साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

॥ ३ ॥

चतुर्थः परिच्छेदः। इतरस्य रसादेरङ्गं रसादिव्यङ्ग्यम् । यथा— 'अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥ अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् । 'मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम- स्त्वत्सैन्यसागररवोद्भूतकर्णतापः । हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी- प्रासादसंततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥' इत्यनेन तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य रसाङ्गं रसव्यङ्ग्यम् । उदाहरति—अय- मिति । भूरिश्रवसः समरपतितं हस्तं विलोक्य तत्पत्न्या रोदनमिदम् । अयमी- दृगवस्थः स तत्कर्मणि मुहुरनुभूतः । तत्कर्माह—रसनेति । रसना मम क्षुद्रघण्टिकासमुत्कर्षयितुं मार्जनादिना उत्कृष्टीकर्तुमाकृष्टुं वा शीलमस्य सः । नीव्या वस्त्रग्रन्थस्य विस्रंसनो मोक्षणकरः । अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेरसाध्यतया स्मर्यमाणाया तदङ्गानां शोकोद्दीपकात्मकत्वेनानुकूलतेति शृङ्गारस्य करुणाङ्गत्वम् । अत एव प्राकरणिकत्वेन प्रधानस्य करुणस्य व्यञ्जकं वाक्यार्थमपेक्ष्य तदानीमप्राप्त- रसभावस्य शृङ्गारस्य न्यूनत्वमचमत्कारित्वम् । ननु तदानीं शृङ्गारस्य रसत्वाप्राप्त्या कथमस्य रसाङ्गोदाहरणत्वं सङ्गच्छतामिति चेत्, न । तदानीं शृङ्गाररसस्य पूर्णरसलाभाभावेऽपि खण्डरसत्वस्य सत्त्वात् । तच्च दोषपरिच्छेदे निर्णयिष्यते । शृङ्गा- रस्य करुणविरुद्धत्वेऽपि स्मृतिविषयत्वेन गुणत्वमेव, न तु दोषत्वम् ॥ भावाङ्गं रसव्यङ्ग्यमुदाहरति—मानोन्नतामिति । राज्ञः स्तुतिरियम् । मानोन्नतामुन्नतमा-

1. प्रासादेति । प्रासादपङ्क्तिषु ॥ १ न पुनरने तु 'इतरस्य-' इत्यादि '—मानोन्नतामेतां' इत्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने 'अनुचितारम्भ पर्यन्तस्य' इत्यादिग्रन्थान्तरे विविधवादानिधियार्थनिषेधम्दोषोऽयं व्यज्यते । उपशमस्तु मरुद्भङ्गे- ऽप्यत्रापि विधिकृपकर्तृकस्य निषेधस्यापि तात्पर्यम् । तथ्या पूर्ववार्तिकामूलत्वात्तस्य नामाप्यप्रवृ- त्तिरिति । उच्यते— मम धर्मिसत्ता' इत्यत्र सुरुषाणो वादित एव विश्रान्तिभावाद्य निषिधार्थं व्यञ्जयति । 'उपलम्भ-' इत्यत्र तु दृष्टार्थस्य शशिशृङ्गेन प्रकीर्ते विवक्षितार्थस्य विधातनिषेधतय्या व्यञ्जयन्तः । तथा चोक्तम्—'अविज्ञातानुया' 'यस्ति-' (इत्यादि) व्यञ्जितैश्वर्यः । यद्यप्यनेकसंयुक्तत्वे सति भेदोल्लेखेनैव विशिष्टप्रत्ययोत्पत्तिरस्त्येवेति तथापि तद्भेदान्ना तदा सातिशयस्य शान्तिस्तथा विविध्य प्रतिपादयन् । २ तु बाल्यावस्थायां ध्वन्यध्ययनमारब्धवद्भिरेव नैषा पद्धतीदानीन्तनैर्नवेक्षणी- येत्याहृत्य । पदपदान्तरीभानन्तरत्वेन नैषा परम्पराभ्युपेता । पदादावङ्गुष्ठप्रभृति प्रत्यय- प्रतिपादितैः सर्वनाम च । पुरुरवन्वयः पूर्वमित्यापत्तित नयादि कर्मभूताधिकरणं विशेषेणान्तिताश्चायम् । पदस्यैव निर्वन्धश्च सपक्षो दृश्यत तथा । शब्दादीनामङ्गत्वान्ना पदानां दुर्विनीतायैव तच्चोक्तम्— • 'तदापदधर्माश्चेन्न-' (इत्यादि) इति पाठो दृश्यते

