भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

सप्तदशः परिच्छेदः ३८१ अनुसार उन भगवान् नृसिंह का पूजन करे। इस प्रकार भगवान् की पूजा रक्त वर्णों के उपचारों से सम्पादित करे। यदि रक्तोपचारों का प्राप्त होना संभव न हो, तब कुङ्कुमादि से तथा गैरिकादि धातुओं से रंग कर पूजा करे ॥ १९२-१९५ ॥ इस प्रकार जप यज्ञ के अन्त में पूजन कर फिर घृत, शर्करा, बदरीफल मिश्रित ताम्रवर्ण के पीली तिलों से यथाविधि पूर्णाहुति के अन्त में हवन कर पूर्व स्थापित कुम्भ मध्यस्थ देव का शर्करा जल से सेचन करे और पूर्वोक्त रीति से बलिदान कर्म करे। इस प्रकार सात रात, अथवा तीन रात तक अनुष्ठान करने से मन्त्र की महत्ता से साध्य को महान् पुष्टि प्राप्त होती है। यहाँ तक पौष्टिक विधि कही गई ॥ १९५-१९८ ॥ आप्यायनविधिकथनम् अथानेन हि मन्त्रेण कुर्यादाप्यायनं तु वै। परस्य चात्मनो मन्त्री यथा तदवधारय ॥ १९९ ॥ मण्डलं मण्डनायुक्तं चतुर्वर्णकभूषितम्। वस्त्रस्रग्दर्पणोपेतं किङ्किणीव्यजनान्वितम् ॥ २०० ॥ घृतेन मधुना दध्ना पयसा सुश्रितेन च। व्यस्तेन उपकुम्भौ तु द्वौ द्वौ सम्पूर्य यत्नतः ॥ २०१ ॥ मधूकफलकर्पूरद्राक्षामलफलैस्ततः । पात्राण्यापूर्य कुम्भानां वक्त्रदेशे निधाय च ॥ २०२ ॥ साङ्कुराणि शरावाणि सिक्तानि शिशिराम्भसा। सुधाचन्दनलिप्तानि सितपुष्पान्वितानि च ॥ २०३ ॥ चर्चितानि सितार्घ्येण योज्य कुम्भान्तरावनेः। सितरक्तं तु हेमाभं पुष्पाद्यमखिलं हि यत् ॥ २०४ ॥ उपचारे तु विहितं तदाहृत्याखिलं तु वै। कृताह्निकः शुद्धवासाःसिंहमन्त्राभिधानधृक् ॥ २०५ ॥ सकुङ्कुमेन क्षीरेण ईषदिक्षुरसेन च। तथा च मधुना भूर्जे वस्त्रे वा सार्णमध्यगम् ॥ २०६ ॥ दत्त्वा संज्ञापदं कुर्याद् बाह्ये पद्मं चतुर्दलम्। तद्बहिर्द्विगुणैः पत्रैः कर्णिकाकेसरान्वितम् ॥ २०७ ॥ द्विषट्कपत्रं तदनु तद्बहिः षोडशच्छदम्। ततस्त्रिरष्टपत्रं तु तद्बाह्ये वृत्तमालिखेत् ॥ २०८ ॥ अधोमुखं तु सर्वेषां दलानां बीजपञ्चकम्।

३८२ सात्वतसंहिता क्रमेण पूर्वपद्मात् तु योजनीयं हि तच्छृणु ॥ २०९ ॥ नाभिसप्तमवर्णं यन्नाभितुर्योपरि स्थितम्। उत्तराधरयोगेन तदेवादाय वै पुनः॥ २१० ॥ अथ नाभितृतीयं तु अधो द्वाभ्यां तु विन्यसेत् । अधःस्थं सप्तमं नाभेस्तच्चतुर्थं तु मूर्धनि ॥ २११ ॥ ततः सप्तममादाय तृतीयं तदधो न्यसेत्। तदधो नेमिवर्णाच्च योजयेदूनविंशकम् ॥ २१२ ॥ भूयो नेमेस्तथादाय नाभिसप्तमपृष्ठगम्। तस्याप्यधस्तृतीयं तु नाभिदेशाच्च विन्यसेत् ॥ २१३ ॥ सर्वेषां नाभिपूर्वं तु पञ्चमार्गसंयुक्तम्। निदध्यादासनं पश्चाच्छिरसा लाञ्छयेत् क्रमात् ॥ २१४ ॥ नवमेन तु वै नेमेररोपान्त्यगतेन तु। नाभीयतुर्यवर्णान्तं प्राग्वन्मध्येऽत्र मन्त्रराट् ॥ २१५ ॥ वौषट्पदद्वयान्तस्थमथ बीजं हि केवलम्। दलान्तरालभूमौ तु चतुष्पत्रस्य योजयेत् ॥ २१६ ॥ अरावसानसंभिन्नं कृत्वा वै नाभिसप्तमम्। तेन युक्तं तथा दद्यादष्टपत्रस्य सन्धिषु ॥ २१७ ॥ तेनैव नाभितुर्यं तु भेदयित्वा तदन्तगम्। कृत्वा बीजवरं कुर्याद् द्विषट्पत्रान्तरालगम् ॥ २१८ ॥ वषट्कारपदोपेतं बीजं शीताम्बुसन्निभम्। न्यसेत् षोडशपत्रस्य सन्धिदेशगतं ततः ॥ २१९ ॥ नाभेः सप्तमबीजं तु तच्चतुर्थासनस्थितम् । अराच्चतुर्दशेनैव तदन्तेनाभिभूषितम् ॥ २२० ॥ एतत्सम्पुटमध्यस्थं क्षरन्तममृतं महत् । पूर्ववद् बाह्यपद्मस्य प्रादक्षिण्येन विन्यसेत् ॥ २२१ ॥ नाभितुर्यमथादाय स्थितं तत्सप्तमोपरि । नेमेर्नवमबीजेन अरान्ताद्येन चाङ्कयेत् ॥ २२२ ॥ बीजमेतन्नियोक्तव्यं संख्याहीनं निरन्तरम्। ऊर्मिभूतं बहिष्ठस्य पयोजावरणस्य च ॥ २२३ ॥ लिख्यैवं सितरक्तेन पीतसूत्रेण वेष्टयेत्। मध्विक्षुरसमाग्राम्बुपूर्णकुम्भे नियोज्य च ॥ २२४ ॥

सप्तदशः परिच्छेदः ३८३ चन्दनेन समालिप्तं कृत्वा पुष्पस्रगन्वितम्। तन्निधायोदिते स्थाने ततो मन्त्रेश्वरं यजेत् ॥ २२५ ॥ हृत्पुण्डरीकमध्यस्थं परिवारसमन्वितम्। स्वच्छस्फटिकवर्णाभं हिमादधिकशीतलम् ॥ २२६ ॥ ध्यायेत् तं ब्रह्मरन्ध्रोर्ध्वं सितं पद्ममधोमुखम्। तत्कर्णिकोदरे लीनं स्मरेद् गगनमण्डलम् ॥ २२७ ॥ प्रकाशितं निशानाथमयूखाखिलतारकैः। विक्षिप्तवाहैराकीर्णं सुरसिन्धुविनिर्गमैः ॥ २२८ ॥ अथार्घ्यपुष्पपूर्वाणां भोगानामर्चने विभोः। प्रागुक्तानां क्रमेणैव अनुसन्धानमाचरेत् ॥ २२९ ॥ यं यं संकल्पयेद् भोगं तं तं भाव्य सुधामयम्। पतन्तमम्बराद् वेगादमृतांशुपरिप्लुतम् ॥ २३० ॥ साक्षादमृतरूपस्तु तैस्तैरमृतसम्भवैः। बृंहितं मुदितं मग्नं संप्लुतं मन्त्रराट् स्मरेत् ॥ २३१ ॥ ततोऽवतार्य हृदयात् साधनेन यजेद् बहिः। इष्ट्वाऽथ वह्निगर्भस्थं ध्यात्वा सन्तर्पयेत् ततः ॥ २३२ ॥ सामलैर्राज्यसिक्तैस्तु विल्वैर्दुर्वाङ्कुरैर्नवैः। तिलैर्गोक्षीरसंयुक्तैर्लाजतण्डुल मिश्रितैः ॥ २३३ ॥ सिताज्यपुष्पसंयुक्तैर्दद्यात् पूर्णाहुतिं ततः। मधुक्षीरोदकेनाथ कुर्याद् द्वै मन्त्रसेचनम् ॥ २३४ ॥ घृतेन पायसान्नेन पायसेन फलैः शुभैः। पूर्ववद् बलिदानं तु कुर्यादाप्यायनं भवेत् ॥ २३५ ॥ अथाप्यायनविधिमाह — अथानेन हि मन्त्रेणेत्यारभ्य कुर्यादाप्यायनं भवेदित्य- न्तम्। सार्णमध्यगं सकारान्तर्गतमित्यर्थः। संज्ञापदं = साध्यनामधेयमित्यर्थः। नाभिसप्तवर्णं यत् सकारः, नाभितुर्योपरि स्थितं वकारोपरि स्थितमित्यर्थः। इदं प्रथमबीजम्। उत्तराधरयोगेन तदेवादाय वैः पुनः। सकारस्याधो वकारं संयोज्ये- त्यर्थः। इदं द्वितीयबीजम्। नाभितृतीयं लकारं द्वाभ्यामधः, वक्ष्यमाणसकार- वकारयोरित्यर्थः। तत्रापि नाभेः सप्तमं सकाराख्यं वर्णम्, अधःस्थम्, तच्चतुर्थं वकाराख्यं वर्णं मूर्धनि। इदं तृतीयबीजम्। सप्तमं सकारम्, तृतीयं लकारम्, नेमिवर्गादूनविंशकं बकारम्। इदं चतुर्थबीजम्। भूयो नेमेस्तमादाय सकार- मादायैत्यर्थः। नाभिसप्तमपृष्ठगं सकारोपरि स्थितमित्यर्थः। नाभिदेशात् तृतीयं लकारमित्यर्थः। इदं पञ्चमबीजम्। सर्वेषां पञ्च(म) बीजानामित्यर्थः। पञ्चमारग-

