साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

The provided image is completely blank and does not contain any text. Please provide an image containing text to transcribe.

चतुर्थः परिच्छेदः। २३५ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धैरिषुबाणाग्निस सायकाः (५३५५) ॥१२॥ शयानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुन ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिbonding' इति संशय्येऽज्ञात्रिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्ट । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्युक्तविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमतेदेकपञ्चाशत्तद्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव- तीति चेन्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्टावेक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरूनपञ्चाशता च संसृष्टौ पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरष्टचत्वारिंशता च संसृष्टावून- पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च संसृष्टावष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकह्रासेन सप्तचत्वारिंशादिकम् । चरमस्य सजातीयेनैकेन संसृष्टावेकविषयत्वमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टे । एव क्रमेण अष्टसप्तत्युत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रत्वं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याया उपपत्तिः । न चैकपञ्चा- शद्ध्वनिः, (३१) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (३२) प्रबन्धगतकविप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३३) पद- गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३४) पद- गतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३५) पदगतकविनि- बद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (३६) पदगतकविनिबद्धवक्तृ- प्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (३७) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति- सिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३८) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थ- शक्तिमूलो वस्तुनालंकारध्वनिः, (३९) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्ति- मूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः (४०) वाक्यगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो- ऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४१) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुना वस्तुध्वनिः, (४२) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलो वस्तुनालंकार- ध्वनिः, (४३) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेणालंकारध्वनिः, (४४) प्रबन्धगतकविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धार्थशक्तिमूलोऽलंकारेण वस्तुध्वनिः, (४५) प्रबन्धगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४६) वाक्यगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादि- ध्वनिः, (४७) पदगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४८) पदैकदेशगतासंलक्ष्यक- मव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (४९) रचनागतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५०) वर्णगतासंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो रसादिध्वनिः, (५१) वाक्यार्थातोभयशक्तितूलो ध्वनिरिति ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

चतुर्थः परिच्छेदः । २३५ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः (५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसहायकाः (५३५५) ॥१२॥ शाद्यानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा—'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनिः स ध्वनिर्वे' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यञ्जकानु- प्रविष्टः । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकधेति यदुक्तं तदेवाह— वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदां नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथमेतदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भवती- तीति चेत्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च संसृष्ट्यानेक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकपञ्चाशता च संसृष्ट्या पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः षट्चत्वारिंशता च संसृष्ट्या त्रून्- पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः सप्तचत्वारिंशता च संसृष्ट्याष्टचत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामेकैकहानेन सप्तचत्वारिंशादिकम् । चरमस्य सजातीयेनैवेन संसृष्ट्यावैकविध्यमेवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद- शशतत्वं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं क्रमेण षट्पञ्चाशदुत्तरनवशताधिकत्रिसहस्रं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसंख्याता उपपत्तिः । ते चैवमुदा- हार्याणि, (३१) प्रच्छन्नतया प्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारसंकरेऽलङ्कारध्वनिः, (३२) प्रच्छन्नतया निर्मिता प्रौढोक्तिः तान्निष्ठा निष्फले इत्यनेन वस्तुध्वनिः, (३३) पद- गतपदविकसितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३४) पद- गतपदविकसितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (३५) पदगतकवि- कल्पितप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (३६) पदगतकविकल्पितवस्तु- प्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (३७) पदगतकविकल्पितप्रौढोक्ति- सिद्धार्थनिष्ठे वस्तुना वस्तुध्वनिः, (३८) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्ति- सिद्धार्थनिष्ठे वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (३९) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थ- निष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (४०) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे- ऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (४१) पदगतकविकल्पितप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुना वस्तुध्वनिः, (४२) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुनालङ्कार- ध्वनिः, (४३) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (४४) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (४५) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे वस्तुना वस्तुध्वनिः, (४६) पदगत- ०, (४७) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे..., ४८) पदगतकविकल्पित- ० वस्तुनालङ्कारध्वनिः, (४९) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठे..., (५०) प्रौढोक्तिसिद्धार्थनिष्ठेऽलङ्कारेण वस्तुध्वनिः, (५१) पदगतकविकल्पितवस्तुप्रौढोक्ति...

The provided image appears to be a blank page with no readable text.