अथ गुणीभूतव्यङ्ग्यम्— अपरं तु गुणीभूतव्यङ्ग्यं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये । अपरं काव्यम् । अनुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन च संभवति । तत्र स्यादितराङ्गं काक्वाक्षिप्तं च वाच्यसिद्ध्यङ्गम् ॥ १३ ॥ संदिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यमस्फुटमगूढम् । व्यङ्ग्यमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टौ ॥ १४ ॥ भूतव्यङ्ग्यं निरूपयति—अथेति । अपरं ध्वनिभिन्नम् । तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यं इतरस्य रसादेर्वा वाक्यार्थस्य वा अङ्गम् । रसादि अनुरणनरूपं वा व्यङ्ग्यमित्य- न्वयः । एवमन्यत्रापि । काक्वाक्षिप्तं काकुवशात् झटिति वाच्यवत्प्रतीयमानम् । वाच्यास्यान्यवोधबीजं वाच्यसिद्ध्यङ्गम्, आपाततः प्रतीतस्य वाच्यस्य प्रति- धानानुपपत्तिनिरासकम् । अस्फुटं सहृदयैरपि झटिल्यप्रतीयमानम् । अगूढं स्फुटम्, तया वाच्यायमानम् । असुन्दरं चमत्काराप्रत्यासन्नम् एव निरूपक

1. गुणीभूतेति । वाच्यापेक्षया अचमत्कारित्वेनेह व्यङ्ग्यस्य गुणीभावः । ध्वनिकारे- णाप्यभिहितम्—'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्ग्यं काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यङ्ग्यान्वये वा- च्यचारुत्वं स्यात्प्रकर्षवत् ॥' इति । 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवी- नाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥' इत्युक्तरूपो व्यङ्ग्यार्थो यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्वनिरित्याम्नातम् । तस्यैव गुणीभावेन वाच्यार्थचारुत्वप्रकर्षे गुणीभूतव्यङ्ग्यो नामापरः काव्यभेद इति तदाशयः ॥
2. काक्केति । काका हठेनोपस्थापितमिति वा ॥
3. संदिग्धेति । संदिग्धं वाच्यकृतं व्यङ्ग्यकृतं वेत्यनिश्चितं प्राधान्यं यस्य यत् तत् ।। यद्वा संदिग्धं चमत्कृतिजनने वाच्यव्यङ्ग्ययोः संशयास्पदं प्राधान्यं यत्र तत् ॥
4. तुल्येति । तुल्यं वाच्यसमानं प्राधान्यं यत्र तत् । चमत्कारोत्पादने वाच्यव्यङ्ग्य- योरपि क्षमत्वेन तुल्यत्वमवधेयम् ॥
5. अगूढमिति । अगूढं चासहृदयैरपि वेद्यम् । तादृशं वाच्यायमानतया न तथा चमत्कारोति यथा कामिनीकुचकलशवद्गूढम् । तदुक्तम्—'नान्ध्रीपयोधर इवातिजरात् प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातिितरा निगूढः । अर्थो गिरामपिहित पिहितश्च कश्चित्सौभा- ग्यमेति मरहट्टवधूकूचाभः ॥' इति । एव च कामिनीकुचकलशन्यायेन सहृदयैकवेद्यमेव व्यङ्ग्यं ध्वनित्वमुपयाति । सहृदयैरपि दुःससंवेद्यमसहृदयैरपि वेद्यं वेत्युभयमपि गुणी- भूतव्यङ्ग्यमेवेति बोध्यम् । एवमन्येष्वपि भेदेष्वनुभव एव साक्षीति प्रदीपादौ व्यक्तम् ॥
6. 'आपाततः' इति क्वचित्पुस्तकविशेषेषु दृश्यते ।

चित्र में कोई पठनीय पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ लगभग पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