३८४ | सात्वतसंहिता

संयुक्तम् उकारान्वितं नाभिपूर्वं यकारम् आसनं निदध्याद् अधः संयोजयेदित्यर्थः । अरोपान्त्यगतेन अनुस्वारान्वितेन नेमेर्नवमेन टकारेण शिरसा लाञ्छयेत् टकारमुपरि न्यसेदित्यर्थः । नाभियतुर्र्यवर्णान्तं प्राग्वन्मध्येऽत्र मन्त्रराट् । प्राग्वत् शान्तिकपौष्टिको- क्तवदित्यर्थः । मध्ये कर्णिकामध्ये नाभीयतुरीयवर्णान्तं वकारान्तमित्यर्थः मन्त्रराट् नृसिंहबीजमित्यर्थः । वौषट्पदद्वयान्तस्थमित्यपि मन्त्ररादित्यस्यैव विशेषणम् । केवलं बीजं वकाररहितं नृसिंहबीजमित्यर्थः । अरावसानसंभिन्नं विसर्गान्तमित्यर्थः । नाभि- सप्तमं सकारम्, तेन युक्तं नृसिंहबीजमित्यर्थः । नाभेः सप्तमबीजं सकारम्, तच्चतुर्था- सनस्थितं वकारोपरि स्थितम् । अराच्चतुर्दशेन औकारेण, तदन्तेनानुस्वारेण । एत- त्सम्पुटमध्यस्थं स्वामित्यक्षरद्वयसम्पुटितं नृसिंहबीजमित्यनुषङ्गः । नाभितुर्यं वकारम्, तत्सप्तमोपरि स्थितं सकारोपरि स्थितमित्यर्थः । नेमेर्नवमबीजेन टकारेण, अरान्ताद्येन अनुस्वारेणेत्यर्थः । अथः प्रयोगः —अत्र पूर्वोक्तमेव मण्डलं चतुर्वर्णभूषितं परिकल्प्य तद्यागस्थानं वितानपुष्पमालादर्पणकिङ्किणीचामरव्यजनादिभिरलङ्कृत्य घृतेन मधुना दध्ना सुश्रित- क्षीरेण च प्रत्येकं द्वौ द्वावुपकुम्भौ सम्पूर्य मधूकफलकर्पूरद्राक्षामलकफलैः शरावा- ण्यापूर्य तान्युपकुम्भमुखेषु संस्थाप्य शिरोमन्त्रेणाम्भसा सिक्तानि सुधाचन्दनलिप्तानि सितपुष्पान्वितानि सितार्घ्येणार्चितानि साङ्कुराणि शरावाणि दिक्कुम्भान्तरालेषु संस्था- प्यात्रोपयुक्तं पुष्पादिकं सर्वं सितरक्तं हेमाभं चाहरेत् । ततः कृताह्निकः शुद्धवासाः साधको मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा नृसिंहोऽहमिति तदभिमानमाश्रित्य सकुङ्कुमेन क्षीरेणे- क्षुरसमधुभ्यां विमिश्रितेन भूर्जपत्रे सकारान्तर्गतं साध्यनामधेयं विलिख्य तद्बहिश्चतु- र्दलपद्मं तद्बहिः कर्णिकाकेसरान्वितमष्टदलं पद्मं तद्बहिर्द्वादशदलं पद्मं तद्बहिः षोडशदलं पद्मं तद्बहिश्चतुर्विंशतिदलं पद्मं तद्बहिरेकं वृत्तं चालिख्य चतुर्दलेषु स्म्युट् इति बीजम्, अष्टदलेषु प्स्युट् इति बीजम्, द्वादशदलेषु स्फ्युट् इति बीजम्, षोडशदलेषु स्युट् इति बीजम्, चतुर्विंशातिदलेषु स्फ्न्युट् इति बीजं चाधोमुखं विलिखेत्, कर्णिकामध्ये वौषट् क्ष्वौं वौषट् इति विलिख्य चतुर्दलान्तरालेषु क्षौं इति केवलं नृसिंहबीजं विलिख्याष्टपत्रान्तरालेषु क्षः इति बीजं विलिख्य, द्वादशपत्रान्तरालेषु क्ष्वः इति विलिख्य, षोडशदलान्तरालेषु वषट् क्षौं वषट् इति विलिख्य चतुर्विंशति- दलान्तरालेषु स्वौं क्षौं स्वौं इति विलिख्य, वृत्ताद् बहिः प्सांट् इति बीजं प्रदाक्षिण्येन निरन्तरं संख्याहीनमूर्मीभूतं विलिख्य तद्यन्त्रं सितरक्तेन पीतसूत्रेण संवेष्ट्य मध्विक्षुर- सपू(र्वा? र्ण)पूर्णकुम्भे निधाय तं कुम्भं चन्दनैरालिप्य पुष्पमाल्यैरलङ्कृत्य पूर्वोक्ते स्थाने निधाय स्वहृदयकमले समस्तपरिवारसमन्वितं स्वच्छस्फटिकसन्निभं हिमादधि- कशीतलं श्रीमन्नृसिंहं ध्यात्वा तद्ब्रह्मरन्ध्रोपरि स्थितमधोमुखं पद्मं ध्यात्वा तत्कर्णिकायां परिपूर्णेन्दुमण्डलनक्षत्रवृन्दामन्दाकिनीप्रवाहैराकीर्णं गगनमण्डलं संस्मृत्य ततः खाब्जकमध्यात्तु ह्यूर्ध्वस्थां संस्मरेच्च्युताम् । गङ्गां भगवतो मूर्ध्नि तेनामृतजलेन तु ॥ (२।७४) अर्घ्यादिभोगैरभ्यर्च्य ततः स्वहृदयाद् देवमवतार्य कुम्भे मण्डले च यथाविधि समभ्यर्च्यग्नौ देवमावाह्य सामलकैराज्यसिक्तैर्बिल्वैर्दूर्वाङ्कुरैर्गोक्षीरसंयुक्तैर्लाजतण्डुल- मिश्रितैः सिताज्यपुष्पसंयुक्तैस्तिलैश्च सन्तर्प्य पूर्णाहुतिं दत्त्वा प्राग्वन्मधुक्षीरोदकेन यन्त्र-

सप्तदशः परिच्छेदः ३८५ स्थस्य मन्त्रनाथस्य सेचनं कृत्वां घृतेन पायसान्नेन पायसेन फलैश्च पूर्ववद् बलिदानं कुर्यात् । अनेन आप्यायनं भवति ॥ १९९-२३५ ॥ इत्याप्यायनविधिः ॥ अब संवर्धन विधि कहते हैं—पूर्व में कही गई विधि के अनुसार चतुर्वर्ण भूषित मण्डल निर्माण करे । फिर उस यागस्थान को चंदोवा, पुष्पमाला, दर्पण, क्षुद्र घण्टिका, चामर तथा व्यजनादि से अलङ्कृत कर घृत-मधु-दधि मिश्रित दूध से दो-दो कलशों को भरकर स्थापित करे । फिर महुआ, कपूर, द्राक्षा और आँवलों से भरे हुए उपकुम्भ (पुरवा) को स्थापित करे । फिर शिरो मन्त्र के जल से संसिक्त शरावो (पुरवों को) जो चूने से लिप्त हों, श्वेत पुष्पों से अलङ्कृत हों, श्वेत अर्घ्य से अर्चित हों और अङ्कुर युक्त हों, ऐसे पुरवों को दिशाओं के कुम्भ के मध्य स्थान में स्थापित करे । उसके लिये उपयुक्त श्वेत रक्त तथा पीले पुष्पों का आहरण करे ॥ १९९-२०५ ॥ फिर आह्निक कर्म सम्पादन कर, शुक्ल वस्त्र धारण कर, साधक स्वयं मन्त्र न्यासादिक क्रियाओं का सम्पादन करे । ‘मैं स्वयं नृसिंह हूँ’ इस प्रकार का अपने में अभिमान कर, कुङ्कुम समन्वित दूध से, जिसमें इक्षुरस तथा मधु मिला हो, उससे भूर्जपत्र पर दो सकार के मध्य में साध्य नाम लिखे । फिर उसके बाहर चतुर्दल कमल, उसके बाहर कर्णिका केशरान्वित अष्टदल कमल, उसके बाहर द्वादशदलान्वित कमल, उसके भी बाहर षोडश दलान्वित कमल, पुनः उसके भी बाहर चौबीस दलान्वित कमल दल बनावे । फिर उसके बाहर एक वृत्त (गोला) बनावे ॥ २०५-२०८ ॥ फिर चतुर्दल कमल पर ‘स्यूट्’ यह बीज, अष्टदल पर ‘प्स्यूट्’, द्वादशदल कमल पर ‘स्क्यूट्’, फिर षोडश दल कमल पर ‘स्युट्’ तथा चौबीस दल वाले कमल पर ‘स्म्यूट्’ यह बीज अधोमुख लिखे । कर्णिका के मध्य में ‘वौषट् क्षौं वौषट्’ इस बीज को लिखकर फिर चार पत्तों वाले कमल के बीच-बीच में ‘क्षौं’ केवल नृसिंह बीज लिखे । आठ पत्तों वाले कमल के बीच-बीच में ‘क्षः’ यह बीज लिखे । फिर बारह पत्तों वाले कमल के बीच-बीच में ‘क्ष्यः’ लिखे । फिर षोडश पत्तों वाले कमल के बीच-बीच में ‘क्षौं वषट् क्षौं वषट्’ तथा २४ दल वाले कमल के बीच-बीच में ‘स्वौं क्षौं स्वौं’ यह बीज मन्त्र लिखे । तदनन्तर वृत्त के बाहर ‘फ्टं’ यह बीज दक्षिण क्रमानुसार निरन्तर लिखे । इसमें संख्या का क्रम नहीं है । इस प्रकार बने हुए यन्त्र को श्वेत रक्त तथा पीत वर्ण के सूत्र से वेष्टित कर मधु तथा इक्षुरस से पूर्ण कुम्भ में स्थापित करे ॥ २०९-२२४ ॥ उस कुम्भ को चन्दन से लेपन कर, पुष्प माला से अलङ्कृत कर, पहले स्थान पर पुनः उसे स्थापित करे । फिर अपने हृदय कमल में समस्त परिवार समन्वित स्वच्छ स्फटिक के समान बर्फ से भी अधिक शीतल श्रीनृसिंह का ध्यान कर अपने ब्रह्मरन्ध्र में स्थित अधोमुख कमल का ध्यान करे । उसकी कर्णिका में

