सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

ग्रहणवासना ३४९ काशगोले। अपमण्डलप्राच्याम्। क्रान्तिवृत्तमार्गे प्रथमोद्दिष्टमन्तरं तत्त्तिर्यग्दक्षिणोत्तरे क्रान्तिवृत्तस्य तिरी(रश्ची)नं यद्दक्षिणोत्तरवृत्तम्। कदम्बद्वयप्रोतचलद्वृत्तं तत्संबन्ध्य- नन्तरोद्दिष्टमन्तरमित्यर्थः। स्वरूपतत्त्वविवेचनं पूर्वं प्रतिपादितमेवेत्यलम् ॥२२॥ ननु तथाऽप्यन्तरद्वयसिद्धौ तयोर्लम्बननतिसंज्ञाक्रमः कथं विनिगमकाभावादत आह— यत्पूर्वापरभावेन लम्बनाख्यं तदन्तरम्। ग्रंथा(यद्या)म्योत्तरभावेन नतिसंज्ञं तदुच्यते। इति। क्रान्तिवृत्ते पूर्वापरत्वेन यदन्तरं तल्लम्बनसंज्ञं यद्याम्योत्तरत्वेनान्तरं तन्नतिसंज्ञं सूर्यादि(पूर्वसूरि)भिरुच्यते। तथा च तत्तत्क्रममेव नियामकमेतत्संज्ञयोरिति भावः ॥२३॥ नन्वेवं क्रान्तिवृत्तदृग्वृत्तस्थलम्बनयोः संज्ञाभेदाभावात्कथं व्यवहार इत्याशङ्कोत्तरं पूर्वापरक्रान्तिवृत्तलम्बनानयनोपजीव्य क्षेत्रसंस्थानकथनच्छलेनाऽऽह—नतिलिप्ता इति। चन्द्र- गोले कदम्बद्वयप्रोतचलवृत्ते सूर्यबिम्बसंबन्धिभूपृष्ठसूत्रसक्तचन्द्रचिह्नवृत्तप्रदेशगते दृग्वृत्त- क्रान्तिवृत्तान्तरयोः कलास्ता नतिकला भुजः। वृत्ते भूगर्भपृष्ठसूत्रयोरन्तरकला दृग्लम्बन- कलाः कर्णः। तयोर्नतिदृग्लम्बनयोर्वर्गान्तरमूलं कोटिः। क्रान्तिवृत्ते चन्द्रचिह्नचलवृत्ता- योरन्तरं स्पष्टलम्बनं कलाः। तथा च संज्ञाभेदाद्व्यवहारे न क्षतिरिति भावः। लम्बनं बत किं का च नतिरिति प्रश्नस्योत्तरमेतत्पर्यवसन्नमिति ध्येयम् ॥२४॥ ननु व(न)तिदृग्लम्बनयोरानयनप्रकाराभावाज्ज्ञानासम्भवेन स्फुटलम्बनज्ञानं तद्वर्गान्तर- मूलेन न संभवतीत्यतो दृग्गर्भसूत्रयोरेक्यादित्याद्यर्धसूचितानुपातेन तयोरानयनमाह— परलम्बनेति। क्षितिजे लम्बनस्य परमत्वेन तत्र त्रिज्यातुल्यदृग्ज्यायाः सत्त्वात्त्रिज्यातुल्य- दृग्ज्यायाः परमा लम्बनलिप्तास्तदाऽभीष्टदृग्ज्यायाः का इत्यनुपातेन दर्शान्तकालीनसूर्य- दृग्ज्यायाः परलम्बनकलाभिर्गुणिता त्रिज्यया भुक्ता याः कला लभ्यन्ते ता इत्यर्थः। दृग्लम्बनकला भवन्ति। एवमुक्तनत्यानयनप्रकारेण दृक्(ग्)क्षेपतो रविदृग्ज्यास्थाने दृव्(ग्)क्षेप- ग्रहणादित्यर्थः। नतिर्भवति। अस्या दृव्(ग्)क्षेपवशादुत्पन्नत्वात्। उभयोर्लम्बरूपतया खमध्येऽभावाच्च। एतेन भूतलमध्यस्थस्य दृष्टुर्भूपृष्ठगतस्य वा दृष्टिः स्वाभिमुखं याति समं न लम्बनं तेन मध्याह्ने इति लल्लोक्तम्। क्षिप्त(त्य)र्घमध्योपगतस्य दृष्टिर्द्रष्टुर्महीपृष्ठग- तस्य च [चैवम्]। समं स्व(ख)मध्याभिमुखी प्रयाति न लम्बनं तेन भवेद्दिनार्धे इति श्रीपत्युक्तं च निरस्तम्। खमध्यस्थानभिन्नमध्याह्नस्थाने कारणाभावाल्लम्बनाभावानु- पपत्तेः। तथा चोभयोरोक्तप्रकारेण सिद्धेः कृत्यन्तरपदं कोटिरित्यनेन स्फुटलम्बनज्ञानं संभवत्येवेति भावः ॥२५॥ ननु तथाऽपि परमलम्बनकलानां ज्ञानादुक्तदोषस्तदवस्थ एवेत्यतः परमलम्बनकलाः कारणपूर्वकं प्रतिपादयति—गत्यन्तरस्येति। सूर्यचन्द्रयोर्यत्कलात्मकं गत्यन्तरं तस्य पञ्च- दशांशः परमलम्बनकला भवन्ति। कुत इत्यत आह—गतियोजनतिथ्यंश इति। गति- योजनानां कल्पकुदिनभक्तखककक्षामितानाम्। पञ्चदशांशो यतो यत्कारणादृष्ट्या(भूभ्या) सार्धमानमुपलभ्यतेऽतस्तदुक्तं युक्तमेव। तथा हि—चक्रं कलाभिरष्टत्रिंशदधिकं चतुस्त्रिं-

३५० गोलाध्याये षच्छतं व्यासार्धं तदा सप्ताङ्गनन्दाश्चि(द्वि)मितभूपरिधौ किमित्यनुपाते भूपरिधिवृत्त- त्रिज्याघातारूपभाज्यं १७००६५४६ चक्रकलामितहरो २१६०० चत्वारिं- शदधिकचतुर्दशशतेना १४४०पवर्तितौ भाज्यस्थाने योजनगति ११८५ । ४१ । ४५ । हरस्थाने पञ्चदशेति गतियोजनपञ्चदशांशस्य भूव्यासार्धत्वसिद्धावर्थात्कलात्मकगतिपञ्च- दशांशस्य परमलम्बनकलात्वं परमलम्बनस्य भूव्यासार्धमितत्वात् । अतः प्रकृते सूर्याच्च- न्द्रस्य लम्बितत्वेन तदानयनार्थं गत्यन्तरपञ्चदशांशग्रहणमुचितमिति । एतन्मध्यममानेन लाघवात्स्वरूपावगमार्थमुक्तं स्पष्टगत्यन्तरस्यान्य एवांश इति सूर्यग्रहणाधिकारे विस्तरेण प्रतिपादनादित्यलम् ॥२६॥ अथैतत्कलात्मकं लम्बनं तिथिघटीषु विजातीयत्वात्संस्कारानर्हमत्तस्तद्घटिकात्मकं साधयंस्तत्संस्कृतिस्तिथाविति प्रश्नस्योत्तरं श्लोकाभ्यामाह-स्युर्लम्बनेति । स्फुटलम्बनस्य गत्यन्तरोत्पन्नत्वेन गतिकलाभिः षष्टिघटिकास्तदा लम्बनकलाभिः का इत्यनुपाते प्रमाण- फलयोः फलापवर्तनेन प्रमाणस्थाने गत्यन्तरभागास्तथा च स्फुटलम्बनकलाः सूर्यचन्द्र- गत्यन्तरभागैर्भक्ताः फलं लम्बननाड्यः । अनेन गोलस्थितिसिद्धस्फुटलम्बनानयनेन दृङ्नतिमूलकलम्बनानयनसूर्यग्रहणाधिकारोक्तमुपपद्यते । तथा हि-गत्यन्तरभागानां मध्य- मत्वेनाङ्गीकारातपरलम्बनकलानां घटिकाश्चत्वार(तस्र)स्ताभिर्दृङ्लम्बननतयोर्ज्ञानार्थं रवि- दृग्ज्या दृक्क्षेपो (पौ) गुणितौ त्रिज्याभक्तौ फलयोर्वर्गान्तरमूलं दृङ्नतित्वेन प्रकल्प्यावशिष्टं गुणहारक्रियाकरणेन स्फुटं लम्बनमथवा गुणहरयोर्गुणापवर्तनेन सिद्धत्रिज्याचतुर्थांशमितहरेण दृग्ज्यादृक्क्षेपयोर्भक्तयोर्वर्गान्तरमूलं स्फुटलम्बनं घटिकात्मकमित्यादीति प्रश्नोत्तरभूतां लम्ब- नसंस्कारोपपत्तिमाह-प्रागित्यादि । यतः कारणात् । शीघ्रं शीघ्रगतिग्रहे चन्द्रे । अग्रे । मन्दगतिग्रहात्सूर्यादग्रिमभागगतेर्युतिरेकसूत्रस्थत्वरूपा । याता पूर्वं जातेत्यर्थः । पश्चाद्भा- गस्थे तु गम्या । अग्रिमकाले युतिर्भविष्यति । तत्तस्माद्धेतोः क्रमेण प्राक् । त्रिभोनलग्न- स्थानात्पूर्वकपाले । त्रिभोनलग्नाधिकरवावित्यर्थः । तिथौ दर्शान्तघटिकासु लम्बनं घटी- कात्मकस्फुटलम्बनं दर्शान्तयुतिकालान्तररूपम् । ऋणं हीनं क्रियते । पश्चात् । त्रिभोनलग्न- स्थानात्पश्चिमकपाले । त्रिभोनलग्नादल्परवावित्यर्थः । धनं युतं क्रियते । भूपृष्ठगतसूत्रस्थ- त्वरूपयुतिकालज्ञानार्थम् । ननु पूर्वापरकपालयोश्चन्द्रस्य सूर्यादग्रिमं पश्चाद्भागस्थत्वं कुत इत्यत आह-प्रागिति । प्राक् । त्रिभोनलग्नाधिकरवौ । सूर्यात्सकाशाच्चन्द्रश्चिह्नत्मकः । दर्शान्तकाले