चतुर्थः परिच्छेदः । ईतरस्य रसादेरङ्गं रसादिव्यङ्ग्यम् । यथा— 'अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥' अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् । 'मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम- स्त्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्णतापः । हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी- प्रासादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥' इत्यनेन तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य रसाङ्गं रसरूपव्यङ्ग्यम् । उदाहरति—अय- मिति । भूरिश्रवसः समरपतितं हस्तं विलोक्य तत्पत्न्या रोदनमिदम् । अयमी- दृगवस्थः स तत्तत्कर्मणि मुहरनुभूतः । तत्तत्कर्माह—रसनेति । रसनां मम क्षुद्रघण्टिकामुत्कर्षयितुं मार्जनादिना उत्कृष्टीकर्तुमाक्रष्टुं वा शीलमस्य सः । नीव्या वस्त्रबन्धस्य विस्रंसनो मोक्षणकरः । अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेरसाध्यतया स्मर्यमाणानां तदङ्गानां शोकोद्दीपकतयाकरणानुकूलतेति शृङ्गारस्य करुणाङ्गत्वम् । अत एव प्राकरणिकत्वेन प्रधानस्य करुणस्य व्यञ्जकं वाक्यार्थमपेक्ष्य तदानीमप्राप्त- रसभावस्य शृङ्गारस्य न्यूनत्वमचमत्कारित्वम् । ननु तदानीं शृङ्गारस्य रसताप्राप्त्या कथमस्य रसाङ्गरसोदाहरणत्वं सङ्गच्छतामिति चेत्, न । तदानीं शृङ्गाररसस्य पूर्णरसत्वाभावेऽपि खण्डरसत्वस्य सत्त्वात् । तच्च दोषपरिच्छेदे निर्णयिष्यते । शृङ्गा- रस्य करुणविरुद्धत्वेऽपि स्मृतिविषयत्वेन गुणत्वमेव, न तु दोषत्वम् ॥ भावाङ्गं रसव्यङ्ग्यमुदाहरति—मानोन्नतामिति । राज्ञः स्तुतिरियम् । मानोन्नतामुन्नतमा-

1. प्रासादेति । प्रासादा न्परीपु ॥ १ ग पुस्तके तु 'इतरस्य-' इत्यादि '—मानो... र्णनेनेन ?' इत्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने 'बहुधीदृष्टं मम धम्मिल्ल-' इत्याद्युदाहरणे विधिप्रपादनिषेधार्थानिषेधरूपोऽर्थो व्यज्यते । उद्यद्गतदृष्टिरूपस्य इत्यत्रापि विधिप्रयुक्तयैरेव निषेधरूपार्थः तात्पर्थम् । तन्मथ्यं पूर्वस्याभिप्रायमुज्झन्नपरस्तथात्वादुवाच- मिति । दृष्ट्वेने—मम धम्मिल्ल-' इत्यत्र सुरताद्योगादिति एव विश्रान्तिमासाद्य निषेधार्थो व्यज्यते । उद्यद्गतदृष्टिरूपस्य तु सुरतार्थस्य बाधितत्वेन मर्तनोद्देशार्थमेव विश्रान्तिभजमाना व्यञ्जकत्वाद् यथा चोक्तम्—'अनिष्टादन्यथा प्राप्ति-' (इत्यादि) व्याप्तिवैयर्थ्यम् । यद्यदर्थमसमुल्लङ्घ्य गति- र्भवतोत्येव यन्निषेधयुक्तप्रतियोगिकत्वेऽपि तत्रापि तद्देश्यता न वा तदित्युक्तश्च सन्निधा विधिरेव प्रतिपाद्यम् । ननु वाक्यान्त्या एव ध्वन्यधमकरणादर्भाने कथं तेषां पश्चाद्विद्यत इवेति चेदुच्य- ताम् । सत्यम् । पदपराम्भोभावकत्वेन तेषां पृथग्वारवृत्तिनाम् । पदशब्दानु—प्रकृतिः प्रत्ययः प्रातिपदिकं सर्वनाम च । युग्मपदद्वयः पूर्वनिपातच्छन्दिन न्यासाः कर्मकर्तृविवक्षां विशेषोल्लिङ्गादयः । पदस्यार्थे निमित्तद्य सपक्षो वचनं तथा । प्रत्ययोत्पन्नगतार्थ्या पदानां दर्शितानि ॥' तद्यथा चोक्तम्— • 'एकपदसंस्पर्शेना-' (इत्यादि) इति पाठो दृश्यते