२१९ साहित्यदर्पणे 'तात्पर्यव्यतिरेकेण व्यञ्जकत्वं न विद्यते । यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्यं न तुलाधृतम् ॥' इति, तन्मतेनापि 'ऐन्द्रलुप्तिकमेषा सिद्धस्य व्यापाराभाव' इति मौक्तिक- रेव पातनीयो दण्डः । एतच्च चिन्त्यमित्युपाध्यायाः । दीर्घदीर्घतमाभिधाव्यापारे- वाचकस्य लक्षयित्वा स्वातन्त्र्येण बोधकत्वे मानं नास्तीति तात्पर्येति । कार्य- दार्ढ्यादत्र सादृश्यनिबन्धनत्वं व्यङ्ग्यस्य न ज्ञायते इत्युत्प्रेक्षोपपत्तौ वचनान्तरात् तात्पर्येनैव व्यञ्जनोद्धारः । नन्वेवं यावत्कार्यप्रसारित्वात्तुच्छो यत्न इत्यत आह—यावदिति । यावत् हि फलम्तावतोऽवभासात् तात्पर्यानव- माननोपपत्तौ विधावित्यर्थः स्यात् । एवम्प्रत्याय्याभासिकप्रभेदतः पर- रूपवाक्यप्रमेयसमुदायेन परिणामाय स्वयमुत्पाद्यत्वाद् । भट्टा- श्रीगौरिनिवन्धनसमये स्वमतेन तन्मतमवकाशमनयत् । यदभिधीयते मतं काव्यस्य हेतुर्न भवतीति । अतो न भावना ज्ञायतेन मुद्रव्यञ्जक- कभावोऽपि स्याद्वा, न वा तत्सम्बन्धेन कश्चिद् भावसम्, नान्यादृ- श्यते । तेन मनोभवतो न सम्भवतु साति नयनादिना काव्येन नाप्या- न चास्य शब्दान्तरेषु नानार्थत्वात्प्रसन्नार्थं काव्यशब्देष्वपि न भाव्यमिति वाच्यम् । भावनाक्रियायाश्चानन्यदृष्टत्वात् । किञ्च, नाप्यन्वयव्यति- रेकान्वयव्यतिरेकाभ्यामिह गवानयनात् । तदुक्तम्— नाप्यनियमसम्बन्धाद् भव्य- र्गमानिमान् । यत्प्रसङ्गाभ्याम् न चात्र न व्योक्तितम् ॥' इति । कश्च पुनरदृ- तमन्वेत्य परस्य व्याप्यादेशानुपपत्तौ, नैक तथाविधेनेट्वालुक्तमौण्डरी- त्याद्यविनाभूतचेष्टादिप्रतिपादकशब्दान्तरात् तात्त्वेन रसाभावेन लक्षयिती रसा- प्तीति ॥

1. शब्देति । वाचकस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्य अभिधया लक्षणया वा स्वार्थ- दृढबोधमुत्पाद्य पुनरभिधया लक्षण्या वावान्तरबोधने सामर्थ्याभावादित्यर्थः ॥
2. किमितीति । यदि भवन्मते तादृशाभिधाव्यापारेण व्यङ्ग्यार्थोऽवबुध्यते, तदा किमर्थं लक्षणा स्वीक्रियते । लक्षणाव्यापि भवत्कल्पिताभिधाव्यापारेण बोधात् । अपि च किमर्थं मीमांसादर्शने भगवता जैमिनिना 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ३।३।७।' इति सूत्रेण श्रुत्यादिषु पूर्वपूर्वबलीयस्त्वं निरूपितम् श्रुतिस्थल इव लिङ्गादिस्थलेऽपि शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीयमानानामर्थानां दीर्घदीर्घतराभिधा- व्यापारेणैव प्रतीतौ लिङ्गादीनां दौर्बल्ये बीजाभावात् । निरपेक्षो रवः श्रुतिः । अर्थविशेषप्र- काशनसामर्थ्यं लिङ्गम् । परस्परसाकाङ्क्षावशात्कचिदेकस्मिन्नर्थे पर्यवसितानि पदानि १. 'इति नास्ति घ-पुस्तके २ 'दिग्धव्यव्याराभाववादिनि' क

