडं प्रति श्वेतेन पुण्डरीकव्यतिकरे वर्ण्यमाना महाश्वेताया वाग्येत्यित्यर्थः । जीवितावधियोगे जीवितावस्थानदशाया वैक्लव्यपोपिताया रतेरेव प्राधान्याद्विप्रलम्भः । दैन्यं तु संचारिमात्त्रम् । वृन्दान्तरदशाया तु रतिपोषि- तस्य दैन्यस्यैव प्राधान्यादिति करुण एव । यदा तु नद्यपि मृत्यनन्तरे देवानुप्रसादादिना पुनर्जीवनदानं तदचिन्त्यान्तरत्वात्कन्दर्पव्यापारनिवृत्तिराभावाच्चिरस्थानं इदं विप्र- लम्भ एव । न मरण इति नव्याः ॥
2. केचिदिति । 'उद्भग्नां तु प्रथमं द..., शापादन्तःसतीवचनादूर्ध्वं प्रवास- शृङ्गार एवेति' स्थानार्थविदः ॥ 3 विलासिनाविति । विलासिनी च विलासी च विलासिनावित्येकशेषः ॥ १. '...' ग. प. २. '...' क. ३. 'अदि म...' इ. प. ४. 'क...' इति द्रष्टव्यम् ५. 'अवि...' ग. पुस्तके । ६. '...' इति ग. सा०हि० १६

१८२ साहित्यदर्पणे तथा च भरतः—'यत्किंचिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनी- वा तत्सर्वं शृङ्गारेणोपमीयते (उपयुज्यते च)' इति । किं च। कथितश्चतुर्विधोऽसावानन्तर्यात्तु पूर्वरागादेः ॥ २१३ ॥ यदुक्तम्— 'न विना विप्रलम्भेन संभोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान्रागो विवर्धते ॥' इति । तत्र पूर्वरागानन्तरं संभोगो यथा कुमारसंभवे पार्वतीपरमेश्वरयोः प्रवासानन्तरं संभोगो यथा मम तातपादानाम्— 'क्षेमं ते ननु पक्ष्मलाक्षि-किमअ खेमं महञ्जि दिठं, एतादृक्चेतना कुत -तुह पुणो पुट्ठ सरीरं जढो । केनाह पृथुल. प्रिये-पणइणीदेहस्स समेलगात्, त्वत्त मुञ्रु न कापि मे-जह ट्ठहं खेमं कुढो पुच्छसि ॥' एवमन्यत्राप्यूह्यम् । क्रमेणैव च संभोगभेदानाह -- किं चेति । एतद्भेदाऽऽविर्भावतया पक्षानां सूचनम् । आदिना मानप्रवासकरणाविप्रलम्भानां ग्रहणम् ॥ अश्नुते प्राप्नोति एतेन पूर्वरागादिकं विनापि संभोगः संभवतीति सूचितम् । तथा च प्रत्यग्रप्रत्य- भेदेन संभोगो द्विविधः । विप्रलम्भानन्तरं संभोगः प्रकृष्टः । स च प्रत्यग्रप्र- भेदेन चतुर्विधः । तादुपगताऽऽकृष्ट इति पाठश्च ॥ क्षेमं ते इति । संस्कृतं नायकस्य प्रश्नः, प्राकृतं नायिकाया उत्तरम् ... ... ... ... ...