२३८ साहित्यदर्पणे अथ गुणीभूतव्यङ्ग्यम्— अपरं तु गुणीभूतव्यङ्ग्यं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये । अपरं काव्यम् । अनुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन च सम्भवति । तत्र स्यादितराङ्गं¹ काक्वाक्षिप्तं च वाच्यसिद्ध्यङ्गम्² ॥ १३ ॥ संदिग्व³प्राधान्यं तुल्य⁴प्राधान्यमस्फुटमगूढम्⁵ । व्यङ्ग्यमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टौ ॥ १४ ॥ भूतव्यङ्ग्यं निरूपयति—अथेति । अपरं ध्वनिभिन्नम् । तत्र गुणीभूतव्य- इतरस्य रसादेर्वा वाक्यार्थस्य वा अङ्गम् । रसादि अनुरणनरूपं वा व्यङ्ग्यं न्वयः । एवमन्यत्रापि । काक्वाक्षिप्तं काकुवशात् झटिति वाच्यवत्प्रतीयमानं वाच्यस्यान्वयबोधबीजं वाच्यसिद्ध्यङ्गम्, आपाततः प्रतीतस्य वाच्यस्य प्र- धानानुपपत्तिनिरासकम् । अस्फुटं सहृदयैरपि झटित्यप्रतीयमानम् । अ- स्फुटम्, तथा वाच्यायमानम् । असुन्दरं चमत्काराप्रत्यासन्नम् एव निरू- १. गुणीभूतेति । वाच्यापेक्षया अनमत्कारित्वेनेह व्यङ्ग्यस्य गुणीभावः । ध्वनि- णाप्यभिहितम्—‘प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्ग्यः काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्ग्यान्वये व्यञ्चारुत्वं स्यात्प्रकर्षवत् ॥’ इति । ‘प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महा- नाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥’ इत्युक्तरूपो व्यङ्ग- यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्वनिरित्याख्यातम् । तस्यैव गुणीभावेन वाच्यार्थचारुत्वे गुणीभूतव्यङ्गयो नामापरः काव्यभेद इति तदाशयः ॥ २. काक्केति । काका हठेनोपस्थापितमिति वा ॥ ३. संदिग्धेति । सन्दिग्धं वाच्यकृतं व्यङ्ग्यकृतं वेत्यनिश्चितं प्राधान्यं यस्य य- ० । यद्वा सन्दिग्धं चमत्कारिजनने वाच्यव्यङ्ग्ययोः संशयास्पदं प्राधान्यं यत्र तत् ४. तुल्येति । तुल्यं वाच्यसमानं प्राधान्यं यत्र तत् । चमत्कारोत्पादने वाच्यव्य- योरपि क्षमत्वेन तुल्यत्वमवधेयम् ॥ ५. अगूढमिति । अगूढं चासहृदयैरपि वेद्यम् । तादृशं वाच्यायमानतया न तथा चमत्कारोति यथा कामिनीकुचकलशवद्गूढम् । तदुक्तम्—‘नान्ध्रीपयोधर इवातिवरा- प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातिवरा निगूढः । अर्थो गिरामपिहितः पिहितश्च कश्चित्सौभा- ग्यमेति मरहट्टवधूकूचाम ॥’ इति । एव च कामिनीकुचकलशन्यायेन सहृदयैकवेद्यमेव व्यङ्ग्यं ध्वनित्वमुपयाति । सहृदयैरपि दुःरसवेद्यमसहृदयैरपि वेद्यं वेत्युभयमपि गुणी- भूतव्यङ्ग्यमेवेति बोध्यम् । एवमन्येष्वपि भेदेष्वनुभव एव साक्षीति प्रदीपादौ व्यक्तम् ॥ १ 'अपराङ्गं' ग. २ 'सिद्धव्यङ्गन्यं' घ

चतुर्थः परिच्छेदः । २३९ इतरस्य रसादेरङ्गं रसादिर्व्यङ्ग्यम् । यथा— 'अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥' अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् । 'मानोन्नता प्रणयिनीमनुनेतुकाम- स्त्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्णनादः । हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी- प्रासादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥'

२९५ साहित्यदर्पणे 'तात्पर्यातिरेकाच्च व्यञ्जकत्वस्य न स्थितिः । यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्यं न तुलाधृतम् ॥' इति, तन्मतेऽपि 'विस्मृतविभ्रमेणा'दिसम्यग्व्यङ्ग्याभावात्² इति बोद्धव्ये- रैवं पातनीयो दण्डः । पुनश्च किमिति लक्षणा पृथगुक्ता । दीर्घदीर्घतराभिधाव्यापारे- वाच्यस्य बाधविना झटित्यन्वयि बोधदर्शनाच्चेति भावः । तात्पर्येति । एतद्- द्योत्यस्यैव शब्दबोध्यत्वसम्भवे व्यङ्ग्यत्वं न सम्भवतीत्यभिप्रेत्य शङ्कते-नन्विति । तात्पर्येनैव व्यञ्जकतोपपत्तावित्याशयः । ननु तावत्पर्यन्तप्रसारि तात्पर्ये प्रमाणं किमस्ति ? आह-यावदिति । तात्पर्यं हि प्रमाणबलेन प्रतिपाद्यं यावता तुष्ट्यर्थं न सम्- प्रदानेनोपपत्त्या विरोधाभावादित्याशयः । तथा च यावदप्रमाणिकं प्रतिज्ञामात्रं परं कथं वाक्यप्रमाणमुपादत्त इत्याशयः प्रमाणान्तरं दूषयन्नाह-यावदिति । अत्रायं श्लोकार्थः-न केवलं तवायं दोषः स्वात्मानमपि दूषयन्ननुगच्छतीति । यद्यभिधेय- मिव काव्यव्यङ्ग्यमप्यर्थं तात्पर्यं बोधयति, तदा न केवलमभिधेयातिरिक्तव्यङ्ग्य- कभावः, किन्तु पदवाक्यबोधकत्वप्रयुक्तस्यापि भावस्य, नाम्याख्या- दयश्चेत्येवं मनोरथमात्रं स्यात् । नन्वेवं वस्तुमात्रस्य तद्बोधकत्वेनाभ्युपगमे काव्यत्वेनैव सर्व- न चान्यथैव शब्दार्थयोर्भावकत्वेन विशेषस्तत्प्रयुक्तं काव्यशब्देष्वभिधेय- भाव्यमिति वाच्यम् । नाटकादिकाव्यातिरिक्तयत्किञ्चिदङ्गानां चेष्टादिनाप्यर्थः प्रतीयते, सा चास्त्वेव र- स्तदन्वयव्यतिरेकान्वापद्येहाप्यनुगमनात् । तदुक्तम्- 'नानाभिनयसम्बद्धान् भावय- न्रसानिमान् । यस्मात्तस्माद्भावा इति संज्ञिताः' इति । कथं पुनरव्या- तमन्वेत्येव पदस्य व्यङ्ग्यत्वानुपपत्तिरिति चेन्न, गतादिना विचेष्टायुक्तरसीभव- 'त्यायविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशब्दान्तरगतैरपि तैस्तैर्भावाद्यैरेव लक्षितेति रस- गीतिः ॥