ग्रहणवासना ३५१ योग्वस्थानात् । नतिस्तथा । उक्तरीत्या सूर्यचन्द्रयोर्याम्योत्तरान्तररूपा तस्मात् । उभयो- र्याम्योत्तरान्तररूपत्वादित्यर्थः । तथा । नत्या शरः संस्कृतः सूर्यग्रहणोक्तरीत्या । स्फुटः । भूपृष्ठसूत्रसक्तचन्द्रगोलकदेशाच्चन्द्रबिम्बपर्यन्तं याम्योत्तररूपं सूर्यग्रहणगणितक्रियोपयुक्तः स्यात् ।।२९।। केदारदत्तः— स्पष्ट लम्बन का स्वरूप बताया जा रहा है— दृङ्मण्डल में जिस किसी भी स्थल पर गर्भीय सूत्र से पृष्ठीय सूत्र में जब सूर्य बिम्ब लम्बित होता है, उस माप से सूर्यचन्द्र का अन्तर दृङ्मण्डल में पूर्वापर लम्बन होता है । तथा पूर्वापर अन्तर के साथ दृक्क्षेप वृत्ताभिप्रायिक सूर्य चन्द्र बिम्बों का याम्योत्तरानुरूप अन्तर नति होती है । इस प्रकार पृष्ठीय स्पर्शादि मोक्षान्त काल साधन के लिये पूर्वापर और याम्योत्तरान्तररूप दो अन्तर कलाओं के काल के तुल्य स्पर्शादि-अमान्त से मोक्ष- पर्यन्त में दो संस्कार आवश्यक होते हैं । पूर्वक्षेत्र देखिये—नतिकला = भुज, दृग्लम्बन = कर्ण, दोनों का वर्गान्तर मूल = नति । सूर्य दृग्ज्या को परलम्बन से गुणा कर त्रिज्या से भाग देने से दृग्लम्बन कला होती है, इसी प्रकार दृक्क्षेप से नति का साधन करना चाहिए । उपपत्ति, $\frac{चंगति-सूर्यगति}{१५} = परम लम्बन=४८।४६$ तथा $\frac{गतियोजन}{१५} = भूव्यासार्ध । ७९०।३५$ लम्बन कला को काल में परिणत करने से, $\frac{६०\timesलम्बन कला}{गत्यन्तर} = लम्बन काल होत।$ है । प्राक्कपाल में सूर्य से चन्द्रमा आगे रहता है इसलिये लम्बन काल दर्शान्त में ऋण, तथा पर कपाल में सूर्य से चन्द्रमा पीछे रहता है इस लिये लम्बन काल ऋण होता है । क्योकि यह सिद्धान्त है कि दो ग्रहों में यदि शीघ्र गति आगे पहुँच गया तो मन्दगति ग्रह से संयोग कर आगे गया है इसलिये प्राक्कपाल में ग्रहयोग ऐसा हो चुका तथा यदि शीघ्रगति ग्रह मन्द गति ग्रह से पीछे है तो गत्यन्तर जन्य काल के पश्चात् मन्द गति ग्रह का शीघ्रगति ग्रह से योग होगा अतएव ऐसी स्थिति में योग अर्थात् युति गम्य अर्थात् आगे होगी, स्वयं सिद्ध होती है । इसलिये भी प्राक्कपाल में लम्बन ऋण और परकपाल में धन होता है । यद्यपि श्लो-२१ से २९ तक उपपत्ति स्वरूप यहाँ भी व्याख्या हुई है तथापि छात्रों के लिये सुविधा की दृष्टि से सविशेष यह विषय यहाँ पर स्पष्ट किया जा रहा है ।

३५२ गोलाध्याये उपपत्ति—कदम्ब प्रोत में शर याम्योत्तरानुरूप और नति भी याम्योत्तरानुरूपिणी होने से नति संस्कृत शर = स्फुट शर होता है । पूर्वदर्शित क्षेत्र देखिये— र र' = दृग्लम्बन चाप की ज्या = दृग्लंज्या । र' न = याम्योत्तरानुरूप नति की ज्या = नति । अतः ज्या र र' —ज्या रन' = ज्या र प = शरकोटि व्यासार्धवृत्त में । पुनः अनुपात से शर कोटिव्यासार्ध = ज्या क प पर' × कर ज्या पर × त्रि यदि, ───────── = ───────────── = र न का चाप = स्पष्ट लम्बन कला । स्पष्ट क प शर को ६० × स्पलं लम्बन कला का काल ज्ञानाय अनुपात, ─────────── = स्पष्ट लम्बन काल, उपपन्न होता चगति-सूर्यग है ॥२१···२९॥ अथ बलनवासनामाह— तुलाजाद्योर्हि संपाते विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । स्यातां याम्योत्तरे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे च ते ॥३०॥ आयनं वलनं तत्र जिनांशज्यास मं ततः । एकैवाऽऽयनसंधौ तु तयोः स्याद्दक्षिणोत्तरा ॥३१॥ एकैव तद्वशात्प्राची तत्र नो वलनं ततः । तदन्तरेऽनुपातेन खेटकोटिक्रमज्यका ॥३२॥ जिनज्याघ्नी द्युजीवाप्ताऽऽयनदिग्वलनं भवेत् । एवमेव हि संपाते विषुवत्समवृत्तयोः ॥३३॥ उन्मण्डलं भवेत्तत्र विषुवद्दक्षिणोत्तरा । क्षितिजं समवृत्तस्य पलज्या च तदन्तरम् ॥३४॥ क्षितिजेऽक्षज्यया तुल्यमक्षजं वलनं ततः । तयोरेकैव याम्योदङ् मध्य वलनं ततः । ॥३५॥ नतक्रमज्यया साध्यमन्तरे त्वनुपातः । नतं खाङ्काहतं भक्तं द्युदलेनाऽऽप्रभागकैः ॥३६॥ क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा द्युज्याभक्ताक्षजं भवेत् । प्राक्सौम्यं पश्चिमे याम्यं तच्चापैक्यान्तरात्स्फुटम् ॥३७॥

ग्रहणवासना ३५३ एवमेव च संपातो यः क्रान्तिसमवृत्तयोः । परमं तत्र तत्कालवलनैवयान्तरं स्फुटम् ॥३८॥ अग्रतः पृष्ठतस्तस्मात्क्रान्तिवृत्ते त्रिभेऽन्तरे । तयोर्याम्योत्तरैकत्वात्तत्र नो वलनं स्फुटम् ॥३९॥ न स्पष्टवलनाभावस्तत्र स्यादुत्क्रमज्यया । क्रमज्यया ततः कार्यं दाढचार्थं कथ्यते पुनः ॥४०॥ सर्वतः क्रान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगो भवेद्यतः ॥ विषुवन्मण्डलात्प्राच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा ॥४१॥ सर्वतः क्षेपसूत्राणां ध्रुवाज्जिनलवान्तरे । योगः कदम्बसंज्ञोऽयं ज्ञेयो वलनबोधकृत् ॥४२॥ तत्रापमण्डलात्प्राच्या याम्या सौम्या च दिक् सदा । कदम्बभ्रमवृत्तं च बध्नीयात्परितो ध्रुवात् ॥४३॥ गोले तु जिनतुल्यांशैस्तत्र ज्या क्रान्तिशि