पञ्चमः परिच्छेदः । २५५ दर्थबोधसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण, पुत्रस्ते जातः । कन्या ते गर्भिणी' इत्यादावपि हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । यत्पुनरुक्तं "पौरुषेयमपौरुषेयं च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरम्, अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवत् । ततश्च काव्यशब्दानां निर- तिशयसुखास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्त्यौपयिकप्र- एवं चेति । अभिधयैव व्यङ्ग्यबोधस्वीकारे चेत्यर्थः । तदर्थेति । लक्ष्यार्थे- त्यर्थः । लक्षणाजन्यबोधानन्तरमपि व्यङ्ग्यबोधायाभिधासत्त्वस्वीकारे लक्षणासत्त्व- स्वीकारस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः । लक्षणाया अस्वीकारे इष्टापत्तेर्दोषान्तरमाह— किमिति चेति । न वाच्यत्वमित्यन्वयः । कन्या अदत्तपुत्री । प्रतिपाद्यस्य मुख- प्रसादादिभिरनुमितानामपि हर्षशोकादीनां शब्दानन्तरप्रतीतत्वेन वाच्यत्वाप- त्तिरिति भावः । रसादीनां तात्पर्यग्राहकसमनुमानेन साध्यतां मतमाह—यत्पु- नरिति । पौरुषेयं पुरुषनिष्पन्नं लौकिकं मन्वादिशास्त्ररूपं च । अपौरुषेयं वेदरूपम् । सर्वमेवेति व्यापकताग्राह्य । यद्युपादेयं वाक्यं तत्कार्यपरम् । यथा 'घटमानय' इति लौकिकं वाक्यं जलाहरणरूपकार्यतत्परम् । यथा वा 'विश्वजिता यजेत' इति वैदिकं वाक्यं स्वर्गरूपकार्यतत्परमित्यन्वयव्याप्तिरत्रावधेया । व्यतिरेक- व्याप्तिं दर्शयति—अतत्परत्वे इति । यद्यन कार्यतत्परं तदनुपादेयदाननम्, यथा उन्मत्तादिवाक्यम्, इति । अनुमिति दर्शयति—ततश्चेति । प्रतिपाद्यस्य श्रोतुः काव्यश्रवणे प्रवृत्तिः, प्रतिपादकस्य वक्तुः काव्यपाठे प्रवृत्तिः, तयोरौप- यिकं कारणीभूतफलेच्छाविषयो यत्प्रयोजनान्तरं चतुर्वर्गादि, तस्यानुपलब्धेः शब्देनानुपस्थानात् । अवधार्यते तात्पर्येण प्रतिपाद्यते । ननु कार्यन्तरवद्रसादि- वाक्यम् । दृष्ट्वाद्याप्यभावानां दायान्तरापेक्षाभावाद्वाक्यान्तरेण सम्बन्ध आदातुदोषान्तरं प्रकरणम् । स्थानं क्रमः । न चानेकशब्दानां सन्निधिरित्युपस्थापनम् । समाख्या योगात्तु । श्रुत्यादीनां समवाये एकोद्देश्यत्वे तेषां मध्ये परस्येण यत्परं तद्देश्यता तद्दुर्बलम् । गुणः । अर्थनिदर्शने पूर्वापेक्षया विनिगमनाप्रमाणाभावोऽपि द्रष्टव्यः । अत्र विशेषः शाबरभाष्यादौ द्रष्टव्यः ॥ १. किमिति चेति । रङ्गनाथान्तर तात्पर्य्यार्थः प्रतीयते तावति शब्दस्यैवैष व्यापार इति मीमांसकमतेन हर्षशोकादीनां किमिति न वाच्यत्वेनेति पूर्वेणान्वयः । न चान्यो हर्षदीर्घसन्निवेशात्, रञ्जन् हर्षविशेषेण वाच्यत्वेति सुचितो भावः । मुखेन तत्संकीर्त्तनात् हर्षविशेषस्य उपलब्धिः, न तु शब्दादिति । न तु हर्षविशेषे रसादीना- मन्तर्भावः शङ्कनीयोऽनुकारप्रख्यानात् इति हि सिद्धान्तः ॥ २. यदिति । 'उक्तं—महिमकल्पानुकूलतया धनिनेन'

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload a clear image containing the text you wish to have transcribed.

पञ्चमः परिच्छेदः । २५९ दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशत- दर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः । ‘कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइँ सव्वणं अहरं । सभमरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एहिँ ॥’ इति सखीत्तत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तस्मान्नाभिधेय एव व्यङ्ग्यः । मुपपादयति—पूर्वेति । वाच्यार्थव्यङ्ग्यार्थयोः प्रतीतिपौर्वापर्येण कालभेदः । आश्रयभेदमुपपादयति—शब्देति । वाच्यस्य शब्दाश्रयत्वेन शब्दमात्रसंबन्धि- त्वेन व्यङ्ग्यस्य शब्दादिसंबन्धित्वेन तयोराश्रयभेदः । तदेकदेशेति । शब्दै- कदेशेत्यर्थः । स च प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गादिरूपः । तदर्थेति । शब्दार्थेत्यर्थः । विषयभेदमुपपादयति—कस्स वेति । 'कस्य वा न भवति रोषः पश्यत श्चियायाः सव्रणमधरम् । सभ्रमरपद्माघ्राायिनि वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥' इति संस्कृतम् । उपनायकदष्टाधरा सखीं तर्जयन्तं कान्तं प्रतारयन्त्याः सख्या उक्ति- र्यम् । सभ्रमरेति । सभ्रमरपद्माघ्राणे निवारितापि तत्कारिणी, तत्संबो- धने । तथा सहस्व पत्युस्तर्जनं भ्रमरदंशनजन्यव्रणवेदनां च । अत्र वाच्या- र्थबोधे सखी उद्देश्या, भ्रमरेणास्या अधरो दष्टो न पुन रुपपतेरपेति व्यङ्ग्यार्थबोधे कान्त उद्देश्य इति विषयभेदः । नन्वेषा कान्तेन चोभयबोध- संभवादिति न बोद्धृभेद । उपसंहरति—तस्मादिति । नैव व्यङ्ग्य इत्य- न्वयः ॥ व्यङ्ग्यान्तरबोधे यथा तथाद्यु रनादिबोधेषु व्यञ्जनायावृत्त्यङ्गीकारमन्तरेण