1. शब्देति । वाचकस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्य अभिधया लक्षणया वा स्वार्थ- दुवोधमुत्पाद्य पुनरभिधया लक्षणया वावान्तरबोधन सामर्थ्याभावादित्यर्थः ॥
2. किमितीति । यदि भवन्मते तादृशाभिधाव्यापारेण व्यङ्ग्यार्थोऽवबुध्यते, इत्येवं लक्षणा स्वीक्रियते । लक्षणाव्यापि तत्त्वालक्षणानिधाव्यापारेण बोधात् । एत- द्दृष्टार्थं मीमांसादर्शने भगवता जैमिनिना 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां सम- वाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ३।३।७' इति सूत्रेण श्रुत्यादिषु पूर्वपूर्ववलीयस्त्वं निरा- यितिमित्यस्य तु दृढत्वाद्यथा हि लिङ्गादिस्थलेऽपि शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमानानामर्थानां दीर्घदीर्घतराभि- धाव्यापारेणैव प्रतीतो लिङ्गादीनां वाक्ये वीनाभावात् । निरपेक्षो रवः श्रुतिः । अर्थनिष्ठ- सामर्थ्यं लिङ्गम् । परस्परसाकाङ्क्षावशात्क्वचिदेकस्मिन्नर्थे पर्यवसितानि पद- १. 'इति नास्ति घ-पुस्तके २ 'विस्मृतव्यापारभावादिति' क.

पञ्चमः परिच्छेदः । २५५ दर्थबोधसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण, पुत्रस्ते जातः । कन्या ते गर्भिणी' इत्यादावपि हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । यत्पुनरुक्तं "पौरुषेयमपौरुषेयं च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरम्, अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवत् । ततश्च काव्यशब्दानां निर- तिशयसुखास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्त्यौपयिकप्र- एवं चेति । अभिधयैव व्यङ्ग्यबोधस्वीकारे चेत्यर्थः । तदर्थेति । लक्ष्यार्थे- ऽर्थः । लक्षणाजन्यबोधानन्तरमपि व्यङ्ग्यबोधायाभिधासत्त्वस्वीकारे लक्षणासत्त्व- स्वीकारस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः । लक्षणाया अस्वीकारे इष्टापत्तेर्दोषान्तरमाह— किमिति चेति । न वाच्यत्वमित्यन्वयः । कन्या अदत्तपुत्री । प्रतिपाद्यस्य मुख- प्रसादादिभिरनुमितानामपि हर्षशोकादीनां शब्दान्तरप्रतीतत्वेन वाच्यताप- त्तिरिति भावः । रसादीनां तात्पर्यग्राह्यत्वमनुमानेन साधयतां मतमाह—यत्पु- नरिति । पौरुषेयं पुरुषनिष्पन्नं लौकिकं मन्वादिशास्त्ररूपं च । अपौरुषेयं वेदस्वरूपम् । सर्वमेवेति व्यापकताग्रहाय । यद्युपादेयं वाक्यं तत्कार्यपरम् । यथा 'घटमानय' इति लौकिकं वाक्यं जलाहरणरूपकार्यतत्परम् । यथा वा 'विश्वजिता यजेत' इति वैदिकं वाक्यं सर्गरूपकार्यतत्परमित्यन्वयव्याप्तिरत्रावधेया । व्यतिरेक- व्याप्तिं दर्शयति—अतत्परत्वे इति । यन्न कार्यतत्परं तदनुपादेयमानम, यथा उन्मत्तादिवाक्यम्, इति । अनुमिति दर्शयति—ततश्चेति । प्रतिपाद्यस्य श्रोतुः काव्यश्रवणे प्रवृत्तिः, प्रतिपादकस्य वक्तुः काव्यपाठे प्रवृत्तिः, तयोरौप- यिकं कारणीभूतफलेच्छानिष्ठो यत्प्रयोजनान्तरं चतुर्वर्गादि, तस्यानुपलब्धेः शब्देनानुपस्थानात् । अवधार्यते तात्पर्येण प्रतिपाद्यते । ननु कार्यान्तरवद्रमादि- वाक्यम् । व्यङ्ग्यव्यङ्ग्यभावानां शब्दान्तरापेक्षाभावाच्छब्दान्तरेण संबन्ध आह-हर्षेत्यादिना प्रकरणम् । स्थानं क्रमः । न चान्तेऽस्यान्यस्य सन्निधिरेवेत्यसङ्गतम् । समाहारा- दोषात्तत् । इत्यादीनां समाहारे एकशब्देनार्थे तेषां मध्ये परोक्षेण परं व्यङ्गेनार्थ्यना तद्ग्रहीतम् । एत० । अर्थभेदपरं यूपर्यवेक्ष्या निर्विभागात्मताऽऽविर्भावितं व्यङ्ग्ध्यः । अत्र विशेषः शारदाभाष्यपरतयाऽवसेयः ॥ १. किमिति चेति । यथाऽस्य शब्दस्यायमेवार्थः प्रतीयते तद्वदिरुद्धाभिव्यञ्जक- व्यापार इति मीमांसकमतेन हर्षशोकादीनां किमिति न वाच्यत्वेनेव पूर्वोक्तान्वयः । ग- र्भिणी संकीर्णसम्भोगवतीत्यर्थे हर्षशोकादीनां वाच्यत्वमिति कारिकार्थे भावः । मुखने- त्रसंकोचोऽवाङ्मुखत्वात् शोकोत्पादकं वचनम्, न तु तच्छब्दोद्भवः । ना तु तच्छब्दैरेव हर्ष-शो- कप्रकाशनं विधायित्वेनानुभवव्यभिचारान्न इति हि सिद्धान्तः ॥ २. पानि । 'इन्दिरान्दिन्दिरेणाऽऽनुकूलतया प्रतिवेशं'