नक्रादिश्च कदम्बश्च स्यातां याम्योत्तरे समम् । आयनं वलनं तस्मान्नाऽऽयनादौ प्रजायते ॥५१॥ ततो भ्रमति गोले स मकरादिर्यथा यथा । तथा तथा भ्रमत्येष कदम्बो निजमण्डले ॥५२॥ कुम्भादावथ मीनादौ याम्योदग्वलयस्थिते । जायते वलनं तद्यत्सौम्यसूत्रकदम्बयोः ॥५३॥ अन्तरं शिञ्जिनीरूपं कदम्बभ्रममण्डले । अयनाद्गतकालांशक्रमक्रान्तिज्यका हि सा ॥५४॥ उत्क्रमज्या यतो बाणः शिञ्जिनी तु क्रमज्यका । सत्रिभार्कात्क्रमक्रान्तिज्यातो वलनमायनम् ॥५५॥ यैरुक्तमुत्क्रमक्रान्त्या भ्रान्त्या तैर्नाशितं हि तत् । युक्त्याऽनयैव विज्ञेयमक्षजं च क्रमज्यया ॥५६॥ परोक्तेरन्यथा ब्रूयाद्यः परान्न प्रदूषयेत् । तस्यैव दूषणं तद्धि न दोषोऽतोऽन्यदूषणे ॥५७॥ उत्क्रमज्यानिरासोऽयमन्यथा वाऽथ कथ्यते । जिनांशैर्जिनवृत्ताख्यं कदम्बात्परितो न्यसेत् ॥५८॥ क्रान्तियाम्योत्तरं वृत्तं कदम्बद्वयकीलयोः । प्रोतं कृत्वा चलं न्यस्तं द्वंद्वान्ते स्याद्ध्रुवोपरि ॥५९॥ द्वंद्वान्ताच्चालयत्तैऽशैर्यैस्तैरेव चलति ध्रुवात् । जिनवृत्ते तदंशानां तत्र ज्या क्रान्तिशिञ्जिनी ॥६०॥ आयनं सैव वलनं द्युज्याग्रे जायते ग्रहात् । ग्रहध्रुवान्तरे यस्माद्द्युज्याचापांशकाः सदा ॥६१॥ त्रिज्यावृत्ते यतो देयं तन्नातः परिणाम्यते । एवमक्षांशकैर्वृत्तं समाख्यात्परितो न्यसेत् ॥६२॥ समकीलकयोः प्रोतं तथा याम्योत्तरं चलम् । तत्तत्खेटोपरि न्यस्तं यैरंशैः खार्धतो नतम् ॥६३॥

ग्रहणवासना ३५५ समवृत्तोऽक्षवृत्ते च तैरेव स्यान्नतं ध्रुवात् । समवृत्तततांशज्याऽक्षज्यापरिणताक्षजम् ॥६४॥ द्युज्याग्रे वलनं प्राग्वत्त्रिज्यग्रे परिणाम्यते । उपपत्त्याऽनया सम्यक् समवृत्तनतांशजम् ॥६५॥ वलनं स्यात्तथा वक्ष्ये स्वाहोरात्रनतादपि । अग्रानृतलयोर्योगः समदिक्त्वेऽन्यथाऽन्तरम् ॥६६॥ तत्रिज्यावर्गविश्लेषपदभक्ताक्षशिञ्जिनी । नतासुदोर्ज्यया क्षुण्णा वलनं पलजं स्फुटम् ॥६७॥ नतं खाङ्गाहतं भक्तं द्युदलेनाऽऽप्तभागकैः । क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा स्थूलं वा द्युज्यया हृता ॥६८॥ द्युज्यावृत्तापवृत्तैक्ये न्यसेद्वा रविमण्डलम् । बिम्बाग्रे वलनं तद्यदन्तरं वृत्तयोस्तयोः ॥६९॥ बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थक्रान्तिमौर्व्योस्तदन्तरम् । अर्कदोर्भोग्यखण्डघ्नं बिम्बार्धं तत्त्वदस्रहृत् ॥७०॥ जिनज्याघ्नं त्रिमज्याप्तमेवं स्यादन्तरं हि तत् । बिम्बार्धहृत्त्रिभज्याघ्नमेवं त्रिज्यागतं भवेत् ॥७१॥ गुणहारकबिम्बार्धत्रिज्यानाशे कृते सति । भोग्यखण्डं जिनांशज्यागुणं तत्त्वाश्विविभाजितम् ॥७२॥ सत्रिभाकार्कक्रमक्रान्तेस्तत्तुल्यं जायतेऽथवा । क्रमक्रान्तेरिदं वीक्ष्य भ्रान्तिं त्यजत बालिशाः ॥७३॥ नामितं छत्रवद्बिम्बं तिर्यक् क्रान्तिस्तु सा समा । अत्र द्युजानुपातो यस्तत्तिर्यक्करणाय सः ॥७४॥ वा० भा०—अथ वलनेषु दृक्कर्मणि चोत्क्रमज्यानिराकरणाय मूलसूत्रेऽपि बहूक्तं तथाऽपि किंचिदिहोच्यते । विषुवद्वृत्तं समवृत्तं प्रकल्प्य दक्षिणोत्तरवृत्तस्थे ग्रह आयनवलनस्योपपत्तिप्रतीत्यर्थं पृथग्दर्शयेत् । अपमण्डलप्राच्यपराया एकः कदम्बो याम्याऽन्यः सौम्या दिक् । एवं विषुवद्वृत्तप्राच्यपराया ध्रुवौ । यदा मकरादिर्याम्योत्तरवृत्ते तदैव कदम्बोऽपि । अतो विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोरेकैव याम्यो-

३५६ गोलाध्याये दक् । तथा दक्षिणोत्तरवृत्तस्य कुम्भादेश्च मध्ये स्वाहोरात्रवृत्ते पञ्चगुणाङ्कचन्द्रा १९३५ असवो वर्तन्ते । ते षष्ट्युद्धृताः कालांशाः स्युः ३२ । १५ । अथ कुम्भा- दिर्यावद्दक्षिणोत्तरवृत्तं नीयते तावत् कदम्बो निजमण्डले चक्रांशाङ्किते तावद्भिरेव कालांशै ३२ । १५ दक्षिणोत्तरवृत्तसंपातात्प्रत्यगवलम्बते । कदम्बयाम्योत्तरसूत्र- योरन्तरं वलनम् । सा च तेषामंशानां कदम्बवृत्ते ज्या । अतः क्रमज्या । उत्क्रम- ज्या तु बाणरूपा भवति । कदम्बवृत्ते या ज्या सा क्रान्तिज्या । अतस्तेषामंशानां क्रमक्रान्तिज्या वलनम् । अथैकराशेः क्रमक्रान्तिज्या त्रिज्यागुणा द्युज्याहृता तथाऽपि सैव भवति । अथवाऽन्यप्रकारेणोत्क्रमज्यानिराकरणं द्युज्यानुपातश्च प्रतिपाद्यते क्रान्तिवृ- त्तेऽर्कस्थानेऽर्कबिम्बं मुद्रिकाकारं विन्यस्य बिम्बपरिधौ यत्र स्वाहोरात्रवृत्तं लग्नं यत्र च क्रान्तिवृत्तं तयोरन्तरं यद्दक्षिणोत्तरं तत्तत्र बिम्बे प्राच्यपरयोर्वलनम् । तच्चार्कक्रान्तेर्बिम्बार्धकलायुतस्यार्कस्य क्रान्तेश्चान्तरम् । अतस्तस्याऽऽनयनम् । रविदोर्ज्यायां क्रियमाणायां यद्भोग्यखण्डं तेन मानार्धकला गुण्याः । शरद्विदस्रै २२५ भज्याः । फलं दोर्ज्ययोरन्तरं स्यात् । तत्र तावत्स्फुटभोग्यखण्डज्ञाना- यानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यायां कोटौ प्रथमं ज्यार्धं शराद्विदस्रा भोग्यखण्डं तदाऽभिमतायामस्यां किमिति । फलं स्फुटं भोग्यखण्डम् । तेन गुणितं बिम्बार्धं शरद्विदस्रैर्भाज्यम् । एवं स्थिते शरद्विदस्रमितयोर्गुणहरयोर्नाशे कृते बिम्बार्धस्य कोटिज्या गुणस्त्रिज्या हरः । फलं दोर्ज्ययोरन्तरम् । ततः क्रान्त्यर्थमनुपातः । यदि त्रिज्यया जिनज्या लभ्यते तदाऽनेन दोर्ज्यान्तरेण किमिति फलं क्रान्त्य- न्तरम् । तद्विम्बव्यासार्धवृत्ते वलनम् । अथान्योऽनुपातः । यदि बिम्बव्यासार्धवृत्त एतावद्वलनं तदा त्रिज्याव्यासार्धवृत्ते किमिति । अत्र त्रिज्यातुत्ययोर्गुणहरयोस्तथा बिम्बार्धमितयोश्च तुल्यत्वान्नाशे कृते कोटिज्याया जिनांशज्या गुणस्त्रिज्ज्याहरः । फलं कोटिक्रमक्रान्तिज्या । तत् त्रिज्यावृत्तौ वलनम् । एवं विषुवद्वृत्तस्थित एव ग्रहे यतो भूमध्यात्खस्वस्तिकस्थबिम्बमध्यं प्रति यत्सूत्रं नीयते तत्रिज्यासूत्रं दण्डवत् । तदुपरिस्थं बिम्बं छत्रवत् समन्तात् सममेव । यत्तत्परितस्त्रिज्यावृत्तं यत्र च वलनज्या देया तदपि भूसममेव स्थितम् । अतस्तत्र यथागतमेव वलनम् । यदा किल मेषान्ते ग्रहस्तदा तत्क्रान्त्या खस्वस्तिकादुत्तरे नतं बिम्बं स्यात् । त्रिज्यासूत्रं तदा कर्णरूपम् । बिम्बमध्याच्च लम्बसूत्रं ध्रुवयष्ट्यन्तं द्युज्या । सा तत्र कोटिः । क्रान्तिज्या भुजः । यथा किंचित्कर्णस्थित्या धृते दण्डे छत्रमपि तत्स्पर्धिन्या दिशि कर्णरूपं भवति । तत्र वलनज्ययाऽपि कर्णरूपिण्या भवितव्यम् । यत्पूर्वमानीतं क्रान्त्यन्तरं लम्बसूत्रप्रतिस्पर्धि तत्कोटिरूपं जातम् । तस्य कर्णकरणा- यानुपातः । यदि द्युज्याकोट्या त्रिज्या कर्णस्तदाऽनया किमिति । पूर्वं कोटिज्याया जिनज्या गुणस्त्रिज्या हरः । इदानीं त्रिज्या गुणो द्युज्या हरः । अत्रापि त्रिज्या-