३८६ सात्वतसंहिता पूर्णमासी के चन्द्रमा के सहित समस्त नक्षत्र मण्डलों सहित तथा गङ्गा के प्रवाहों से आच्छन्न गगनमण्डल का ध्यान करे ॥ २२४-२२८ ॥ इसके बाद पहले कहे गये भगवत्पूजन के लिये अर्घ्यादि पुष्पों से तथा उसी प्रकार तत्तद् भोगों से श्रीभगवान् की पूजा कर अनुसन्धान करे ॥ २२९ ॥ जिन-जिन भोगों की कल्पना करे उन-उन भोगों को वेग से गिरते हुए अमृतांशु से आर्द्र, अतएव साधक सुधामय साक्षात् अमृतस्वरूप की उनमें कल्पना करे ॥ २३०-२३१ ॥ फिर ऐसे मन्त्रराट् को हृदय स्थान से नीचे बाहर निकाल कर कुम्भ पर उनका मण्डल में यथाविधि यजन करे । फिर अग्नि के गर्भ में उनका यजन कर ध्यान करे और सन्तर्पण करे । आँवला, घृत, तिल, बिल्व, दूर्वाङ्कुर, गोक्षीर, लावा, तण्डुल तथा श्वेत पुष्पादि से सन्तृप्त कर पूर्णाहुति देवे । फिर घृत, पायसान्न एवं फलादि से पूर्ववत् बलिदान करे इससे साधक का आप्यायन (संवर्धन) होता है ॥ २३२-२३५ ॥ रोगार्तानां रक्षाविधानम् अथ रक्षाविधानं तु वक्ष्ये सम्यग् यथास्थितम् । येन विज्ञातमात्रेण नीरुजः सर्वदा भवेत् ॥ २३६ ॥ सामान्यं सर्वदोषाणां ज्ञातानां च निवारणे । अज्ञातानां विशेषेण तत् सम्यगवधारय ॥ २३७ ॥ ताराग्रहोपतापेन धातुवैषम्यमेति वै । तद्वैषम्यात् प्रकुप्यन्ति व्याधयस्तु ज्वरादयः ॥ २३८ ॥ तत्कोपावसरेणैव ब्रह्मरक्षोमुखा ग्रहाः । शाकिन्यो भूतवेतालाः संक्रामन्ति हि देहिनः ॥ २३९ ॥ निमित्तं विद्धि सर्वेषां कर्म यद् वै पुरा कृतम् । सामर्थ्येन तु मन्त्रेण ज्ञानेन तपसा च वै ॥ २४० ॥ जपाऽध्ययनहोमेन दानेन विविधेन च । मन्त्रौषध्युपयोगेन सहसा नाशमेति तत् ॥ २४१ ॥ प्राधान्येन तु सर्वेषां मन्त्रमत्रानुतिष्ठति । यस्य स्मरणमात्रेण नाविशन्ति ग्रहादयः ॥ २४२ ॥ कृत्वाधारं यथोक्तं तु यजनार्थं नृकेसरेः । बीजैः सिद्धार्थकोपेतैरुपकुम्भानि पूर्य च ॥ २४३ ॥ वक्त्रेष्वप्युपकुम्भानां सफलानि नियोज्य च ।

तिलसर्षपपूर्णानि पात्राणि विततानि च ॥ २४४ ॥ सुसमं तद्बहिर्दद्याद् दिक्षु लोहशराष्टकम् । कण्ठदेशेषु बध्नीयाच्छराणां दृढतन्तुना ॥ २४५ ॥ बर्हिपक्षसमायुक्तां सर्पकञ्चुकभूषिताम् । महौषधीं भूतजटां शमीशाखासमन्विताम् ॥ २४६ ॥ पञ्चरागेण सूत्रेण उदगाशादितः क्रमात् । प्रादक्षिण्येन तु त्रेधा वेष्टयेत् तच्छराष्टकम् ॥ २४७ ॥ अष्टानां पूर्णकुम्भानामन्तरान्तरयोगतः । दद्यादुच्चासनस्थं तु दीपाष्टकमनुक्रमात् ॥ २४८ ॥ तैलेन राजिकाख्येन ताम्रपात्रस्थितास्तु वै । दीपानां वर्तयो देया महाराजतरञ्जिताः ॥ २४९ ॥ अथ बद्धशिखो मौनी प्राग्वद् दिग्बन्धमाचरेत् । अभिसन्धाय मनसा सर्वदोषपलायनम् ॥ २५० ॥ संयजेन्मन्त्रनाथं तु काम्यैर्बहुविधैः शुभैः । पुष्पैर्धूपैस्तु नैवेद्यैर्भक्ष्यैः सफलमूलकैः ॥ २५१ ॥ हुत्वाऽथ सर्वबीजानि सिद्धार्थकयुतानि च । राजिकाघृतयुक्तानि तिलानि सफलानि च ॥ २५२ ॥ ध्यात्वा पूर्णाहुतिं दद्यान्मध्याह्नसमये ततः । रक्ष्यं सुनिर्मलं कृत्वा पूर्वमभ्यञ्जनादिकैः ॥ २५३ ॥ हेमर(क्तौ? त्लौ)षधिस्नानैः प्रोक्षयित्वा प्रवेश्य च । ताडयित्वाऽस्त्रपुष्पेण आपादात् सन्निरीक्ष्य च ॥ २५४ ॥ नतजानुशिरः कृत्वा देवाय विनिवेदयेत् । उत्तराभिमुखं कृत्वा आसने परिधान्विते ॥ २५५ ॥ अस्त्रोपलक्षिते चैव तथार्घ्यादिसमन्विते । षडङ्गेनाथ मन्त्रेण तस्य न्यासं समाचरेत् ॥ २५६ ॥ मनसा करशाखासु स्वस्थानेष्वथ विग्रहे । सचक्रमथ तस्याग्रे षट्कोणं मण्डलं लिखेत् ॥ २५७ ॥ वृत्तं ज्वालागणेनैव ततस्तत्र निवेशयेत् । प्रागुक्तरचनाढ्यं तु सुपूर्णं गन्धवारिणा ॥ २५८ ॥ सप्तकं कलशानां तु मध्ये योज्यं तदक्षिषु । अश्रिभ्यामन्तरालस्थं दीपषट्कं यथा पुरा ॥ २५९ ॥

३८८ सात्वतसंहिता कृत्वा मध्यमकुम्भे तु साङ्गं मन्त्रेश्वरं यजेत् । नमो नृसिंहभूतेभ्यः प्रणवाद्येन पूजयेत् ॥ २६० ॥ कोणेषु भगवद्भक्तनिचयं दोषनाशनम् । पूजयित्वा यथान्यायं पुष्पधूपादिकेन वै ॥ २६१ ॥ दिग्बन्धमथ वै कुर्यात् सास्त्रैः सिद्धार्थकैः क्रमात् । ताडयेदातुरं पश्चादा पादान्मस्तकावधि ॥ २६२ ॥ स्वपाणिव्यजनेनाथ समाकृष्य विनिक्षिपेत् । दोषजालं च तद्देहाद् गगने वा धरातले ॥ २६३ ॥ ततोऽग्निपात्रमादाय निर्धूममतिदीप्तिमत् । तस्मिन्निरिन्धने कुर्याद् होमं सिद्धार्थकैस्तिलैः ॥ २६४ ॥ मूलमन्त्रेण वास्त्रेण शताष्टाधिकसंख्यया । अमुकं रक्ष रक्षेति स्वाहाशब्दसमन्वितम् ॥ २६५ ॥ मन्त्रान्ते तु पदं कुर्याद् भ्रामयेन्मूर्ध्नि चाहुतिम् । महिषाक्षमथादाय सिद्धार्थकसमन्वितम् ॥ २६६ ॥ प्रजप्य धूपयेत् तं वै कृत्वा च्छन्नं तु वाससा । निधाय सजलं पात्रमग्निपात्रोपगं ततः ॥ २६७ ॥ नैवेद्यशेषमन्यस्मिन् सर्वमुद्धृत्य सोदकम् । पशुप्रतिनिधिं चैव रञ्जितं कुङ्कुमादिना ॥ २६८ ॥ धात्वाश्रितानां दोषाणां मनसा परिकल्पितम् । यदीयमस्य वै बाधमिन्द्रियाणां च धातुषु ॥ २६९ ॥ आदाय च बलिं शश्वत् सिंहसत्येन मुञ्चतु । अन्तरान्तरयोगेन वामदक्षिणपाणिना ॥ २७० ॥ असंख्यमाचरेद् होमं बलियुक्तं प्रदक्षिणैः । बलिपाणिमथ क्षाल्य अस्त्रजप्तेन वारिणा ॥ २७१ ॥ भूतिमादाय वै कुण्डाद् दग्धगोमयजं तु वा । प्रजप्य बहुशोऽस्त्रेण ललाटादङ्घ्रिगोचरम् ॥ २७२ ॥ कार्याणि चोर्ध्वपुण्ड्राणि पृष्ठे पार्श्वद्वयेऽपि वा । स्वस्त्यस्तु ते युतेनाथ मन्त्रेणार्घ्योदकेन तु ॥ २७३ ॥ मन्त्रकुम्भात् समेतेन विप्रुड्भिह्लादियेदनु । ध्यात्वा पूर्णेन्दुगं मन्त्रं पूर्णचन्द्रायुतोपमम् ॥ २७४ ॥ ब्रह्मरन्ध्रे तु साध्यस्य स्रवन्तममृतं महत् ।