तृतीयः परिच्छेदः । १८३ अथ हास्यः— विकृताकारवाग्वेpaceचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् । हास्यो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥ २१४ ॥ विकृताकारवाक्केष्टं यमालोक्य हसेज्जनः । तमंत्रालम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २१५ ॥ अनुभावोऽक्षिसंकोचवदनस्मेरतादयः । निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २१६ ॥ ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च । नीचानामपघसितं तथातिहसितं तदेष षड्भेदः ॥ २१७ ॥ ईषद्विकासिनयनं स्मितं स्यात्स्पन्दिताधरम् । णालिङ्ग माम् । इत्याकर्ण्य निमीलितार्धनयनं स्मेरं शनैराननं सोत्प्रासं वदनाम्बुजं दृढतरं स्मेरं चुचुम्बे प्रियः॥' हास्यरसमाह—विकृतेति । विकृता आकारा- दयो यस्य तस्मात्कुहकाद् नर्तकात् । एतदुपलक्षणम् । विकृताकारादिनिपक्षक- व्यवसायादपि । 'कुतुकात्' इति पाठे विकृताकारादिजन्यात्कौतुकादित्यर्थः । अत्र हास्यरसे । तच्चेष्टा विकृताकारादिपुरुषचेष्टा । हास्यरसस्थायिभावस्य हासस्य भेदानाह—ज्येष्ठानामिति । उत्तमानामित्यर्थः । तदिति । हास्यमे- त्यर्थः । एष हास्यरसः । स्मितादीनां लक्षणमाह—ईषदिति । तत्र हास्येषु १. हास्य इति । एतन्मयादिभावको विकृताद्यालम्बनको वदनाद्युद्दीपनो गद्गदा- द्यनुभावकः श्रमादिसंचारी हास इति निर्गलितार्थः । अत्राह—'आत्मस्थः परस्थ- श्चेत्यस्य भेदद्वयं मतम् । आत्मस्थो द्रष्टुरुत्पन्नो विलोक्यैवान्यहासकः । हसन्तं परं दृष्ट्वा विभावश्चोपजायते । योऽसौ हास्यरसस्तज्जैः परस्थः परिकीर्तितः ॥' उत्तमानां मध्य- मानां नीचानामित्यर्थः । भेदेषु षट्कमपि दर्शयन्नस्य षड्भेदाः सन्ति इत्याहेत्याह । स्मितं च हसितं प्रोक्तमुत्तमे पुरुषे बुधैः । मध्येष्विह विहसितं चावहसितं तथैव च ॥ नीचेष्वपसितं चातिहसितं परिकीर्तितम् । ईषद्विकसननयनात्पङ्कजेक्षणाच्चित्तैः । उद्दन्तमभने हासे मधुरं निरुच्यते । वक्त्रेणाह्वयेद्विस्फुरदधरोष्ठिः । विहसितमुद्गच्छ- दन्तं रुचिरमितीर्यते । सदृशं मधुरं कान्तं वक्त्रसङ्कुचितम् ॥ अपहसितमपि शब्दं च विदु- दैहिकं बुधैः । विशीर्णमङ्गदैश्च विस्फुटितैर्नेत्रैः ॥ प्रहसनमपि हासो भवतिहीति स्मृतम् । उत्तमतः समुचितलक्षणलक्षितैः । शास्त्रैरेतेन गदितो रासोऽवरस्तथैव । सूक्ष्मैर्लक्षणैर्गाढैर्भाव्यबुद्धेः । द्योतयत्यादि हासो- ऽप्यस्तीति मन्तव्यं ' इति ॥

• १. 'एतत्' C. * 'कुतूहलात् कुहकात्' ग. ३. सर्वैरप्यनुभावैरिति ग. ४. 'इ' रीत्य घ ५. 'षड्भेद' इत्येवं षड्भेदः इति. ६ 'कुहकात्' नास्ति घ।

The provided image is completely blank and contains no text. Please provide an image with visible text to transcribe.

तृतीयः परिच्छेदः । १८४ अनुभावा दैवनिन्दाभूपातक्रन्दितादयः । वैवर्ण्योच्छ्वासनिःश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ॥ २२४ ॥ निर्वेदमॊहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिभ्रमाः । विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ २२५ ॥ शोच्यं विनष्टबन्धुप्रभृति । यथा मम राघवविलासे— 'विपिने क्व जटानिबन्धनं तव चेदं क्व मनोहरं वपुः । अनयोर्घटनाविधेः स्फुटं ननु खड्गेन शिरीषकर्तनम् ॥' अत्र हि रामवनवासजनितशोकार्त्तस्य दशरथस्य दैवनिन्दा । एवं बन्धुवियोगविभवनाशादावप्युदाहार्यम् । परिपोषस्तु महाभारते स्त्री- पर्वणि द्रष्टव्य । अस्य करुणविप्रलम्भाद्भेदमाह— शोकस्थायितया भिन्नो विप्रलम्भादयं रसः । विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनः संभोगहेतुकः ॥ २२६ ॥ इष्टनाशश्च पुत्रादेर्विच्छेदो मरणं च वित्तादेर्नाशश्च ॥ अनयोर्जटाधारणश्रीरामश- रीरयो घटना योजना । खड्गेन शिरीपकर्तननिवेत्यर्थः । अत्र प्रकरणाद्भाग्यो नायको लभ्यत इति । विवृणोति—अत्रेति । अनुचिताचरणमेव दैवस्य निन्दा सैवानुभावः । बन्धुवियोगो बन्धुमरणम् । तत्र यथा—'गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ॥' अत्रेन्दुमतीमरणजनितशोकार्तस्याजस्य मृत्युनिन्दा । वित्तनाशो यथा—'प्रातर्भदामि वसुधाधिपचक्रवर्ती सोऽहं व्रजामि विपिने जटिलस्तपस्वी । यच्चिन्त्यं तदिह दूरतरं प्रयाति यच्चेतसा न गणितं तदिहाभ्युपैति ॥' अत्र नष्ट- राज्यस्य रामस्य परिदेवनम् ॥ स्थायीभाव इति शेषः । पुनः संभोगो हेतुरनयो