तुल्ययोर्गुणहरयोर्नाशे कृते कोटिज्या जिनज्यागुणा द्युज्यया भक्ता वलनं स्यादि- त्युपपन्नम् । युक्त्याऽनयैव विज्ञेयमक्षजं च क्रमज्ययेति । यथाऽयनवलनज्ञानार्थं ध्रुवात् परितो जिनभागैः कदम्बभ्रमवृत्तं निबद्धं तथा याम्योत्तरक्षितिजयोर्यः संपातः स समसंज्ञकः । तस्मादप्यक्षांशैः परितोऽक्षवलनज्ञानार्थं वृत्तं बध्नीयात् । तत् किलाक्षवलयसंज्ञम् । तदपि भांशैरङ्क्यम् । तत्राक्षवलनोपपत्तिर्दर्शनीया । तद्यथा । मध्याह्नेऽर्कात्समचिह्नं प्रति नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं ध्रुवचिह्नलग्नं याति । अतस्तत्र विषुवत्समवृत्तयोरेकैव याम्योत्तरा । वलनाभाव इत्यर्थः । अथ यदि दिनार्द्धान्नतं सूर्यं कृत्वा समचिह्नात् सूर्यं प्रति नीयमानं सूत्रं यत्र सममण्डले लगति तत्खस्वस्तिकयोर्मध्ये यावन्तोऽंशास्तावन्त एवाक्षवृत्ते समसूत्र- ध्रुवयोर्मध्ये भवन्ति । यतस्तत्समवृत्तानुकारं बद्धम् । तेषां भागानामक्षवलये यावती क्रमज्या तावदेव समसूत्रध्रुवयोरन्तरम् । अथ क्षितिजस्थेऽर्के क्षितिजमेव समसूत्रम् । तत्राक्षवृत्ते समवृत्ते च नवतिर्नतांशाः । तेषां ज्याऽक्षवलयेऽक्षज्यातुल्या स्यात् । अतः सममण्डलगतैर्वलनं साधयितुं युज्यते । ते तु महायासेन ज्ञायन्ते । न तु सुखेन । अतस्तज्ज्ञानार्थं स्थूलोऽनुपातः सुखार्थं कृतः । यदि दिनार्धतुल्येन स्वाहो- रात्रनतेन नवतिः सममण्डलनतांशा लभ्यन्ते तदेष्टेन किमिति । लब्धनतांशानां या क्रमज्या साऽक्षज्यावृत्ते परिणम्यते । यदि त्रिज्यावृत्त एतावती ज्या तदाऽक्षज्या- वृत्ते कियतीति । लब्धं किल वलनज्या स्यात् । परं सा द्युज्याग्रे न त्रिज्याग्रे । यतः समसूत्रध्रुवयोरन्तरं तत् । ग्रहध्रुवयोर्मध्ये द्युज्याचापांशा एव वर्तन्ते । यदि द्युज्यावृत्त एतावती तदा त्रिज्यावृत्ते कियतीति । एवं सति पूर्वत्रैराशिके त्रिज्या हरः । इदानीं गुणः । तुल्यत्वात्तयोर्नाशे कृते नतांशज्याया अक्षज्या गुणो द्युज्या हरः फलं स्थूला वलनज्या स्यात् । अथ सूक्ष्माऽप्युच्यते । ग्रहणकालेऽर्कस्य शङ्कुः शङ्कुतलमग्रा च साध्या । अग्राशङ्कुतलयोः समदिशोरैक्यमन्यथाऽन्तरं स किल बाहुः पूर्वं प्रतिपादित एव । ग्रहसमवृत्तयोरन्तरं ज्यारूपं दक्षिणोत्तरं बाहुतुल्यं स्यात् । तथा विषुवद्वृत्तादुत्त- रतो दक्षिणतो वा क्रान्तिज्यान्तरे द्युज्यावृत्तं तथा समवृत्तादपि बाहुवशादुत्तरतो दक्षिणतो वा बाहुतुल्येऽन्तर उपवृत्तं कल्प्यम् । तदपि भांशैरङ्क्यम् । बाहुवर्गेण- त्रिज्यावर्गस्य पदं तस्मिन् वृत्ते द्युज्यावद्व्यासार्धम् । अथ द्युज्यावृत्तोपवृत्तयोर्यौ प्राक्पश्चात्संपातौ तयोर्जीवावद्यत् सूत्रं निबध्यते तस्यार्धमुपवृत्ते नतांशानां ज्या । सैवाहोरात्रवृत्तनतांशानां भुजज्या । अथ तदानयनम् । नतासूनां या भुजजीवा सा द्युज्यावृत्ते परिणम्यते । यदि त्रिज्यावृत्त एतावती तदा द्युज्यावृत्ते कियतीति । एवमुपवृत्तनतांशज्या भवति । ततो यद्युपवृत्तव्यासार्ध एतावती तदाऽक्षज्याव्यासार्धे कियतीति । ततो द्युज्याग्र एतावती वलनज्या तदा त्रिज्याग्रे कियतीति । अत्र

३५८ गोलाध्याये प्रथमेऽनुपाते त्रिज्या हरो द्युज्या गुणः । तृतीयेऽनुपाते त्रिज्या गुणो द्युज्या हरोऽत- स्तुल्यत्वात्तयोर्नाशे कृते नतासूनां भुजज्याऽक्षजीवया गुणितोपवृत्तव्यासार्धेन भक्ता सा सूक्ष्मा वलनज्या स्यात् । अत उक्तमग्रानृतलयोर्योग इत्यादि । अथ दृष्टान्तः । यत्र किल वृषभान्तक्रान्तितुल्योऽक्षः २०।३८। तत्र वृषभान्त- स्थोऽर्को दिनार्धे खस्वस्तिके भवति । तदा क्रान्तिवृत्तं दृङ्मण्डलाकारं स्यात् । सत्रिगृहोऽर्को राशिपञ्चकं सिंहान्तः । स च तदा क्षितिजे वर्तते । तत् प्राच्यपर- योरन्तरं क्षितिजे प्रत्यक्षं वलनं दृश्यते । सा च सिंहान्तस्याग्रा । तत् कथं सत्रि- गृहोत्क्रमक्रान्तिर्वलनम् । अतोऽसत् । अस्मदानयनं विना नेदमग्रारूपं वलन- मुत्पद्यत इत्यर्थः । [L11