The provided image is completely blank and contains no text.

न्दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशत- दर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः । 'कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइँ सव्वणं अहरं । सभमरपउमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एहिं ॥' इति सखीतत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तस्मान्नाभिधेय एव व्यङ्ग्यः । मुपपादयति—पूर्वेति । वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोः प्रतीतिपौर्वापर्येण कालभेदः । श्रयभेदमुपपादयति—शब्देति । वाच्यस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्दमात्रसंबन्धि- त्वेन व्यङ्ग्यस्य शब्दादिसंबन्धित्वेन तयोराश्रयभेदः । तदेकदेशेति । शब्दे- कदेशेत्यर्थः । स च प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गादिरूपः । तदर्थेति । शब्दार्थेत्यर्थः । विषयभेदमुपपादयति—कस्स वेति । 'कस्य वा न भवति रोषः पश्यत प्रियायाः सव्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्रायिनि वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥' इति संस्कृतम् । उपनायकदष्टाधरां सखीं तर्जयन्तं कान्तं प्रतारयन्त्याः सख्या उक्ति- रियमिति । सभ्रमरेति । सभ्रमरपद्माघ्राणे निवारितापि तत्कारिणी, तत्सद्यो- ऽग्निः । तथा सहस्व भर्तुस्तर्जनं भ्रमरदंशनजन्यव्रणवेदनां च । अत्र वाच्या- र्थबोधे सखी उद्देश्या, भ्रमरेणास्या अधरो दष्टो न पुनरुपकान्तेनेति व्यङ्ग्यार्थबोधे कान्त उद्देश्य इति विषयभेदः । नचैतावता कान्तेन चोभयबोध- र्भवतीति न बोद्धृभेदः । उपसंहरति—तस्मादिति । नैव व्यङ्ग्य इत्य- न्वयः ॥ व्यङ्ग्यान्तरबोधे यथा तथास्तु रसादिबोधस्तु व्यञ्जनावृत्त्यङ्गीकारमन्तरेण

1. कस्स वेति । कस्य वेति जनोक्त्यालोकोक्तिः । सभ्रमरपद्माघ्राणशीले । शीलं हि व्यर्थ- देशैरपि वारयितुं न शक्यम्। सहस्वेदानीम् । उपात्तस्योपभोगस्येत्यर्थः । अत्रायं भावः— कश्चिदविनीता कुतश्चिदुपपतेर्दष्टाधरा तत्सविधमविधाने भर्तारि तन्मन्युगोपाय कान्तमेव त्प्रियादिश्यन्त्या सख्याऽज्ञानात्परापराधोपलक्ष्यते। सहस्वेदानीमिति दाक्ष्यनन्दिन्दर्दी- देशयन्। भर्तृविषयं तु सूपराधो नान्योत्पाद्येयमानं व्यञ्जयन् । मन्त्रा च निजदंशेन तत्कृतसन्धमान्द्या समन्विदरङ्गित्वातिविवेचित्त्वोपविषय बान्धिस्वभावेन प्रथा- तनं व्यङ्ग्यम् । तत्सख्या च तदुपालम्भसद्विदन्द्रप्रकृष्टा मौग्ध्यनातिप्रौढत्वाननं द्वि- राधा इति ह्युपदिशति सहन्दिष्यं व्यङ्ग्यम् । सखीमध्ये इयमुत्कृष्टनात्मीति नय- नात्मनि ग्रहीतुं न युक्तम्, प्रत्युतार्थं दृष्टवतः, प्रत्युत शेतेऽस्मानीति सखीविषयं दैवगपत्वाप्यान्तव्यङ्ग्यम् । इयमेव तव प्राङ्मुग्धाहि इत्याहन्त्यर्थं रङ्गिना पुनः यदरदनदंशननिमित्तं विधेय इति गर्वं, ईदृशसुहृज्जनसमीपने स्वाङ्गम्। एवं मन्त्रेन्द्र- तृकमेवे सर्वैरुपदरणतमं सहस्यदित्यनेनोपदिश्यते व्यङ्ग्यमिति लोचनकाराः ॥