1. यथेति । यथा वा मम—'पाराशर्य्यान्वयी पतत्रि मरुत इत्यादा परेद्विजदी- क्षामपनीयानेकान्तरा स्तूयन्ते एव राज्ञे मुहुः स्तुतिः । अरण्ये पुण्डरीकाक्षि विपन्ना वैदग्ध्यमात्म्कमे विदधतश्च सोऽपि सौन्दर्य्या प्रत्युत्तरं दीयताम् ।' इति । *. 'स्फुटमेवेदम्' ... ... ... 'रन्ध्रोपनिपातिनोऽनर्था इति' पाठान्तरं वा पुस्तके * 'शोकं-' इत्यत्रे '-दुःखम्।' इत्यारम्य पाठस्य स्खलनेन पुस्तके 'भेद- माहानन्दहेतुत्वे हे ननु पूर्वत्र बन्धुवियोगः । तद्दिष्ट विप्रलम्भकेन सह कस्यचिद् विरोधोऽस्तु' ? इत्येव दृश्यते १. विमर्षेति पाठः

१८६ साहित्यदर्पणे अथ रौद्रः— रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः । आलम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २२७ ॥ मुष्टिप्रहारपातनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत्प्रौढा ॥ २२८ ॥ भ्रूविभङ्गाङ्गुलीनिर्देशबाहुस्फोटनतर्जनाः । आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणामि च ॥ २२९ ॥ उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेदवेपथवो मदः । अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसंदर्शनादयः ॥ २३० ॥ मोहामर्षाद्यस्तत्र भावाः स्युर्व्यभिचारिणः । यथा— 'कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥' यस्य स ॥ रौद्ररसमाह—रौद्र इति । तच्चेष्टा रिपुचेष्टा । ता विशिष्याह मुष्टीति । विकृतं विरुद्धाचरणम् । छेदः खङ्गादिना । अवदारणं शूलादिना अस्य रौद्रस्य । 'अवदानं कर्मवृत्तम' इत्यमरः ॥ कृतमिति । द्रोणशिरश्छेदे क्रुद्धस्याश्वत्थाम्नोऽर्जुनं प्रति सवोक्त्योक्तिरियम् । इदं मत्पितृशिरश्छेदरूपं गुरुपातकं तत्कारणं कर्म यैरुद्यतायुधैर्मर्यादाशून्यैरेत एव मनुजपशुभिर्भवद्भिः कृतमनुमतं दृष्टं वा, नरकरिपुणा कृष्णेन सार्धं भीमकिरीटिसहितानां तेषां मेदोमांसैरसृजा दिशां दिग्गवस्थितभूतानां बलिं करोमीत्यर्थः । अयमेतत्क्षणवर्त्येव । अत्राश्वत्थाम्नः क्रोधः स्थायिभावः । तदत्कार्यमुद्दीपनम् । तादृशगर्जनमनुभावः ॥ २३० ॥

1. रौद्र इति । क्रोधस्थायिभावको द्विपदालम्बनकृतोद्दीपनोद्भटो रक्ताङ्गः विवृद्धगर्वादिसञ्चारिणो रौद्र इति ॥
2. कृतमिति । दृढं रौद्रग्मस्य जनकेना वृत्तिर्नास्ति, अतः 'नराकारैरपीर्यावनवद्ध- वेगोन्मदैरे मद्बीजपुण्यांशुकः गग्निमाद्यस्य वृश्वति । अद्य पतन्तु निदयं दानववृन्द- दूतप्रचण्डतुरिदमङ्गे मम परश्वधो भैरवः ॥' इत्युदाहार्यम् । क्या च गगनगङ्गा- परशुरामयोक्तिः । अत्र मटोद्धता वृत्तौ रौद्रस्य परमोन्नतिना परिपुष्यति ॥ १. 'आलम्बनं विरोधी स्याद्' ग २. 'हस्तनिर्देशबाहुप्रस्फुरणाद्यनुभावतः । मोहामर्षाद- न्ततदिग्यभिचारिमाद् ॥' इति ग