ग्रहणवासना ३५९ अनेनैवोत्क्रमज्यानिराकरणेन दृक्कर्मपि क्रमज्यया साध्यम् । वलनमूलत्वाद्- दृक्कर्मणोऽतस्तयोरेकैव वासना । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिगोलवासनाभाष्ये मिताक्षरे वलनवासना ॥ मरीचि :—स्यादेतत् । पश्चाद्भागादित्यादिना पूर्वाभिमुखो गच्छन्नित्यादिना च सूर्यचन्द्रयोः स्पर्शमोक्षदिङ्नियम उक्तस्तद्युक्त । ग्रहणाधिकारे वलनदानोक्त्या तदसि- द्धेरित्थतो वलनदानस्योपपत्तिसूचनार्थं वलनस्वरूपं बलनानयनोपपत्त्या विवक्षुः प्रथम- मसङ्गतोक्तिपरिहारार्थं फविकया वलनवासनां प्रतिजानीते—अथ वलनवासनेति । अथा- नन्तरम् । उपोद्घातसंगत्या । वलनस्वरूपं निर्णीयत इत्यर्थः । प्रतिज्ञातमेवानुष्टु- ष्टुभेनाऽऽह—तुलाजाद्योरिति । अथ ग्रहणाधिकारे वलनस्याक्षायनवलनद्वयसंस्कारात- योक्तत्वादक्षायनवलनद्वयस्वरूपं निरूपणीयम् । तत्राक्षवलनस्य प्रतिदेशं भिन्नत्वात्स- र्वदेशावच्छेदेनाभिन्नत्वमायनवलनमनन्तरोक्तं लाघवादत्र यत्प्रथमं स्वरूपनिर्णयद्वारा निरूपितं तत्रापि तदानयनोपपत्त्यवगमार्थमायनवलनस्वरूपकथनपूर्वकं परमायनवलनस्थानज्ञान- माह—तुला जाद्योरिति । कल्प्यतुलादि । मेषादिप्रदेशयोर्विषुवद्वृत्तक्रान्तिवृत्तयोः । याम्योत्तरे दक्षिणादिशाबुत्तरादिशौ च । भिन्ने । पृथगवस्थाताम् । नैके । तुलाजादिप्रदेशावच्छेदेन क्रान्तिवृत्तस्य ये दक्षिणोत्तरे कदम्बरूपे तद्भिन्ने विषुवद्वृत्तस्य तत्संबन्धिप्रदेशावच्छेदेन ध्रुवरूपे दक्षिणोत्तरे क्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तयोरेकाकारत्वासंभवादित्यर्थः । तथा च तयोरन्तर- मेवाऽऽयनं वलनमिति भावः । ननु तत्तत्तयोरन्तरमेवं कियदित्यत आह—परक्रान्त्यन्तरे इति । ते दक्षिणदिशे उत्तरदिशे च । परमक्रान्तिन्तरतं ययोस्ते इत्यर्थः । चकाराद्वृत्त- स्थानयोः पूर्वदिशे पश्चिमदिशे च परक्रान्त्यन्तरेण भिन्ने इत्यर्थः । कुत इत्यतः कारणं सूचयति—हीति । यतः कारणात् । तुलाजादिप्रदेशयोर्विषुर्वद्वृत्तक्रान्तिवृत्तयोः संपातो भवतीत्यर्थः । तथा च संपातस्थे विषुवद्वृत्तप्रदेशत्य ध्रुवप्रोतवृत्ताकारेण ध्रुवयोर्द- क्षिणोत्तरा । तत्संपातस्थक्रान्तिवृत्तप्रदेशस्य मेषतुलाद्यात्मकस्य कदम्बप्रोतवृत्ताकारेण कदम्बयोर्दक्षिणोत्तरेति क्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तयोरेकाकारत्वासंभवाददक्षिणोत्तरदेशे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे एव भवतः । संपातस्थानात्त्रिभान्तरे परमान्तरत्वेनाऽऽयनसंधौ पूर्वदिशोः पश्चिमदिशोश्च परमक्रान्यन्तरत्वादिति भावः । फलितमाह—आयनमिति । ततः परक्रान्त्यन्तरत्वात् । तत्र क०तुलादौ कल्पमेषादौ चेत्यर्थः । जिनांशज्याससमम् । चतुर्विश- त्यंशानां या ज्या तत्तुत्यम् । परक्रान्तेश्चतुर्विशत्यंशमितत्वात् । आयनं वलनम् । अयनं गमनं संबन्धि आयनं वृत्तम् । तत्संबन्धि वलनं विषुवद्वृत्तदिग्भ्यः क्रान्तिवृत्तदिशां वलितत्वात् । परिलेखे वलनस्य ज्याकारत्वेन दानोक्तेर्वलनज्यायाः । अत एव । वलनत्वा- ङ्गीकारात् । अथ तदुपपस्त्यर्थमेव तदभावस्थानज्ञानमाह—एकैवेति । अयनसंधौ संपातात्त्रि- भान्तरितप्रदेशे । तयोः क्रान्तिवृत्तविषुवद्वृत्तयोः । दक्षिणा उत्तरा । तुः समुच्चयार्थक- श्चपरः । एका । अभिन्ना । एवकारादयनसंबन्धिप्रदेशावच्छेदेन क्रान्तिवृत्तस्य ये दक्षिणोत्तरे

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown Devanagari:

३६० गोलाध्याये कदम्बरूपे तद्भिन्ने एवायनसंबन्धितः परकान्त्यन्तरितदक्षिणोत्तरस्थितविषुवद्वृत्त- दक्षिणोत्तरे ध्रुवरूपे ध्रुवात्कदम्बस्य जिनांशान्तरत्वेन परितो भ्रमणप्रतिपादनात्क्रान्ति- वृत्तविषुवद्वृत्तयोरेकाकारत्वासंभवेन ध्रुवकदम्बयोरेकप्रदेशावस्थानासम्भवादित्यसा(स्या) निरासः । कदम्बध्रुवयोरकप्रदेशावस्थानासम्भवेऽपि कदम्बप्रोतध्रुवप्रोतवृत्तयोरैक्यात्पूर्वा- परान्तराभावेन तदैक्यसंभवात् ! एतदभ्युपगमे प्रमाणमाह — एकैवेति । तद्वशात् । कदम्ब- ध्रुवप्रोतवृत्तयोरैक्यसंबन्धेन तद्दक्षिणोत्तरयोर्भिन्नत्ववशादित्यर्थः । प्राची । उपलक्षणा- त्पश्चिमाऽपि । तयोस्तत्र । एका । अभिन्ना । एवकारादयनसंधितःस्त्रिभान्तरितप्रदेशे । विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः संपाते प्राच्योरपरयोश्चैकप्रदेशावस्थानगत्यक्षत्वाद्दक्षिणोत्तरस्थान- भेदवदत्र स्थानभेदकल्पाज(ल्पनं)बाधितमित्यर्थः । तथा च प्राच्यपरयोर्भिन्नत्वात्तदनुरुद्ध- दक्षिणोत्तरयोर्भिन्नत्वं स्वतः सिद्धं वृत्तैक्यसंबन्धेनान्यथानुपपत्त्या स्वीकार्यम् । अन्यथा वस्तुतस्तद्भेदे पूर्वयोस्तदनुरुद्धयोस्तद्भेदप्रत्यक्षत्वापत्तेरिति भावः । फलितमाह—तत्रेति । अयनसंधौ । कल्प्यमकरकर्कयोरित्यर्थः । ततः क्रान्तिविषुवद्वृत्तयोर्दिंगैक्यात् । वलनं, आयनपलनम् । नो संभवति । विषुवद्वृत्तदिग्भ्यः क्रान्तिवृत्तदिशामभिन्नत्वेन वलितत्वा- भावात् । अथायनवलनस्य परमाभावयोः स्थानं निरूप्य तदुपजीविकां तदानयनोपपत्ति- माह—तदन्तरे इति । तयोर्गोलयनसंध्योरन्तराले । अनुपातेन । अयनसंचितो यथा यथा ग्रहोऽवतरति तथाऽयनवलनमुत्पद्यत इति ग्रहभोगस्य कल्प्यमेश(षा)द्यवधिकस्यायनसंधि- तस्तद्भोगज्ञानार्थं सायनग्रहस्य राशित्रययोजनं तद्भुजज्यया वलनोत्पत्तिस्तत्र ग्रहकोटि- ज्यायाः सत्रिभग्रहभुजज्यातुल्यत्वात्सायनग्रहकोटिज्ययाऽयनवलनज्ञानार्थं गृहीता । त्रिज्या- तुल्यया ग्रहकोटिज्यया जिनांशज्यातुल्या परमायनवलनज्या कोटिज्ययां केति द्युज्याग्रे इयं त्रिज्याग्रे केति द्युज्यानुपातस्यांग्रे समर्थितत्वात्त्रिज्ययोर्नाशादनुपातद्वयफलिनेन । खेटकोटि- क्रमज्यका । अत्रोत्क्रमज्यानिरासार्थे क्रमपदम् । चतुर्विंशत्यंशानां ज्याचा(या) गुणिता द्युज्यया भक्ता फलमयनदिक्वमायनम् । ग्रहणाधिकारोक्तं सिद्धं भवेत् । ग्रहणाधिकारोक्त- मायनं वलनमनुपाताभ्यां सूपपन्नमिति भावः । अथाक्षत्रे लनानयतोपपत्त्यर्थं परमस्थानमाक्ष- वलनस्याऽऽह—एवमिति । विषुवत्समवृत्तयोः संपाते । एवम् । यथा विषुवत्क्रान्तिवृत्तसंपाते आयनं वलनं परमं तथाऽत्राक्षवलनं परममित्यर्थः । एवकारात्तदुक्तादन्यरीतिव्युदासः । कुत इत्यतो विशदयति—उन्मण्डलमिति । पूर्वश्लोकोत्तरार्धस्थं हीत्यव्ययमलान्नेति । ननु पूर्वं यतः कारणात् तत्र विषुवत्समवृत्तसंपाते । उन्मण्डलम् । विषुवद्दक्षिणोत्तरा । संपातस्थ- विषुवद्वृत्तप्रदेशस्य दक्षिणोत्तरा वृत्तं भवेत् । तत्र ध्रुवप्रोतवृत्तस्य तदभिन्नत्वात् । सम- वृत्तसंपातरूपसमशेत(?)वृत्तस्य तदाकारत्वात्, विषुववृत्तस्य ध्रुवयोर्दक्षिणोत्तरा । समवृत्तस्य समयोर्दक्षिणोत्तरेति तात्पर्यार्थः । तदन्तरमार्कं वलनमिति भावः । तत्कियदत आह—पल ज्येति । तदन्तरम् । तयोर्दक्षिणयोरुत्तरयोश्चान्तरम् । अर्धज्यारूपेणाक्षज्या । चकारात्सं- पातस्थसमविषुवद्वृत्तप्रदेशयोस्त्रिभान्तरितप्राच्योरपरयोश्चान्तरमक्षज्येत्यर्थः । फलित- माह—क्षितिज इति । ततस्तद्दिशोः फलज्यान्तरत्वादित्यर्थः क्षितिजे क्षितिजस्थं ग्रहे । यत्र