२६२ साहित्यदर्पणे नानुमानं रसादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षमम् । आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥ ४ ॥ व्यक्तिविवेककारेण हि—'१यापि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्भावितुमर्हति । विभावाद्यनुभावव्यभिचारिप्रतीति- रसादिप्रतीतेः साधनमिष्यते' ते हि रत्यादीना भावानां कारण... सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्निष्पादयन्ति, त एव च... संवेदनं प्रत्यक्षम्, ज्ञातता प्रकटता, इति । भट्टमते—नीलादौ ज्ञाते हि र... तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिकमते—नील- ज्ञाने जाते 'नीलमहं जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत एव । फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरभेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । गङ्गा- पदात्प्रतीयमानस्य पावनत्वादेस्तीरे वैशिष्ट्यासम्भवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनर्जल- पेक्षया समीपत्तीरे पावनत्वाद्यतिशय सम्भवति स एव गङ्गापदेनप्रत्याय्यत इति संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्वं च नास्ती- त्यत्र ग्रन्थकृता 'पावनत्वाद्यतिशयेन लक्षणीयेन संबन्ध' इत्यादि काव्य- प्रकाशोक्तापि नोक्ता । तयो संबन्धसत्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहार्यज्ञा- नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्याद्यनुमानं तत्तदनुमानोद्बोधि- तया सामाजिकाना वासनारूपप्रत्यासत्त्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस इति श्रीशङ्कुममतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मत दूषयति—नानुमानमिति । अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषग्रस्तत्वेन रसादिबुद्धे संस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मत दूषयति—स्मृति- रिति । अत्रापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मत दूषयितु परिष्करोति—व्यक्तिवि- वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । यापीति । अनुमाने इति । अनुमितावेव । एवकारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यवोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विभावादिप्रतीतेर्व्याप्तिज्ञानत्वाभावान्न तज्जन्यरसानुप्रतीतेरनुमितित्वम्, अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयति इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्द्रेन्धनादि यथा धूमादिव्याप्यं वह्न्यादिकार्यं धूमादि वह्न्यादिव्याप्यम्, तथा रत्यादे कारण विभाव, कार्य- नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्त्यादीन् अनुमापयन्त इति । सम्य- यक्व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीनां कार...

1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस्य ध्वनेरनु- मितावन्तर्भावं कर्तुं व्यक्तिविवेको निरमायि । तथा चोक्तम्—'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्व- लस्यैव ध्वने. प्रकाशितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचन्' ॥ १ ग पुस्तके तु 'व्यक्ति-' इत्यादि ' -लिङ्गिनो ज्ञानम्' इत्यन्त संदर्भों नास्ति