तृतीयः परिच्छेदः । १८७ अस्य युद्धवीराङ्गत्वमाह— रक्तास्यनेत्रता चात्र मेदिनी युद्धवीरतः ॥ २३१॥ अथ वीरः— उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहस्थायिभावकः । महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥ २३२ ॥ आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः । विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः ॥ २३३ ॥ संचारिणस्तु धृतिमतिगर्वस्मृतितर्कगोमाञ्चाः । स च दानधर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्धा स्यात् ॥ २३४ ॥ सं च वीरो दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीरो दयावीरश्चेति चतुर्विधः । तत्र दानवीरो यथा परशुराम —

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

तृतीयः परिच्छेदः । १९३ पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वाद्वयावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वार्थैर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वाकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥' इत्येवरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां सद्भावात्तत्र संचार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते— युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥२५०॥ 'बीजीभवेत्' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छून्यीकृतेत्यर्थः । करटः काकः ॥ इदानीं शान्ते दयाद्यतिशयसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकाररूप- त्वादिति । आदिना बर्बरीकदेवताविषयरतिप्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- रसः । तथा चाहंकारसर्वस्वितो दयादिरेव दयावीरादिरेवैटकः । तदितरः शान्तरस स्य विशेषः । ततश्चेत्येवविशेषावधारणञ्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- शेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचिकीर्षा । रागः सुहृदामुपचिकीर्षा । इच्छा विषयसुखतदुपायेच्छा । भावेषु पदार्थेषु लोष्टकाञ्चनादिविभावादिषु सत्सु राग- राहित्येन सममविपं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । 'शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- रमः, अर्थासङ्गतेः । तादृग्दशायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव चितिया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां परमात्मस्वरूपलप्राप्ति- रूपायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्त्तव्ये वस्तुनि मनो वाय वर्त्तमानश्चिन्तासतानवान् युक्तः । यस्य योगजधर्मसहकृतेन मनसा जिज्ञा- स्यवस्तुसाक्षात्कारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्याः कामसिद्धीर्दूरश्रव- णाद्यैन्द्रियसिद्धीरासादितवान् समाध्या... । यस्य च योगजधर्मस- १. स एवेति । तादृशशम एव स्थायी ... भत इत्यर्थः । १ 'पुष्टि-' इति पङ्क्तिका नास्ति ग पुस्तके, 'देः सकाशाद्भेदामाह' इत्यधिकं पुस्तके ३ 'नागानन्दादौ' इति नास्ति '-वाहनादौ' क-घ ५ आदि- ब्दो नास्ति क घ पुस्तकयोः ६ 'सम' सम्भवितुमर्हति' ग ८ 'नन्दे' घ ९ 'शमप्रधानः' क ख ग १ कान्तरे ११ 'लोष्टकाञ्चनादि' नास्ति पुस्तकान्तरे १२ 'राग-' इति पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

१९२ साहित्यदर्पणे द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति॥' अथ शान्तः- शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यत्वादिनाशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा- 'रथ्यान्तरश्चरतस्तथा धृतजरत्कन्थालवस्याध्वगै सत्रास च सकौतुक च सदय दृष्टस्य तैर्नागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्क करट कदा करपुटीभिक्षा विलुण्ठिष्यति ॥' पर्यस्त उत्क्षिप्त कपालसपुट पिधानपात्राकारब्रह्माण्डोपरिभाग तेन द्राग् झटिति मिलत्सगच्छमान ब्रह्माण्ड एव भाण्ड क्षुद्रभृ ग तस्योदरे भ्राम्यन् अतएव पिण्डितो बहुलीकृतश्चण्डिमा महत्त्व यस्य । द्यापि इदानीमपि । जरांवाच्छत्रसु सस्थालीमध्ये जायमान शब्दो बहुलो भवतीत्यभिप्रायणेदम् । अत्र लक्ष्मणस्य विस्मयो धनुष्टङ्कारालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्भापनेन एतादृगुक्त्या अनुभावेनेन व्यक्त आश्चर्य रसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेद स्थायिभाव । एतत्पक्षे अवमाननीयत्वमेवालम्बनम् । निर्वेदस्य व्यभिचारित्वेन स्थायित्वायोगात् , शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम् । रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचित्कृ तनिर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहसमीपदेश , तन्मध्ये चरतो भिक्षार्थ भ्रमत । अध्वगैर्नागरैश्च वीभत्सवेपदर्शनेन त्रास , अनुपादेयकन्थाधारणेन कौतुकम् दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धीकृतो यश्चित्सुधादा ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुद्रितनेत्रस्य। 1 उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्य तत् 'शमो निरीहावस्थायाम्' इत्यादा- हितम् (१६६ पृ०) ॥