सप्तदशः परिच्छेदः ३८९ शरीरविटपं तेन सेचयेच्च नखावधि ॥ २७५ ॥ एवं कृत्वाऽर्चयेद् भूयो मन्त्रं मण्डलकुम्भगम् । कुम्भं तं शयनागारे ऊर्ध्वदेशे निधाय वै ॥ २७६ ॥ वस्त्रपीठोपरिस्थं तु च्छन्नं कृत्वा तु वाससा । तत्रापि दिग्विदिकूस्थं च दद्यात् पूर्णघटाष्टकम् ॥ २७७ ॥ अच्छिन्नप्रसरं धूपं दीपपात्रं घृतादिना । फलपुष्पौषधीदीपलाजाः सिद्धार्थकं दधि ॥ २७८ ॥ पात्रसङ्घं तदग्रे तु कृत्वा चाथ बलिं हरेत् । बलिदानप्रकारकथनम् निशामुखे तु सम्प्राप्ते सर्वदोषप्रशान्तये ॥ २७९ ॥ एकस्मिन् वै समादाय पात्रे यत् कल्पितं विभोः । आपुष्पधूपदीपाच्च उपसंगृह्य यत्नतः ॥ २८० ॥ तद्भूतदत्तमन्यस्मिन् षण्णां वा तत्पृथक् पृथक् । स्वदीपालङ्कृतं कृत्वा स्वघटोपरि विन्यसेत् ॥ २८१ ॥ रक्षरक्षपदोपेतं मन्त्रमस्त्रयुतं स्मरेत् । रक्ष्यस्य शिरसि भ्राम्य यथा दत्तं क्रमेण तु ॥ २८२ ॥ सत्त्वशुद्धांस्तथा भूयो मद्भक्तान् बलिवाहकान् । अस्त्राभिमन्त्रितान् दद्यात् तेषां सिद्धार्थकान् करे ॥ २८३ ॥ प्रजप्य भस्मना कुर्याल्ललाटे तिलकं तु वै । प्रवाहयेद् बलिं मन्त्री हागाधेऽम्भसि वै पुरा ॥ २८४ ॥ चत्वरे वृक्षमूलेऽथ ग्रामाद् वा नगराद् बहिः । देवभूतबलिक्षेपो विहितश्चात्र कर्मणि ॥ २८५ ॥ धूमायन्तं च सिद्धार्थैर्वह्निपात्रं पुरोदितम् । तेनैव बलिपात्रेण सोदकेन समन्वितम् ॥ २८६ ॥ त्यजेत् कूपसमीपे तु वाप्यां वा निकटे तरोः । बलिं क्षिप्त्वा समाचम्य धौताङ्घ्रिकरपल्लवः ॥ २८७ ॥ रक्ष्यावनौ सुलिप्तायां परितः शोधितस्य च । तन्मूर्ध्नि दीपपात्रे च सिद्धार्थक्षेपमाचरेत् ॥ २८८ ॥ प्रजप्य बहुशोऽस्त्रेण मूलसम्पुटितेन च । बध्नीयात् सप्तरात्रं तु प्रत्यहं तस्य चाम्बरे ॥ २८९ ॥

३९० सात्वतसंहिता कृतेनानेन विधिना पीडितानां सदैव हि। रक्षणं रसधातुनां शश्वदेव हि जायते॥ २९०॥ ततः प्रलिप्ते भूभागे कुशाजिनसमावृते। कृतन्यासः स्वयं तिष्ठेद् रक्ष्यागारे सहायवान् ॥ २९१॥ पयोभुग् वा निराहारो ध्यानजप्यपरायणः। आदिमध्यावसानस्थं रात्र्यंशेषु समाचरेत्॥ २९२॥ पूजनं हवनं सम्यग् बलिदानसमन्वितम्। सक्तुना सोदकेनैव मधुनाऽथ घृतेन च॥ २९३॥ पूर्वभागे तु यामिन्यामतीते विहितो बलिः। यवगोधूमशाल्युत्थचूर्णेन सगुडाम्भसा॥ २९४॥ त्रिप्रकाराणि संवर्त्य मोदकानि तु पाणिना। वृत्तदीपशिखाकारैस्तुल्यान्याग्रफलस्य च॥ २९५॥ क्षीरयुक्तैरपक्वैस्तैर्मध्यरात्र्यां बलिं हरेत्। सुमर्दितैस्तिलैः कृष्णैर्बीजैः पाकविवर्जितैः॥ २९६॥ तण्डुलै रजनीचूर्णैर्दध्ना दूर्वाङ्कुरैः फलैः। व्यतीतायां तु शर्वर्यां बलिं रक्षागृहाद् बहिः॥ २९७॥ मार्गेकदेशे निक्षिप्य चत्वरे वापि शोधिते। अथाभिमन्त्र्य बीजानि सप्तधान्यानि मल्लके॥ २९८॥ दद्याद् द्विजेन्द्रकन्यायै तत्सकाशात् समाहरेत्। तिस्रः प्रसृतयः पात्र एकस्मिन् सप्त चापरे॥ २९९॥ एकादश ततोऽन्यस्मिन् घटे पात्रत्रयं ततः। अस्त्रसम्पुटितेनैव सिंहबीजेन मन्त्रवित्॥ ३००॥ शतमष्टाधिकं चैव द्विगुणं त्रिगुणं क्रमात्। तेन तोयघटानां तु उद्धृत्योद्धृत्य निक्षिपेत्॥ ३०१॥ एकं स्थले जले चान्ये प्रातर्मध्यं दिनक्षये। आ समाप्तेरिदं कुर्यात् सामान्यं भूततर्पणम्॥ ३०२॥ ततोऽपरस्मिन्नहनि इष्ट्वा मन्त्रं तु मण्डले। हुत्वा यथाविधानेन दत्वा पूर्णाहुतिं लिखेत्॥ ३०३॥ सितेन शालिचूर्णेन अष्टाश्रं मण्डलं लिखेत्। तन्मध्ये शङ्खमध्यस्थं कमलं लिख्य षड्दलम् ॥ ३०४॥ दद्याद् घटाष्टकं बाह्ये प्राग्वद् दीपसमन्वितम्।

सप्तदशः परिच्छेदः ३९१ अवतार्य च तन्मध्ये रक्षाकुम्भं शिरःस्थितम् ॥ ३०५ ॥ अपनीय पुरा तस्मादर्घ्यमाल्यानुलेपनम् । शीतलोदकधारां च पूरणार्थं परां क्षिपेत् ॥ ३०६ ॥ यथा यथा क्षयं याति तत्रस्थमुदकं तु वै । तथा तथा भवेद् वृद्धी रक्ष्यस्याखिलधातुषु ॥ ३०७ ॥ स्रग्वस्त्रार्घ्यानुलेपाद्यैर्नवैः कृत्वार्चितं तु तम् । ततः सम्पूज्य तन्मध्ये मन्त्रनाथं यथा पुरा ॥ ३०८ ॥ रक्तधातोर्भवेद् येन नृणामुपचयो महान् । मन्त्रदत्तेन सुरभिनैवेद्येनाथ तर्पयेत् ॥ ३०९ ॥ अर्घ्यं पुष्पं रजो धूपं दीपं यन्मन्त्रयोजितम् । तत्सर्वमुपसंहृत्य नित्यमम्भसि निक्षिपेत् ॥ ३१० ॥ शेषस्य विनियोगं तु प्रागुक्तं सर्वमाचरेत् । तृतीयेऽह्नि ततः कुर्याच्चतुरश्रं तु मण्डलम् ॥ ३११ ॥ षट्कोणं चैव तन्मध्ये पुरमुल्लिख्य साम्बुजम् । तत्र कुम्भसमूहं तु तस्माद् दीपान्तरीकृतम् ॥ ३१२ ॥ इष्ट्वा तु मन्त्रदत्तेन तर्पयेद् ब्राह्मणांस्तु वै । वृत्तमण्डलमध्ये तु चतुर्थेऽहनि संलिखेत् ॥ ३१३ ॥ अष्टारं दीप्तिमच्चक्रं वह्निवेश्म तदन्तरे । तत्रेष्ट्वा मन्त्रमूर्तिं तु कृत्वा रक्षां यथा पुरा ॥ ३१४ ॥ द्विजेन्द्रजां कुमारीं च तथा ब्राह्मणदारिकाम् । पूजयित्वा यथान्यायं ताभ्यां यच्छेन्निवेदितम् ॥ ३१५ ॥ अथाष्टकोणं कुर्वीत मण्डलं पञ्चमेऽहनि । शङ्खं तदन्तरे कुर्याच्छङ्खस्योदरगं लिखेत् ॥ ३१६ ॥ सनाभिवेदिपञ्जारं भूतावासं च हेतिराट् । सकुम्भानां च दीपानां प्राक् कृत्वा विनियोजनम् ॥ ३१७ ॥ विविधैः पूजयेद् देवं नैवेद्यैः कुसुमादिकैः । देवोपभुक्तमन्नं तु क्षिप्त्वा प्रागुक्तमाचरेत् ॥ ३१८ ॥ अथ षष्ठे दिने कुर्यात् त्रिकोणं भुवनान्तरे । सप्तारं तु महाचक्रं सप्तलोकमयं हि यत् ॥ ३१९ ॥ तदन्तरे चतुर्दिक्षु गदाद्वन्द्वद्वयं लिखेत् । तन्मध्ये तद्घटान्तःस्थं यजेन्मन्त्रं यथाविधि ॥ ३२० ॥