1. कस्स वेति । कस्य वेति अनीयोलोरिति । सभ्रमरपद्माघ्राणशीले । शीलं हि न्यर्थ- विदपि वारयितुं न शक्यम् । सहस्वेदानीम् । स्वातन्त्र्यदोषफलमित्यर्थः । अत्रायं भावः— स्वामिविनीता कुलस्त्रियमपिस्वाधरा तत्सन्निधिसन्निधाने भर्तारं समनवलोक्यान्यतैव दधावितिशङ्कया मदवाच्यतापरिहारादेवेत्युच्यते । सहस्वेदानीमिति दाक्ष्यनन्दिपदवी- निददत् । भर्तृविषय तु सङ्ग्रहो नान्नीत्यादेयमानं व्यड्यम् । तथा च निन्दनेन साकूतवन्दनान्त्या सखीप्रियादिनिवारितविषयोपदिष्टं यत्स्निग्धज्वालनेन प्रत्या- यानं व्यङ्ग्यम् । तत्कण्ट्या च तदुद्भाव्यप्रकटितप्रच्छन्ना मौनशालिटोन्भावनं क्रि- याया इति दृषदन्तीति सखीविषयं व्यङ्ग्यम् । सखीमध्ये इयमुत्कृष्टेत्याकृति सन्- दर्भावती प्रतोये न युक्तम्, प्रत्युत्कर्ष द्युतमानम् नान्य समेष्वेवेत्यन्योऽपि सखीविषयं मौनप्रकट्यान्मध्यङ्ग्यम् । अथैवं ह्यय प्रव्यञ्जनावृत्तिं हृदन्तश्चेत्थं रसिना पुनः अपरदंशाङ्गादिनिर्न विषय इति व्यङ्ग्यान्मुखनिबन्धनेन स्पष्टम् । एवं मौनप्र- वृत्तमेवे सर्वैदुष्टान्तानां मुख्यविषयोपक्षिप्तं विषयम् आहुरेति बोद्धव्यस्तारः ॥

२६२ साहित्यदर्पणे नानुमानं रसादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षमम् । आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥ ४ ॥ व्यक्तिविवेककारेण हि—‘‘याऽपि विभावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्भवितुमर्हति । विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतीनां रसादिप्रतीतेः साधनमिष्यते' ते हि रत्यादीना भावानां कारणकार्या- सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्निष्पादयन्ति, त एव च संवेदनं प्रत्यक्षम्, ज्ञातता प्रकटता, इति । भट्टमते—नीलादौ ज्ञाते हि ज्ञात- तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिकमते—नील- ज्ञाने जाते 'नीलमहं जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत इति फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरभेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । गङ्गा- पदात्प्रतीयमानस्य पावनत्वादेस्तीरे वैशिष्ट्यासम्भवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनर्दूरात्- पेक्षया समीपत्तीरे पावनत्वाद्यतिशय सम्भवति स एव गङ्गापदेनप्रत्याय्यत इति संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्वं च नास्ति इत्यत्र ग्रन्थकृता 'पावनत्वाद्यतिशयेन लक्षणीयेन सम्बन्ध' इत्यापत्ति काव्या- काशोक्तापि नोक्ता । तनो सम्बन्धसत्त्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहार्यज्ञा- नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्याद्यनुमानं ततस्तदनुमानोल्लसि- तया सामाजिकाना वासणारूपप्रत्यासत्त्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस इति श्रीशङ्कमतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मतं दूषयति—नानुमानमिति। अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषग्रस्तत्वेन । रसादिबुद्धे सस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मतं दूषयति—स्मृति- रिति । अत्रापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मतं दूषयितु परिष्करोति—व्यक्तिवि- वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । याऽपीति । अनुमाने इति अनुमितावेव । एवकारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यबोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह— विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विभावादिप्रतीतेर्व्याप्तिज्ञानत्वाभावान्न तज्जन्यरसादिप्रतीतेरनुमितित्वम्, अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयति—ते इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्द्रेन्धनादि यथा धूमादिव्याप्यम्, वह्नयादिकार्य धूमादि वह्नयादिव्याप्यम्, तथा रत्यादे कारण विभाव, कार्यम- नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्रत्यादीन् अनुमापयन्त इति । स्ववि- यकव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीना कार-

