साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १९३ पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वाद्वयावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वार्थैर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वाकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥' इत्येवरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां सद्भावात्तत्र संचार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते— युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥२५०॥ 'बीजीभवेत्' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छून्यीकृतेत्यर्थः । करटः काकः ॥ इदानीं शान्ते दयाद्यतिशयसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकाररूप- त्वादिति । आदिना बर्बरीकदेवताविषयरतिप्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- रसः । तथा चाहंकारसर्वस्वितो दयादिरेव दयावीरादिरेवैटकः । तदितरः शान्तरस स्य विशेषः । ततश्चेत्येवविशेषावधारणञ्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- शेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचिकीर्षा । रागः सुहृदामुपचिकीर्षा । इच्छा विषयसुखतदुपायेच्छा । भावेषु पदार्थेषु लोष्टकाञ्चनादिविभावादिषु सत्सु राग- राहित्येन सममविपं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । 'शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- रमः, अर्थासङ्गतेः । तादृग्दशायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव चितिया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां परमात्मस्वरूपलप्राप्ति- रूपायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्त्तव्ये वस्तुनि मनो वाय वर्त्तमानश्चिन्तासतानवान् युक्तः । यस्य योगजधर्मसहकृतेन मनसा जिज्ञा- स्यवस्तुसाक्षात्कारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्याः कामसिद्धीर्दूरश्रव- णाद्यैन्द्रियसिद्धीरासादितवान् समाध्या... । यस्य च योगजधर्मस- १. स एवेति । तादृशशम एव स्थायी ... भत इत्यर्थः । १ 'पुष्टि-' इति पङ्क्तिका नास्ति ग पुस्तके, 'देः सकाशाद्भेदामाह' इत्यधिकं पुस्तके ३ 'नागानन्दादौ' इति नास्ति '-वाहनादौ' क-घ ५ आदि- ब्दो नास्ति क घ पुस्तकयोः ६ 'सम' सम्भवितुमर्हति' ग ८ 'नन्दे' घ ९ 'शमप्रधानः' क ख ग १ कान्तरे ११ 'लोष्टकाञ्चनादि' नास्ति पुस्तकान्तरे १२ 'राग-' इति पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

१९२ साहित्यदर्पणे द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति॥' अथ शान्तः- शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यत्वादिनाशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा- 'रथ्यान्तरश्चरतस्तथा धृतजरत्कन्थालवस्याध्वगै सत्रास च सकौतुक च सदय दृष्टस्य तैर्नागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्क करट कदा करपुटीभिक्षा विलुण्ठिष्यति ॥' पर्यस्त उत्क्षिप्त कपालसपुट पिधानपात्राकारब्रह्माण्डोपरिभाग तेन द्राग् झटिति मिलत्सगच्छमान ब्रह्माण्ड एव भाण्ड क्षुद्रभृ ग तस्योदरे भ्राम्यन् अतएव पिण्डितो बहुलीकृतश्चण्डिमा महत्त्व यस्य । द्यापि इदानीमपि । जरांवाच्छत्रसु सस्थालीमध्ये जायमान शब्दो बहुलो भवतीत्यभिप्रायणेदम् । अत्र लक्ष्मणस्य विस्मयो धनुष्टङ्कारालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्भापनेन एतादृगुक्त्या अनुभावेनेन व्यक्त आश्चर्य रसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेद स्थायिभाव । एतत्पक्षे अवमाननीयत्वमेवालम्बनम् । निर्वेदस्य व्यभिचारित्वेन स्थायित्वायोगात् , शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम् । रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचित्कृ तनिर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहसमीपदेश , तन्मध्ये चरतो भिक्षार्थ भ्रमत । अध्वगैर्नागरैश्च वीभत्सवेपदर्शनेन त्रास , अनुपादेयकन्थाधारणेन कौतुकम् दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धीकृतो यश्चित्सुधादा ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुद्रितनेत्रस्य। 1 उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्य तत् 'शमो निरीहावस्थायाम्' इत्यादा- हितम् (१६६ पृ०) ॥