पञ्चमः परिच्छेदः । २६३ नाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा उच्यन्त इति, अवश्यंभावी प्रतीतिक्रमः केवलमाशुभावितयाऽसौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि- व्यक्तिगर्भः" इति यदुक्तम्, तत्र प्रष्टव्यम्—किं शब्दाभिनयसमर्पित- विभावादिप्रत्ययानुमितरामादिगतरत्यादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं भवतः, उद्भावनया भावकैर्भाव्यमानः स्वप्रकाशानन्दो वा । आद्ये न विवादः । किंतु 'रामादिगतरत्यादिज्ञानं रससंज्ञया नोच्यतेऽस्माभिः' इत्येव विशेषः । द्वितीयस्तु व्याप्तिग्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव । तथोक्तं तेनैव—'यत्र यत्रैवंविधानां विभावानुभावसात्त्विकसंचारिणा- मभिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः' इति सुग्रहैव व्याप्तिः पक्षधर्मता च । आस्वादपदवीम्—त एवेति । विभावाद्य एवेत्यर्थः । आस्वादपदवीं प्रत्यक्षवि- षयताम् । तथा च पयो दध्यान्ययोगेन दधित्वं प्राप्नुवद्यथा कारणमुच्यते तथा विभावादयोऽप्यन्योन्यसंसर्गादियोगेन रसादिरूपतां प्राप्नुवन्तो रसादेः कारण- मुच्यन्त इति भावः । नन्वेतादृशकार्यकारणभावस्वीकारे रसादेरसंलक्ष्यक्रम- व्यत्वं व्यसङ्गतमत आह—अवश्यंभावीति । तासां विभावादिप्रतीतिव्या- प्तिपक्षधर्मता महरणमधुलेखास्वादनरूपाणां प्रतीतीनां क्रमः पौर्वापर्यम् । आशु- भावितया शैघ्रयसंबन्धात् । असौ क्रमः । तथा चासा शतपत्रव्यतिभेदेवत्क्र- मस्यात्त्वेऽपि सूक्ष्मत्वात्तया स न लक्ष्यत इति भावः । ननु भवत्सिद्धनधिकं कल्प- न्तत आह—यत इति । अयमीदृशः, अद्यापि रसादेर्व्यङ्ग्यत्वस्वीकारेऽपि, अभिव्यक्तिर्व्यञ्जनजन्यबोधः । यथा भवतां प्रथमं विभावाद्युपस्थितिः, ततो रत्यादिस्मृतिः, ततः साधारण्याभिमानः, ततो रसानुभूतिः, इति क्रमसत्त्वेऽ- प्याशुभावितया रसादेरसंलक्ष्यक्रमसमुपलक्ष्ये तथास्माकमपीति भावः । शब्दाभि- नयेति । शब्दव्यञ्जकवाच्यद्वयानभिप्रायेण । समर्पितेति । जनितेत्यर्थः । भव- तस्त्व । तद्भावनया विभावादिवोधेन । भावकैः सामाजिकैः । भाव्यमान आस्वाद्यमानः सन् आत्मना प्रकाशो यस्य स । 'रसत्वेनाभिमतः' इति द्वित- यकल्पेनान्वयः । असिद्धो नानुमिति विषयः । श्रोत्रियचरणलीन चञ्चादीनां विभा- बादिसद्भावसत्त्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दानुत्पत्तिदर्शनादयं हेतुर्व्यभिचारीति व्याप्तिग्र- १. व्याप्तिरिति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति साहचर्यनियमः । साध्यसाध- नयोर्व्याप्तिरित्यर्थः ॥ २. पक्षेति । व्याप्तस्य (धूमस्य) पर्व्वतनिष्ठवृत्तित्वम् ॥

• 'व्यङ्ग्यक्रियः' क. 'अभिव्यक्तिज्ञः' घ. २. 'इमं-' इत्यादि 'अभ्यनुज्ञेयं' इत्यन्तः पाठः इतःपूर्व्वं द्विषु पुस्तकेषु दृश्यते । ३ 'बोधः' इत्यादिः पाठो मुद्रिते.

२६६ साहित्यदर्पणे

इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि— अनु नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिङ्गलिङ्गिनो ज्ञह ततश्च वाच्यादसम्बद्धोऽर्थेनावन्न प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्ग इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधको लिङ्गम्, बोध्यश्च लिङ्गी, बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । क्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिबद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये । तस्मादन १ च्यार्थालिङ्गरूपालिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमनदनुमान एव पर्यवस्य इति । तन्न । तथा ह्यत्र "भम धम्मिअ-" इत्यादौ गृहे श्वानिनिवृत्त्या विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति' ,

चन्द्रबुद्ध्या रात्रिज्ञानेन विघटनम्, पिहिते सति चन्द्रानुपलब्ध्या राज्यभावज्ञा तयोर्घटनम् । तयोर्भ्रान्त्या मुहुर्वियोगसंयोगदर्शनेन कौतुकमिति भाव । ' कावदने चन्द्रतारोपेण रूपकालंकार । अनुमेया एव, न तु व्यङ्ग्या ।^२ मानत्वमुपपादयति—तथाहीति । सन्दिग्धसाध्यक, सिषाधयिषाविरहस सिद्ध्यभाववान् वा पक्ष । निश्चितसाध्यवान् सपक्ष । साध्याभाववान् विप तद्व्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । इय व्याप्ति लिङ्गात्मभावनात् । लिङ्गि साध्यम् ।^३ तावद्यङ्ग्य प्रतीयत इति वाच्यार्थस्य लिङ्गत्वमभिप्रेत्य तत्र असम्बन्धाद्भावमुप दयति—ततश्चेति । अन्यथा असम्बद्धप्रतीतिस्वीकारेऽतिप्रसङ्ग स्यात् । ' धम्मिअ-' इत्यादौ भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि बोध स्यात् । बन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यरूप सम्बन्ध, स एव व्यापकताघटक इति नात्र ततश्च सम्बन्धस्यावश्य सत्त्वाच्च क्षपक्षसत्त्वादिज्ञानस्यैवोपयोगित्वात् । तदुपपादयति पक्षसत्त्वमिति । निबद्ध शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्बन्धबलात् । सेये प्रज्ञेतव्ये । महावाक्यार्थ निरूपयति—तस्मादिति । दूषयति—तन्नेति गृहे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विधि 'अभ्रमणमनुमापयति' इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानगृहसमीप-

1. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीरं नीरभ्रमणायोग्य सिंहवत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥
2. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वत ॥
3. सपक्ष इति । यथा तस्मिन्नेव हेतौ महानसम् ॥
4. विपक्ष इति । यथा पूर्वाक्त एव हेतौ जलाशयः ॥ १ 'वाच्यादसम्बद्धो व्यङ्ग्यार्थो न प्रतीयते । तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोर्नाना बन्धेन भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठत्वेन त्रिरूपालिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमान यत्तदग्रे पर्यवस्य- ग २. 'अनुमेय' क. ३ 'ततः' इति नास्ति ग-पुस्तके

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।

षष्ठः परिच्छेदः। ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, र्धनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साहश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य मुग्धे समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषार्थोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते ।

तादात्म्यजनितभ्रमात् । 'दुःश्रुत्सन्न' इति पाठे मादृशपादशुश्रूषणस्य अमनिपदसेवेत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अचिरेणात् । अन्यार्थे अर्थान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अयमभिलषितेन दात्वा लभ्यो देति न विशेषकृपणम् । अतः एवार्थान्त- स्थाने आत्मनः प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यप्रतिपादनम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्यं श्लाघ्या तद्वर्णनम् । दूतो यद्यपि छालेन भगवद्रूपं रूपं धृत्वा पाण्ड- वानामपि दातरस्मिन्वह्नेऽग्निनाऽप्यङ्गिभिर्हन्ते भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्भ- ङ्ग्यन्तु । भङ्ग्यन्तरेण गूढार्थेनैव ॥ रतिकेलि इत्यपि न० । यथा मुग्धे जैपिति पाठः । समालम्भादङ्गरागात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रियायै दातव्यस्य प्रियचुम्बनं दर्शयित्वा नाटकेन स्वस्य प्रियचुम्बनमभिप्राय- मुक्तिः ॥ विशेपेति । रसातपत्रादिपदार्थेषु विशेषे तस्य प्रयोजने चेदित्यर्थः । १ '...' २ '...' ३ '...'

३४२ साहित्यदर्पणे

यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्तं कर्णं प्रति 'राजा—साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथ्यो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा ॥' दूपणोद्घोषणायं तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव—कर्ण प्रति 'अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभापितवशात्किं मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्सि किं त्वं यथा। जातोऽहं १स्तुतिवंशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्यस्त्रेण नाख्रेण यत् ॥' अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९०। यथा तत्रैव—'सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारथिए दिट्ठो तुम्हेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति ।' प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुक्तैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्—'राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वय कृत पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥' सारूप्यर्मनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ॥

अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसंबोधनम् । कथमन्थेति । भ वक्तव्यम् । इति शेष ॥ स द्रोण । सिन्धुराजं जयद्रथम् । एवं पुत्राभिपे मित्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपेक्षारूपार्थान्तरोक्त्या द्रो पुत्राभिषेकाभिप्राय प्रतीयते ॥ दूपणोद्धोपणायामिति कृतायामिति शेष अभ्यर्थनापरैः सबिनयै ॥ अज्जा इति । 'आर्या , अपि नाम सारथिना दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेति' । इति संस्कृतम् ॥ लोकसिद्धैः लोकख्यातवस्तुभि । अर्थसाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभि प्रसिद्धार्थ पुरूरनम परिचय ॥ अनुरूपस्य सदृशस्य सम्

1. स्तुतिवंशेति । स्तुतिवशयो कीर्तन विद्मन्ति ये तेषा सारथीना सूतानन्द 2 अस्नेणेति । अस्नेण नयनाम्बुना ॥ १ 'अभिभूतान' क-ग-घ. २ 'नवेन' घ

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् धनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्-'राजा- हते जराति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य सुभ्रु समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषार्थोहि विस्तारोऽनुक्तसिद्धिर्दुदीर्यते । दृष्टजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे साह्लादमनुभूतस्य अनर्थापदस्त्वेत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्ण्यान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्राप्यविलिखेनेन आत्मा अन्यो वेति न विशेषस्तन्नम् । अत एवार्थान्तर- स्थाने अन्यस्य प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्यश्लाघ्यता तात्पर्यम् । यथा वृद्धस्य छलेन वधाह्रद्युक्ता तथा बला- न्वतपि बालस्यैकान्तेऽस्मिन्मर्मभेदुनिर्दन्ते भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्भ- ङ्ग्यन्तरेण सादृश्यप्रकारिणा ॥ रतिकेलिं वदन्ती स । गङ्गा रवै नेतिञ्जलं पश्य न । समालम्भादङ्गरुचिस्पृष्टम् । कादम्बः कलहंसः । अद्य प्रियार्थे कदम्बस्य प्रियाचुम्बनं वर्णयता नायकेन स्वस्य प्रियाचुम्बननिद्राजः सूचितः ॥ विशेषेति । स्वसत्त्वप्रसिद्धपदार्थं विशेषं तस्य प्रयोजनं निर्दिशन् । १. 'अन्विष्येद्' क० २ 'सम्बन्धः' घ ३ 'विशेषार्थेऽप्यनुक्ते' इत्येवं दृश्यते.