1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस्य ध्वनेरनु- मितावान्तर्भावं कर्तुं व्यक्तिविवेको निरमायि । तथा चोक्तम्—'अनुमानेऽन्तर्भावं सं- लक्ष्यैव ध्वने. प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचम्' ॥ १ ग पुस्तके तु 'व्यक्ति-' इत्यादि ' -लिहिनो रानम्' इत्यन्त संदर्भों नास्ति

-- नाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा उच्यन्त इति. अवश्यंभावी प्रतीतिक्रमः केवलमाशुभावितयाऽसौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि- व्यक्तिधर्मः" इति यदुक्तम्. तत्र प्रष्टव्यम् — किं शब्दाभिनयसमर्पित- विभावप्रत्यायनुमितरामादिगतरत्यादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं भवतः, तद्भावनया भावकैर्भाव्यमानः स्वप्रकाशानन्दो वा । आद्ये न विवादः । किंतु 'रामादिगतरत्यादिज्ञानं रससंज्ञया नोच्यतेऽस्माभिः' इत्येव विशेषः । द्वितीयस्तु व्याप्तिग्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव । यच्चोक्तं तेनैव — 'यत्र यत्रैवंविधानां विभावाअनुभावसात्त्विकसंचारिणा- मभिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः' इति सुग्रहैव व्याप्तिः पक्षधर्मता च । व्युत्पादयति — त एवेति । विभावादय एवेत्यर्थः । आस्वादपदवीं प्रत्यक्षावि- षयत्वम् । तथा च पयो दध्यादियोगेन दधित्वं प्राप्नुवद्यथा कारणमुच्यते तथा विभावादयोऽप्यनुमीयमानरत्यादियोगेन रसादिरूपतां प्राप्नुवन्तो रसादेः कारण- मुच्यन्त इति भावः । नन्वेतादृश कार्यकारणभावस्वीकारे रसादेरसंलक्ष्यक्रम- व्यङ्ग्यत्वं व्यथुनुद्येतत आह— अवश्यंभावीति । तासां विभावादिप्रतीतिव्या- प्तिस्मरणतन्महिमानुमितिरूपसाक्षात्कारणां प्रतीतीनां क्रमः पौर्वापर्यम् । आशु- भावितया शीघ्रत्वादित्यर्थः । असौ क्रमः । तथा चात्र शतपत्रव्यतिभेदवत्क्र- मसत्त्वेऽपि सूक्ष्मकालतया स न लक्ष्यत इति भावः । ननु स्वमतान्निमधिकं कल्प- यन्तं प्राह — यत इति । अयमीदृशः, अद्यापि रसादेर्व्यङ्ग्यत्वस्वीकारेऽपि, अभिव्यक्तिर्व्यञ्जनाजन्यबोधः । यथा भवतां प्रथमं विभावाद्युपस्थितिः, ततो रत्यादिस्मरणम्, ततः साधारण्यभिमानः, ततो रसोत्पत्तिः, इति क्रमसत्त्वेऽ- प्यनुकल्पिनतया रसादेरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यपदव्यं तथास्माकमपीति भावः । शब्दाभि- नयेति । दृश्यश्रव्यरूपकाव्यद्वयाभिप्रायेण । समर्पितेति । जनितेत्यर्थः । भव- तस्तव । तद्भावनया विभावादिबोधेन । भावकैः सामाजिकैः । भाव्यमान आस्वाद्यमानः स्वेन आत्मना प्रकाशो यस्य सः । 'रसत्वेनाभिमत.' इति द्विती- यकल्पेनान्वयः । असिद्धो नानुमितिविषयः । श्रोत्रियजरन्मीमांसादीनां विभा- वादिरूपपक्षसत्त्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दानुत्पत्तिदर्शनादयं हेतुर्व्यभिचारीति व्याप्तिग्र- १. व्याप्तिरिति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति साहचर्यनियमः । साध्याभा- वावद्वृत्तित्वमित्यर्थः ॥ २. पक्षेति । व्याप्तस्य (धूमस्य) पर्वतवृत्तित्वम् ॥

• 'अभिव्यक्ति' ग. 'अभिव्यक्तेरयम्' घ. २. 'इमम्-' इत्यादि 'भाव्यमानो' इत्यन्तं पाठः क-पुस्तके नास्ति । ३ 'हेतुः' इत्यादि क-पुस्तके नास्ति.