तृतीयः परिच्छेदः । १९३

पुंष्टिषु महाभारतादौ द्रष्टव्यः । निरहङ्काररूपत्वादयावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्तेर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वाकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दान्डे शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥' इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तत्र सञ्चार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते— युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्सञ्चार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥२५०॥

'निर्बीजतः- इति पठेऽपि बीजं वासना तच्छून्यीकृतेत्यर्थः । करटः काकः ॥ ननु शान्ते दयावीरादिसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहङ्काररू- पत्वादिति । आदिना धर्मवीरदानवीरादिप्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- रसः । तथा चाहंसात्सान्तो दयाविरेव दयावीरादेर्घटकः । तदितः शान्तरस इति विशेषः । तत्तद्भेदानविशेषाचाराच्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- विशेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचितीर्षा । रागः सुहृदामुपचितीर्षा । इच्छा दैवाद्विसुखजनकोपचित्सा । भावेषु पदार्थेषु लोष्टकाञ्चनादिष्विमादादिषु सत्सु राग- द्वेषरहितेन समन्विपमं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । 'समप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- रमः, अर्थासङ्गतेः । तादृशावस्था व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव स्थायितया प्रधाने यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायाः परमात्मस्वरूपलप्राप्ति- रूपायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्त्तव्ये वस्तुनि मनो विधाय वर्त्तमानश्चिन्तासतानवान् युक्तः । यस्य योगजवर्ममत्कृतेन मनसा जिन्ना- सितवस्तुनासाकारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्या कामसिर्द्धीर्दूराध्व- पायान्वेन्द्रियसिद्धीरमान्विन्दान् समाध्यन्दिनो वियुक्तः । यस्य च योगजवर्म्म-

1. स एवेति । तादृशशम एव स्थायिभावो रसतां लभत इत्यर्थः ।

१ 'पुष्टि-' इति पठित्वा नास्ति ग पुस्तके २ 'अन्य दयावीरादेः समानान्देत्याह' इत्यधिकं ग पुस्तके ३ 'न नागान्दान्डे' इति नास्ति घ पुस्तके ४ '-वाहनादौ' ग घ ५ अधि- ष्टव्यो नास्ति ङ पुस्तके ६ 'सर्वेष्वपि' ग ७ 'तत्र स सम्भवितुमर्हति' ग ८ 'नन्दे' ग घ ९ 'समप्रधानः' क ख घ १० 'पदार्थेषु' नास्ति पुस्तकान्तरे ११ 'लोष्टवाथनादि' नास्ति पुस्तकान्तरे १२ 'रागा-' इत्यादि '-सम्भवात्' इत्यन्त पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

१०२ साहित्यदर्पणे द्वापर्णमङ्गाण्यङ्गानि सङ्घातान्भानवो दश । भार्याविनाकृतेन्द्राद्याः कथ्यन्ते नावाणि विशाम्पते । अथ शान्तः— शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः ॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यत्वादिनाऽशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यावनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा— 'रथ्यान्तरं चरन्नथ्या वृत्तमुत्कण्ठयाऽनया' द्रगे सत्रासं च सशङ्कं च सदयं द्रष्टव्य तैर्नागरैः । निर्वाणीकृतचित्तसुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्कं करट कदा दृक्पुटाभित्ता विलुण्ठिष्यति ॥' पर्यन्त उल्लसत् कपालपुट पिधानपात्रावरणप्रारूपोऽङ्कस्तस्य तेन द्राग् झटिति मिलद्गच्छमानं ब्रह्माण्डं एव भाण्डं कुम्भः । व्याहारे श्रामन् व्या- पिण्डितो बहुलाहूतधाण्डमा महत्तमं नमः । प्राग् इदानीमपि । जरांऽच्छन्द गन्थालमध्ये जायमान शब्दो बहुला भवता संनिधौपणदम् । तत्र लक्ष्मण विस्मयो वपुश्छरालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्भापनेन स्ताम्मुक्ता अनुभावने व्यक्त आश्चर्य रसनामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेदः स्थायिभावः । एतत्पक्षे अनभाननीयत्वमेवालम्बनम् । शमस्य व्यभिचारित्वे स्थायित्वायोगात्, शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम् रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचित् तन्निर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहसमीपदेशः, तन्मध्ये चरतो भिक्षार्थं भ्रमतः अध्वर्गैर्नागरैश्च बाभत्सनेपदर्शनेन त्रासः, अनुपादकन्थाधारणेन कातुरम् दीनत्वेन दया । निर्वाणीकृत कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धङ्करुणो यश्चित्सुधार- ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुदितनेत्रस्य

1. उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्यं तत् 'शमो निरीहावस्थायाम्' इत्यादि- हितम् (१६६ पृ.) ॥

पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्यो । निरहंकाररूपत्वाद्वयावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्तेर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वाकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु ‘न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥’ इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायानेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तत्र संचार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते— युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥ ‘निर्वाजीकृत-’ इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छून्यीकृतेत्यर्थः । करट. काक ॥ ननु शान्ते दयाद्यतिशयसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकार- रूपत्वादिति । आदिना धर्मवीरदेवतादिविषयरतिप्रभृतीना ग्रहणम् । एष शान्त- रस । तथा चाहंकारसवलितो दयादिरेव दयावीरादेर्घटक । तदितः शान्तरस इति विशेष । ततश्चेत्यादिरेवावधारणाच्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- विशेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचिकीर्षा । राग सुहृदामुपचिकीर्षा । इच्छा द्वैपविरहुस्तदुपायेच्छा । भावेषु पंदार्थेषु लोष्टकौञ्चनादिभिन्नावादिषु सत्सु रोग- द्वेषरहितेन सममविषमं प्रमाण प्रतीतिर्यैन । ‘समप्रधान’ इति पाठस्तु न मनो- रम, अर्थासङ्गतेः । तादृशदशाया व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । गन एव न्यायितया प्रधानं यत्र न । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां परमात्मस्वरूपत्वप्राप्ति- रूपायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्य प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्तव्ये वस्तुनि मनो विधाय वर्तमानाश्चिन्तासन्तानान् युक्ता । यस्य योगजधर्ममहात्म्येन मनसा निजा- त्मन्यनुसन्धानकारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्या दानासिद्धीरीश्वरव- पायाथेन्द्रियनिरीक्षणादितान् समाप्यन्चितो वियुक्त । यस्य च योगजधर्मस-

1. स एवेति । तादृशशम एव न निष्पन्ने रमना लभत इत्यर्थः । १ 'दृष्टेति-' इति दर्शित-पाठे ना हस्त० । २ 'सदा दयावीरादेः स्वरूपभेदोऽयं' इत्यादिः ना-पुस्तके ३ 'नागान्नादौ' इति नास्ति क घ पुस्तकयो । ४. 'रागादौ' इति घ ५ 'अभि- स्पन्दो नास्ति क घ पुस्तकयो ६ सर्वथापि ना ७ 'न च हेयविद्वेषहेति' ग. ८. 'प्रवे' क घ ९ दृक्प्रत्यक्षः क ख घ. १० 'पदार्थेषु' नाहि पुस्तकेऽपि ११ 'विपक्षानुसन्धि' नास्ति पुस्तकान्तरे १२ 'पापा' इत्यादि 'पञ्चेत्यन्यद्' इत्यन्तं पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

The provided image is completely blank and does not contain any text to transcribe.

The provided image is completely blank/empty; there is no text present to transcribe.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