तत्रावस्थितस्याप्येकवृत्तसंबन्धेन संपातस्थत्वाभ्युपगमात् । अक्षज्यया सममक्षोत्पन्नं वल- नम् । समवृत्तस्याक्षभेदेन भेदात्तद्दिग्भ्यो(ग्भ्यो)विषुवद्वृत्तदिशां वलितत्वादाक्षं वलनं तत्र परममित्यर्थः । आक्षवलनाभावस्थलमाह-तयोरिति । मध्ये । याम्योत्तरवृत्तस्थे ग्रहे । तयोरेकवृत्तसंबन्धेन याम्योत्तरवृत्तस्थयोर्विषुवत्समवृत्तप्रदेशयोरित्यर्थः । यतः कारणाद्दक्षि- णोत्तरा च । एका । अभिन्ना । अत्राप्येवकारस्तद् दक्षिणोत्तरयोरेकावस्थानाभावात्तद्वि- न्नत्वं तन्निरासार्थः । समध्रुवप्रोतव(वृत्त)प्रोतयोरैक्येन पूर्वापरान्तराभावात्तद्भिन्नत्वाङ्गी- कारात्तत्राप्योरभिन्नत्वेन दर्शनाच्च । ततः कारणात्तत्र वलनमाक्षवलनं न संभवति । सम- वृत्तदिग्भ्यो विषुवद्वृत्तदिशां तत्राभिन्नत्वेन वलितत्वासंभवात् । अक्षवलनान

कारार्थे । तेन तत्संपातादन्यत्र ग्रहे स्फुटवलनं परमं नेति सूचितम् । तथा च क्रान्तिसमवृ- त्तयोः संपातस्यानियतत्वात्तत्स्थपरमवलनस्य नियतसंख्याभावाद्दिना पूर्वत्र प्रतिपादिताय- नाक्षवलने तज्ज्ञानस्याशक्यत्वाच्च तदनपेक्षं स्थ(स्व)तन्त्रमानयनं स्फुटं वलनस्यासंभवीति भावः ॥३८॥ ननु परमस्य नियतसंख्यात्वनियमात्संपाते स्फुटवलनस्य परमत्वमयुक्तं नियतसंख्याया अभावादित्यत आह—अग्रत इति । तस्मात् । समक्रान्तिवृत्तसंपातात् । क्रान्तिवृत्ते । अग्र- तोऽग्रिमभागे । पृष्ठतः पश्चिमभागे । त्रिभेऽन्तरे । त्रिराश्यन्तरितप्रदेशे । स्फुटं मुख्यं वलनं समक्रान्तिवृत्तदिशोरन्तररूपं नो न संभवतीत्यर्थः । अत्र कारणमाह—तयोरिति । तत्र संपातत्रिभान्तरितप्रदेशे । तयोःक्रान्तिसमवृत्तयोर्याम्योत्तरैक्यत्वात् । कदम्बप्रोतसमप्रोत- वृत्तरूपयाम्योत्तरवृत्तयोर्भिन्नत्वादित्यर्थः । तथा च स्फुटवलनाभावस्य संख्याभावनियत- त्वाच्च त्रिभान्तरे स्फुटवलनपरमत्वनियतसंख्यात्वेऽपि दुष्परिहरमन्यथाऽयनाक्षवलया (न)योरुक्तपरमस्थानानुपपत्तिरिति भावः ॥३९॥ स्यादेतत् । उत्क्रमज्याफलं वलनयोरानयने कुतो दत्तम् । क्रमोत्क्रमज्याभ्यां भावा- [भा]वयोरतुल्यत्वादिति मन्दाशङ्कां परिहरन्वक्ष्यमाणवलनस्वरूपादिप्रतिपादनप्रकारान्तरं प्रतिजानीते—न स्पष्टेति । तत्र समक्रान्तिवृत्तसंपातत्रिभान्तरितक्रान्तिवृत्तप्रदेश उत्क्रम- ज्यया । खेटकोद्युत्क्रमज्यानतांशात्क्रमज्याभ्यामुक्तरीत्या साधितायनाक्षवलनाभ्याम् । स्पष्ट- वलनाभावो न स्यात् । तद्वलनयोर्भिन्नदिक्त्वेऽपि तुल्यत्वाभावात् । ततस्तस्माद्धेतोः क्रम- ज्यया तदुभयमुक्तरीत्या कार्यम् । तयोः समत्वोपलम्भात् । प्रतीतिस्तु धूलीकर्मणा वोप- लब्धिस्तथाऽप्यनियमादुपेक्ष्या । अत एव क्रमज्यया ग्रहस्य साक्षात्संबन्धादुक्तदिशां वलने गोले प्रत्यक्षे उत्क्रमज्यायाः साक्षात्संबन्धाभावादानीतवलने गोलबहिर्भूते इत्यवधेयम् । ननु- तुलाजाद्योरित्यादिभांगोले परमाभावात्मके दर्शिते तूत्क्रमज्याङ्गीकारेऽध्यक्षते मध्येऽप्यनु- पातादुक्ते न स्वरूपेणेति वलनस्वरूपानिर्णयात्कथं क्रमज्यया साध्यमुत्क्रमज्यया नेति निर्णयः संगत इत्यत आह—दाढर्यार्थमिति । यद्यपि क्रमज्यायाः सर्वत्र साक्षात्संबन्धेन ग्रहकर्मण्युप- योगादत्रापि क्रमज्यैवान्यथा सर्वत्र ग्रहकर्मणि तदपवाया(दुपयोगा)पत्तेर्वलनस्वरूपस्याप्यनु- पातसिद्धत्वादिति निर्णयः सिद्ध एव तथाबुद्धीनां तद्दृढत्वसिद्धयर्थः । पुनर्द्वितीयवारं चलन- स्वरूपात्क्रमज्यानिराकरणं प्रकारान्तरेण समनन्तरमेव मया प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥४०॥ अथ प्रतिज्ञातं विवक्षुर्वलनानां समक्रान्तिविषुवद्वृत्तदिगन्तररूपत्वेन सामान्यतो ज्ञानात्प्रथमं तद्वृत्तानां दिक्स्वरूपकथनोपक्रमे विषुवद्वृत्तदिक्निर्णयमाह—सर्वत इति । विषुवद्वृत्तस्य क्रान्तिमूला श्रयत्वाद्विषुवद्वृत्तम(वं)प्रदेशेभ्यो विसृतानां क्रान्तिस्वरूपानु- कारिणां सूत्राणां वृत्तरूपाणां यतः कारणात् ध्रुवे दक्षिणोत्तरध्रुवयोर्र्योगः प्रत्येकं भवेत् । अतः कारणाद्विषुवन्मण्डलं विषुवद्वृत्तप्रदेशाः प्राच्यां भवन्ति । उपलक्षणात्प्रतीच्याम् ।