३९२ सात्वतसंहिता इष्ट्वा नैवेद्यमादाय उच्चस्थाने निधाय तत् । उपभोगं यदाऽऽयाति काकादेः खेचरेषु च ॥ ३२१ ॥ चतुरश्रं चतुर्द्वारं मण्डलं सप्तमेऽहनि । कुर्यात् कोणचतुष्के तु लिखेच्छङ्खचतुष्टयम् ॥ ३२२ ॥ तत्र मध्ये लिखेत् पद्ममसंख्यदलभूषितम् । तत्कर्णिकाश्रितं चक्रं द्वादशारं विलिख्य च ॥ ३२३ ॥ अष्टदिक्ष्वष्टकं दद्यात् कलशानां सदीपकम् । तत्र षड्दिवसोर्ध्वं तु विनियोगं समाचरेत् ॥ ३२४ ॥ नैवेद्यस्य च मन्त्रज्ञो दक्षिणाभिः समन्वितम् । एवं मांसादिधातूनां क्रमादुपचयो भवेत् ॥ ३२५ ॥ महिषोऽजो गुडं चैव हरिणः शशकस्तथा । मयूरश्चक्रवाकस्तु सप्ताहं सप्तकं तु वै ॥ ३२६ ॥ देहधात्वाश्रितानां तु सत्त्वानां पिशिताशिनाम् । रसाद्यपीष्टैः सम्पाद्यं न सजीवं हि जङ्गमम् ॥ ३२७ ॥ स्वार्थतो वा परार्थेन श्रेयसेऽभिनिवेशिना । प्राणिहिंसा न कार्या वै विशेषाज्जीवितैषिणाम् ॥ ३२८ ॥ आयुषः क्षयमायाति नूनं प्राणिवधान्नृणाम् । भूताभयप्रदानेन आयुषो वृद्धिमाप्नुयात् ॥ ३२९ ॥ आयुरारोग्यमैश्वर्यमपमृत्युजयं महत् । बलमोजो धृतिर्धैर्यं स्यान्मन्त्रान्न परायुषः ॥ ३३० ॥ मन्त्रपूजा जपो होमो दानं हेमगवादिनाम् । ऐहिकामुष्मिकीं वृद्धिं सत्त्वस्थानां करोति च ॥ ३३१ ॥ मण्डलस्थं ततः क्षान्त्वा ह्यतीते सप्तमे दिने । रजांसि बलयो वान्यत् प्राग्वदादाय संत्यजेत् ॥ ३३२ ॥ इति रक्षाविधानं तु सरुजानामुदाहृतम् । अथ रोगार्तानां रक्षाविधिमाह—अथ रक्षाविधानं त्विति प्रक्रम्य सरुजानामुदा- हतमित्यन्तम् । अथ प्रयोगः—श्रीनृसिंहाराधनार्थं पूर्ववन्मण्डलं कुम्भं च संस्थाप्योपकुम्भांस्तु श्वेतसर्षपोपेतैर्बीजैरापूर्य (तदपि यानशरीरान् ? तत्पिधानशरावान्) सफलसर्षपतैलै- रापूर्य तद्बहिरष्टदिक्षु सुसमं लोहमयं बाणाष्टकं निधाय तान् दृढेन तन्तुना कण्ठदेशे बद्ध्वा बर्हिपक्षसमायुक्तं सर्पनिर्मुक्तकञ्चुकभूषितं महौषध्या भूतजटया शमीशाखया च

समन्वितं तद् बाणाष्टकं पञ्चवर्णेन सूत्रेणोत्तरदिशमारभ्य प्रादक्षिण्येन त्रेधा संवेष्ट्याष्टानां पूर्णकुम्भानामन्तरालेषून्नतासनस्थितं राजिकाख्येन तैलेन पूरितं ताम्रपात्रस्थितं महा- राजतरञ्जितवर्त्तियुक्तं दीपाष्टकं विन्यस्य स्नातो बद्धशिखो मौनी साधकः प्राग्वद् दिग्बन्धं कृत्वा सर्वदोषपलायनं संकल्प्य मन्त्रनाथं श्रीमन्नृसिंहं काम्यैर्बहुविधैः शुभैः पुष्पैर्धूपैः फलैर्मूलैनैवेद्यैर्भक्ष्यैश्च यथाविधि समभ्यर्च्यग्निमध्ये च देवं सिद्धार्थान्वितैः सर्वबीजै राजिकाघृतयुक्तैः सफलैस्तिलैश्च सन्तर्प्यातुरमापादाद् मस्तकावध्यस्त्रपुष्पैः सन्ताड्य नेत्रमन्त्रेण सन्निरोक्ष्य नतजानुशिरः कृत्वा भगवते निवेद्य परिधान्वितेऽस्त्रेणाभिमन्त्रिते- ऽर्घ्याद्यैरभ्यर्चिते आसने तं समुपवेश्य षडङ्गेन श्रीमन्नृसिंहमन्त्रेण तस्य हस्तयोर्देहे च यथाविधि न्यासं मनसा कृत्वा तस्याग्रे सचक्रं षट्कोणं मण्डलमालिख्य तत्र पूर्वोक्तं रचनापरिष्कृतं गन्धवारिणा पूर्णं कलशसप्तकं मध्ये षट्कोणेषु च संस्थाप्य कोणा- न्तरालेषु पूर्वोक्तरीत्या दीपाष्टकं च निधाय मध्यकुम्भे साङ्गं मन्त्रनाथं समभ्यर्च्य कोणस्थकलशेषु 'ॐ नृसिंहभूतेभ्यो नमः' इति सर्वदोषनाशनं नृसिंहभूतगणं समभ्य- र्च्यास्त्राभिमन्त्रितैः सिद्धार्थैर्दिग्बन्धं कृत्वा पुनरातुरं पुष्पैः सन्ताड्य स्वपाणिव्यजनेन तद्दोषगणं सर्वं तद्देहान्मनसा समाकृष्य गगने धरातले वा विनिक्षिप्य निर्धूममति- दीप्तिमदग्निपात्रमादाय निरिन्धने तस्मिन्नग्नौ सिद्धार्थकैस्तिलैश्चाष्टोत्तरशतसंख्ययाऽमुकं रक्ष रक्ष स्वाहेत्यन्तेन मूलमन्त्रेणास्त्रमन्त्रेण वा जुहुयात् । प्रत्याहुत्याहुतिद्वयं तन्मूर्ध्नः परितो भ्रामयेत् । सिद्धार्थकसमन्वितं महिषाक्षगुग्गुलमादाय मूलमन्त्रेण धूपयित्वाऽऽ- तुरं वाससाऽऽच्छाद्य सजलं पात्रमग्निमात्रसमीपे निधायाऽन्यस्मिन् पात्रे नैवेद्यशेषं सर्वं निधाय कुङ्कुमादिना रक्तीकृत्य सोदकं तदन्नं समुद्धृत्याऽऽतुरस्य धात्वाश्रिताना दोष्णा- मयं पशुप्रतिनिधिर्बलिरिति मनसा संकल्प्य, यदीयमस्र्य वै बाधमिन्द्रियाणां च धातुषु ।। आदाय च बलिं शश्वत् सिंहसत्येन मञ्चतु । (१७।२६९-२७०) इत्युच्चरन् बलिं दद्यात् । बलेर्मध्ये मध्ये वामदक्षिणपाणिनाऽसंख्यातं होमं च कुर्वन् बलिदानार्थं प्रदक्षिणीकुर्यात् । अथास्त्रजप्तेन वारिणा पाणिं प्रक्षाल्याथ कुण्डस्थां भूतिं दग्धगोमयजां भूतिं वाऽऽदाय बहुशोऽस्त्रमन्त्रेणाभिमन्त्र्य आतुरस्य ललाटादङ्घ्रिपर्यन्तमूर्ध्वपुण्ड्राणि कृत्वा 'ॐ क्षौं नमः, ॐ नमो भगवते नरसिंहाय स्वस्त्यस्तु ते' इति कुम्भोदकसमन्वितार्घ्योदकबिन्दुभिः सम्प्रोक्ष्य तद्ब्रह्मरन्ध्रे पूर्ण- चन्द्रमण्डलमध्यस्थं पूर्णचन्द्रायुतोपमं महदमृतं स्रवन्तं मन्त्रनाथं ध्यात्वा तदमृतेन तच्छरीरं संसिक्तं च ध्यात्वा कुम्भस्थं मण्डलस्थं च देवं पुनरभ्यर्च्य सदिक्कुम्भं सोपकलशं तं महाकुम्भमातुरस्य शयनागारे शिरःप्रदेशे वस्त्रपीठोपरि निधाय वस्त्रेणाच्छाद्याऽविच्छिन्नप्रसरं धूपपात्रं दीपपात्राणि च यथापूर्वं निधाय फलपुष्पौ- षधीदीपलाजकसिद्धार्थकदधिपात्राणि तत्पुरतो निधाय निशामुखे प्राप्ते बलिहरणं कुर्यात् । तत्प्रकारः— पूर्वं षट्कोणमण्डलस्थापितकलशेषु मध्यकुम्भस्थस्य भगवतोऽ- र्चनार्थं पुष्पधूपदीपादिकं यद्यत् परिकल्पितं तत्सर्वमेकस्मिन् पात्रे संगृह्य तत्परितः षट्कलशस्थितानां नृसिंहभूतानां दत्तं पुष्पधूपदीपादिकमस्मिन् पात्रे पृथक् पृथक् षट्सु पात्रेषु वा निधाय तत्तत्पात्रं स्वस्वदीपालङ्कृतं कृत्वा तत्तत्कुम्भोपरि विन्यस्य 'ॐ क्षः सा० सं० - 29