तृतीयः परिच्छेदः । १९९

उद्बुद्धमात्रस्थायिभावो यथा— 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥' अत्र पार्वतीविषया भगवतो रतिः । ननूक्तं प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति (८८ पृ०) तत्र संचारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते— यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके ॥ २६१ ॥ उद्रेकः कस्यचित्क्वापि तथा संचारिणो रसे । अथ रसाभासभावाभासौ— अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः ॥ २६२ ॥ अनौचित्यं चात्र रसानां भरतादिप्रणीतलक्षणानां सामग्रीरहि- तत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम् । तच्च बालव्युत्पत्तये एकदे- शतो दर्शयते— उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च । बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ दर्शितत्वात् ॥ हरस्त्विति । परिवृत्तेति वृत्तेत्यर्थः । अत्रेति । उमामुखावलोक- नरूपानुभावमात्रेण व्यक्ता रतिरुद्दीपनविभावादिकृतपरिपोषराहित्येन रसतां नापद्यत इति भावव्यपदेश एवास्योचित इति भावः ॥ अनौचित्येति । रसभावयोरनौचित्येन प्रवृत्तत्वे वर्तमानत्वे सति रसाभासो भावाभासश्चेत्यर्थः ॥ अत्र रसानामनौचित्यमा- ह—अनौचित्यमिति । अनौचित्यपदमित्यर्थः । सामग्रीरहितत्वे विभावादि- समुदायरूपत्वाभावे । एकदेशयोगित्वं यत्किंचिल्लक्षणसंबन्धः, तदुपलक्षणपरं तद्बोधतात्पर्यकम् । तच्च अनौचित्यं च उपनायकेति । अथाग्रे 'दक्षिणाद्याश्च नायका' इत्युक्तम् (१९९ पृ.) तत्र पदलक्षणे (९७ पृ.) 'कुलीन' इत्यनेन सत्कुलजातत्वम् । 'शीलवान्' इत्यनेन सद्‌वृत्तत्वं च नायकस्य लभ्यते । 'नायकास्यान्यपूर्वापि रत्या- समावैर्युक्ता (१०७ पृ.) इत्यनेन नायिकायाश्च सद्‌वृत्तत्वं लभ्यते । नायकस्य विधि- दृगोधिक्ताऽने नायिकायाश्च निषिद्धपुरुषसङ्गमे सद्‌वृत्तत्वं न भवतीति तद्विरुद्धत्वात्क- स्य तयोरनादरभावाचे तेरनौचित्यम् । निषिद्धेनेति उक्तं शृङ्गारतिलके— 'सेदन्निभिरद्विजराजहीनवर्णाभिगम्य प्रमदा न गम्या । व्यप्रान्धः प्रव्रजित चिकित्सिताद्यै धर्मार्थकामोनभवैः ॥' इति । एवं योषितामपि सदन्त्याडय पुरुषा निषिद्धा । एवं च मुनिगुरुपत्नीगतायां चेति चकारेण सदन्त्याडिपूज्यो बोध्यः । उपनायकसंस्थामित्यत्र संबन्ध्याद्यन्यतम उपनायको बोध्यः । अन्यत्र 'बहुनाय- कविषयायाम्' इति 'प्रतिनायकनिष्ठत्वे' इत्यन्योरुदाहरणं व्यर्थं स्यात् । बहुनाय-

२०२ साहित्यदर्पणे रौद्राभासो यथा— 'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहु- र्मुक्त्वा कर्णमपेतभीर्धृतधनुर्बाणो हरेः पश्यतः । आध्मातः कटूकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोर्विक्रमं कीर्तय- न्‍नंसास्फोटपटुर्युधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रवृत्तोऽर्जुनः ॥' भयानकाभासो यथा— अशक्नुवन्सोढमधीरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय बिभ्यद्दिवसानि कौशिकः ॥' स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रसप्रकृतिः । एवमन्यत्र । भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ २६६॥ स्पष्टम् । भावस्य शान्तावूदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता मता ॥ २६७ ॥ रक्तोत्फुल्लेति । कर्णं सूतपुत्रं प्रतिशरम् । 'हरे' इत्यनादरे षष्ठी । पश्यतः कृष्णमनादृत्येत्यर्थः । आध्मातो दृप्तः । 'कटूकोक्तिभि' इत्यत्र 'अनले' इति रूपकं व्यङ्ग्यम् । स्वं स्वकीयं स्कन्धस्य करेणाघातोऽंसास्फोटस्तत्र पटुः । तस्य रौत्त्यर्थे । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि गुरौ रोषोऽनुचितः ॥ अशक्नुवन्निति । यस्य राज्ञः पश्य । कौशिक उल्लूकः । इन्द्रः पेचकश्च । अत्रानौचित्यं दर्शयति—स्त्रीति ॥ भावाभास इति । प्रथमादिपदेन चिन्तादीनां द्वितीयादिपदेनाननुरागिण्यादीनां ग्रहणम् । यथा—'नैवामुयाकरमुखी तरलायताक्षी मा स्मेश्योनतगतिमित्र...