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text in Unicode Devanagari Markdown:

तथा च विषुवद्वृत्तस्य यः कश्चन प्रदेशस्तस्माद्विषुवद्वृत्ते नवत्यंशान्तरे प्रागपरयोः प्रदेशौ तौ तस्य पूर्वापरदिशावेवं विषुवद्वृत्तस्य ध्रुवमध्यत्वादिति तात्पर्यम् ॥४१॥ अथ क्रान्तिवृत्तदिङ्‌निर्णयार्थं कदम्बज्ञानमाह—सर्वत इति । क्रान्तिवृत्तस्य शरमूला- श्रयत्वात्क्रान्तिवृत्तसर्वप्रदेशेभ्यो विसृतानां शरस्वरूपानुकारेण सूत्राणां वृत्तरूपाणां स्थानद्वये योगः । अयं योगः कदम्बसंज्ञो ज्ञेयः । सूत्रैक्यरूपत्वात् । क्रान्तिवृत्तं गोले यत्स्थानाभ्यां मध्ये भवति तत्स्थाने कदम्बरूपे इति भावः । ननु विषुवद्वृत्तसूत्रसंपातो यथा ध्रुवे तथा क्रान्तिवृत्तसूत्राणां संपातः कुत्र भवतीत्यत आह—ध्रुवादिति । ध्रुवस्थानाच्चतुर्विंशति- भागान्तरेण भवतीत्यर्थः । तथा

यहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी पाठ प्रस्तुत है:

३६४ गोलाध्याये सकलप्रदेशेभ्यः । तत्तिर्यग्गतसूत्राणाम् । तस्य पूर्वापरवृत्तस्य तिरश्चीनभागेन तानि विस्तृतानि सूत्राणि वृत्ताकाराणि तेषां यो योगः संपातः । स समसंज्ञः । चकारात्संपात- द्वयदक्षिणोत्तरौ समाविति । तथा च गोले यत्प्रदेशाभ्यां पूर्वापरवृत्तं मध्यं भवति तत्प्रदेशा- वेव समाविति भावः । ननु तयोः कुत्र स्थानमत आह—याम्योदक् कुजसंगमे इति । याम्योत्तरक्षितिजवृत्तयोः संपातयोस्तयोरेव स्थानं क्षितिजवृत्तस्य स्वस्तिकोपरि स्थितत्त्वा- च्चेत्यर्थः । तथा च पूर्वोक्तरीत्या पूर्वापरवृत्तस्य दक्षिणोत्तरसमौ दक्षिणोत्तरदिशाविति भावः । अथ वलनस्वरूपप्रदर्शनार्थं सूत्राणां संनिवेशमाह—समध्रुवकदम्बानामिति । द्युचरान् क्रान्तिवृत्तस्थग्रहचिह्नात्त्रीणि सूत्राणि वृत्ताकाराणि क्रमेण समध्रुवकदम्बानाम्- परि गणको नयेत् । समद्वयप्रोतश्लथं वृत्तं सूक्ष्मं ध्रुवद्वयप्रोतं श्लथं वृत्तं कदम्बद्वयप्रोतश्लथं वृत्तमिति । वृत्तत्रयं ग्रहचिह्नप्रदेशे स्वभ्रमानुकारेण नेयमिति भावः । एभ्यो वलन- स्वरूपाणि कलितानीत्याह—वलनानीति । तदन्तरे । तेषां संनिवेशितवृत्ताकारसूत्राणां मध्ये । सूत्रयोरन्तरे प्रत्येकं वलनमिति समध्रुवसूत्रयोरन्तरमाक्षं वलनं ध्रुवकदम्बसूत्रयोर- न्तरमायनं वलनं समकदम्बसूत्रयोरन्तरं स्फुटं वलनमिति त्रीणि वलनानि स्वरूपसिद्धानी- त्यर्थः । ननु ग्रहचिह्नस्थानात्तत्सूत्रवृत्तयोरन्तरस्य सर्वत्र तुल्यत्वाभावात्तद्वृत्तयोरन्तरं वलनस्वरूपतया कुत्र ग्राह्यमित्यतस्तद्विशदयति-अक्षजमिति । ग्रहचिह्नस्थानात्त्रिभे नव- त्यंशान्तरे समध्रुवसूत्रयोः समप्रोतध्रुवप्रोतवृत्तप्रदेशयोर्मध्येऽन्तराले अक्षोत्पन्नं वलनं स्यात् । कदम्बप्रोतध्रुवप्रोतवृत्तप्रदेशयोर्ग्रहचिह्नान्नवत्यंशान्तरितयोरन्तरे आयनं वलनं स्यात् । चकार एवकारार्थे तेन तद्वृत्तयोर्ग्रहचिह्नत्रिभान्तरितप्रदेशातिरिक्तप्रदेशयोरन्तरे वलनस्वरूपाभाव इत्यर्थः । कदम्बप्रोतसमप्रोतसूत्रवृत्तप्रदेशयोर्ग्रहे चिह्नात्त्रिभान्तरितयोरन्तरे स्फुटं पूर्वोक्ता- क्षायनवलनसंस्कारजनितं मुख्यं वलनं स्यात् । नन्वेतद्दर्शितवलनं दक्षिणोत्तरयोरन्तररूपं कदम्बसमयोस्तद्दक्षिणोत्तरदिक्त्वादतः कथमेतत्तुल्यं पूर्वापरयोर्वलनमवगतमत आह-सर्व- दिशामिति । तत् । प्रतिपादितवलनं सर्वदिशां पूर्वापरतदवान्तरदिशां स्यात् । चकाराद्दि- क्कफे(?)एकदिशि यदन्तरं तत्सर्वदिशामन्तरम् । पूर्वादिदिशां समान्तरेणावस्थानादन्यथाव- स्वानुपपत्तेरित्यर्थः ॥४३॥४४॥४५॥४६॥४७॥ अथालपबुद्धीनामेतत्प्रतीत्यर्थं पूर्वापरदिक्पुरस्कारेण वलनस्वरूपाणि श्लोकाभ्यामाह- अथवेति । अथवा पूर्वापरयोर्वलनस्वरूपदर्शनेन तुल्यमानतया सर्वदिशां वलनमेकमिति प्रतीतिरुत्पाद्या । तदर्थमाह-परित इति । क्रान्तिवृत्तस्य ग्रहचिह्नात् परितः समन्तात् । नवत्यंशान्तरे त्रिज्यावृत्तं गोले न्यसेत् क्षिपेत् । ततस्तत्क्षेपानन्तरं तत्र वृत्ते विषुवत्सम- वृत्तप्रदेशयोरन्तराले आयनं वलनम् । क्रान्तिसमवृत्तप्रदेशयोरन्तराले स्फुटं वलनम् । चकारात्तद्वृत्ते वलनप्रदेशः पूर्वप्रतिपादितवलनप्रदेशतुल्य इति प्रत्यक्षं ग्रहस्थानात्परितो नवत्यंशान्तरे निवेशितग्रहकि(क्षि)तिजवृत्ते ग्रहचिह्नस्य स्वस्वस्थाने क्रान्तिविषुवत्समवृत्त- संबन्धिपूर्वापरदिशे न ये च तद्वृत्ते कदम्बसमप्रोतवृत्तानां त्रयाणां ग्रहचिह्नस्थाने संपादि-

त्रिप्रश्नवासना ३६५ तानां स्वस्वमार्गे क्रमेण ग्रहचिह्नस्थानस्य क्रान्तिविषुवत्समवृत्तसंबन्धिदक्षिणोत्तरदिशे इति पूर्वापरस्थानाभ्यां दक्षिणोत्तरस्थानयोर्नवत्यंशान्तरितत्वादित्यर्थः ॥४८॥४९॥ ननु पूर्वग्रहणे सूर्यस्य क्रान्तिवृत्तस्थत्वादुक्तस्वरूपस्थि(सि)द्धग्रहणाधिकारोक्तस्फुटवलनं युक्तम् । चन्द्रग्रहे तु नैतद्युक्तं तस्य विक्षेपवृत्तस्थत्वादेवं भौमादीनामपि । अत एव विक्षेप- वृत्ते बिम्बस्य सत्त्वेन तत्संबन्धेन वलनसिद्धयर्थं(र्थं) क्रान्तिविक्षेपवृत्तप्रदेशयोः शरान्तरि- तत्वादुक्तस्फुटवलनस्य ग्रहशरसंस्कारः कृतो लल्लश्रीपतिभ्यां स्वग्रन्थे-क्षेपा विपातस्य विधोर्दिशि स्युरपक्रमक्षेपपलोद्भवानाम् । युतिः क्रमादेकदिशां कलानां कार्यो वियोगोऽन्य- दिशां ततो ज्या ॥ बाह्यं भवेत्सा वलनस्य जीवा त्रिभवनसहिताच्च ग्राह्यतो व्यस्तजीवार-

स्थाने? Wait, look at जाorज्ञा? It is जातायनसंधिस्थाने. Wait, look at संधि: There is an anusvara, or is it जातायनसंभिस्थाने? No, जातायनसंधिस्थाने`.