३९४ सात्वतसंहिता वीर्यायास्त्राय फट् अमुकं रक्ष रक्षेति' मन्त्रं स्मरन् तत्कुम्भान् रक्ष्यस्य शिरसि यथाक्रमं पृथक् पृथक् परिभ्राम्य सात्त्विकान् भगवद्भक्तान् बलिवाहकानाहूय तेषां करेऽऽ- स्त्राभिमन्त्रितान् सिद्धार्थकान् दत्त्वाऽस्त्रमन्त्रेण भस्मना ललाटे तिलकं दत्त्वा तैर्बलिं वाहयित्वाऽगाधजले चत्वरे वृक्षमूले ग्रामान्नगरान् वा बहिश्च देवभूतबलिक्षेपं कुर्यात् । सिद्धार्थैर्धूप्यायमानं पूर्वोक्तं वह्निपात्रं जलपात्रं च तेन बलिपात्रेण सहैव त्यजेत् । एवं कूपसमीपे वापीसमीपे वृक्षसमीपे बलिं प्रक्षिप्य पाणिपादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्य सुलिप्तायां भूमौ शायितस्य रक्ष्यस्य परितस्तन्मूर्ध्नि दीपपात्रे चास्त्रमन्त्रेण सिद्धार्थान् प्रक्षिप्य मूलमन्त्रसम्पुटितेन चास्त्रमन्त्रेण बहुशोऽभिमन्त्रितं सिद्धार्थं सप्तरात्रं प्रत्यहं रक्ष्यस्य वस्त्रे च बध्नीयान् । एवं कृते व्याधिपीडितानां रक्षणं सिद्ध्यति । ततो रक्ष्यस्य गृहे प्रलिप्ते भूभागे कुशाजिनासने स्वयं समुपविश्य कृतमन्त्रन्यासः सहायवान् पयोभुग् निराहारो वा जपध्यानपरायणः सन् रात्रेरादिमध्यावसानेषु पूर्वोक्तप्रकारेण पूजनं हवनं बलिदानं च कुर्यात् । बलिदाने विशेषः—रात्रेः पूर्वभागे सोदकेन सक्तुना मधुना घृतेन च बलिं दद्यात्। मध्यरात्रौ यवगोधूमशालिचूर्णेन गुडोदकमिश्रितेन वृत्ताकारदीपशिखाकाराम्रफला- काराणि त्रिप्रकाराणि मोदकानि पाणिना कृत्वा क्षीरयुक्तैरपक्ववैस्तैर्मोदकैर्बलिं दद्यात् । रात्र्यवसाने त्वपक्वैः संमर्दितैः कृष्णैस्तिलैर्बीजैस्तण्डुलैर्हरिद्राचूर्णैर्दधिदूर्वाङ्कुरफलैश्च रक्षागृहाद् बहिर्मार्गैकदेशे चत्वरे वा शोधिते स्थले बलिं दद्यात् । अथ सप्तधान्यान्यादाय मूलमन्त्रेणाभिमन्त्र्य शरावे निधाय द्विजेन्द्रकन्यायै दत्त्वा तत्सकाशादेकस्मिन् पात्रे त्रिप्रसृतिमितिानि बीजान्यन्यस्मिन् पात्रे सप्तप्रसृतिमितिानि पुनरन्यस्मिन् पात्रे एकादशप्रसृतिमितिानि च बीजानि समाहरेत् । ततस्तत्पात्रत्रयं क्रमेणोदकैरापूर्यास्त्रमन्त्रसम्पुटितेन श्रीनृसिंहबीजेन प्रथमं कुम्भमष्टोत्तरशतवारं द्वितीयं द्विगुणं तृतीयं त्रिगुणं चाभिमन्त्र्य तेष्वेकं कुम्भमुद्धृत्य प्रातःकाले स्थले निक्षिपेत् । अन्य कुम्भमुद्धृत्य मध्याह्ने जले निक्षिपेत् । पुनरन्यं कुम्भमुद्धृत्य सायंकालेऽपि जले निक्षिपेत् । समाप्तिदिनपर्यन्तं प्रत्यहमेवं सामान्यतो भूततर्पणं कुर्यात् । ततोऽपरस्मिन् दिने यथाविधि मण्डलस्थं देवमभ्यर्च्यग्नौ च देवं पूर्णाहुत्यन्तं सन्तर्प्य गोमयोपलिप्ते स्थले सितेन चूर्णेन मण्डलमालिख्य तन्मध्ये शङ्खं तन्मध्ये षड्दलकमलं च विलिख्य पूर्वं शयनागारे शिरःप्रदेशे स्थापितदिक्कुम्भाष्टकमस्मिन् मण्डलेऽष्टास्रेषु दीपैः सह संस्थाप्य मध्यकुम्भं मण्डलमध्ये निधाय तस्मात् पूर्वदिना- र्पितार्घ्यपुष्पमाल्यादीन्यपनीय तत्कुम्भस्थले शोषिते सति शीतलोकदधारया पूर्ववत् पूरयेत्, कुम्भस्थमुदकं प्रत्यहं यथा यथा शोषं याति, तथा तथा रक्ष्यस्य धातुवृद्धि- र्भवति । अथाभिनवैः स्रग्वस्त्रार्घ्यगन्धाद्यैरलङ्कृत्य तत्र मन्त्रनाथं यथापूर्वं सम्पूज्य रक्तधातुवृद्धिकरैरमन्त्रपूतैः सुरभिनैवेद्यैर्देवं सन्तर्प्य पूजानन्तरमर्घ्यपुष्परजोधूपदीपादिकं सर्वमुपसंहृत्य नित्यमगाधेऽम्भसि निक्षिपेत् । शेषस्य विनियोगं च प्रागुक्तरीत्या कुर्यात् । ततस्तृतीयेऽहनि चतुरश्रं मण्डलमालिख्य तत्र षट्कोणं पुरं विलिख्य तन्मध्ये पद्मं च विलिख्य, तत्र कलशसमूहं पूर्ववत् संस्थाप्य, तदन्तरालेषु दीपांश्च निधाय, यथापूर्वं

सप्तदशः परिच्छेदः ३९५ समभ्यर्च्य, भगवन्निवेदितैर्हविरादिभिर्ब्राह्मणान् सन्तर्पयेत् । चतुर्थेऽहनि वृत्तमण्डल- मालिख्य, तत्र नाभिनेमिसमन्वितं पञ्चारं चक्रं विलिख्य, तत्र मध्ये महाकुम्भं परितो दिक्कुम्भान् तयोर्मध्ये मध्ये दीपांश्च विन्यस्य, विविधैर्नैवेद्यैः पुष्पादिभिश्च तत्र देव- मभ्यर्च्य, तदुपभुक्तं हविरादिकं सर्वमग्नौ प्रक्षिप्यान्यत् सर्वं पूर्ववत् कुर्यात् । अथ षष्ठे दिने त्रिकोणं मण्डलमालिख्य तन्मध्ये सप्तारं महाचक्रं विलिख्य तदन्तरे चतुर्दिक्षु गदाचतुष्टयं विलिख्य तन्मध्ये महाकुम्भस्थं देवं यथाविधि समभ्यर्च्य तन्निवैदितान्नादिकं काकादिपक्षिणामुपभोगार्थमुन्नतस्थाने निक्षिपेत् । अथ सप्तमेऽहनि चतुरश्रं चतुर्द्वारं मण्डलमालिख्य, तत्कोणचतुष्टये शङ्खचतुष्टयं विलिख्य, तन्मध्येऽसंख्यातदलं पद्मं विलिख्य, तत्कर्णिकाश्रितं द्वादशारं चक्रं विलिख्य, तत्राष्टदिक्षु दीपान्तरितानष्टकुम्भान् मध्ये महाकुम्भं च निधाय, तत्र यथाविधि देवमभ्यर्च्य तन्निवैदितान्नादेर्विनियोगं षष्ठदिनोक्तवत् कुर्यात् । एवं सप्तदिनार्चना- दिभिः—"रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्लानि धातवः” (अ०हृ०सू० १।१८) इत्युक्तानां सप्तधातूनां क्रमेण वृद्धिर्भवति । देहधात्वाश्रितानां मांसाशनानां सत्त्वानां बल्यर्थं सप्तदिनेष्वपि क्रमेण महिषमजं गुडं हरिणं शशकं मयूरं चक्रवाकं च सम्पादयेत् । किन्त्वेतान् महिषादीन्— पशुप्रतिनिधिं चैव रञ्जितं कुङ्कुमादिना ॥ धात्वाश्रितानां दोषाणां मनसा परिकल्पितम् । (१७।२६८-२६९) इति पूर्वोक्तप्र(करणे?कारेण) पिष्टपशुरूपान् कुर्यात् । साक्षात् प(शु?शू) नायुष्कामो न हन्यात् । ततः सप्तमे दिनेऽतीते मण्डलादिस्थितं देवं क्षान्त्वा मण्डलीय- रजांसि बल्यादींश्चादाय प्राग्वत् त्यजेत् ॥ २३६-३३३ ॥ इत्यातुराणां रक्षाविधान- मुक्तम् ॥ अब रोगी के रक्षा का विधान कहते हैं जिससे साधक सदा के लिय निरोग हो जाता है ॥ २३६ ॥ यह प्रयोग सामान्यतः सभी ज्ञात दोषों के निवारण में शक्त है । किन्तु विशेष कर अज्ञात दोषों के निवारण में जो प्रयोग सफल होता है, हे सङ्कर्षण! अब उसे सुनिये ॥ २३७ ॥ तारा और ग्रहों के उपताप से धातु में विषमता आती है और धातु में विषमता होने से ज्वरादि व्याधियाँ प्रकुपित होती है । उनके कोप का अवसर प्राप्त कर ब्रह्म, राक्षस, ग्रह, शाकिनी, भूत, बेताल, रोगी के शरीर में प्रविष्ट हो जाते हैं ॥ २३९ ॥ इन सभी का निमित्त रोगी द्वारा किया गया पूर्व का कर्म ही समझना चाहिये । मन्त्र के सामर्थ्य से, ज्ञान के सामर्थ्य से, तपस्या के सामर्थ्य से, जप, होम, विविध दान, अध्ययन के सामर्थ्य से तथा मन्त्र एवं औषधियों के उपयोग से वे सहसा नष्ट हो जाते हैं ।