1. भावस्येति । भावस्य शान्तिर्नाशः । स चोत्पत्तिकालप्रविष्ट एव । उत्तर उत्पत्तिः । मदिराद्युत्थानविभूतयोरन्योन्याभिभावनयोग्ययोः समानाधिकरणम्, ... एकदेशवृत्तिरेकविशिष्टेऽन्यविशिष्टत्वम् । शबलता बाध्यबाधकभावापन्नानामुदयादीनां वा संप्लवः व्यामिश्रत्वम् । एकत्रान्यवृत्तिजनकज्ञानगोचरत्वमिति यावत् । औत्सुक्य- द्वाधहर्षः ॥
2. रक्तेति । कौरवेषु कर्णं सूतपुत्रं प्रत्यपगतभीः सन् क्रीता 'अग्नि' इति शेषः । तत्र तदनु प्रवृत्तोऽर्जुनोऽपराधे इति भीतिं प्रवृत्तान् निवारयति । तथा यतः दैवं हरिं पश्यतः—निरीक्षेण पश्यति । अत्र नीचादिरेव मैत्री कृतं दैवेन देवं हरिं, व्योम्नि स्थिते हरौ न प्रतिभूपानं कृतम् । पूर्वमपि तथा सन्न रथोद्धृतैर्महदौर्बल्यं युधिष्ठिरः, न तस्य स्वपित्रे भ्रात्रे अनुज्ञाते हेतूः प्रवृत्तः । अत्र ज्येष्ठभ्रातरि चानादरम् । रौद्ररस- व्यक्तिनिमित्तत्वादननुगुणत्वाविशेषादाभास भावः, तथाहि रौद्रस्याभासोऽयम् ।

तृतीयः परिच्छेदः । २०३ क्रमेण यथा— 'सुतनु जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत् । इति निगदति नाथे 'तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किंचित् ॥' अत्र बाष्पमोचनेनेर्ष्याख्यसंचारिभावस्य शमः । चरणपतनप्रत्याख्यानात्प्रसादपराङ्मुखे निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा रुषा परुषीकृते । व्रजति रमणे निःश्वस्योच्चैः मनस्वितहन्तया

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेकार्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशेषा- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमित- त्वादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादिरूपे मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति । जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । अर्थ मुख्यातावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यातावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वं बाधनञ्च विशेष्यान्त- रत्वेन बोध इत्येवमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिवन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः । चमूरुदृग्हरिणदृक् । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्यं पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदल्यर्हत्वमवगन्तव्यम् । आदिना वृत्तत्वकर्कशत्वयोर्ग्रहणम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदलीत्यादित्या- ग्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषपर्यवसाय निर्वाक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय श्वेति । व्यङ्गो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वथैव मुख्यार्थेनाभेदं नयत्येव । एवं च कदलीतिशीता करभोऽतिह्रस्वः करिराजगण्डोऽतिकर्कश इति हेतोस्तदृक्- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कदर- ल्यादौ सादृश्यं संभाव्यते तदतिशैत्यादिनापकृष्टमिति सुतरां भुवनत्रितये दृशं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः ।

1. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोपिति उद्यतावच्छेदके संक्रमितत्वात्तद्देशीयं वाच्यं यत्र तादृशः ॥
2. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न चेत्यादि तद्वेदान्त्वप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ।

• १. 'अर्थान्तरं प्रकृते' 'अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ' इत्याह पदो मन्दबुद्धेर्नहि.