Let's check line 29: भावाच्चेति चेत् । सत्रिभगहक्रान्तेर्गहायनवलनत्ववद्ग्रहक्रान्तावपि सत्रिभगहायनचलन Wait, सत्रिभगह or सत्रिभग्रह? In line 29: सत्रिभग्रहक्रान्तेर्ग्रहायनवलनत्ववद्ग्रहक्रान्तावपि सत्रिभग्रहायनचलन Wait, does it have ग्रह or गह? Look at सत्रिभ: then ग्र (has a slant stroke: ग्र!) ह क्रा न्ते र्गृ? It is र्ग्र (repha over ग्र): र्ग्रहायनवलनत्ववद्ग्रहक्रान्तावपि सत्रिभग्रहायन! Wait, is it चलन or वलन? Look at the character: व! सत्रिभग्रहायनवलन! Yes, वलन! (ayana-valana).

Let's check line 30: `त्वस्यार्थसिद्धत्व

ग्रहणवासना ३६७ विमण्डलस्थत्वेन जन्मपत्रीगणितफलादेशश्रोविशेषवृत्तजनितग्रहराश्यादिभोगाद ङ्गीकारापत्ते । क्रान्तिवृत्तस्थग्रहराश्यादिभोगात्तदभ्युपगमानापत्तेश्च । तस्मात्स्वचिह्नं संबन्धेनैव ग्रहबिम्बस्य बलवत्त्वमत एव ग्रहबिम्बस्य वर्णानुमानेन युद्धादौ लावट(पवं) तत्साक्षादेव विशेषोकेरिति ध्येयम् । सकलगोलतत्त्वविद्भिः श्रीकेशवदैवज्ञैरपि गुरुतमैः स्वाज्ञा(स्वजा)तकपद्धतौ— सदा कुन्तिभागैर्युता ज्ञस्य सिद्धाः शनीन्द्वोर्युतोनाः क्रमाद्याम्यसौम्यैः । विलोमं परेषां गजाम्भोधिभक्ता भवेदायने बीर्यमर्कस्य दृग्ग्रमित्यनेनादिशर्मोक्तमुक्त्वा तट्टीकायां तद्व्याख्या वसरे ऽतदायनवलनं कैश्चिच्छरसंस्कृतक्रान्त्योक्तं, तदसत् । यतो ग्रहस्य याम्योत्तराश्रित- मुखेनाऽऽयनं गमनं क्रान्तिवशादेव न शरवशात् । यतो ग्रहशरः क्रान्तिसूत्र एव न पृथक् । अतो ग्रहस्य त्यमु (उन्मुख) बलनं क्रान्तिवशादेव तदुक्तं महता प्रबन्धेन सिद्धान्तशिरोमणौ- वलनानयने क्षेपः क्षिप्तो यैस्ते कुबुद्धय इति । एवमाय [ न ] बल[ न ]साधने क्रान्तिः शरसंस्कारो नास्तीति सद्युक्तिरित्यनेन ग्रन्थेन तन्मतमनूद्य दूषितमित्यलमप्रसक्तविचा- रेण ।। ५० ।। ननु गोले वलनस्वरूपं सिद्धं परंतु वलनक्रमज्यया वोत्पद्यत इति निर्णयस्तु न सिद्ध इत्यतस्तन्निर्णयं विवक्षुः प्रथममायनबलनाभावस्थानमुपपत्त्या प्रतिपादयति—नक्रादिश्चेति नक्रादिः कल्प्यमकरराशेरादिप्रदेशः । चकारात्कल्प्यर्का [ दि ] राशेरादिप्रदेशः । कदम्बः पूर्वप्रतिपादितः । चकाराद्द्वितीयकदम्बलतावयनसंधिस्थक्रान्तिवृत्तप्रदेशे तद्याम्योत्तररूप- कदम्बो याम्योत्तरे ध्रुवद्वयप्रोतश्च वृत्ते विषुवद्वृत्तयाम्योत्तररूपे समे एककालं स्याताम् । यतः क्रान्तिवृत्तेऽयनसंधौ कदम्बद्वयध्रुवद्वयप्रोतवृत्तयोः श्लथयोः स्वमार्गेणानीतयोरैक्यं सर्वावयवावच्छेदेन भवतीति तात्पर्यर्थः । तस्मात्कारणादयनादौ क्रान्तिवृत्तस्थायनसंधौ आयनं वलनं प्रागुक्तस्वरूपं न प्रजायते । सूक्ष्मदृष्ट्याऽपि नोपलभ्यते । कदम्बध्रुवप्रोत- वृत्तयोस्तत्रान्तराभावोपलब्धेः ।।५१।। ननु क्रान्तिवृत्त स्थायनसंधिप्रदेशयोरेकत्रावस्थानाभावाद्भिन्नप्रदेशे भ्रमगाच्च दैवा- द्ध्रुप्रोतचक्रवृत्ते कदाचित्संलग्नत्वसंभवेऽपि नियमतः कथं तयोस्तत्र युगपत्संलग्नतोक्तिरित्यत आह—ततो भ्रमतीति । गोले स क्रान्तिवृत्तस्यः कल्प(ल्प्य)मकरादिप्रदेशः । उप- लक्षणादयनसंधिप्रदेशः । यथा यथा भ्रमति स्वाहोरात्रवृत्ते तथा तथा तदनुरोधेनेत्यर्थः । एष पूर्वप्रतिपादितः कदम्बो निजमण्डले पूर्वप्रतिपादिते यतो भ्रमति । ततस्तत्कारणा- दुक्तार्थे न क्षतिः । क्रान्तिवृत्तस्य सर्वावयवावच्छेदेन कदम्बयोर्दक्षिणोत्तरदिग्रूपत्वेनायनसंधि- प्रदेशस्यापि तयोस्तत्त्वात्तदभ्र मणानुरोधेन भ्रमणादिति भावः ।।५२।। अथानुष्टुब्द्वयेनायनवलनोत्पत्तिमाह—कुम्भादाविति । अथ अनन्तरम् । कुम्भादौ मीनादौ । तद्वत् । अन्यक्रान्तिवृत्तप्रदेशेऽयनसंधिभिन्ने । याम्योदग्वलयस्थिते । याम्योदग्वृत्ते ध्रुवप्रोतं श्लथं स्थितं यस्मिन् । तादृशे सति । कदम्बभ्रममण्डले । ध्रुवकेन्द्राच्चतुर्विंशत्यंशव्यासाद्धेन निबद्धवृत्ते सौम्यवृत्तकदम्बयोर्ध्रुवप्रोततत्संबन्धिवृत्तग्रह-

ज्यासाधनार्थमियं कीटा- दिगराश्यन्तजकोटिजीवेत्याद्युक्तरीत्या त्रिज्यागुणाग्रहद्युज्यया भक्ता फलं तत्कालांशज्याऽ- होरावृत्ते त्रिज्याप्रमाणेने । सा त्रिज्याभक्ता परमक्रान्तिज्यागुणेति त्रिज्यापुल्यगुणहरयो- र्नाशादुक्तायनवलनानयनं सिद्धम् । तत्कथमेतद्विरुद्धं सत्रिभार्कक्रान्तितुल्यत्वमुक्तमुपसंहारे इति चेन्न । अत्र तुल्यपदाभावात्क्रान्त्येति तृतीयया करणत्वबोधाक्रान्ताश्रितद्युज्यानुपाता- गतफलमायनं वलनमित्यविरुद्धार्थादिक्षतेः । प्राचीनैः स्वल्पान्तराद्द्युज्यानुपातानङ्गीकारा- तन्मताभिप्रायेणोक्तेर्वा उभयोः क्रमज्या निराकरणासिद्धेः ॥५५॥

Wait, check L2: "नवत्यंशानास्तकदम्वयोरन्तरं" -> "तकदम्बयोरन्तरं" (तक + दम्व = तकदम्ब? No, नवत्यंशानास्तत्कदम्बयोरन्तरं, with single त printed: "नवत्यंशानास्तकदम्वयोरन्तरं" - yes, 'स्तक