३९६ सात्वतसंहिता इस रोग निवारण में सभी के लिये मन्त्र का अनुष्ठान अत्यन्त उपयोगी है, जिसके जप, स्मरण, ध्यान तथा मन्त्र से रोगी के शरीर में ग्रहों का प्रवेश संभव नहीं होता ॥ २४२ ॥ श्रीनृसिंह की आराधना के लिये पूर्ववत् मण्डल और कलशों का स्थापन करे । उपकुम्भों को श्वेत सर्षप के चीजों को ढकने से पूर्ण करे । उसको ढकने वाले पुरवा को सफल सर्षप तथा तिलों से पूर्ण कर उसके बाहर आठों दिशाओं में समान आकार वाले आठ लोह निर्मित बाणों को रखे । उसे किसी दृढ़ तन्तु द्वारा कलश कण्ठ में बाँधकर उसमें मोर के पङ्खे, सांप के केचुले से भूषित महौषधि, भूतजटा तथा शमी की शाख बाँध देवे । फिर उस बाणाष्टक को पञ्चवर्ण के सूत्र से उत्तर दिशा से आरम्भ कर दाहिनी ओर तीन बार लपेट देवे । फिर पूर्ण कलशों के अन्तराल (बीच-बीच) में ताम्रपात्र में सरसों का तेल भर कर महाराजत से रञ्जित बत्ती से संयुक्त कर आठ दीपक स्थापित करे ॥ २४३-२४९ ॥ तदनन्तर स्वयं स्नान करे, शिखा बाँधे, मौन धारण कर साधक पहले की भाँति दिग्बन्धन कर 'सर्वदोष पलायन' का संकल्प लेवे ॥ २५० ॥ मन्त्रनाथ श्रीनृसिंह की काम्य एवं नाना प्रकार के बहुत से कल्याणकारी पुष्पों, धूपों, फलों, मूलों तथा नैवेद्य एवं भक्ष्यों से विधिपूर्वक अर्चन करे ॥ २५१ ॥ अग्नि के मध्य में उन देवाधिदेव की सिद्धार्थ से संयुक्त सब बीजों से रजिका, घृत युक्त तिलों से सन्तुष्ट कर आतुर (रोगी) को पैर से लेकर मस्तक पर्यन्त अस्त्र पुष्पों से सन्ताडित कर नेत्र मन्त्र से उसकी ओर देख कर जालु तथा शिर नीचा करा कर भगवान् को निवेदित कर परिधायुक्त अस्त्र मन्त्र से अभिमन्त्रित अर्ध्यादि से अर्चित आसन पर बिठावे । फिर षडङ्ग श्रीनृसिंह मन्त्र से रोगी के हाथ तथा देह में यथाविधि न्यास मानस रूप से कर उसके आगे चक्र सहित षट्कोण मण्डल लिखकर वहाँ पूर्वोक्त सुन्दर परिष्कृत सात कलशों में जल भर कर मध्य में षट्कोणों में स्थापित कर कोणों के बीच-बीच में पूर्वोक्त रीति से आठ दीपक भी रख कर मध्य कुम्भ में साङ्ग मन्त्रनाथ का पूजन करे । कोण में स्थापित कलशों से 'ॐ नृसिंह भूतेभ्यो नमः' इस मन्त्र से सर्वदोषनाशक श्रीनृसिंह के भूत गणों का अर्चन करे ॥ २५२-२६१ ॥ अस्त्राभिमन्त्रित सिद्धार्थक से दिग्बन्ध कर पुनः उस आतुर को पुष्पों से सन्ताडित कर अपने हाथ के पङ्खे से उसके सभी शरीरस्थ दोषों को मन से खींच लेवे । फिर उस दोष की आकाश में अथवा धरातल में प्रक्षिप्त कर फिर धूम रहित अतिदीप्त अग्निपात्र में स्थित इन्धन रहित उस अग्नि में सिद्धार्थक तिल के साथ एक सौ आठ की संख्या में 'अमुकं रक्ष रक्ष स्वाहा' इस मूल मन्त्र से अथवा अस्त्र मन्त्र से होम करे ॥ २६२-२६५ ॥

सप्तदशः परिच्छेदः ३९७ प्रत्येक आहुति में दिये जाने वाले द्रव्य रोगी के शिर के चारों ओर घुमावे । आतुर को सिद्धार्थक समन्वित, भैंसा गुग्गुल द्वारा मूल मन्त्र से धूपित कर, वस्त्र से आच्छादित कर, अग्निपात्र के समीप जल सहित पात्र रखकर, कुङ्कुमादि से उसे लाल बना कर, उदक सहित उस अन्न को निकाल कर, आतुर के धातुओं में स्थित समस्त दोषों के लिय ‘अयं पशु प्रतिनिधि बलिः' ऐसा संकल्प कर 'यदीयमस्र्य वै बाधम् ... ... ... ... ... सिंहसत्येन मुञ्चतु' पर्यन्त मन्त्र पढ़ कर भूत बलि देवे ॥ २६६-२७० ॥ बलि देते समय मध्य में अपने बायें एवं दाहिने हाथ से असंख्यात होम करता रहे । बलिदान के लिये पहले प्रदक्षिणा करे । फिर अस्त्र मन्त्र से अभिमन्त्रित जल से हाथ धोकर, कुण्डस्थ भूति अथवा दग्ध गोमय (= गोहरी) की विभूति ले कर, उसे कई बार अस्त्रमन्त्र से अभिमन्त्रित कर, आतुर के ललाट से लेकर पाद पर्यन्त ऊर्ध्वपुण्ड्र लगाकर ‘ॐ क्षौं नमः, ॐ नमो भगवते नरसिंहाय स्वस्त्यस्तु ते' इस मन्त्र को पढ़ते हुए कुम्भोदक समन्वित अर्घ्योदक बिन्दु से प्रोक्षण करे ॥ २७१-२७३ ॥ रोगी के ब्रह्मरन्ध्र में पूर्णचन्द्र मण्डल मध्यस्थ लाखों पूर्ण चन्द्रमा के समान महान् अमृत का क्षरण करते हुए मन्त्रनाथ का स्मरण करे तथा उस चूते हुए अमृत से रोगी के शरीर रूप वृक्ष के संसिक्त होने का ध्यान करे । फिर कलश स्थित तथा मण्डल स्थित देव की पुनः अर्चना करे । सोपकलश सोदक उस महाकुम्भ को आतुर के शयनागार में शिरःप्रदेश में किसी वस्त्र-पीठ पर स्थापित करे । वस्त्र से उसे आच्छादित करे । फिर वहाँ भी दिशाओं में एवं विदिशाओं में आठ पूर्ण कुम्भ स्थापित करे और निरन्तर अविच्छिन्न प्रसर धूप पात्र रखे । दीप पात्र भी पूर्व की भाँति स्थापित करे । फल, पुष्प, औषधि, दीप, लाजा, सिद्धार्थक तथा दही का पात्र उसके आगे रखे, तदनन्तर सायङ्काल होने पर बलिदान करना चाहिए ॥ २७४-२७९ ॥ बलिदान का प्रकार इस प्रकार है—प्रथम षटकोण मण्डल पर स्थापित कलशों में मध्य कुम्भस्थ भगवान् के अर्चन के लिये जो कुछ भी पुष्प, धूप, दीपादिक एकत्रित किया गया हो, उन सबको किसी एक पात्र में संग्रहीत कर, उसके चारों ओर छह कलशों पर स्थित नृसिंह के भूतों के लिये दिये गये पुष्प, धूप, दीपादिक भी एक पात्र में पृथक्-पृथक् छह पात्रों में रख कर, तत्-तत् पात्रों को स्व-स्व दीपों से अलङ्कृत करे और उन कुम्भों पर स्थापित करे । ‘ॐ क्षः वीर्यायास्त्राय फट् अमुकं रक्ष रक्ष' इस मन्त्र का स्मरण करते हुए उन-उन कलशों को साध्य के शिरःस्थान में क्रमानुसार पृथक्-पृथक् घुमावे सात्विक भगवद् भक्तों को जो बलि ले जाने वाले हैं उन्हें बुलावे । उनके हाथ में अस्त्राभिमन्त्रित सिद्धार्थक देकर अस्त्र मन्त्र से भस्म के द्वारा ललाट में तिलक करे । उनसे बलि