चतुर्थः परिच्छेदः । २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा- निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते । अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति । अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अन्यत्वाप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावभावा- न्नार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वम् । यथा- भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ सर्वथेति । मुख्यादानुद्देश्येन त्यागो नतु दृश्यस्य, एव दूरोक्तिः स्यात् । अर्थान्तरे शब्दादेभिः परिणमति लक्षण्या वर्तते । अत्यन्ततिरस्कृतत्वात् सर्वथा बाधत्वात् ॥ निःश्वासान्ध इति । निःश्वासेनाऽप्रकाश... रूपेत्यर्थः । मुख्यार्थे गृहीतस्य प्रकारस्यापचन्दनादि० । एवं सकलकान्ता०

२०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह— अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरेर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृत- वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः सविशेष- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसंक्रमि- त्वादर्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— कदली कदली, करभः करभः, करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादि- मुख्यार्थे वाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थं बोधयन्ति। जाड्याद्यतिशयश्च व्यङ्ग्यः । अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वनेरिति शेषः । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेषः । स्व- मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्वविशेषरूपे स्वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्मे परिणमति विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे संक्रमितत्वाद् विशेष्यतया भासमानत्वात् । एतेन मुख्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्वे वावस्तस्यैव विशेषणान्त- ररूपेण बोध इतीयमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहि ' इत्यमरः । चमूरुमृगविशेषः । जाड्यादिति । जाड्यं शैत्यम् । यद्यपि शैत्य पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदलाङ्गत्वमवगन्तव्यम् । आदिना ह्रस्वत्वकर्कशत्वयोर्ग्रहणम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि सत्त्वात्कथं कदलीत्यादिव्या- प्यत्वमिति वाच्यम् । शैत्यादिविशेषस्यैवात्र विवक्षितत्वात् । जाड्याद्यतिशय- श्चेति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनबोधविषयः सर्वत्रैव मुख्यार्थस्याभेद एवान्वयः। एवं च कदल्यातिशीता करभोऽतिह्रस्व करिराजकरोऽतिकर्कश इति हेतोश्चमूरू- दृश इदमीदृशमूरुयुगं भुवनत्रितयेऽपि तुलां सादृश्यं न बिभर्तीत्यर्थः । यत्र तु कद- ल्यादौ सादृश्यं संभाव्यते तदतिशैत्यादिनापहृतमिति सुतरां भुवनत्रितये तुल्यं नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः । १. अर्थान्तरेति । अर्थान्तरे उपयोगिनि लक्ष्यतावच्छेदके संक्रमितमाश्रयत्वेन परिणतं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ २. अत्यन्तेति । अत्यन्ततिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टं वाच्यं यत्र तादृशः ॥ १. 'अविवक्षित-' इत्यादिः '-तिरस्कृतवाच्येत्यार्थो ।' इत्यन्तं पाठो ग-पुस्तके नास्ति

चतुर्थः परिच्छेदः । २०९ यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा— ^१निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते । अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितेऽप्रकाशरूपमर्थं बोधयति । अप्रका- शातिशयश्च व्यङ्ग्यः । अन्धत्वप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावाभा- वान्नान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम् । यथा— भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या। यत्र खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववेव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव तद- वसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्विधि- अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव। तदुक्तम्- 'क्वचिद्वाच्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम्। पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभावः अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा। द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृ- त्वाज्जहत्स्वार्था। विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः। असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम्। आश्रमस्थाया कुलटा- गोदावरीकुञ्जरूपे सकेतस्थाने प्रत्यहं पुष्पावचयेन कृतसकेतभङ्गं स्वप्रेरितदुर्दुरो- द्वेवेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम्। गोदा गोदावरी। यो दिनान्तरे लामुद्धेजयति स श्वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन मारित इत्यन्वयः। प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैरविहारे। उत्पत्स्यमानौ उत्पत्स्यमाना- न्वयबोधौ। अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः। तदवसरो विपरीतलक्षणावसरः। एव- चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थः। ध्वनित्वमभिधामूलध्वनित्वम् ॥ वाच्य- तया विपरीतार्ये पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयबोधः। ख्यातस्यान्वयबोधवि- षयीभूतस्य बाधनं बाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम्। लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनिः। अभिधा अभिधामूलो ध्वनिः। अत्र लक्षणामूलध्वनौ। आद्येऽर्थान्तरसङ्क्रमितवा- च्ये। द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्स्वार्था लक्षणेत्यनुषज्यते ॥ प्रथममिति। पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः। यत्र ध्वनौ। लक्ष्यक्रम इति। व्यङ्ग्य-