२६६ साहित्यदर्पणे इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि— ननु नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानं ततश्च वाच्यादसम्बद्धोऽर्थोन्नावश्यं प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्गः स्यात् इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधकोऽर्थो लिङ्गम्, बोध्यश्च लिङ्गी, बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । स- पक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिवद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये । तस्मादन व्य- ङ्ग्यार्थालिङ्गरूपालिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमनमनुमान एव पर्यवस्यति इति । तन्न । तथा ह्यत्र “भम धम्मिअ-’ इत्यादौ गृहे श्वानिवृत्त्या विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति^२ । चन्द्रबुद्ध्या रात्रिज्ञानेन विघटनम्, पिहिते सति चन्द्रानुपलब्ध्या राज्यभावज्ञानेन तयोर्घटनम् । तयोर्भ्रान्त्या मुहुर्वियोगसंयोगदर्शनेन कौतुकमिति भावः । 'का- कावदने नन्दतागेपणेन रूपकालंकारः । अनुमेया एव, न तु व्यङ्ग्या । अनु- मानत्वमुपपादयति—तथाहीति । संदिग्धसाध्यकः, सिषाधयिषाविरहविशिष्ट- सिद्ध्यभाववान् वा पक्षः । निश्चितसाध्यवान् सपक्षः । साध्याभाववान् विपक्षः तद्व्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । इयं व्याप्तिर्लिङ्गात्साधनात् । लिङ्गी साध्यम् । न च तावद्व्यङ्ग्यं प्रतीयत इति वाच्यार्थस्य लिङ्गत्वमभिप्रेत्य तत्र असत्त्वादिनोपपा- दयति—ततश्चेति । अन्यथा असंबद्धप्रतीतिस्वीकारेऽतिप्रसङ्गः स्यात् । ‘भम धम्मिअ-’ इत्यादौ भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि बोधः स्यात् । सं- बन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यरूपः संवन्धः, स एव व्यापकताघटक इति नावश्यं ततश्च संबन्धस्यावश्यं सत्त्वाच्च क्षपक्षत्त्वादिक्षानस्यैवोपयोगित्वात् । तदुपपादयति- पक्षसत्त्वमिति । निबद्धं शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्बन्धबलात् । अव- सेये प्रज्ञेये । महावाक्यार्थं निरूपयति—तस्मादिति । दूषयति—तन्नेति । गृहे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विवि[धं] ‘अभ्रमणमनुमापयति’ इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानगृहमनीप... १. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीरे भीरुभ्रमणायोग्यं सिंहवत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं, यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥ २. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वतः ॥ ३. सपक्ष इति । यथा तस्मिन्नेव हेतौ महानसम् ॥ ४. विपक्ष इति । यथा पूर्वोक्त एव हेतौ जलाशयः ॥ १ ‘वाच्यादसम्बद्धो व्यङ्ग्यार्थो न प्रतीयते । तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेन कश्चित् संबन्धेन भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठतया विरूपाल्लिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमानं यत्तदग्रे दर्शयिष्यते’ ग २. 'अनुमेय' क. ३ 'तत्र' इति नास्ति ग-पुस्तके

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

The provided image appears to be blank (containing only minor noise/dots) and does not contain any readable text. Please provide an image containing text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, ¯र्योधनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साहश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्गयन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य मुग्धुं समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादशन्र्जन्तिभ्रमात् । 'अनुभूत्स' इति पाठे नाहरूपावृणूमूल्यं अमनिन्द्यस्वेत्यर्थ ॥ संक्षेपात् अविरेपात् । अन्यार्थे स्वार्थान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन दासोऽहन्तो चेति न विशेष्यपन्दम् । अतः एवार्थान्तर- स्थाने आत्मन प्रयोग ॥ सादृश्यपुर सरं साहूष्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्य लघाया तात्पर्यम् । दक्ष दृढस्य छवैन पाण्डुसुतस्य क्या श्ला- घेति पारत्स्वेकान्तेऽस्मिन्नशेपेऽप्यस्मिन्ने भविष्यतीति भाव ॥ उक्तिभि- षन्दू । भङ्गयन्तरेण प्रकारान्तरेण । रतिकेलि दम्पति म० । तथा दृप्तं जेरिरल पक्ष्मः । समालम्भादङ्गचिह्नात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रिययाै कस्यच्य मिथुन्दनं दर्शयता मयाप्यत्र सत्य मिथुन्दनमिष्य- सूत्रित ॥ विशेषेति । रसातवन्मविस्तारार्थं विशेष तस्या प्रयोजने शेषत्वेनै० । १ 'निषिद्धेव' पु० । २ 'समान्भात' प० ३ 'सौन्दर्यानुभवार्थ' इत्यन्तः