३९८ सात्वतसंहिता का वहन करा कर अगाध जल में, चत्वर में, वृक्ष मूल में, ग्राम के बाहर, अथवा नगर के बाहर देवभूत बलि को प्रक्षिप्त करा देवे ॥ २८०-२८५ ॥ सिद्धार्थ से धूपित पूर्वोक्त वह्निपात्र और जलपात्र भी उसी बलिपात्र के साथ त्याग देवे । इसी प्रकार किसी कूप के समीप, वापी के समीप, वृक्ष के समीप, बलि को भी प्रक्षिप्त करा देवे । फिर साधक अपना हाथ पैर धोकर आचमन करे । सुलिप्त भूमि में शयन करने वाले रोगी के शिर के चारों ओर जलते हुए दीप पात्र में अस्त्र मन्त्र से सिद्धार्थक (श्वेत सर्षप) प्रक्षिप्त करे और मूल मन्त्र से सम्पुटित अस्त्र मन्त्र से बहुत बार अभिमन्त्रित सिद्धार्थ सात रात तक प्रतिदिन रोगी के वस्त्र में बाँधे । ऐसा करने से व्याधि से पीड़ित रोगी की रक्षा सिद्ध हो जाती है । फिर रक्षा के योग्य रोगी के प्रलिप्त भूभाग में कुश अजिन के आसन पर स्वयं बैठ कर स्वयं मन्त्र न्यास करे । उसकी सहायता के लिये मात्र दूध भक्षण करते हुए अथवा निराहार रह कर जप ध्यान में परायण रहकर रात्रि के आदि मध्य और अन्त में पूर्वोक्त प्रकार से क्रमशः पूजन, हवन तथा बलिदान करे ॥ २८०-२९३ ॥ बलिदान में विशेष रात्रि के पूर्वभाग में जल सहित सक्तु, मधु और घृत से बलि देवे । मध्य रात्रि में यव, गोधूम एवं शालिधान्य का चूर्ण जिसमें गुड़ और जल मिला हुआ हो उससे तथा वृत्ताकार, दीपशिखाकर, आम्रफलाकार तीन प्रकार का मोदक हाथ से बनाकर उसमें दूध मिलाकर बिना पकाये उससे बलि देवे । रात्रि के अन्त में बिना पकाये सम्मर्दित कृष्ण तिल, बीज, तण्डुल, हरिद्राचूर्ण, दधि, दूर्वाङ्कुर और फलों से रक्षागृह के बाहर किसी मार्ग के कोने में अथवा संशुद्ध चत्वर में बलि प्रदान करे ॥ २९३-२९८ ॥ इसके बाद सप्तधान्य हाथ में लेकर मूल मन्त्र से अभिमन्त्रित कर उसे किसी पुरवा में रखे । उस शरावा को किसी ब्राह्मण की कन्या को देकर उससे एक पात्र में तीन पसर बीज, दूसरे पात्र में सात पसर बीज, पुनः तीसरे पात्र में ११ पसर बीज लेवे । फिर उक्त तीनों पात्रों को क्रमशः जल से पूर्ण करे । फिर एक सौ आठ की संख्या में अस्त्र मन्त्र से सम्पुटित नृसिंह-बीज से प्रथम कुम्भ, उससे दूने सम्पुट से दूसरा पात्र तथा उससे तिगुने सम्पुट से तीसरा पात्र अभिमन्त्रित करे । प्रातःकाल में प्रथम पात्र उठाकर स्थल में छोड़े और मध्याह्न में दूसरा पात्र उठाकर जल में प्रक्षिप्त करे । समाप्ति दिन पर्यन्त प्रतिदिन सामान्य रूप से इसी प्रकार साधक भूत के तर्पण का कार्य करे ॥ २९८-३०२ ॥ फिर दूसरे दिन भी विधानपूर्वक श्रीनृसिंह देव का अर्चन कर अग्नि में पूर्णाहुति पर्यन्त उनको तृप्त कर किसी गोमयोपलिप्त स्थल में सफेद चूर्ण से मण्डल निर्माण करे । उसके मध्य में शङ्ख और उसके मध्य में षट्दल कमल लिखकर पहले शयनागार के शिरःप्रदेश में स्थापित कुम्भाष्टक के मण्डल पर आठ कोणों में आठ दीपकों के साथ मध्यकुम्भ को मण्डल के मध्य में स्थापित करे

सप्तदशः परिच्छेदः ३९९ और उस पर पूर्वदिन के पूजा के अर्घ्य पुष्प माल्यादि का अपसारण करे । उस कुम्भ के जल के सूख जाने पर शीतल जल की धारा से पुनः उसे पूर्ववत् पूर्ण करे । कुम्भ का जल जैसे-जैसे सूखता जायेगा, वैसे-वैसे रोगी के धातु की वृद्धि होगी । इसके बाद नवीन माला, वस्त्र, गन्धादि से मन्त्रनाथ को अलङ्कृत कर पूर्ववत् यजन करे । रक्त धातु की वृद्धि करने वाले मन्त्र पूत सुगन्धित पुष्प, नैवेद्यादि से देवाधिदेव को सन्तृप्त करे । पूजा के बाद अर्घ्य, पुष्प, रज, धूप, दीपादि सब एकत्रित कर नित्य कहीं अगाध जल में फेंक देवे । उससे शेष बचे का प्राक् उक्त रीति से विनियोग करे ॥ ३०३-३११ ॥ इसके बाद तीसरे दिन चौकोर मण्डल लिखकर उसमें षट्कोण एवं पुर लिखे । फिर उसके मध्य में कमल लिखकर वहाँ पूर्ववत् कलश समूह स्थापित कर उसके बीच-बीच में दीपक स्थापित करे । फिर पूर्व की भाँति अर्चना कर भगवन्निवेदित हविरादि से ब्राह्मणों को सन्तृप्त करे ॥ ३११-३१२ ॥ चौथे दिन वृत्तमण्डल लिखे । उस वृत्त पर नाभि नेमि समन्वित पञ्चार चक्र लिखकर उसके मध्य स्थित महाकुम्भ के चारों ओर दिक्कलश रक्खे । दोनों के मध्य में दीपक रखकर विविध नैवेद्य तथा विविध पुष्पों से देवाधिदेव की अभ्यर्चना कर उनके द्वारा उपयुक्त हविरादि सब अग्नि में प्रक्षिप्त करे । शेष सभी कार्य पूर्ववत् सम्पादन करे ॥ ३१३-३१५ ॥ इसके बाद पाँचवे दिन अष्टकोण मण्डल बनावे और उसमें शङ्ख लिखकर शङ्ख के भीतर कमल लिखे । उसके भीतर नाभि वेदी सहित पञ्च अरों वाला भूतों का आवास हेतिराट् (चक्र) लिखे । इसी प्रकार पूर्व की भाँति कुम्भ सहित दीपक स्थापित कर विविध प्रकार के नैवेद्यों तथा कुसुमादिकों से भगवत् पूजन सम्पादन करे । तदनन्तर देवोपयुक्त अन्नादि जल में प्रक्षिप्त कर शेष कार्य पूर्ववत् करे ॥ ३१६-३१८ ॥ इसके बाद छठे दिन त्रिकोण मण्डल लिखकर, उसके मध्य में सात अरों से युक्त महाचक्र लिखकर, उसके बीच में चारों ओर चार गदा लिखकर, उसके मध्य में स्थित महाकुम्भ पर देवाधिदेव को यथाविधि पधरा कर अर्चना करे । फिर तन्निवेदित अन्नादि का काक आदि आकाशचारी पक्षियों के खाने के लिये किसी ऊँचे स्थान पर रख देवे ॥ ३१८-३२० ॥ इसके बाद पुनः सातवें दिन चतुःकोण मण्डल निर्माण करे । फिर कोण चतुष्क पर चार शङ्ख लिखें । उसके मध्य में असंख्य दल भूषित पद्म लिखे । उस कमल की कर्णिका में द्वादश अरों वाला चक्र लिखे और उसके आठों दिशाओं में दीपयुक्त आठ कलश स्थापित करे । उस कलश पर सातवें दिन के पूजन का दक्षिणा सहित समस्त नैवेद्य का विनियोग छठें दिन के समान ही करे । ऐसा करने से रोगी के रस, असृक, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा और शुक्र इन धातुओं की

४०० सात्वतसंहिता क्रम से वृद्धि होने लगती है । देह के धातुओं पर आश्रित मांस भोजी जन्तुओं की बलि के लिये सातों दिन क्रमशः महिष, अज, गुड, हरिण, शशक, मयूर और चक्रवाक का सम्पादन करे । कुङ्कुम से रँगे हुए विष्ट आदि द्वारा पशु प्रतिनिधि के रूप में करे । जीव हिंसा कदापि न करे क्योंकि स्वार्थ के लिये एवं पदार्थ के लिये अपना कल्याण चाहने वाले पुरुष को प्राणिहिंसा कदापि नही करनी चाहिये । विशेष कर जीवित रहने की इच्छा रखने वाला पुरुष प्राणिहिंसा वर्जित करे । प्राणिहिंसा से आयु का क्षय होता है और प्राणियों को अभयदान देने से आयु की अभिवृद्धि होती है ॥ ३२९ ॥ आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य, अपमृत्यु पर विजय महान्, बल, ओज, धृति, धैर्य, मन्त्र के जप से प्राप्त होता है, दूसरे के आयुष्य के हरण से नहीं ॥ ३३० ॥ सत्त्वगुण में स्थित पुरुष की मन्त्र, पूजा, जप, होम, सुवर्ण एवं गवादिक का दान करने से इस लोक की तथा परलोक की वृद्धि होती है ॥ ३३१ ॥ इस प्रकार सात दिन बीत जाने पर मण्डलादि स्थित देवताओं से क्षमा माँग कर मण्डलीय रजःकण तथा बलि आदि की समस्त वस्तुयें दूर जलादि में प्रक्षिप्त कर देवे । यहाँ तक आतुरों के रक्षा विधान की विधि कही गई ॥ ३३२-३३३ ॥ अनातुराणामपि रक्षाविधानम् नीरुजानां विशेषेण रक्षणं भोगसेविनाम् ॥ ३३३ ॥ क्रियारतानां भक्तानामास्तिकानां हितैषिणाम् । कार्यं क्रियापरेणैव मन्त्रज्ञेन सदैव हि ॥ ३३४ ॥ यत्रानेन विधानेन शरीरमपि रक्ष्यते । तत्र भूताः प्रयच्छन्ति कल्याणं सर्वलौकिकम् ॥ ३३५ ॥ अथ सन्धारणीं रक्षां वक्ष्ये विग्रहभूषणम् । या सम्पन्ने क्रियामात्रे धारणादेव रक्षति ॥ ३३६ ॥ प्रणवाद्यन्तसंरुद्धं प्राग्वत् संज्ञापदं लिखेत् । संज्ञाधारं हि तद्बीजं विन्यसेत् प्रणवोदरे ॥ ३३७ ॥ तेनावर्तं त्रिधा कुर्यात् सर्वं तत् सिंहकुक्षिगम् । नेमेर्दशमबीजेन बीजराट् परिवेष्ट्यते ॥ ३३८ ॥ औकाररहितं बीजं नाभिसप्तमसंस्थितम् । भिन्नं सर्वारसंसंस्थैस्तु कृत्वा तेन प्रपूर्य तम् ॥ ३३९ ॥ कमलं तद्बहिः कुर्यात् षड्दलं व्योमभूषितम् । हृदाद्यं नेत्रपर्यन्तं पत्रषट्के तु विन्यसेत् ॥ ३४० ॥