1. असंलक्ष्येति। सम्यङ् न लक्षयितुं शक्यः क्रमः पौर्वापर्यं यस्य तादृशो व्यङ्ग्यो यस्मिन्सः। स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावातुभावव्यभिचारिषु सहृदयधुरीणै- १. '-क्रमव्यङ्ग्य' ग. २. 'लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः पर' ग. ३ ग पुस्तके तु 'विवक्षित-' इत्यादि- 'द्विविध' इत्यन्तः पाठो नास्ति

इस पृष्ठ पर मुख्य पाठ्य सामग्री उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है/पाठ कटा हुआ है)।

ऊपर दाहिने कोने में केवल अत्यंत अस्पष्ट/कटा हुआ अंश दिखाई दे रहा है:

...

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववे निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैवा- वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्विपर्ययो ऽवगम्यते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्— 'क्वचिद्वाच्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभाव अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरोभा- त्वाज्जहत्स्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्य- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः । गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना सिंहिनेन ॥' इति सम्बद्धम् । आश्रमस्थायि कुतो गोदावरीकुञ्जन्ते सङ्केतस्थाने प्रच्छन्नपुंश्चावचनेन कृतसङ्केतभङ्गे स्वप्रेरितदुष्ट- द्वेपेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावरी यो दिनान्तरे तामुद्धरयति स वा गोदावरीतीरकुञ्जवासिना हन्यतामिति सा- द्वन्वयः । प्रकृते ता पर्यापर्याभूतसङ्गीकार । उत्पत्स्यमानौ नान्यथा- न्वयबोधौ । अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः । तदवसरो विपरीतलक्षणावसरो नात्र लक्षणातूलध्वनेरवसरो नाम्नाऽर्थः । ध्वनित्वमितिामूलध्वनित्वम् ॥ वाच्य- तया विपरीतार्ये पर्यवसानतया ख्यातिस्त्वन्वयबोधः । ख्यातम्यान्वयबोधस्य वैधुर्य्य बाधनं वाधोदयादिपर्यन्तवैयर्थ्यावसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनि- रभिधा अभिधामूलो ध्वनिः । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आद्यस्यान्तरप्रवेश- श्चे । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतस्य चोद्ध्यार्थं लक्षणानुपपत्तेः ॥ प्रथममिति पश्चादन्यतरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनौ । लक्ष्यक्रम इति । क्रम-

1. असंलक्ष्येति । व्यङ्ग्य न व्यङ्ग्यत्वेन इव बोधानन्तरं यथा हेतुहेतुम- द्भावतस्तः । मुष्टे प्रहारेण तीक्ष्णप्रहारेण विन्ध्यो मूलं भवति तद्विधं सहभाव-

१. '-प्रयुक्ततया' ग. २. 'विपरीतरूपावसर' इति ग. ३. समुद्रोद्धता' इति ग. '४. 'व्यङ्ग्यस्य प्रद्योत' इति ग.

चतुर्थः परिच्छेदः । १११ तत्राद्यो रसभावादिर्नैकः पद्येऽत्र गण्यते । एकोऽपि भेदानन्त्यादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यश्च यत् ॥ ४ । उक्तस्वरूपो भावादिरसप्रभृत्यनन्तः । तथा हि रत्यादिर्- भावादीनां विभावानुभावव्यभिचारिभेदेन, स्थायिभावानां प्रत्येकमवान्तरभेदेन, विभावानुभावादीनामपि वक्ष्यमाणलक्षणत्वात्तद्रूपतापादन- श्चापि — प्रत्येकमवान्तरभेदाद्देशकालाद्यवस्था- गुणानुकूलत्वादिभेदात्प्रत्येकं रसो भवतीति . गणना कृतेषाम् ।

The provided image is completely blank (white) and contains no text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.