३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्तं कर्णं प्रति ‘राजा—साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथ्यो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा ॥’ दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव—कर्णं प्रति ‘अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभापितवशात्किं मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्रासोऽसि किं त्वं यथा। जातोऽह स्तुतिवंशकीर्तनविदां किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्यस्रेण नास्त्रेण यत् ॥’ अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव—‘सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारथिरो दिट्ठो तुम्हेहि महाराओ दुय्योधणो ण वेत्ति ।’ प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्—‘राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वय कृत पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥’ सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ॥ अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसम्बोधनम् । कथमन्थेति । भर वक्तव्यम् । इति शेष ॥ स द्रोण । सिन्धुराजं जयद्रथम् । एवं पुत्राभिषे सिप्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपक्षारूपार्थान्तरोक्त्या द्वे पुत्राभिषेकाभिप्राय प्रतीयते ॥ दूषणोद्धोषणायामिति कृतायामिति शेष अभ्यर्थनापरैः सविनयै ॥ अज्जा इति । ‘आर्या , अपि नाम सारथिरि दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेत्ति’ । इति संस्कृतम् ॥ लोकसिद्धाथै लोकख्यातवस्तुभि । अर्थसाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभि प्रसिद्धार्थ पुरूरनम परिचय ॥ अनुरूपस्य सदृशस्य सम्म

1. स्तुतिवंशेति । स्तुतिवंशयो कीर्तन विदन्ति ये तेषा सारथीना सुन्दर 2 अस्त्रेनेति । अस्त्रेण नयनाम्बुना ॥ १ ‘नभिष्टुतान्’ क-ग-ग-घ. २ ‘नर्तनं’ घ

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन्, धनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य सुभ्रु समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोर्हविस्तारोऽनुक्तसिद्धिर्विदार्यते । सादृश्यजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य अनिष्टपदस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्राङ्गुलित्वेन आत्मा अन्यो वेति न निर्दिष्टवत्त्वम् । अत एवार्थान्तर- स्थाने अन्यन प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुत्यश्लाघया तात्पर्यम् । यथा वृद्धस्य छलेन वधाह्ययुक्ता तथा चला- न्धपि बालरस्तैर्ह्वान्तेऽस्मिन्योधेऽनर्हेतुकीर्त्तने भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्- शब्दः । भङ्ग्यन्तरेण शब्दभङ्गिना ॥ रतिकेलि वदन्निति सः । गङ्गा रत्यै केलिकलं यस्य सः । समालम्भादवगुण्ठनात् । कादम्बः कलहंसः । अत्र प्रियायै दृश्यस्य निवारनन्दनं कुर्वता नायकेन स्वस्य निवारनन्दनभिलाषः सूचितः ॥ विशेषेति । रसाद्युपयुक्तपदार्थं विशेषः तस्य प्रयोजनं निर्दिश्यते । १. 'प्रतिषेधस्तु' कख. २. 'सम्बन्धे' घ. ३. 'विचार्यते' कघयोः दृश्यते.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन्- वनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( २१० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साद्गुण्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जराति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्याभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिपेटीदलं विचिक्षेप मन्दमारुतः । पश्य सखि समालम्ब्योज्ज्वलमूर्ध्वगतिं शिखाम् ॥' विशेषाथौहदिङ्मात्रेऽप्युक्तनिर्देशदीर्घते । ....। दुरात्मन् ... ... तेषाम् ... । अन्यार्थे ... प्रयुज्यते ... कि । ... ... ... ... । साद्गुण्यपुरःसरं ... इति ... ... हि ... ... ... द्यः भङ्ग्यन्तरेण ... रीत्येति ... ... ... ... र्थः स्पष्टएव ...

The provided image is completely blank and contains no text.

षष्ठः परिच्छेदः। ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, घनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य मुग्धे समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषाथोँहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादृशजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य भ्रमविषयस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रायमित्यनेन राजा सन्तो वेति न विशेषोपन्नम् । एष एवार्थान्तर- स्थाने आत्मनः प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्यलाघवा तात्पर्येण । यथा वृद्धस्य हतेन पाण्डुपुत्राणां तथा धन्या- नामपि घातयैर्हताभिनैर्दुष्कृतैर्नाम्नो भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्नि- र्बन्धम् । भङ्ग्यन्तरेण प्रकारान्तरेण ॥ रतिकेलिं वन्दति ना । यद्वा क्ले- शोजितं यथा स्यात् । समालम्भादाश्लेषविशेषात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रियर्थं तद्वन्मम प्रियसंगमे प्रार्थना नृपेण स्वस्य प्रियसङ्गमाभिलाषः सूचितः । विशेषेति । स्पष्टतरमप्रदिष्टवशाद्येन विशेषः तस्मै प्रयोजनं विशेषः ।